നിസ്സഗ്ഗിയകണ്ഡം

൧. ചീവരവഗ്ഗോ

൧. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നിസ്സഗ്ഗിയകണ്ഡേ തിണ്ണം കഥിനസിക്ഖാപദാനം, വസ്സികസാടികഅച്ചേകചീവരസാസങ്കസിക്ഖാപദാനഞ്ച ഏകദേസനായ തഥാകിണ്ണാപത്തിക്ഖന്ധാവ വേദിതബ്ബാ –

കഥിനം യസ്സ ചത്താരോ, സഹജാ സമയദ്വയം;

ഛന്നം സിക്ഖാപദാനഞ്ച, ഏകദേസവിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ കഥിനന്തി ‘‘സങ്ഘസ്സ അനുമോദനായ, ഗണസ്സ അനുമോദനായ, പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥാരാ സങ്ഘസ്സ അത്ഥതം ഹോതി കഥിന’’ന്തി (പരി. ൪൧൪) വചനതോ തേസംയേവ അനുമോദനാദിധമ്മാനം സങ്ഗഹോ കഥിനം നാമ. യഥാഹ ‘‘കഥിനം ജാനിതബ്ബന്തി തേസഞ്ഞേവ ധമ്മാനം സങ്ഗഹോ സമവായോ നാമം നാമകമ്മ’’ന്തിആദി (പരി. ൪൧൨). തസ്മാ കഥിനന്തി ഇദം ബഹൂസു ധമ്മേസു നാമമത്തം, ന പരമത്ഥതോ ഏകോ ധമ്മോ. കോ പനസ്സ അത്ഥാരോതി? തദേകദേസോവ ഖീരസ്സ ധാരാ വിയ. യഥാ ചാഹ ‘‘അത്ഥാരോ ഏകേന ധമ്മേന സങ്ഗഹിതോ വചീഭേദേനാ’’തി. സഹജാ നാമ അട്ഠ മാതികാ, ദ്വേ പലിബോധാ, പഞ്ചാനിസംസാതി ഇമേ പന്നരസ ധമ്മാ. സമയദ്വയം നാമ കഥിനത്ഥാരസമയോ, ചീവരസമയോ ചാതി. തത്ഥ കഥിനത്ഥാരസമയോ വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമോ മാസോ. ചീവരസമയോ നാമ അനത്ഥതേ കഥിനേ അയം കത്തികമാസോ, അത്ഥതേ ചത്താരോ ഹേമന്തികാ ചാതി പഞ്ച മാസാ.

തത്ഥ അട്ഠ മാതികാ നാമ പക്കമനന്തികാദയോ. താ സബ്ബാപി അത്ഥാരേന ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി നാമ. തബ്ഭാവഭാവിതായ അത്ഥാരേ സതി ഉദ്ധാരോ സമ്ഭവതി. തത്ഥ കഥിനത്ഥാരേന ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ അന്തരുബ്ഭാരോ സഹുബ്ഭാരോ, അവസേസാ കഥിനുബ്ഭാരാ ഏകുപ്പാദാ, നാനാനിരോധാ ച. തത്ഥ ഏകനിരോധാതി അത്ഥാരേന സഹ നിരോധാ, അന്തരുബ്ഭാരസഹുബ്ഭാരാനം ഉദ്ധാരാഭാവോ ഏകക്ഖണേ ഹോതീതി അത്ഥോ. സേസാ നാനാ നിരുജ്ഝന്തി നാമ. തേസു ഹി ഉദ്ധാരഭാവം പത്തേസുപി അത്ഥാരോ തിട്ഠതി ഏവാതി അട്ഠകഥായം അത്ഥവിഭാവനാ. സചേ അത്ഥതേ കഥിനേ ഭിക്ഖുസ്മിം സാപേക്ഖേ തമ്ഹാ ആവാസാ പക്കമന്തേ സങ്ഘോ അന്തരുബ്ഭാരം കരോതി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഠമമേവ മൂലാവാസേ നിട്ഠിതചീവരപലിബോധാഭാവേപി സതി അന്തരുബ്ഭാരേ പലിബോധോ ഛിജ്ജതി സതിപി സാപേക്ഖതായ സഉസ്സാഹത്താ. ഇമിനാ പരിയായേന പക്കമനന്തികോ കഥിനുദ്ധാരോ അത്ഥാരേന ഏകുപ്പാദോ നാനാനിരോധോ ഹോതി. തഥാ അന്തരുബ്ഭാരേ സതി സുണന്തസ്സാപി യാവ ചീവരനിട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി, താവ പരിഹാരസമ്ഭവതോ നിട്ഠാനന്തികോ. യാവ സന്നിട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി, താവ പരിഹാരസമ്ഭവതോ സന്നിട്ഠാനന്തികോ. യാവ ന നസ്സതി, താവ പരിഹാരസമ്ഭവതോ നാസനന്തികോ. യാവ ന സുണാതി, താവ പരിഹാരസമ്ഭവതോ സവനന്തികോ. യാവ ചീവരാസാ ന ഛിജ്ജതി, താവ പരിഹാരസമ്ഭവതോ ആസാവച്ഛേദികോ. യാവ സീമം നാതിക്കമതി, താവ പരിഹാരസമ്ഭവതോ സീമാതിക്കന്തികോ. അത്ഥാരേന ഏകുപ്പാദോ നാനാനിരോധോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ അന്തരുബ്ഭാരസഹുബ്ഭാരാ ദ്വേ അന്തോസീമായം ഏവ സമ്ഭവന്തി, ന ബഹിസീമായം. പക്കമനസവനസീമാതിക്കന്തികാ ബഹിസീമായമേവ സമ്ഭവന്തി, ന അന്തോസീമായം. നിട്ഠാനസഅആട്ഠാനാസാവച്ഛേദികാ അന്തോസീമായഞ്ചേവ ബഹിസീമായഞ്ച. അന്തരുബ്ഭാരോ സങ്ഘായത്തോ, പക്കമനനിട്ഠാനസന്നിട്ഠാനസീമാതിക്കന്തികാ പുഗ്ഗലാധീനാ, സേസാ തദുഭയവിപരീതാ.

തത്ഥ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തി ഇമിനാ ചീവരപലിബോധാഭാവമേവ ദീപേതി. ന ആവാസപലിബോധാഭാവം. ‘‘ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി ഇമിനാ ഉഭയപലിബോധാഭാവം ദീപേതി, തസ്മാ ഉഭയപലിബോധാഭാവദീപനത്ഥം തദേവ വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന, വിസേസത്താ. കഥം? കാമഞ്ചേതം തസ്മാ ‘‘ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി കേസഞ്ചി കഥിനുദ്ധാരാനം നാനാനിരോധത്താ, സങ്ഘപുഗ്ഗലാധീനാനധീനത്താ ച അന്തോബഹിഉഭയസീമാസു നിയമാനിയമതോ ച ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ സങ്ഘസ്സ, ന പുഗ്ഗലസ്സ ഉബ്ഭതം ഹോതി, തഥാപി ‘‘ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി ഇദം സാമഞ്ഞവചനം. തസ്മാ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തി ഇമിനാ നിയമേതി.

കിം വുത്തം ഹോതി – സങ്ഘസ്സ അന്തരുബ്ഭാരേന ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ അച്ഛിന്നചീവരപലിബോധോ ബഹിസീമാഗതോ പച്ഛാ ഗന്ത്വാ അത്തനോ സീമാഗതോ അനിട്ഠിതചീവരോ ആനിസംസം ലഭതി ഏവാതി കത്വാ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ആവാസപലിബോധോ നാമ വസതി വാ തസ്മിം ആവാസേ, സാപേക്ഖോ വാ പക്കമതി. ചീവരപലിബോധോ നാമ ചീവരം അകതം വിപ്പകതം, ചീവരാസാനുപച്ഛിന്നാ, തബ്ബിപരീതേന അപലിബോധോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ അനത്ഥതകഥിനാനം ചീവരകാലസമയേ നിയമതോ ചത്താരോ ആനിസംസാ ലബ്ഭന്തി, അസമാദാനചാരോ അനിയമതോ. തേന സാസങ്കസിക്ഖാപദം വുത്തം. കഥം ചത്താരോ നിയതാതി ചേ? ‘‘ചീവരകാലസമയോ നാമ അനത്ഥതേ കഥിനേ വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമോ മാസോ’’തി (പാരാ. ൬൪൯) വചനതോ അനത്ഥതകഥിനാനം തസ്മിം മാസേ യാവദത്ഥചീവരം സിദ്ധം, തഥാ തതിയകഥിനസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൪൯൭ ആദയോ) അകാലചീവരം നാമ പിട്ഠിസമയതോ പട്ഠായ തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ സങ്ഘതോ ലഭിതബ്ബം ചേ, യാവ ചീവരകാലസമയം നിക്ഖിപിത്വാ ഭാജേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. പുഗ്ഗലികം ചേ, വസ്സാനസ്സ ഛട്ഠപക്ഖസ്സ പഞ്ചമിതോ പട്ഠായ യാവ ചീവരകാലസമയം അനധിട്ഠിതം അവികപ്പിതം വട്ടതി അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദേന അനുഞ്ഞാതത്താ, ന തതോ പരം. തദാ ഉപ്പന്നചീവരസ്സ പടിസിദ്ധത്താ പഠമകഥിനേന. തത്ഥ അട്ഠകഥായം വുത്തനയോ സങ്ഘികം സന്ധായ, തഥാ പോരാണഗണ്ഠിപദേ ചാതി വേദിതബ്ബം.

പഠമകഥിനേ (പാരാ. ൪൫൯ ആദയോ) പഠമപഞ്ഞത്തിയാ, അവിസേസേന വാ ഏകാദസമേ ദിവസേ ആപത്തി. വസ്സാനസ്സ ഹി അന്തോനിവാരണത്ഥം അട്ഠകഥായ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഭിക്ഖുനാ ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി (പാരാ. ൪൬൨ ആദയോ) വുത്തം. ഏസേവ നയോ ദുതിയേ, തതിയേ ച. തേന ചീവരകാലതോ പുരേ വാ അന്തോ വാ ഉപ്പന്നം ചീവരകാലതോ ഉദ്ധം ഏകദിവസമ്പി പരിഹാരം ന ലഭതി. യദി ലഭേയ്യ, അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവിരോധോ. ‘‘യാവ ചീവരകാലസമയം നിക്ഖിപിതബ്ബം, തതോ ചേ ഉത്തരി നിക്ഖിപേയ്യ, നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി (പാരാ. ൬൪൮) ഹി തത്ഥ വുത്തം. വസ്സാവാസികഭാവേന സങ്ഘതോ ലദ്ധം വുട്ഠവസ്സത്താ അത്തനോ സന്തകഭൂതം അച്ചേകചീവരം ചീവരകാലസമയം അതിക്കാമയതോ ഏവ ആപത്തി, ന അച്ചേകചീവരകാലം അതിക്കാമയതോ ആപത്തീതി. ‘‘അനത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസമാസേ ഉപ്പന്ന’’ന്തി (പാരാ. ൫൦൦) വചനതോ യോ ച തത്ഥ ചീവരുപ്പാദോ, സോ ച നേസം ഭവിസ്സതീതി സിദ്ധം, അനാമന്തചാരഗണഭോജനസിക്ഖാപദേ ‘‘അഞ്ഞത്ര സമയാ’’തി (പാചി. ൨൨൨ ആദയോ) വുത്തത്താ സേസദ്വയം സിദ്ധമേവ. തസ്മാ ‘‘കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്നം, ഏതം അകാലചീവര’’ന്തി (പാരാ. ൫൦൦) വചനതോ ആദിസ്സ ദിന്നചീവരം പരിഹാരം ന ലഭതി.

അപരകത്തികായമേവ വാ ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ ലഭതി, ഏവം ‘‘ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി വുത്തത്താതി ചേ? ന വത്തബ്ബം. ഛ ഠാനാനി ഹി സാപേക്ഖതായ വുത്താനി. ദുട്ഠദോസദ്വയേ അധികരണചതുത്ഥം, പഠമാനിയതേ സോതസ്സ രഹോ, തതിയകഥിനേ ആദിസ്സ ദിന്നം ചീവരം, അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദേ ‘‘സഞ്ഞാണം കത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി പദം, ദുട്ഠുല്ലാരോചനപ്പടിച്ഛാദനദ്വയേ അധികരണം, പാരാജികവചനഞ്ച, തീസു കഥിനസിക്ഖാപദേസു ‘‘അട്ഠന്നം മാതികാനം അഞ്ഞതരായാ’’തി വചനന്തി. തത്ഥ ആദിസ്സ ദിന്നം ചീവരം സങ്ഘികം ഭാജിതബ്ബചീവരം സന്ധായ വുത്തം, ന പുഗ്ഗലികം. സഞ്ഞാണം കത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി വസ്സാവാസികചീവരം സന്ധായ വുത്തം. അവുട്ഠവസ്സേന പച്ഛാ ദാതബ്ബത്താ സഞ്ഞാണം കാതബ്ബം, ന ഞാതിപ്പവാരിതതോ ലദ്ധം പുഗ്ഗലികം സന്ധായ. തസ്മാ ദുവിധം അച്ചേകചീവരം സങ്ഘേ നിന്നം, പുഗ്ഗലേ നിന്നഞ്ചാതി സിദ്ധം. തത്ഥ സങ്ഘേ പരിണതം അച്ചേകചീവരം വസ്സൂപനായികദിവസതോ പട്ഠായ, പിട്ഠിസമയതോ പട്ഠായ വാ യാവ പവാരണാ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി ഏവ സങ്ഘികത്താ, പുഗ്ഗലികമ്പി ‘‘വസ്സംവുട്ഠകാലേ ഗണ്ഹഥാ’’തി ദിന്നത്താ. താദിസഞ്ഹി യാവ വസ്സംവുട്ഠോ ന ഹോതി, താവ തസ്സേവ ദായകസ്സ സന്തകം ഹോതി. ഏത്തകോ വിസേസഹേതു.

‘‘അനച്ചേകചീവരേ അനച്ചേകചീവരസഞ്ഞീ ചീവരകാലസമയം അതിക്കാമേതി, അനാപത്തീ’’തി വചനതോ അച്ചേകചീവരകസ്സേവ സോ അപരാധോ. യേന ‘‘വിരോധോ’’തി വചനം ദസ്സേയ്യാതി ന വിനയേ വിസേസഹേതു പരിയേസിതബ്ബോ. ബുദ്ധവിസയത്താ പമാണന്തി ചേ? ന, യദി ഏവം ഏത്ഥ അത്തനോ സന്തകഭൂതമ്പി അച്ചേകചീവരം സഞ്ഞാണം കത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബമേവ, ന അധിട്ഠാതബ്ബം ന വികപ്പേതബ്ബം ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബം. തതോ ‘‘അനാപത്തി, അന്തോസമയേ അധിട്ഠേതി വികപ്പേതി വിസ്സജ്ജേതീ’’തിആദിവചനവിരോധോ (പാരാ. ൬൫൧) അധിവാസേതബ്ബോ സിയാ. തഥാ ‘‘വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമേ മാസേ കഥിനുദ്ധാരേ കതേ തസ്മിം മാസേ അത്ഥതേ കഥിനേ കഥിനുദ്ധാരദിവസം അതിക്കാമേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീ’’തി വചനതോ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീതി അയമ്പി അത്ഥവിരോധോ അധിവാസേതബ്ബോ സിയാ. തസ്മിഞ്ച ‘‘അനച്ചേകചീവരേ അനാപത്തീ’’തി വുത്തം, തഞ്ച അനധിട്ഠിതം അവികപ്പിതമേവാതി ഏത്തകോ വിസേസഹേതു. അതിരേകചീവരഞ്ചേതം പഠമസിക്ഖാപദേനാപത്തി, ഇതരം ചേ അനാപത്തിയേവാതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ അയം ഭഗവതോ വിസേസഹേതു. തഥാ അതിരേകദസാഹാനാഗതായേവ കത്തികപുണ്ണമായ സങ്ഘസ്സ വസ്സാവാസികത്ഥം അച്ചേകചീവരം വിയ ദദമാനം ന ഗഹേതബ്ബം, ദസാഹാനാഗതായ ഏവ ഗഹേതബ്ബന്തി ഏത്തകോ വിസേസഹേതു. തതോ അട്ഠകഥാനയവിരോധോ ച അധിവാസേതബ്ബോ സിയാ. തത്ഥ ‘‘അധിട്ഠിതതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നം അച്ചേകചീവരം ന ഹോതീ’’തി വത്വാ അഞ്ഞഥാ നയോ ദസ്സിതോ. പോരാണഗണ്ഠിപദേ സോ ച നയോ സങ്ഘികം ഉപാദായ വുത്തത്താ ന വിരുജ്ഝതീതി നേവ സോ ച പടിക്ഖിത്തോ. യഥാ അനച്ചേകചീവരം ഛട്ഠിതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നം അതിരേകദസാഹാനാഗതായപി പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം, പടിഗ്ഗഹേത്വാ ചീവരകാലസമയം അതിക്കാമയതോപി അനാപത്തീതി അയമ്പി നയോ അധിവാസേതബ്ബോ സിയാ. തതോ പഠമകഥിനവിരോധോ. ദസാഹാനാഗതായ ഏവ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം, പടിഗ്ഗഹേത്വാ ചീവരകാലസമയം അതിക്കാമയതോ അനാപത്തീതി ചേ, തം ദ്വേ ദസാഹേ ലഭതീതി ഏത്തകോ വിസേസഹേതു.

അന്തരാ അനാപത്തിക്ഖേത്തചീവരകാലപ്പവിട്ഠത്താ അധിട്ഠഹിത്വാ പച്ചുദ്ധടം വിയ തം പുനപി ദസാഹേ ലഭതീതി ചേ? ന, കാലപ്പവേസോ അധിട്ഠാനം വിയ ഹോതീതി ചേ? ന, ‘‘വസ്സികസാടികം വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി വചനവിരോധം കത്വാ, തതോ പരം ദസാഹം അവികപ്പേന്തസ്സാപി അനാപത്തി സിയാ. അപിച യം വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘വസ്സികസാടികാ അന്തോവസ്സേ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച, അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതബ്ബാ, ദസാഹാതിക്കമേ നിട്ഠിതാ, തദഹേവ അധിട്ഠാതബ്ബാ, ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ ചീവരകാലം നാതിക്കാമേതബ്ബാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൩൦). തേന ആപത്തിതോ ന മുച്ചേയ്യ. കാലപ്പവേസോ ഹി അധിട്ഠാനപരിയായോ ന ജാതോതി. ഏത്താവതാ യഥാവുത്തോ അത്ഥവികപ്പോ പാളിനയേനേവ പതിട്ഠാപിതോ ഹോതി.

അപിചേത്ഥ യം വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ ചീവരകാലം നാതിക്കാമേതബ്ബാ’’തി, തത്ഥപി ചീവരകാലേ ഉപ്പന്നം, ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ ചസ്സ കരണം നത്ഥി, തം അച്ചേകചീവരം അകാലചീവരമിവ ചീവരകാലം നാതിക്കാമേതബ്ബന്തി സിദ്ധമേതം. പാളിതോ ച തഞ്ചേ അന്തോകാലേ ഉപ്പജ്ജതി, ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേപി ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ഉപ്പന്നം അച്ചേകചീവരം അച്ചേകചീവരമേവ ന ഹോതി. ന ഹി തം കാലവിസേസവസേന അച്ചേകചീവരസങ്ഖം ഗച്ഛതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അച്ചേകചീവരം നാമ സേനായ വാ ഗന്തുകാമോ ഹോതി, പവാസം വാ ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ഗിലാനോ വാ ഹോതി, ഗബ്ഭിനീ വാ ഹോതി, അസ്സദ്ധസ്സ വാ സദ്ധാ ഉപ്പന്നാ ഹോതി…പേ… ‘വസ്സാവാസികം ദസ്സാമീ’തി ഏവം ആരോചിതം, ഏതം അച്ചേകചീവരം നാമാ’’തി (പാരാ. ൬൪൯). തസ്മാ യഥാ തം ചീവരം നാതിക്കാമേതബ്ബം, തഥാ അനച്ചേകചീവരമ്പീതി സിദ്ധം ഹോതി. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ ചീവരകാലം നാതിക്കാമേതബ്ബാ’’തി. അപിച യദി ഏവം തം അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദമേവ അച്ചേകചീവരം ചീവരകാലം നാതിക്കാമേതബ്ബന്തി ഇമസ്സ പന അത്ഥവിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം.

മഹാഅട്ഠകഥായം പന തം ഏവം വുത്തം – കാമഞ്ചേദം ‘‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ സിദ്ധം, അട്ഠുപ്പത്തിവസേന പന അപുബ്ബം വിയ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ സിക്ഖാപദം ഠപിതന്തി അത്ഥവിസേസദീപനപയോജനതോ. തസ്മാ തം തസ്സ അത്ഥവിസേസദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി സിദ്ധമേവ. തസ്മാപി വേദിതബ്ബമേവ യം കിഞ്ചി ചീവരം ചീവരകാലസമയം നാതിക്കാമേതബ്ബന്തി. അപിച യം വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ഛട്ഠിതോ പട്ഠായ പന ഉപ്പന്നം അനച്ചേകചീവരമ്പി പച്ചുദ്ധാരേത്വാ ഠപിതചീവരമ്പി ഏതം പരിഹാരം ലഭതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൪൬-൬൪൯). തേന ‘‘അനച്ചേകചീവരേ അനച്ചേകചീവരസഞ്ഞീ ചീവരകാലസമയം അതിക്കാമേതി, അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൬൫൦) ഇമിനാപി അനച്ചേകചീവരസ്സാപി അച്ചേകചീവരപരിഹാരലാഭം ദീപേതീതി.

ഏത്താവതാ യഥാവുത്തോ ദുതിയോ അത്ഥവികപ്പോ പാളിനയേന, അട്ഠകഥാനയേന ച പതിട്ഠാപിതോ ഹോതി. ഏവം താവ പകിണ്ണകായ അധികഥാ പരതോ പാഠതോ വിത്ഥാരിതാ ഹോതീതി അപകിണ്ണകം.

ചീവരപലിബോധോ, ആവാസപലിബോധോ ചാതി ദ്വേ പലിബോധാ. തേസു ഏകപലിബോധേപി സതി അനാമന്തചാരാദിആനിസംസം ലഭതി, തം ഇധ നത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഭിക്ഖുനാ ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ഏവ ‘‘അത്ഥതകഥിനസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ’’തിആദി വുത്തം. കഥിനത്ഥാരാരഹസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഭബ്ബോ കഥിനം അത്ഥരിതും – പുബ്ബകരണം ജാനാതി, പച്ചുദ്ധാരം ജാനാതി, അധിട്ഠാനം ജാനാതി, അത്ഥാരം ജാനാതി, മാതികം ജാനാതി, പലിബോധം ജാനാതി, ഉദ്ധാരം ജാനാതി, ആനിസംസം ജാനാതീ’’തി (പരി. ൪൦൯) വചനതോ ഇമേഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ കഥിനത്ഥാരാരഹോ നാമ. പുബ്ബകരണം നാമ ധോവനവിചാരണച്ഛേദനസിബ്ബനരജനകപ്പകരണം.

‘‘ചീവരം നാമ ഖോമ’’ന്തിആദിനാ പാളിവസേന ജാതിഞ്ച പമാണഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അതിരേകചീവരം ദസ്സേതും ‘‘യം പന വുത്തം അധിട്ഠിതവികപ്പിതേസൂ’’തിആദി വുത്തം. ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി വുത്തേപി യസ്മിം ഠാനേ യം ഠപിതം, തസ്മിം തം പച്ഛാ ഹോതു വാ, മാ വാ, അധിട്ഠാനം രുഹതേവ. പുരേ പച്ഛാ ഠപനട്ഠാനം ന പമാണം.

അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുഭാവപരിച്ചാഗവസേന സേതവത്ഥനിവാസനം വാ കാസാവചജനം വാ ഹീനായാവത്തനം.

ഏകാദസമേ അരുണുഗ്ഗമനേതി അന്തിമം ഠപേത്വാ തതോ പുരിമതരസ്മിന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ അന്തിമം നാമ അപരകത്തികായ പഠമാരുണുഗ്ഗമനം. തഞ്ഹി കാലത്താ നിസ്സഗ്ഗിയം ന കരോതി. ഇധ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഭിക്ഖുനാ’’തി കരണവചനം നിദാനാനപേക്ഖം നിദാനേ കരണാഭാവതോ. തസ്മാ ഏവ ‘‘ദസാഹപരമ’’ന്തി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തീതി വുത്തം. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതു’’ന്തിആദി (മഹാവ. ൩൫൮) വചനതോ ച ഇധ ‘‘വികപ്പേതീ’’തി അവിസേസേന വുത്തവചനം വിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സതി, ന ച വിരുദ്ധം തഥാഗതാ ഭാസന്തി, തസ്മാ ഏവമസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – തിചീവരം തിചീവരസങ്ഖേപേന പരിഹാരതോ അധിട്ഠാതുമേവ അനുജാനാമി, ന വികപ്പേതും. വസ്സികസാടികം പന ചതുമാസതോ പരം വികപ്പേതുമേവ, ന അധിട്ഠാതുന്തി. ഏവഞ്ച പന സതി യോ തിചീവരേ ഏകേന ചീവരേന വിപ്പവസിതുകാമോ ഹോതി, തസ്സ തിചീവരാധിട്ഠാനം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വിപ്പവാസസുഖത്ഥം വികപ്പനായ ഓകാസോ ദിന്നോ ഹോതി, ദസാഹാതിക്കമേ ച അനാപത്തീതി. ഏതേന ഉപായേന സബ്ബത്ഥ വികപ്പനായ അപടിസിദ്ധഭാവോ വേദിതബ്ബോതി ലിഖിതം.

ഇമസ്സ പന സിക്ഖാപദസ്സ അയം സങ്ഖേപവിനിച്ഛയോ – അനത്ഥതേ കഥിനേ ഹേമന്താനം പഠമദിവസതോ പട്ഠായ, അത്ഥതേ കഥിനേ ഗിമ്ഹാനം പഠമദിവസതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നചീവരം സന്ധായ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥാഹ – ‘‘രജകേഹി ധോവാപേത്വാ സേതകം കാരാപേന്തസ്സാപി അധിട്ഠാനം അധിട്ഠാനമേവാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൫) വചനതോ അരജിതേപി അധിട്ഠാനം രുഹതീതി. തേന സൂചികമ്മം കത്വാ രജിത്വാ കപ്പബിന്ദും ദത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി നിയമോ കാതബ്ബോ, ന കാതബ്ബോതി? കത്തബ്ബോവ. പത്തോ വിയ അധിട്ഠിതോ യഥാ പുന സേതഭാവം വാ തമ്ബഭാവം വാ പത്തോ അധിട്ഠാനം ന വിജഹതി, ന ച പന താദിസോ യം അധിട്ഠാനം ഉപഗച്ഛതി, ഏവമേതം ദട്ഠബ്ബന്തി. ‘‘സ്വേ കഥിനം ഉദ്ധരിസ്സതീ’’തി ലദ്ധചീവരം സചേ അജ്ജേവ ന അധിട്ഠാതി, അരുണുഗ്ഗമനേ ഏവ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. കസ്മാ? ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തിആദിനാ (പാരാ. ൪൬൨-൪൬൩;) സിക്ഖാപദസ്സ വുത്തത്താ. കഥിനബ്ഭന്തരേ ദസാഹതോ ഉത്തരിപി പരിഹാരം ലഭതി, കഥിനതോ പന പച്ഛാ ഏകദിവസമ്പി ന ലഭതി. യഥാ കിം – യഥാ അത്ഥതകഥിനോ സങ്ഘോ തിചീവരം അത്ഥതദിവസതോ പട്ഠായ യാവ ഉബ്ഭാരാ ആനിസംസം ലഭതി, ന തതോ പരം, ഏവം അത്ഥതദിവസതോ പട്ഠായ യാവ ഉബ്ഭാരാ ലഭതി, ഉദ്ധതേ പന കഥിനേ ഏകദിവസമ്പി ന ലഭതി. ഏത്ഥാഹ – ഉബ്ഭതദിവസതോ പട്ഠായ പുന ദസാഹം ലഭതീതി? ന, കസ്മാ? ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതു’’ന്തി വചനതോ. കഥിനബ്ഭന്തരേപി ഏകാദസേ അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയന്തി ആപന്നം. തം പന അതിപ്പസങ്ഗം നിവാരേതും ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തിആദി വുത്തം, ന കഥിനദിവസാനി അദിവസാനീതി ദീപനത്ഥം. അയമത്ഥോ തത്ഥ തത്ഥ ആവിഭവിസ്സതി. അഥ വാ വസ്സികസാടികാ അനതിരിത്തപ്പമാണാ നാമം ഗഹേത്വാ വുത്തനയേനേവ ചത്താരോ വസ്സികേ മാസേ അധിട്ഠാതബ്ബാ, തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി വുത്തം. ഏത്ഥ ‘‘പച്ചുദ്ധരിത്വാ’’തി വചനേ ഉപോസഥദിവസേ ഏവ പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേത്വാ ഠപിതം ഹോതി, തതോ പരം ഹേമന്തസ്സ പഠമദിവസതോ പട്ഠായ പച്ചുദ്ധരണാഭാവാ. ഏവം കഥിനബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നചീവരമ്പി വേദിതബ്ബന്തി ലിഖിതം.

കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉദോസിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘അത്ഥതകഥിനസ്സ പഞ്ച മാസേ ബദ്ധസീമായം യത്ഥ കത്ഥചി ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ പക്കമന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. ‘‘അബദ്ധസീമായപി വട്ടതീ’’തി ഇദം അബദ്ധസീമായം കഥിനത്ഥാരഞ്ച ആരഞ്ഞകസിക്ഖാപദഞ്ച സാധേതീതി ലിഖിതം. ഇദാനി –

‘‘ഛിന്നം ധുതങ്ഗം സാസങ്ക-സമ്മതോ സന്തരുത്തരം;

അചീവരസ്സാനാപത്തി, പച്ചുദ്ധാരാദിസിദ്ധിതോ’’തി. (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൪൭൯) –

ഇദം പകിണ്ണകം വേദിതബ്ബം.

തത്രായം ചോദനാപുബ്ബങ്ഗമവിനിച്ഛയോ – കേചി ‘‘ദിഗുണം സങ്ഘാടി’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൮) വചനതോ ‘‘ഏകച്ചികാ സങ്ഘാടി നാധിട്ഠാതബ്ബാ. സചേ അധിട്ഠാതി, ന രുഹതീ’’തി വത്വാ ഉപസമ്പദാപേക്ഖാനമ്പി ദിഗുണംയേവ സങ്ഘാടിം ദത്വാ ഉപസമ്പാദേന്തി, തേ ഇമിനാ സുത്തലേസേന സഞ്ഞാപേതബ്ബാ. ഭഗവതാ ഹി ‘‘ഛിന്നകം സങ്ഘാടിം, ഛിന്നകം ഉത്തരാസങ്ഗം, ഛിന്നകം അന്തരവാസക’’ന്തി പഠമം അനുഞ്ഞാതം. തതോ ‘‘അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ തിചീവരേ കരിയമാനേ സബ്ബം ഛിന്നകം നപ്പഹോതി. ദ്വേ ഛിന്നകാനി ഏകം അഛിന്നകം നപ്പഹോതി, ദ്വേ അഛിന്നകാനി ഏകം ഛിന്നകം നപ്പഹോതീ’’തി ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അന്വാധികമ്പി ആരോപേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൬൦) അനുഞ്ഞാതം, തസ്മാ ഏകച്ചികാപി സങ്ഘാടി വട്ടതീതി സിദ്ധം. യാ ഛിജ്ജമാനാപി നപ്പഹോതി, തസ്സാ കുതോ ദിഗുണതാതി? അട്ഠകഥായമ്പിസ്സ വുത്തം ‘‘അന്വാധികമ്പി ആരോപേതുന്തി ആഗന്തുകപത്തമ്പി ദാതും, ഇദം പന അപ്പഹോനകേ ആരോപേതബ്ബം. സചേ പഹോതി, ആഗന്തുകപത്തം ന വട്ടതി, ഛിന്ദിതബ്ബമേവാ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൬൦). കഥിനം പന ഛിന്നകമേവ വട്ടതി, ആവേണികലക്ഖണത്താ, ‘‘ഛിന്നകം ദിഗുണം നപ്പഹോതീ’’തി വചനാഭാവതോ ചാതി സന്നിട്ഠാനമേത്ഥ ഗന്തബ്ബന്തി.

ധുതങ്ഗന്തി അനുപസമ്പന്നാനം തേചീവരികധുതങ്ഗാഭാവതോ തിചീവരേനേവ തേചീവരികോതി, തേസം അധിട്ഠാനാഭാവതോ ‘‘അധിട്ഠിതേനേവാ’’തി വത്തബ്ബം ഹോതൂതി ചേ? ന, ധുതങ്ഗഭേദേന വിരോധപ്പസങ്ഗതോ. ചതുത്ഥചീവരസാദിയനേന ഹി ധുതങ്ഗഭേദോ, ന തിചീവരവിപ്പവാസേന, നാപി അതിരേകചീവരസാദിയനേന, നാപി അതിരേകചീവരധാരണേന. യസ്മാ പന ഭിക്ഖൂനം ഏവ ഭഗവതാ അധിട്ഠാനവസേന നവ ചീവരാനി അനുഞ്ഞാതാനി, ജാതിവസേന ച വുത്താനി, ന ഏവം അനുപസമ്പന്നാനം, തസ്മാ നേസം ചീവരനിയമാഭാവാ ന തം ധുതങ്ഗം അനുഞ്ഞാതം ഗഹട്ഠാനം വിയ. തസ്മാ തസ്സ സമാദാനവിധാനേ അവചനതോ ച സന്നിട്ഠാനമേത്ഥ ഗന്തബ്ബന്തി.

സാസങ്കസമ്മതോതി കങ്ഖാവിതരണിയം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) സാസങ്കസിക്ഖാപദേ വിസും അങ്ഗാനി ന വുത്താനി, ‘‘സേസമേത്ഥ ചീവരവഗ്ഗസ്സ ദുതിയസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, ന ച പനേതം വുത്തം. തത്ഥ രത്തിവിപ്പവാസോ ചതുത്ഥമങ്ഗം, ഇധ ഛാരത്തവിപ്പവാസോ, അയമേത്ഥ വിസേസോതി. തസ്മാ അങ്ഗസാമഞ്ഞതോ ച സമ്മുതിസാമഞ്ഞതോ ച സാസങ്കസിക്ഖാപദമേവിദന്തി ഇദം നിപ്പദേസം, തം സപ്പദേസം മാസപരമത്താ. തത്ഥ ബഹിഗാമേപി ഗാമസീമം ഓക്കമിത്വാ വസിത്വാ പക്കമന്തസ്സ അനാപത്തി, ഇധ ന തഥാ. ഇധ അനന്തരേ അനന്തരേ അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയം, തത്ഥ സത്തമേതി അയം ഇമേസം ദ്വിന്നം വിസേസോ. അങ്ഗാനി പന ചീവരനിക്ഖേപനങ്ഗസമ്പത്തിതോ വിപരിയായേന, ഇധ വുത്തനയേന ച സിദ്ധത്താ ന വുത്താനി. താനി കാമം ന വുത്താനി, തഥാപി ചതുത്ഥമങ്ഗം വിസേസിതബ്ബം, ന പന വിസേസിതം. കിം കാരണം? ഇധ വുത്തനിസ്സജ്ജനക്കമേന നിസ്സജ്ജിത്വാ ആപത്തിദേസനതോ, തത്ഥാപന്നാപത്തിവിമോക്ഖദീപനത്ഥം. സംവച്ഛരവിപ്പവുത്ഥമ്പി രത്തിവിപ്പവുത്ഥമേവ, പഗേവ ഛാരത്തവിപ്പവുത്ഥം. ഏവം സന്തേപി തത്ഥ യഥാവുത്തഅങ്ഗസമ്പത്തിയാ സതി തത്ഥ വുത്തനയേനേവ നിസ്സജ്ജിതബ്ബം. ഹേമന്തേ, ഗിമ്ഹേ വാ നിസ്സജ്ജതി ചേ? ഇധ വുത്തനയേനാപി നിസ്സജ്ജിതും വട്ടതീതി ഞാപനത്ഥം ചതുത്ഥമങ്ഗം ന വിസേസിതന്തി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. മാസാതിക്കന്തം, ദസാഹാതിക്കന്തമ്പി ചീവരം ‘‘ദസാഹാതിക്കന്ത’’ന്തി വത്വാ നിസ്സട്ഠമേവ, ന ഊനമാസം ഹുത്വാ ‘‘ദസാഹാതിക്കന്ത’’ന്തി വത്വാ, മാസാതിക്കന്ത’’ന്തി വത്വാതി ഏകേ. തഥാപി സചേ പച്ചാസാചീവരം ഹോതി, നിസ്സഗ്ഗിയം. ‘‘ദസാഹാതിക്കന്ത’’ന്തി വത്വാ മൂലചീവരം പന ‘‘മാസാതിക്കന്ത’’ന്തി വത്വാ നിസ്സജ്ജിതബ്ബം.

‘‘സന്തരുത്തര’’ന്തി വാ ‘‘സങ്ഘാടി’’ന്തി വാ ‘‘ചീവര’’ന്തി വാ കിം തിചീവരം, ഉദാഹു അഞ്ഞമ്പീതി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി തിചീവരമേവ പടിസിദ്ധം, പരിയാപന്നവസേന അച്ഛിന്നചീവരഅഅഛന്ദനധോവാപനവിഞ്ഞത്തിആദിവിരോധോ. അഥ അഞ്ഞമ്പി ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തി ഏവമാദിനാ വിരോധോതി? വുച്ചതേ – ന നിയമതോ വേദിതബ്ബം യഥാസമ്ഭവം ഗഹേതബ്ബതോ. തഥാ ഹി ‘‘ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ സന്തരുത്തരേന ജനപദചാരികം പക്കമന്തീ’’തി (പാരാ. ൪൭൧) ഏവമാദീസു തിചീവരമേവ, ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സന്തരുത്തരേന ഗാമോ പവിസിതബ്ബോ (മഹാവ. ൩൬൨), സന്തരുത്തരപരമം തതോ ചീവരം സാദിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൫൨൩-൫൨൪) ഏവമാദീസു യം കിഞ്ചി, തഥാ ‘‘സഗുണം കത്വാ സങ്ഘാടിയോ ദാതബ്ബാ, നിവാസനം ദാതബ്ബം, സങ്ഘാടി ദാതബ്ബാ, ഹന്ദ തേ, ആവുസോ, സങ്ഘാടി, ദേഹി മേ പട’’ന്തി ഏവമാദീസു. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സബ്ബഞ്ഹി ചീവരം സങ്ഘടിതട്ഠേന ‘സങ്ഘാടീ’തി വുച്ചതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൮൯൮). തഥാ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തി ഏത്ഥാപീതി ഏകേ. അന്തോസമയേ യാവദത്ഥം ചീവരം അനുഞ്ഞാതം, തം സബ്ബം കരിയമാനം കദാ നിട്ഠാനം ഗച്ഛിസ്സതി, തസ്മാ തിചീവരമേവാതി ഏകേ.

അചീവരസ്സാനാപത്തി പച്ചുദ്ധാരാദിസിദ്ധിതോതി കിം വുത്തം ഹോതി – ഉദോസിതസിക്ഖാപദസ്സ നിപ്പയോജനഭാവപ്പസങ്ഗതോ തിചീവരവിപ്പവാസേ തേചീവരസ്സ ആപത്തീതി ഏകേ. തത്ഥേതം വുച്ചതി ന ഹോതി ആപത്തി പച്ചുദ്ധാരാദിസിദ്ധിതോ. ‘‘അനാപത്തി അന്തോഅരുണേ പച്ചുദ്ധരതി വിസ്സജ്ജേതീ’’തി (പാരാ. ൪൯൬) ഹി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ പച്ചുദ്ധരന്തസ്സ, അന്തോഅരുണേ വിസ്സജ്ജേന്തസ്സ ച യാവ അഞ്ഞോ നാധിട്ഠാതി, താവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി യഥാവുത്തനയേനേവ. അഞ്ഞഥാ സത്തബ്ഭന്തരേന വിപ്പവാസസ്സാതി വിപ്പവാസതോ യഥാരുതംയേവ സതി വിപ്പവാസേ വിപ്പവാസതോ, അവിപ്പവാസേ സതി അവിപ്പവാസതോതി.

ഉദോസിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അകാലചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനസ്സ ദുബ്ബിജാനത്താ തം ദസ്സേതും ‘‘അപിച ഭിക്ഖൂന’’ന്തിആദി വുത്തം. വിഹാരപരിയന്തേ നിവിട്ഠധുവസന്നിപാതട്ഠാനതോ വാ പരിയന്തേ ഠിതഭോജനസാലതോ വാ നിബദ്ധവസനകആവാസതോ വാതി ഏവം ഗഹേതബ്ബം. സചേ വിഹാരേ സന്നിപതിതഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഏകാബദ്ധാ ഹുത്വാ യോജനസതമ്പി പൂരേത്വാ നിസീദന്തി, യോജനസതമ്പി ഉപചാരസീമാ ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘സമാനസംവാസകസീമായാ’’തി വുത്തേ ഖണ്ഡസീമാദീസു ഠിതാനം ന പാപുണാതി, താസം വിസും സമാനസംവാസകസീമത്താതി ച സമാനസംവാസകഅവിപ്പവാസസീമാനം ഇദം നാനത്തം. ‘‘അവിപ്പവാസസീമായ ദമ്മീ’’തി ദിന്നം പന ഗാമേ ഠിതാനം ന പാപുണാതി. കസ്മാ? ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) വചനതോ. ‘‘സമാനസംവാസകസീമായാ’’തി ദിന്നം പന യസ്മിം ഠാനേ അവിപ്പവാസസീമാ അത്ഥി, തത്ഥ ഠിതാനമ്പി. ‘‘തത്ര ഠിതാനഞ്ച പാപുണാതീ’’തി ച, ‘‘ഖണ്ഡസീമായം ഠത്വാ ‘സീമട്ഠകസങ്ഘോ ഗണ്ഹാതൂ’തി വുത്തേ ഉപചാരസീമായ ഏവ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദാതബ്ബ’’ന്തി ച, ‘‘തേസം ബഹിസീമട്ഠാനമ്പി പാപുണാതി യാവ കഥിനസ്സുബ്ഭാരാതി അത്ഥോ’’തി ച, ‘‘അനത്ഥതേ പന കഥിനേ അന്തോഹേമന്തേ സചേ വിഹാരം പവിസിത്വാ ‘വസ്സംവുട്ഠസങ്ഘസ്സ ദമ്മീ’തി വദതി, യേ തത്ഥ വസ്സച്ഛേദം അകത്വാ പച്ഛിമവസ്സംവുട്ഠാ, തേസം ബഹിസീമട്ഠാനമ്പി പാപുണാതീ’’തി വിനയധരാ പരിച്ഛിന്ദന്തി, അട്ഠകഥായം പന അനാഗതം. തസ്മാ സമന്തപാസാദികായം ‘‘ലക്ഖണഞ്ഞൂ വദന്തീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൭൯) വുത്തന്തി ച, ‘‘‘ചീവരമാസതോ പട്ഠായ യാവ ഹേമന്തസ്സ പച്ഛിമോ ദിവസോ, താവ വസ്സാവാസികം ദേമാ’തി വുത്തേ കഥിനം അത്ഥതം വാ ഹോതു, അനത്ഥതം വാതി യം സമന്തപാസാദികാവചനം (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൭൯), ഏത്ഥാപി യദി അത്ഥതം, പുരിമവസ്സംവുട്ഠാ പഞ്ച മാസേ. യദി അനത്ഥതം, പച്ഛിമവസ്സംവുട്ഠാ ചത്താരോ മാസേ ലഭന്തീതി വിനിച്ഛയോ’’തി ച ലിഖിതം.

‘‘യേഹി മയ്ഹം യാഗു പീതാതി യേഹി നിമന്തിതേഹി മയ്ഹം യാഗു പീതാതി അധിപ്പായോ. തസ്മാ യേഹി നിമന്തിതേഹി യാഗു പീതാ, തേസംയേവ പാപുണാതീതി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ ‘യേഹി മയ്ഹം യാഗു പീതാ’തി വുത്തേ നിമന്തിതാ വാ ഹോന്തു, അനിമന്തിതാ വാ, യേഹി പീതാ, തേസം പാപുണിതബ്ബാനീ’’തി വദന്തി. ഏത്ഥ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഭിക്ഖുനാ ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി വദന്തോ ഞാപേതി ഏത്ഥന്തരേ തിണ്ണമ്പി അകാലചീവരാനം ഉപ്പത്തിഅഭാവന്തി. കസ്മാ പന പദഭാജനേ വിത്ഥാരിതാനീതി? വുച്ചതേ – ഇദം പന സിക്ഖാപദം അധിട്ഠാനം സന്ധായ ന വുത്തം കിന്തു പഠമസിക്ഖാപദേ ദസാഹപരമം അനുജാനിത്വാ തസ്മിം അപ്പഹോന്തേ സചേ പച്ചാസാ അത്ഥി, തമേവ വഡ്ഢേത്വാ മാസമനുജാനന്തോ ഇമമ്പി അത്ഥവിസേസം ദീപേതി. അകാലചീവരം നാമ സമ്മുഖീഭൂതേന ഭാജേതബ്ബം. തം പന ‘‘ആകങ്ഖമാനേന ഭിക്ഖുനാ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന വഡ്ഢേത്വാ വുത്തന്തി. തസ്മാ തീണിപി പദഭാജനേ വിത്ഥാരിതാനീതി.

‘‘ഖിപ്പമേവ കാരേതബ്ബന്തി സീഘം അന്തോദസാഹേയേവ കാരേതബ്ബ’’ന്തി ഇദം പന പഹോനകഭാവേ പുരിമസിക്ഖാപദലക്ഖണേനാതി ദീപേതും വുത്തം. തസ്മാ ഏവം ‘‘സീഘ’’ന്തി വാ ‘‘ലഹു’’ന്തി വാ ആദിനാ അവത്വാപി ‘‘ദസാഹാ’’തി വുത്തന്തി. അത്ഥതകഥിനസ്സ ഏവം ഹോതു, അനത്ഥതേ പന കഥിനേ കഥന്തി വുത്തേ അനത്ഥതസ്സ പടിക്ഖേപതം ദസ്സേതീതി വുത്തോ അപസ്സന്തോ വിഘാതം ആപജ്ജതീതി (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൪൯൯-൫൦൦) ലിഖിതം.

അകാലചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പുരാണചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘സാകിയാനിയോ വിയ സുദ്ധഭിക്ഖുസങ്ഘേ വാ’’തി ഇദം ‘‘ഭിക്ഖുനീ നാമ ഉഭതോസങ്ഘേ ഉപസമ്പന്നാ’’തി (പാരാ. ൫൦൫) ഇമിനാ വിരുജ്ഝതീതി ചേ? ന, അധിപ്പായാജാനനതോ. ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഉപസമ്പദായ പടിക്ഖിത്തത്താ തദനുപ്പസങ്ഗഭയാ ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏകേന വത്ഥുനാതി യേന കേനചി പഠമേന. അവുത്താ വാ ധോവതീതി അവുത്താ ധോവതി, രജതി ആകോടേതീതി അത്ഥോ. ‘‘‘അവുത്താ’തി വചനതോ അവാദാപേത്വാ ധോവനാദീസു അനാപത്തീ’’തി ലിഖിതം. ഇധ ചീവരം നാമ നിവാസനപാരുപനൂപഗമേവ. യദി ഏവം ‘‘നിവാസനപാരുപനൂപഗമേവ വത്തബ്ബ’’ന്തി ചേ? തം ന വത്തബ്ബം ‘‘പുരാണചീവര’’ന്തി ഇമിനാവ സിദ്ധത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘പുരാണചീവരം നാമ സകിം നിവത്ഥമ്പി സകിം പാരുതമ്പീ’’തി (പാരാ. ൫൦൫).

പുരാണചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചീവരപ്പടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഉപചാരോ ദ്വാദസഹത്ഥോ. അചിത്തകത്താ കഥം പംസുകൂലം വട്ടതീതി ചേ? തായ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അദിന്നത്താ, ഭിക്ഖുനാ ച തതോ ഭിക്ഖുനിതോ അഗ്ഗഹിതത്താ ച.

ചീവരപ്പടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഞാതകപ്പവാരിതേ വാ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സാതി ഏത്ഥ ച സങ്ഘവസേന പവാരിതേസു പമാണമേവ വട്ടതി. പുഗ്ഗലികപ്പവാരണായ യം യം പവാരേതി, തം തംയേവ വിഞ്ഞാപേതബ്ബന്തി ലിഖിതം.

അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. തതുത്തരിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പകതിയാ സന്തരുത്തരേന ചരതി കഥിനപലിബോധവസേന വാ സാസങ്കസിക്ഖാപദവസേന വാ. ഏത്ഥ സിയാ – ‘‘ന മത്തം ജാനിത്വാ ബഹും ചീവരം വിഞ്ഞാപേസ്സന്തി, ദുസ്സവാണിജ്ജം വാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൨൨) ഉജ്ഝായന്താനം സുത്വാ ഭഗവാപി ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ മോഘപുരിസാ ന മത്തം ജാനിത്വാ ബഹും ചീവരം വിഞ്ഞാപേസ്സഥാ’’തി (പാരാ. ൫൨൨) വത്വാ സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ ച ഇമിസ്സം കങ്ഖാവിതരണിയം ‘‘ബഹുചീവരവിഞ്ഞാപനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി വുത്തത്താ, സമന്തപാസാദികായം ‘‘ന ഹി അനച്ഛിന്നചീവരാ അത്തനോ അത്ഥായ സാഖാപലാസം ഭഞ്ജിതും ലഭന്തി, അച്ഛിന്നചീവരാനം പന അത്ഥായ ലഭന്തീ’’തി വുത്തത്താ ച അഞ്ഞസ്സത്ഥായ പമാണം വിഞ്ഞാപേതും വട്ടതീതി ചേ? ന, കസ്മാ? അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഏവ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി വാരിതാ. തസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അനാപത്തി. പാളിയം (പാരാ. ൫൨൧) ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തി ഇമിസ്സാ അനാപത്തിപാളിയാ അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വിഞ്ഞാപേന്തോ തസ്സ ഞാതകപ്പവാരിതേ ഏവ വിഞ്ഞാപേതി, ന അഞ്ഞേതി വചനതോ ച വാരിതാ. തസ്മാ ഭഗവാപി ‘‘ബഹും ചീവരം വിഞ്ഞാപേസ്സഥാ’’തി (പാരാ. ൫൨൨) വിഗരഹിത്വാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേന്തോ ‘‘അഭിഹട്ഠും പവാരേയ്യാ’’തി വുത്തനയേനേവ പമാണതോ ഗഹണം അനുജാനി, ന അഞ്ഞസ്സത്ഥായ പമാണതോ വിഞ്ഞാപനം. യസ്മാ പനിമം സിക്ഖാപദം അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വിഞ്ഞാപനവത്ഥുസ്മിംയേവ പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ ഇധ ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തി ന വുത്തം, ന ന ലബ്ഭതീതി കത്വാ.

അട്ഠകഥാസു ‘‘അഞ്ഞാതകപ്പവാരിതട്ഠാനേ പകതിയാ ബഹുമ്പി വട്ടതി, അച്ഛിന്നകാരണാ പമാണമേവ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തം ‘‘അനാപത്തി ഞാതകാനം പവാരിതാന’’ന്തി (പാരാ. ൫൨൬) വുത്തഅനാപത്തിപാളിയാ ന സമേതീതി സമന്തപാസാദികായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൨൬) വുത്തത്താ ഇധാപി വുത്തനയേനേവ ഞാതകപ്പവാരിതേ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ അത്തനോ ധനേന ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തീതി ലിഖിതം. ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തി നിദാനവിരോധതോ ന വുത്തം, തഥാപി അനന്തരേ വുത്തനയേനേവ ലബ്ഭതി ഏവാതി വദന്തി.

തതുത്തരിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉപക്ഖടസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പഠമഉപക്ഖടേ ‘‘പുബ്ബേ അപ്പവാരിതോ’’തി (പാരാ. ൫൨൮) വചനതോ തസ്മിം ഖണേ പവാരിതോപി അപ്പവാരിതോവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

ഉപക്ഖടസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുതിയഉപക്ഖടസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദുതിയഉപക്ഖടേന കിം പയോജനന്തി ചേ? നത്ഥി പയോജനം, കേവലം അട്ഠുപ്പത്തിവസേന പന പഞ്ഞത്തം ഭിക്ഖുനിയാ രഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദം വിയ. ഏവം സന്തേ സങ്ഗീതികാരകേഹി സങ്ഗീതിം അനാരോപേതബ്ബം ഭവേയ്യ വിനാപി തേന തദത്ഥസിദ്ധിതോ, അനിസ്സരത്താ, അനാരോപേതും അനുഞ്ഞാതത്താ ച. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ…പേ… സമൂഹനേയ്യാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൬; ചൂളവ. ൪൪൧). ഇദം സബ്ബമകാരണം. ന ഹി ബുദ്ധാ അപ്പയോജനം വചനം നിച്ഛാരേന്തി, പഗേവ സിക്ഖാപദം. തേനേവാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇദഞ്ഹി പുരിമസ്സ അനുപഞ്ഞത്തിസദിസ’’ന്തിആദി. അനുപഞ്ഞത്തി ച നിപ്പയോജനം നത്ഥി. തംസദിസഞ്ചേതം, ന നിപ്പയോജനന്തി ദസ്സിതം ഹോതി. ഏവം സന്തേ കോ പനേത്ഥ അത്ഥവിസേസോതി? തതോ ആഹ ‘‘കേവലം തത്ഥ ഏകസ്സ പീളാ കതാ, ഇധ ദ്വിന്നം, അയമേത്ഥ വിസേസോ’’തി. ഇമിനാ അത്ഥവിസേസേന കോ പനഞ്ഞോ അതിരേകത്ഥോ ദസ്സിതോതി? പോരാണഗണ്ഠിപദേ താവ വുത്തം ‘‘ഏകസ്മിമ്പി വത്ഥുസ്മിം ഉഭിന്നമ്പി പീളാ കാതും ന വട്ടതീതി അയമതിരേകത്ഥോ ദസ്സിതോ’’തി. തേനേതം ദീപേതി ‘‘ന കേവലം പടിലദ്ധചീവരഗണനായ ഏവ ആപത്തിഗണനാ, പീളിതപുഗ്ഗലസങ്ഖാതവത്ഥുഗണനായപീ’’തി.

ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘വത്ഥുതോ ഗണനായപി, സിയാ ആപത്തി നേകതാ;

ഇതി സന്ദസ്സനത്ഥഞ്ച, ദുതിയൂപക്ഖടം ഇധ.

‘‘കായസംസഗ്ഗസിക്ഖായ, വിഭങ്ഗേ വിയ കിന്തേതം;

ഏകിത്ഥിയാപി നേകതാ, ആപത്തീനം പയോഗതോ’’തി. (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൫൩൨);

അപിചേതം സിക്ഖാപദം തംജാതികേസു സിക്ഖാപദേസു സബ്ബേസുപി ഗഹേതബ്ബവിനിച്ഛയസ്സ ദസ്സനപ്പയോജനന്തി വേദിതബ്ബം. ആഹ ച –

‘‘അഞ്ഞാതികായ ബഹുതായ വിമിസ്സതായ;

ആപത്തിയാപി ബഹുതാ ച വിമിസ്സതാ ച;

ഇച്ചേവമാദിവിധിസമ്ഭവദസ്സനത്ഥം;

സത്ഥാ ഉപക്ഖടമിദം ദുതിയം അവോചാ’’തി. (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൫൩൨);

തസ്സായം സങ്ഖേപതോ അധിപ്പായപുബ്ബങ്ഗമാ വിചാരണാ – പുരാണചീവരം ഏകമേവ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനീഹി ദ്വീഹി, ബഹൂഹി വാ ധോവാപേതി, ഭിക്ഖുനിഗണനായ പാചിത്തിയഗണനാ. തഥാ ദ്വിന്നം, ബഹൂനം വാ സാധാരണം ഏകമേവ ചീവരം അഞ്ഞത്ര പാരിവത്തകാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ഇധാപി തഥാ ദ്വിന്നം, ബഹൂനം വാ സാധാരണമേകം വിഞ്ഞാപേതി, വിഞ്ഞത്തപുഗ്ഗലഗണനായ ആപത്തിഗണനാ. തഥാ അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു സിക്ഖാപദേസു നയോ നേതബ്ബോ. അയം താവ ബഹുതായ നയോ.

വിമിസ്സതായ പന ഞാതികായ, അഞ്ഞാതികായ ച ഏകം ധോവാപേതി, ഏകതോ നിട്ഠാപനേ ഏകം പാചിത്തിയം. അഥ ഞാതികാ പഠമം ഥോകം ധോവിത്വാ ഠിതാ, പുന അഞ്ഞാതികാ സുധോതം കരോതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. അഥ അഞ്ഞാതികാ പഠമം ധോവതി, പച്ഛാ ഞാതികാ സുധോതം കരോതി, അഞ്ഞാതികായ പയോഗവസേന ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടമേവ. അഞ്ഞാതികായ, ഞാതികായ ച അഞ്ഞാതികസഞ്ഞീ, വേമതികോ, ഞാതികസഞ്ഞീ വാ ധോവാപേതി, യഥാവുത്തനയേന നിസ്സഗ്ഗിയദുക്കടാദിആപത്തിഭേദഗണനാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ അഞ്ഞാതികായ, ഞാതികായ ച സന്തകം ചീവരം ഉഭോഹി ഏകതോ ദിയ്യമാനം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, നിസ്സഗ്ഗിയമേവ. അഥ അഞ്ഞാതികായ ഏവ ഹത്ഥതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, നിസ്സഗ്ഗിയമേവ. അഥ ഞാതികായ ഹത്ഥതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, അനാപത്തി. അഥ ഉഭോസു അഞ്ഞാതികാദിസഞ്ഞീ, വുത്തനയേനേവ നിസ്സഗ്ഗിയദുക്കടാദിആപത്തിഭേദഗണനാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ അഞ്ഞാതികവിഞ്ഞത്തിആദീസുപി യഥാസമ്ഭവം നയോ നേതബ്ബോ. അയം വിമിസ്സതായ നയോ.

ആദിസദ്ദേന പന അനേകേ അഞ്ഞാതികാ വിഞ്ഞത്താ, വിഞ്ഞത്തപുഗ്ഗലഗണനായ ദുക്കടം. ഏകോ ദേതി, ഏകോ ന ദേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം. അഥ അവിഞ്ഞത്തോ ദേതി, ന നിസഗ്ഗിയം. അഥ വിഞ്ഞത്താവിഞ്ഞത്താനം സാധാരണം വിഞ്ഞത്തോ ദേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം. ഉഭോ ദേന്തി, നിസ്സഗ്ഗിയമേവ. അവിഞ്ഞത്തോ ദേതി, നിസ്സഗ്ഗിയേന അനാപത്തി. വിഞ്ഞത്തസ്സ വചനേന അവിഞ്ഞത്തോ ദേതി, അനാപത്തി ഏവ. തഥാ ഉപക്ഖടാദീസുപി യഥാസമ്ഭവം നയോ നേതബ്ബോ.

ഏത്താവതാ സങ്ഖേപതോ അഞ്ഞാതികായാദിഗാഥാ വുത്താധിപ്പായാ ഹോതി. യം പനേത്ഥ ഭിക്ഖുനിയാ രഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദം നിപ്പയോജനതായ നിദസ്സനം വുത്തം, തസ്സ പയോജനവിസേസോ തസ്മിംയേവ ആവിഭവിസ്സതീതി. ഏവമേവ അഞ്ഞത്ഥപി വചനേന, വിസേസഅട്ഠുപ്പത്തിവസേന ച സിക്ഖാപദേസു ഞാതബ്ബം വിസേസപ്പയോജനന്തി.

ദുതിയഉപക്ഖടസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. രാജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ഠാനം ഭഞ്ജതി, ആഗതകാരണം വിനാസേതീ’’തി വുത്തത്താ പുന ചോദനം ന ലഭതീതി ഏകേ. ആഗമനസ്സ സാത്ഥകം ന ഹോതി, ചീവരം ന ലഭിസ്സതി പടിസന്ഥാരസ്സ കതത്താതി ഏകേ. ചോദനാലക്ഖണം ന ഹോതീതി കത്വാ വുത്തന്തി ഏകേ. ‘‘ധമ്മദേസനാധിപ്പായാദിനാ ന പടിസന്ഥാരോ കാതബ്ബോ’’തി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ ‘‘‘ആഗതകാരണം വിനാസേതീ’തി ചോദനാഠാനാനി ഭഞ്ജതി, ചോദേതുകാമോ അകത്തബ്ബമകാസി, തപ്പച്ചയാ വത്തഭേദേ ദുക്കട’’ന്തി ച വദതി. ധമ്മസിരിത്ഥേരോ പന ‘‘ആസനേ ചേ നിസീദതി, ഏകായ നിസജ്ജായ ദ്വേ ഠാനാനി ഭഞ്ജതി. ആമിസം ചേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ഏകേന പടിഗ്ഗഹണേന ദ്വേ ഠാനാനി ഭഞ്ജതി. ധമ്മം ചേ ഭാസതി, ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദേ വുത്തപരിച്ഛേദായ ഏകായ വാചായ ദ്വേ ഠാനാനി ഭഞ്ജതി. തം സന്ധായ ‘ആഗതകാരണം വിനാസേതീ’തി വുത്ത’’ന്തി വദതി. ‘‘ഏസോ ഖോ’’തി വുത്തേന സഞ്ഞത്തോ ഏകോ, ‘‘അയം വേയ്യാവച്ചകരോതി…പേ… അവുത്തേപി ചോദേതും വട്ടതീ’’തി വുത്തോ ദുതിയോ, സചേ പന ദൂതോ ഗച്ഛന്തോവ ‘‘അഹം തസ്സ ഹത്ഥേ ദസ്സാമീ’’തിആദിനാ വുത്തോ തതിയോ, ‘‘അഞ്ഞം വാ പേസേത്വാ ആരോചാപേതീ’’തി വുത്തോ ചതുത്ഥോതി യഥാ ഭിക്ഖുനാ നിദ്ദിട്ഠാ ചത്താരോ, തഥേവ ദൂതേന നിദ്ദിട്ഠാ ചത്താരോ. മുഖവേവടികകപ്പിയകാരകോ, പരമ്മുഖകപ്പിയകാരകോ ചേതി ഏതേസു അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേസു വിയ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ലിഖിതം.

രാജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചീവരവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. ഏളകലോമവഗ്ഗോ

൧. കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കാരാപേയ്യാതി അത്തനോ ച പരസ്സ ച ഉഭിന്നഞ്ച കോസിയം ഏകതോ ഗണ്ഹിത്വാ വുത്തം, ഉഭോ വാ ഏകതോ കരോന്തീതി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബം. തത്ഥ അത്തനാ കതം ചേ, ‘‘നിസ്സജ്ജനകാലേ സയം കതം നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി വത്തബ്ബം. ഉഭോഹി ചേ കതം, യഥാപാളിമേവ.

കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുദ്ധകാളകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യഥാ പഠമേ ‘‘ഏകേനപി കോസിയംസുനാ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം, തഥാ ഇധ ‘‘ഏകേനപി അഞ്ഞേന അമിസ്സിതാന’’ന്തി വചനാഭാവതോ അഞ്ഞേന മിസ്സഭാവേ സതിപി അപഞ്ഞായമാനരൂപകം ചേ, ‘‘സുദ്ധകാളക’’മിച്ചേവ വുച്ചതീതി വദന്തി.

സുദ്ധകാളകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘തുലയിത്വാ’’തി വചനതോ യഥാ തുലാധാരണായ കാളകാധികാ ന ഹോന്തി, തഥാ കാളകാനം ദ്വേ ഭാഗാ ഗഹേതബ്ബാ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന. ‘‘ഏകസ്സാപി കാളകലോമസ്സ അതിരേകഭാവേ നിസ്സഗ്ഗിയന്തി വചനം തുലാധാരണായ കിഞ്ചാപി ന സമേതി, അചിത്തകത്താ പന സിക്ഖാപദസ്സ പുബ്ബേ തുലായ ധാരയിത്വാ ഠപിതേസു ഏകമ്പി ലോമം തത്ഥ പതേയ്യ, നിസ്സഗ്ഗിയന്തി അയമധിപ്പായോതി നോ തക്കോ’’തി ആചരിയോ. വുത്തപരിച്ഛേദേന അഗ്ഗഹണം അകിരിയാ, സന്ഥതകരണം കിരിയാ.

ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ഓരേന ചേ ഛന്നം വസ്സാന’’ന്തി വുത്തത്താ ഛബ്ബസ്സേ പരിപുണ്ണേ കാതും വട്ടതീതി നിട്ഠാനദിവസതോ പട്ഠായ ഛന്നം വസ്സാനം പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. യാനി പനേത്ഥ അതിരേകഛബ്ബസ്സവസേന വാ സമ്മുതിവസേന വാ കതാനി, സബ്ബാനി താനി ഏകതോ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടന്തീതി. ഗിലാനസ്സ ച ഏകം നപ്പഹോതീതി അനേകമ്പി വട്ടതി. യതോ പട്ഠായ രോഗസ്സ മന്ദതായ സന്ഥതം ആദായ ഗന്തും സക്കോതി, തതോ പട്ഠായ സമ്മുതി വാ രോഗോ വാ ന രക്ഖതീതി ഏകേ. അപിച ഛവസ്സബുദ്ധനിമ്മലം സിക്ഖാപദം വിചാരേതും ഗമ്ഭീരത്താ. തസ്മാ ഛവസ്സേ കമ്മം കതന്തി.

ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. നിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘സന്ഥതം പന ഭിക്ഖുനാ’’തി സിക്ഖാപദം അപഞ്ഞപേത്വാ ‘‘നിസീദനസന്ഥത’’ന്തി പഞ്ഞത്തം, നനു ഏത്ഥ കാരണേന ഭവിതബ്ബന്തി? അത്ഥി കാരണം, ചീവരസഞ്ഞിതായ സന്ഥതാനം ഉജ്ഝിതത്താ തേസം അചീവരഭാവദസ്സനത്ഥം തഥാ പഞ്ഞത്തം ഭഗവതാതി വുത്തം ഹോതി. തസ്മാ തേ ഭിക്ഖൂ തേചീവരികധുതങ്ഗഭേദഭയാ സന്ഥതേ ചതുത്ഥചീവരസഞ്ഞിതായ സന്ഥതാനി ഉജ്ഝിത്വാ തേരസ ധുതങ്ഗാനി സമാദയിംസു, ഭഗവാ ച തേസം സന്ഥതം അനുജാനി. തതോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഏവം ഹോതി ‘‘നിസീദനചീവരസണ്ഠാനമ്പേതം നിസീദനസന്ഥതം നോ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതം ചതുത്ഥചീവരഭാവേന, പഗേവ കതസന്ഥതം വാ’’തി. തതോ ‘‘സന്ഥതേ തേസം ചീവരസഞ്ഞിതാ ന ഭവിസ്സതീ’’തി തദത്ഥം ഭഗവതാ ‘‘സന്ഥത’’ന്തി അപഞ്ഞപേത്വാ ‘‘നിസീദനസന്ഥത’’ന്തി പഞ്ഞത്തന്തി അധിപ്പായോ. ഇമേസു പന പഞ്ചസു സന്ഥതേസു പുരിമാനി തീണി വിനയകമ്മം കത്വാ പടിലഭിത്വാപി പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടന്തി അകപ്പിയത്താ, പച്ഛിമാനി ദ്വേ വട്ടന്തീതി (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൫൬൬-൫൬൭) ലിഖിതം. കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘അനാപത്തി അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി (പാരാ. ൫൭൦) വചനതോതി വേദിതബ്ബം.

നിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഏളകലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സാ’’തി ഇമിനാ പകതിയാ ദീഘമഗ്ഗം പടിപന്നസ്സ ഉപ്പന്നാനിപി തിയോജനപരമമേവ ഹരിതബ്ബാനി, പഗേവ അപ്പടിപന്നസ്സാതി ദസ്സേതി. പടിപന്നസ്സ ചേ, അദ്ധാനം നാമ പടിപന്നസ്സ അകാമാ വസ്സംവുട്ഠഭിക്ഖുനിയാ മഗ്ഗപ്പടിപത്തി വിയാതി ദസ്സേതി. അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയന്തി വാ സമ്ബന്ധോ. തേനേവ വാസാധിപ്പായസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധഗമനുസ്സാഹത്താ ‘‘അപ്പടിപന്നോ’’തി സങ്ഖം ഗതസ്സ അനാപത്തീതി സിദ്ധം. ഇമസ്മിം പന അത്ഥവികപ്പേ ‘‘ഭിക്ഖുനോ പനേവ ഏളകലോമാനി ഉപ്പജ്ജേയ്യും…പേ… അസന്തേപി ഹാരകേ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ വാ ഏളകലോമാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനതോ പട്ഠായ തിയോജനപരമതാ അധിപ്പേതാ, മഗ്ഗം അപ്പടിപന്നസ്സ ച തിയോജനപരമതാ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സ ഉപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി വുത്തം. തേന അച്ഛിന്നം പടിലഭിത്വാ ഹരതോ ച അനാപത്തീതി സിദ്ധം. പടിലാഭോ ഹി തേസം ഉപ്പത്തി നാമാതി.

‘‘ആകങ്ഖമാനേന ഭിക്ഖുനാ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി ഇമിനാ അത്തനാ പടിഗ്ഗഹിതാനംയേവ തിയോജനാതിക്കമേ ആപത്തീതി ദസ്സേതി. തേന അനാകങ്ഖമാനേന പരസന്തകാനി പടിഗ്ഗഹിതാനി ഹരന്തസ്സ അനാപത്തീതി സിദ്ധം.

അങ്ഗേസു ‘‘അത്തനോ സന്തകതാ’’തി നത്ഥി, അയമത്ഥോ ‘‘ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി ഇമിനാ, ‘‘അച്ഛിന്നം പടിലഭിത്വാ’’തി ഇമിനാ ച ദീപിതോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. പോരാണഗണ്ഠിപദേ ച ‘‘അഞ്ഞം ഭിക്ഖും ഹരാപേന്തോ ഗച്ഛതി ചേ, ദ്വിന്നമ്പി അനാപത്തീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ തിയോജനപരമം പത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഭണ്ഡം പരിവത്തേത്വാ ചേ ഹരന്തി, അനാപത്തീതി സിദ്ധം.

തിയോജനപരമം സഹത്ഥാ ഹരിതബ്ബാനീതി തിയോജനപരമമേവ അത്തനാ ഹരിതബ്ബാനി, തം കിമത്ഥന്തി? സീമായ ഏതപരമതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിയോജനപരമം സീമം സമ്മന്നിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൪൦). വാസാധിപ്പായേന, പച്ചാഗമനാധിപ്പായേന വാ ഗച്ഛതോ ഏതപരമതാ ച. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ അതിമഹതിയോ സീമായോ സമ്മന്നന്തി…പേ… ഭിക്ഖൂ ഉപോസഥം ആഗച്ഛന്താ ഉദ്ദിസ്സമാനേപി പാതിമോക്ഖേ ആഗച്ഛന്തി, ഉദ്ദിട്ഠമത്തേപി ആഗച്ഛന്തി, അന്തരാപി പരിവസന്തീ’’തി (മഹാവ. ൧൪൦).

അസന്തേ ഹാരകേതി ആണത്തിയാ ഹാരകേ അസതി. കമ്ബലസ്സ ഉപരി നിസീദിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ സചേ ഏകമ്പി ലോമം ചീവരേ ലഗ്ഗം ഹോതി, തിയോജനാതിക്കമേ ആപത്തി ഏവ കമ്ബലതോ വിജടിതത്താതി ലിഖിതം. തം കമ്ബലസ്സ പടിഗ്ഗഹിതത്താ അത്തനോ അത്ഥായ പടിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതീതി യുത്തം.

ഏളകലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ജാതരൂപസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘നിബ്ബത്തരുക്ഖച്ഛായാപി രുക്ഖപരിച്ഛേദം അനതിക്കന്താ’’തി ലിഖിതം.

ജാതരൂപസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ജാതരൂപരജതപരിവത്തനന്തി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന വുത്തം.

രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. കയവിക്കയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അസന്തേ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബമേവാതി ഏത്ഥ കിം സുദ്ധികം പാചിത്തിയം, ഉദാഹു നിസ്സഗ്ഗിയന്തി? നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയമേവ.

കയവിക്കയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തത്രിദം പകിണ്ണകം

അട്ഠമസിക്ഖാപദം പരേന അത്തനോ അത്ഥായ ദിയ്യമാനസ്സ വാ പാരിവത്തകഭാവേന ദിയ്യമാനസ്സ വാ പംസുകൂലസ്സ വാ രൂപിയസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനഉഗ്ഗണ്ഹാപനസാദിയനാനി പടിക്ഖിപതി.

നവമം പരസ്സ വാ അത്തനോ വാ രൂപിയപരിവത്തനം പടിക്ഖിപതി.

ദസമം അരൂപിയപരിവത്തനം. ‘‘അരൂപിയേ അരൂപിയസഞ്ഞീ പഞ്ചന്നം സഹ അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൫൯൧; വി. വി. ടീ. ൧.൫൯൧; വജിര. ടീ. പാരാജിക ൫൮൭) ച വചനം ഇതരേഹി സഹ ആപത്തീതി ദീപേതി. അരൂപിയഞ്ച ദുക്കടവത്ഥു. തസ്മാ തസ്സ പരിവത്തനേ സതി നിസ്സഗ്ഗിയന്തി ഏകന്തേന വുത്തം. പഞ്ചന്നം സഹ ദുക്കടവത്ഥൂനം പരിവത്തനേ അനാപത്തിപ്പസങ്ഗതോ അനാപത്തി ഏവാതി പോരാണാതി ചേ? ന, കപ്പിയവത്ഥൂനംയേവ തത്ഥ ആഗതത്താ. യദി കപ്പിയവത്ഥു നിസ്സഗ്ഗിയം, പഗേവ ദുക്കടവത്ഥൂതി ചേ? ന, ആപത്തിഗരുകലഹുകഭാവേന വത്ഥുഗരുകലഹുകനിയമാഭാവതോ.

നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുതോ ഹി മുത്താമണിവേളുരിയാദി മഹഗ്ഘപ്പഹോനകമ്പി ദുക്കടവത്ഥൂതി കത്വാ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുതോ മുത്താദി ലഹുകം ഹോതി. ലഹുകേപി വത്ഥുസ്മിം യഥേവ ദുക്കടവത്ഥുനോ പടിഗ്ഗഹണേ ദുക്കടം, തഥേവ തസ്സ വാ തേന വാ ചേതാപനേപി ദുക്കടം യുത്തന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൮൯) അട്ഠകഥാചരിയാ.

അഥ വാ യം വുത്തം ‘‘കപ്പിയവത്ഥൂനംയേവ തത്ഥ ആഗതത്താ’’തി, തത്ഥ കിഞ്ചാപി ദുക്കടവത്ഥൂനിപി അധിപ്പേതാനി, ന പന പാളിയം വുത്താനി അനാപത്തിവാരപ്പസങ്ഗഭയാതി വുത്തം ഹോതി. മുത്താദീസുപി വുത്തേസു അനാപത്തിയം കപ്പിയകാരകസ്സ ആചിക്ഖതി, ‘‘ഇദം മുത്താദി അമ്ഹാകം അത്ഥി, അമ്ഹാകഞ്ച ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച വേളുരിയാദിനാ അത്ഥോ’’തി ഭണതി, ദസമേന ആപജ്ജതീതി അധിപ്പായോ സിയാ. യസ്മാ ച ഇദം കപ്പിയകാരകസ്സ ആചിക്ഖനാദിസംവോഹാരോ ച, തസ്മാ തം നവമേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. കിഞ്ചാപി കയവിക്കയേവ ഹോതി കപ്പിയവത്ഥൂഹി അനുഞ്ഞാതം, ഇമിനാവ നയേന കിഞ്ചാപി ദുക്കടവത്ഥുപി ദസമേ അധിപ്പേതം ആപജ്ജതി, അട്ഠകഥാവിരോധതോ പന നാധിപ്പേതമിച്ചേവ ഗഹേതബ്ബോ.

കാ പനേത്ഥ കാരണച്ഛായാതി, പഞ്ചന്നം സഹ തത്ഥ അനാപത്തിപ്പസങ്ഗതോ അനാപത്തി ഏവാതി ചേ? ന, തത്ഥ അനാഗതത്താ. അനാഗതകാരണാ വുത്തന്തി ചേ? ന, പഞ്ചന്നം സഹ ആപത്തിവത്ഥുകസ്സ അനാപത്തിവാരലാഭേ വിസേസകാരണാഭാവാ, അകപ്പിയത്താ പഞ്ചന്നം സഹാപി ആപത്തിയാ ഭവിതബ്ബന്തി സിദ്ധോ അട്ഠകഥാവാദോ.

അപരോ നയോ – യദി ദുക്കടവത്ഥുനാ കയവിക്കയേ നിസ്സഗ്ഗിയം, കപ്പിയവത്ഥുമ്ഹി വുത്തപരിയായോ തത്ഥ ലബ്ഭേയ്യ, ന പന ലബ്ഭതീതി നവമേ ഏവ താനി വത്തബ്ബാനി. തസ്മാ സംവോഹാരോ നാമ കയവിക്കയോപി അഞ്ഞഥാ പരിവത്തനം പരിയാദിയിത്വാ പവത്തോ, കയവിക്കയഞ്ച മോചേത്വാ ‘‘ഇമിനാ ഇമം ദേഹീ’തി ചേതാപേതി, വട്ടതീ’’തി അവത്വാ ദസമസ്സ അനാപത്തിവാരേ വുത്തനയേനേവ തേസം പരിവത്തനേ നിസ്സഗ്ഗിയാനുമതിവിരോധതോ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ ദുക്കടവത്ഥുനാ ചേതാപനേ ദുക്കടമേവ. നേസം കയവിക്കയേന നിസ്സഗ്ഗിയന്തി ചേ? ന, സബ്ബസ്സപി കയവിക്കയത്താ. തേനേവ വുത്തം ‘‘അന്ധകട്ഠകഥായം പന ‘സചേ കയവിക്കയം സമാപജ്ജേയ്യ, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’ന്തി ഭാസിതം, തം ദുബ്ഭാസിതം. കസ്മാ? ന ഹി ദാനഗ്ഗഹണതോ അഞ്ഞോ കയവിക്കയോ നാമ അത്ഥീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൮൯), അത്തനോ മതിയാ കയവിക്കയലക്ഖണസമ്മതേ ദസമസ്സ അനാപത്തിവാരേ വുത്തനയേനേവ തേസം പരിവത്തനേ നിസ്സഗ്ഗിയാനുമതിവിരോധതോ ച. ഭവതു വാ അത്തനോ പടിസിദ്ധമിദം കാരണം, ദസമേ അവസ്സമേവ ജാനിതബ്ബാനീതി താനി കയവിക്കയാനേവാതി തേസം നിസ്സഗ്ഗിയഭാവഞ്ച ഗതാനീതി ഏവമ്പി സിദ്ധോ അട്ഠകഥാവാദോ.

ഏത്ഥാഹു പോരാണാ – ‘‘അത്തനോ സന്തകം രൂപിയം പരഹത്ഥഗതം കരോതി അജ്ഝാചരതി, ദുക്കടം. പരസ്സ രൂപിയം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം കരോതി, അട്ഠമേന നിസ്സഗ്ഗിയം. ഉഗ്ഗഹിതവത്ഥുപരിവത്തനേ കഥം ജാതം? അബ്ബോഹാരികം ജാതം. അഥ പരസ്സ രൂപിയം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം പഠമം കരോതി, രൂപിയപ്പടിഗ്ഗഹണസ്സ കതത്താ അട്ഠമേന നിസ്സഗ്ഗിയം. അത്തനോ സന്തകം രൂപിയം പരസ്സ ഹത്ഥഗതം പച്ഛാ കരോതി, സംവോഹാരേന നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി. ‘‘രൂപിയസ്സ ഗഹണമത്തേന അട്ഠമേന ആപത്തി, പച്ഛാ പരിവത്തനേ നവമേനാ’’തി ഹി തത്ഥ വുത്തം, തം പന യുത്തം. ‘‘അജ്ഝാചരതി, ദുക്കട’’ന്തി ദുവുത്തം. ദുക്കടസ്സ അനിയമപ്പസങ്ഗതോ നിസ്സജ്ജനവിധാനേസു ദസ്സിതോവ. കിം വുത്തം ഹോതി – യദി ദ്വീഹി നിസ്സഗ്ഗിയേഹി ഭവിതബ്ബം, നിസ്സജ്ജനവിധാനേ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, രൂപിയം പടിഗ്ഗഹേസിം, നാനാപ്പകാരകഞ്ച രൂപിയസംവോഹാരം സമാപജ്ജി’’ന്തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ ‘‘രൂപിയം ചേതാപേതീ’’തി സബ്ബത്ഥ പാളിയം രൂപിയപ്പടിഗ്ഗഹണസ്സ വുത്തത്താ.

ഏത്താവതാ യം പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം ‘‘ദുക്കടവത്ഥുനാ കയവിക്കയം പരിഹരന്തേന ചതൂസു നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥൂസു ഏകേകസ്മിം ഗഹിതേ അട്ഠമേന നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. ദുക്കടവത്ഥുനാ ദുക്കടവത്ഥുന്തി ‘‘ഇമിനാ ഇദം ദേഹീ’’തി ഗഹിതേ തേനേവ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. ‘‘കയവിക്കയമ്പി നീഹരിത്വാ ഗഹിതേ ദുക്കടം, ചേതാപിതരൂപിയഗ്ഗഹണേ അട്ഠമേന, പരിവത്തനേ നവമേനാതിആദിനാ അത്തനാ അനുഗ്ഗഹേത്വാ കപ്പിയവസേന നീഹരിത്വാ പഞ്ചഹി സഹധമ്മികേഹി സദ്ധിം പരിവത്തേതും വട്ടതീ’’തി, തം വിസോധിതം ഹോതി. അപരമ്പി തത്ഥ വുത്തം ‘‘നിസ്സജ്ജിതബ്ബേ അസതി കഥം പാചിത്തിയം, ദുന്നിസ്സട്ഠരൂപിയമ്പി ‘ന ഛഡ്ഡേതീ’തി വദന്തസ്സ വിസ്സട്ഠോ ഉപാസകോ തം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞം ചേ ഭിക്ഖുനോ ദേതി, കപ്പതീ’’തി, തഞ്ച ദുവുത്തം. ന ഹി ഗഹിതത്താ തതോ അഞ്ഞം വത്ഥു ഹോതി. പുന അപരഞ്ച തത്ഥ വുത്തം ‘‘ഇമം ‘ഗണ്ഹാഹീ’തി വദന്തസ്സ സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതദുക്കടം, ‘ഏതം ദേഹീ’തി വദന്തസ്സ വിഞ്ഞത്തിദുക്കട’’ന്തി, തഞ്ച ദുവുത്തം. തത്ഥ ഹി പയോഗദുക്കടം യുത്തം വിയ പഞ്ഞായതി.

പകിണ്ണകം നിട്ഠിതം.

ഏളകലോമവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. പത്തവഗ്ഗോ

൧. പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദ്വേ അപത്താ, തസ്മാ ഏതേ ഭാജനപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ, നഅധിട്ഠാനൂപഗാനവികപ്പനൂപഗതാതി അത്ഥോതി ച. സമണസാരുപ്പേന പക്കന്തി അയോപത്തോ പഞ്ചഹി പാകേഹി പക്കോ ഹോതി, മത്തികാപത്തോ ദ്വീഹി. ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ പത്തസന്നിച്ചയസ്സ വാരിതത്താ (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൬൦൨) ഭിക്ഖുസ്സപി തം ‘അനനുരൂപ’ന്തി കത്വാ ‘പുരാണപത്തം പച്ചുദ്ധരിത്വാ’തി വുത്ത’’ന്തി ച ലിഖിതം, തം ന യുത്തം പാളിയം ‘‘സന്നിച്ചയം കരേയ്യാതി അനധിട്ഠിതോ അവികപ്പിതോ’’തി (പാചി. ൭൩൫) വുത്തത്താ. സോ ഹി കഥിനക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൦൬ ആദയോ) നിച്ചയസന്നിധി വിയ ഏകോപി പുനദിവസേ ‘‘സന്നിച്ചയോ’’തി വുച്ചതി. അനന്തരസിക്ഖാപദേ പന ‘‘ദുതിയോ വാരിതോ’’തി അധിട്ഠാനം നിയതം. തസ്മാ ദ്വേ പത്തേ അധിട്ഠാതും ന ലഭതി. സചേ ഏകതോ അധിട്ഠാതി, ദ്വേപി അനധിട്ഠിതാ ഹോന്തി. വിസും വിസും അധിട്ഠാതി, ദുതിയോ അനധിട്ഠിതോ. വികപ്പേതും പന ബഹൂപി ലഭതി. കാകണികമത്തമ്പീതി ഏത്ഥ പി-കാരോ ‘‘ഏകപാകമ്പി ജനേതീ’’തി പാകം സമ്പിണ്ഡേതി. അഥ വാ സചേ ഏകപാകേനേവ സാരുപ്പോ, വട്ടതീതി പാകപരിമാണം ന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. അപത്തത്താ അധിട്ഠാനൂപഗോ ന ഹോതി. അപച്ചുദ്ധരന്തേന വികപ്പേതബ്ബോതി പുരാണപത്തം അപച്ചുദ്ധരന്തേന സോ പത്തോ വികപ്പേതബ്ബോതി അത്ഥോതി ലിഖിതം.

പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പവാരിതേതി ഏത്ഥ സങ്ഘവസേന പവാരിതട്ഠാനേ പഞ്ചബന്ധനേനേവ വട്ടതി, പുഗ്ഗലികവസേന പവാരിതട്ഠാനേ ഊനപഞ്ചബന്ധനേനാപി വട്ടതീതി ലിഖിതം.

യോ ഊനപഞ്ചബന്ധനത്ഥം, വുത്തമ്പി ചേതം കരോ സോ;

ഊനപഞ്ചബന്ധനത്ഥം, പത്വാന സന്തികേ.

ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘പടിസായനീയാനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ’’തി വദന്തേന പാദമക്ഖനാദീനം അത്ഥായ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഠപേതും വട്ടതീതി ദീപിതന്തി ലിഖിതം. ‘‘യേസം മംസം കപ്പതീ’’തി വചനേന യേസം മംസം ന കപ്പതി, തേസം സപ്പിആദി ന കപ്പതീതി വദന്താ അജാനിത്വാ വദന്തി. യേസഞ്ഹി മംസം കപ്പതി, തേസം സപ്പീതിആദി സത്താഹകാലികനിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തഥാ പണീതഭോജനസിക്ഖാപദേ യേസം മംസം കപ്പതി, തേസംയേവ ഖീരാദി പണീതഭോജനം, നേതരന്തി ദസ്സേതും വുത്തന്തി. മധു നാമ മധുകരിഭമരമക്ഖികാനം ആസയേസു നിയ്യാസസദിസം മഹാമധു ഹോതി, തം യാവജീവികന്തി ച ലിഖിതം.

ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പത്തവഗ്ഗോ തതിയോ.

നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.