൪൯. ചതുരാരക്ഖനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൬൧-൨. അസുഭന്തി അസുഭഭാവനാ. ഇമേ ചത്താരോ ചതുരാരക്ഖാ നാമാതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തേ ദസ്സേതും ‘‘ആരകത്താദിനാ’’തിആദിമാഹ. ആരകത്താദിനാതി ഏത്ഥ ആരകത്താ, അരീനം അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാതി ഇമേഹി താവ ചതൂഹി കാരണേഹി സോ ഭഗവാ അരഹന്തി അനുസ്സരിതബ്ബോതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ആരകത്താ ഹതത്താ ച, കിലേസാരീന സോ മുനി;

ഹതസംസാരചക്കാരോ, പച്ചയാദീന ചാരഹോ;

ന രഹോ കരോതി പാപാനി, അരഹം തേന വുച്ചതീ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧; വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൦);

ഭഗവാ പന സബ്ബകിലേസേഹി സുവിദൂരവിദൂരേ ഠിതോ മഗ്ഗേന സവാസനകിലേസാനം ഹതത്താ, തസ്മാ ‘‘ആരകത്താ അരഹ’’ന്തി വുത്തോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സോ തതോ ആരകാ നാമ;

യസ്സ യേനാസമങ്ഗിതാ;

അസമങ്ഗീ ച ദോസേഹി,

നാഥോ തേനാരഹം മതോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൫);

ഭഗവതാ പന സബ്ബകിലേസാരയോ ഹതാ, തസ്മാ ‘‘അരീനം ഹതത്താപി അരഹ’’ന്തി വുത്തോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യസ്മാ രാഗാദിസങ്ഖാതാ, സബ്ബേപി അരയോ ഹതാ;

പഞ്ഞാസത്ഥേന നാഥേന, തസ്മാപി അരഹം മതോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൬);

യം പനേതം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാമയനാഭിപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരഅപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാരം ജരാമരണനേമി ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൩) വചനതോ ആസവസമുദയമയേന അക്ഖേന വിജ്ഝിത്വാ തിഭവരഥേ യോജിതം അനാദികാലപ്പവത്തം സംസാരചക്കം, തസ്സ ഭഗവതോ ബോധിരുക്ഖമൂലേ സമ്മപ്പധാനവീരിയപാദേഹി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലപഥവിയം പതിട്ഠായ സദ്ധാഹത്ഥേന കമ്മക്ഖയകരഞാണഫരസും ഗഹേത്വാ സബ്ബേ അരാ ഹതാ. തസ്മാ ‘‘അരാനം ഹതത്താ അരഹ’’ന്തി വുത്തോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അരാ സംസാരചക്കസ്സ, ഹതാ ഞാണാസിനാ യതോ;

ലോകനാഥേന തേനേസ, അരഹന്തി പവുച്ചതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൮);

അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യത്താ ചീവരാദീനം പച്ചയാനം ഉത്തമപൂജായ ച യുത്തോ ഭഗവാ, തസ്മാ ‘‘പച്ചയാദീനം അരഹത്താ ച അരഹ’’ന്തി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പൂജാവിസേസം സഹ പച്ചയേഹി,

യസ്മാ അയം അരഹതി ലോകനാഥോ;

അത്ഥാനുരൂപം അരഹന്തി ലോകേ,

തസ്മാ ജിനോ അരഹതി നാമമേത’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൯);

യഥാ ലോകേ കേചി പണ്ഡിതമാനിനോ അസിലോകഭയേന രഹോ പാപാനി കരോന്തി, തഥാ ഭഗവാ കദാചിപി ന കരോതി, തസ്മാ ‘‘പാപകരണേ രഹാഭാവാ ച അരഹ’’ന്തി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യസ്മാ നത്ഥി രഹോ നാമ, പാപകമ്മേസു താദിനോ;

രഹാഭാവേന തേനേസ, അരഹം ഇതി വിസ്സുതോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൦) –

ഏവം ആരകത്താദിനാ അരഹന്തി ഭാവേതബ്ബം.

സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. സമ്മാതി ഞായേനേവ, അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞേയ്യതോ പരിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ പരിഞ്ഞേയ്യതോ പഹാതബ്ബേ ധമ്മേ പഹാതബ്ബതോ സച്ഛികാതബ്ബേ ധമ്മേ സച്ഛികാതബ്ബതോ ഭാവേതബ്ബേ ധമ്മേ ഭാവേതബ്ബതോ ഏവാതി അത്ഥോ. സാമഞ്ചാതി അത്തനാവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിഞ്ഞാതം, ഭാവേതബ്ബഞ്ച ഭാവിതം;

പഹാതബ്ബം പഹീനം മേ, തസ്മാ ബുദ്ധോസ്മി ബ്രാഹ്മണാ’’തി. (മ. നി. ൨.൩൯൯; സു. നി. ൫൬൩);

‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി ഏവം വുത്തേ നവഭേദേ ഭഗവതോ ഗുണേ യാ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ സതിയേവ അനുസ്സതി, പവത്തിതബ്ബട്ഠാനമ്ഹിയേവ വാ പവത്തത്താ സദ്ധാപബ്ബജിതസ്സ കുലപുത്തസ്സ അനുരൂപാ സതീതി അനുസ്സതി, ബുദ്ധം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനുസ്സതി ബുദ്ധാനുസ്സതി, യാ ഏവം നവവിധേന പവത്താ സതി, സാ ബുദ്ധാനുസ്സതി നാമാതി അത്ഥോ. സബ്ബാകാരേന പന ആചരിയേന ബുദ്ധഘോസേന ബുദ്ധാനുസ്സതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩ ആദയോ) വുത്താ, അത്ഥികേന പന തതോ പച്ചാസീസിതബ്ബാ.

൪൬൩-൪. ചതുരാരക്ഖായ സായംപാതം ഭാവേതബ്ബത്താ മേത്താഭാവനം ദസ്സേന്തേന ഥേരേന സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനഭാവനാവസേന ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഇതരഥാ ‘‘അത്താനം ഉപമം കത്വാ, ന ഹനേയ്യ ന ഘാതയേ’’തി (ധ. പ. ൧൨൯-൧൩൦) വചനതോ സബ്ബപഠമം ‘‘അഹം സുഖിതോ ഹോമി, അവേരോ’’തിആദിനാ നയേന ഭാവേത്വാവ അത്തനി ചിത്തം നിപരിബന്ധമാനം കത്വാ പച്ഛാ ആചരിയുപജ്ഝായാദീസു കമേന ഭാവേതബ്ബാ. അത്തനി പന അപ്പനാ ന ഹോതി. ഗോചരഗാമമ്ഹി ഇസ്സരേ ജനേതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൫) ഗോചരഗാമേ. സീമട്ഠസങ്ഘതോ പട്ഠായ പരിച്ഛിജ്ജ പരിച്ഛിജ്ജാതി അത്ഥോ. ഏവം മേത്തം ഭാവേന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ മേത്തായ സഹവാസീനം മുദുചിത്തം ജനേതി, അഥസ്സ സുഖസംവാസതാ ഹോതി. സീമട്ഠകദേവതാസു മേത്തായ മുദുകതചിത്താഹി ദേവതാഹി ധമ്മികായ രക്ഖായ സുസംവിഹിതരക്ഖോ ഹോതി. ഗോചരഗാമമ്ഹി ഇസ്സരജനേ മേത്തായ മുദുകതചിത്തസന്താനേഹി ഇസ്സരേഹി ധമ്മികായ രക്ഖായ സുരക്ഖിതപരിക്ഖാരോ ഹോതി. തത്ഥ മനുസ്സേ മേത്തായ പസാദിതചിത്തേഹി തേഹി അപരിഭൂതോ ഹുത്വാ വിചരതി. സബ്ബസത്തേസു മേത്തായ സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതചാരോ ഹോതി.

൪൬൫-൬. വണ്ണതോ ച സണ്ഠാനതോ ച ഓകാസതോ ച ദിസതോ ച പരിച്ഛേദതോ ച കേസാദികോട്ഠാസേ വവത്ഥപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ വണ്ണതോതി (വിസുദ്ധി. ൧.൧൧൦) കേസാദീനം വണ്ണതോ. സണ്ഠാനതോതി തേസംയേവ സണ്ഠാനതോ. ഓകാസതോതി ‘‘അയം കോട്ഠാസോ ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ പതിട്ഠിതോ’’തി ഏവം തസ്സ തസ്സ ഓകാസതോ. ദിസതോതി ഇമസ്മിം സരീരേ നാഭിതോ ഉദ്ധം ഉപരിമാ ദിസാ, അധോ ഹേട്ഠിമാ ദിസാ, തസ്മാ ‘‘അയം കോട്ഠാസോ ഇമിസ്സാ നാമ ദിസായാ’’തി ദിസാ വവത്ഥപേതബ്ബാ. പരിച്ഛേദതോതി സഭാഗപരിച്ഛേദതോ വിസഭാഗപരിച്ഛേദതോതി ദ്വേ പരിച്ഛേദാ. തത്ഥ ‘‘അയം കോട്ഠാസോ ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച തിരിയഞ്ച ഇമിനാ നാമ പരിച്ഛേദോ’’തി ഏവം സഭാഗപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘കേസാ ന ലോമാ, ലോമാ ന കേസാ’’തി ഏവം അമിസ്സകവസേന വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ.

ഏവം പഞ്ചഹി ആകാരേഹി വവത്ഥാനാകാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മനസി കരോന്തേന ഏവം മനസി കാതബ്ബന്തി തം ദസ്സേതും ‘‘അനുപുബ്ബതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനുപുബ്ബതോതി സജ്ഝായകരണകാലതോ പട്ഠായ ‘‘കേസാ നഖാ’’തി ഏവം ഏകന്തരികായ വാ ‘‘ലോമാ കേസാ’’തി ഏവം ഉപ്പടിപാടിയാ വാ ന മനസി കാതബ്ബം, അഥ ഖോ ‘‘കേസാ ലോമാ’’തിആദിനാ നയേന അനുപടിപാടിയാ മനസി കാതബ്ബം, അനുപടിപാടിയാ മനസി കരോന്തേനാപി നാതിസീഘം നാതിസണികം മനസി കാതബ്ബം, ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേ ചേതസോ വിക്ഖേപോ പടിബാഹിതബ്ബോ. ‘‘പണ്ണത്തിം സമതിക്കമ്മ, മുഞ്ചന്തസ്സാനുപുബ്ബതോ’’തി പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി സതി ഭാവനാക്കമേന അത്ഥോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതി. ‘‘കേസാ ലോമാ’’തിആദിപഞ്ഞത്തിം അമനസികത്വാ പടിക്കൂലഭാവേന ഏവം ചിത്തം ഠപേതബ്ബം. മുഞ്ചന്തസ്സാനുപുബ്ബതോതി യോ യോ കോട്ഠാസോ ആപാഥം നാഗച്ഛതി, തം തം അനുപുബ്ബതോ മുഞ്ചന്തസ്സാതി അത്ഥോ.

൪൬൭. ഇദാനി യഥാ പടിക്കൂലമനസികാരോ കാതബ്ബോ, തം ദസ്സേതും ‘‘വണ്ണആസയസണ്ഠാനാ’’തിആദിമാഹ. ഏതേഹി വണ്ണാദീഹി കോട്ഠാസേഹി പടിക്കൂലാതി ഭാവനാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ (വിഭ. അട്ഠ. ൩൫൬; വിസുദ്ധി. ൧.൧൭൮) കേസാ താവ വണ്ണതോപി പടിക്കൂലാ. തഥാ ഹി യാഗുഭത്താദീസു കേസവണ്ണം കിഞ്ചി ദിസ്വാ ജിഗുച്ഛന്തി. സണ്ഠാനതോപി പടിക്കൂലാ. തഥാ ഹി രത്തിം ഭുഞ്ജന്താ കേസസണ്ഠാനം മകചിവാകാദികം ഛുപിത്വാ ജിഗുച്ഛന്തി. തേലമക്ഖനാദിവിരഹിതാനഞ്ച അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്താനഞ്ച ഗന്ധോ അതിവിയ പടിക്കൂലോതി ഗന്ധതോപി പടിക്കൂലാ. അസുചിട്ഠാനേ ജാതസൂപേയ്യപണ്ണം വിയ പുബ്ബലോഹിതമുത്തകരീസപിത്തസേമ്ഹാദിനിസ്സന്ദേന ജാതത്താ ആസയതോപി പടിക്കൂലാ. ഗൂഥരാസിമ്ഹി ഉട്ഠിതകണ്ണികം വിയ ഏകതിംസകോട്ഠാസരാസിമ്ഹി ജാതത്താ ഓകാസതോപി പടിക്കൂലാ. ഉദ്ധുമാതകം വിനീലകം വിപുബ്ബകം വിച്ഛിദ്ദകം വിക്ഖായിതകം വിക്ഖിത്തകം ഹതവിക്ഖിത്തകം ലോഹിതകം പുളവകം അട്ഠികന്തി ഇമേസു ഉദ്ധുമാതകാദീസു വത്ഥൂസു അസുഭാകാരം ഗഹേത്വാ പവത്താ ഭാവനാ വാ അസുഭം നാമാതി അത്ഥോ.

൪൬൮. യം പനേതം അരഹന്താനം വട്ടദുക്ഖസമുച്ഛേദസങ്ഖാതം സമുച്ഛേദമരണം (വിസുദ്ധി. ൧.൧൬൭), സങ്ഖാരാനം ഖണഭങ്ഗസങ്ഖാതം ഖണികമരണം, ‘‘രുക്ഖോ മതോ, ലോഹം മത’’ന്തിആദി സമ്മുതിമരണഞ്ച, ന തം ഇധ അധിപ്പേതം. ഇധ പന മരണന്തി ഏകഭവപരിയാപന്നസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദോ അധിപ്പേതോ. തമ്പി കാലമരണം അകാലമരണന്തി ദുവിധം ഹോതി. തത്ഥ കാലമരണം പുഞ്ഞക്ഖയേന വാ ആയുക്ഖയേന വാ ഉഭയക്ഖയേന വാ ഹോതി, അകാലമരണം ഉപപീളകഉപച്ഛേദകകമ്മവസേന. ‘‘മരണം മേ ഭവിസ്സതീ’’തി വാ ‘‘ജീവിതം ഉച്ഛിജ്ജിസ്സതീ’’തി വാ ‘‘മരണം മരണ’’ന്തി വാ യോനിസോ ഭാവയിത്വാനാതി സമ്ബന്ധോ.

൪൬൯-൭൦. യസ്സ പന ഏത്താവതാ ഉപചാരജ്ഝാനം ന ഉപ്പജ്ജതി, തേന വധകപച്ചുപട്ഠാനതോ സമ്പത്തിവിപത്തിതോ ഉപസംഹരണതോ കായബഹുസാധാരണതോ ആയുദുബ്ബലതോ അനിമിത്തതോ അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോ ഖണപരിത്തതോതി ഇമേഹി അട്ഠഹി ആകാരേഹി മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം, ഇദാനി തേ ദസ്സേതും ‘‘വധകസ്സേവുപട്ഠാന’’ന്തിആദിമാഹ. അസിം ഉക്ഖിപിത്വാ സീസം ഛിന്ദിതും ഠിതവധകോ വിയ മരണം പച്ചുപട്ഠിതമേവാതി ഭാവനാ മരണസ്സതി നാമാതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ. സബ്ബം ആരോഗ്യം ബ്യാധിപരിയോസാനം, സബ്ബം യോബ്ബനം ജരാപരിയോസാനം, സബ്ബം ജീവിതം മരണപരിയോസാനം, തസ്മാ ‘‘അയം യോബ്ബനാദികായസമ്പത്തി താവദേവ സോഭതി, യാവ മരണസങ്ഖാതാ വിപത്തി ന ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവമാദിനാ സമ്പത്തിവിപത്തിതോ ച, സത്തഹാകാരേഹി ഉപസംഹരണതോ മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം യസമഹത്തതോ പുഞ്ഞമഹത്തതോ ഥാമമഹത്തതോ ഇദ്ധിമഹത്തതോ പഞ്ഞാമഹത്തതോ പച്ചേകബുദ്ധതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോതി. തത്ഥ ‘‘ഇദം മരണം നാമ മഹായസാനം മഹാപരിവാരാനം മഹാസമ്മതമന്ധാതാദീനമ്പി ഉപരി പതതി, കിമങ്ഗം പന മയ്ഹം ഉപരി ന പതിസ്സതീ’’തി ഏവം യസമഹത്തതോ,

‘‘ജോതികോ ജടിലോ ഉഗ്ഗോ,

മേണ്ഡകോ അഥ പുണ്ണകോ;

ഏതേ ചഞ്ഞേ ച യേ ലോകേ,

മഹാപുഞ്ഞാതി വിസ്സുതാ;

സബ്ബേ മരണമാപന്നാ,

മാദിസേസു കഥാവ കാ’’തി. –

ഏവം പുഞ്ഞമഹത്തതോ,

‘‘വാസുദേവോ ബലദേവോ, ഭീമസേനാദയോ മഹാ;

ബലാ മച്ചുവസം പത്താ, മാദിസേസു കഥാവ കാ’’തി. –

ഏവം ഥാമമഹത്തതോ,

‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനാദീനം മഹിദ്ധികാനമ്പി ഉപരി പതതി, മാദിസേസു കഥാവ കാ’’തി ഏവം ഇദ്ധിമഹത്തതോ, ‘‘സാരിപുത്താദീനം മഹാപഞ്ഞാനമ്പി ഉപരി പതതി, മാദിസേസു കഥാവ കാ’’തി ഏവം പഞ്ഞാമഹത്തതോ. ഏവം ഇതരേസമ്പി പച്ചേകബുദ്ധസമ്മാസമ്ബുദ്ധാനമ്പി മഹന്തഭാവം ചിന്തേത്വാ ‘‘തേസമ്പി ഉപരി മരണം പതതി, കിമങ്ഗം പന മയ്ഹം ഉപരി ന പതിസ്സതീ’’തി ഏവം ഉപസംഹരണതോ ച, ‘‘അയം കായോ ബഹുസാധാരണോ അജ്ഝത്തികാനംയേവ അനേകസതാനം രോഗാനം ബാഹിരാനം അഹിവിച്ഛികാദീനഞ്ചാ’’തി കായബഹുസാധാരണതോ ച, ‘‘അസ്സാസപസ്സാസപടിബദ്ധം ജീവിത’’ന്തിആദിനാ നയേന ആയുദുബ്ബലതോ ച,

‘‘ജീവിതം ബ്യാധി കാലോ ച,

ദേഹനിക്ഖേപനം ഗതി;

പഞ്ചേതേ ജീവലോകസ്മിം;

അനിമിത്താ ന നായരേ’’തി. (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൦; ജാ. അട്ഠ. ൨.൨.൩൪) –

ഏവം കാലവവത്ഥാനസ്സ അഭാവതോ ച, ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം ജീവതി അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൪൫) വുത്തത്താ ഏവമാദിനാ നയേന അദ്ധാനസ്സ പരിച്ഛേദാച ഭാവനാ മരണസ്സതി നാമാതി അത്ഥോ. ഖണപരിത്തതോ ച മരണസ്സതി ഭാവേതബ്ബാ.

‘‘ജീവിതം അത്തഭാവോ ച,

സുഖദുക്ഖാ ച കേവലാ;

ഏകചിത്തസമായുത്താ,

ലഹു സോ വത്തതേ ഖണോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൭൬) –

ഹി വുത്തം. ചതുരാരക്ഖവിനിച്ഛയോ.

ചതുരാരക്ഖനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.