പാരാജികകണ്ഡം

൧. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ

ഇധ പന ഠത്വാ സിക്ഖാപദാനം കമഭേദോ പകാസേതബ്ബോ. കഥം – സബ്ബസിക്ഖാപദാനം യഥാസമ്ഭവം ദേസനാക്കമോ, പഹാനക്കമോ, പടിപത്തിക്കമോ, ഉപ്പത്തിക്കമോതി ചതുബ്ബിധോ കമോ ലബ്ഭതി. തത്ഥ ഭഗവതാ രാജഗഹേ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനന്തേന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസസ്സ യോ ദേസനാക്കമോ അനുഞ്ഞാതോ, തം ദേസനാക്കമം അനുക്കമന്തോവ മഹാകസ്സപോ പഠമം പാരാജികുദ്ദേസം പുച്ഛി, തദനന്തരം സങ്ഘാദിസേസുദ്ദേസം, തദനന്തരം അനിയതുദ്ദേസം, തദനന്തരം വിത്ഥാരുദ്ദേസം. തദനന്തരം ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗഞ്ച തേനേവ അനുക്കമേന പുച്ഛി. തതോ പരം തയോ ആപത്തിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹേതും വിനാ ഗണനപരിച്ഛേദേന സേഖിയധമ്മേ പുച്ഛി. ആപത്തിക്ഖന്ധേ സഭാഗതോ പട്ഠായ പുച്ഛന്തോ വീസതിഖന്ധകേ പുച്ഛി. നിദാനുദ്ദേസന്തോഗധാനം വാ സരൂപേന അനുദ്ദിട്ഠാനം പുച്ഛനത്ഥം ഖന്ധകേ പുച്ഛി. ഏതേന ഖന്ധകേ പഞ്ഞത്താ ഥുല്ലച്ചയാപി സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. പുച്ഛിതാനുക്കമേനേവ ആയസ്മാ ഉപാലിത്ഥേരോ ബ്യാകാസി. അയമേത്ഥ ദേസനാക്കമോ. ഉഭതോവിഭങ്ഗഖന്ധകതോ പന ഉച്ചിനിത്വാ തദാ പരിവാരോ വിസും പാളി കതോ, ഇമമേവ വചനം സന്ധായ അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘ഏതേനേവ ഉപായേന ഖന്ധകം പരിവാരേപി ആരോപയിംസൂ’’തിആദി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗഈതികഥാ). അപിച പാളിയം ‘‘ഏതേനേവ ഉപായേന ഉഭതോവിഭങ്ഗേ പുച്ഛി. പുട്ഠോ പുട്ഠോ ആയസ്മാ ഉപാലി വിസ്സജ്ജേസീ’’തി (ചൂളവ. ൪൩൯) ഏത്തകമേവ വുത്തം. തസ്മാ ഥേരോ ഉഭതോവിഭങ്ഗേ ഏവ പുച്ഛി. വിസ്സജ്ജന്തോ പന ആയസ്മാ ഉപാലി നിരവസേസം ദസ്സേന്തോ ഖന്ധകപരിവാരേ അന്തോ കത്വാ ദേസേസി. ഗണസജ്ഝായകാലേ പന തദാ ഖന്ധകപരിവാരാ വിസും പാളി കതാതി അയമേത്ഥ ദേസനാക്കമോ.

യദി ഏവം നിദാനുദ്ദേസോ പഠമദേസനാതി ചേ? ന, ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൧൩൩) ‘‘യാനി മയാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞത്താനി, താനി നേസം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനേയ്യ’’ന്തി വചനതോ, ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീ’’തി (മഹാവ. ൧൩൪) വചനതോ ച. അകുസലാബ്യാകതാനം ആപത്തീനം ദിട്ഠധമ്മസമ്പരായികാസവട്ഠാനിയത്താ യഥാഭൂതം സീലസംവരകേന പരിവജ്ജനേന പഹാതബ്ബത്താ പഹാനക്കമോപേത്ഥ സമ്ഭവതി ‘‘താവദേവ ചത്താരി അകരണീയാനി ആചിക്ഖിതബ്ബാനീ’’തി വചനതോ. തഥാ ‘‘സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂ’’തി (മ. നി. ൩.൭൫; വിഭ. ൫൦൮) വചനതോ യഥാഭൂതം ആചിക്ഖനസിക്ഖനേന പടിപത്തിക്കമോപി സമ്ഭവതി. യഥുദ്ദേസക്കമം പരിയാപുണിതബ്ബപരിയത്തിഅത്ഥേനാപി പടിപത്തിക്കമോ, ഏവമിമേഹി തീഹി കമേഹി ദേസേതബ്ബാനമേതേസം സിക്ഖാപദാനം യഥാസമ്ഭവം ഉപ്പത്തിക്കമോ സമ്ഭവതി. തഥാ ഹി യം യം സാധാരണം, തം തം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നേ ഏവ വത്ഥുസ്മിം ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ ഛന്ദസോ മേഥുനം ധമ്മ’’ന്തിആദിനാ നയേന ഭിക്ഖുനീനമ്പി പഞ്ഞത്തം. യതോ ഭിക്ഖുനീനം തം അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി ന സിയാ, തതോ അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി തസ്മിം നത്ഥീതി (പരി. ൨൦൧-൨൦൨) പരിവാരവചനം ന വിരുജ്ഝതി. ഏത്താവതാ പുരിമേന കമത്തയേന യം പഠമം ദേസേതബ്ബം, തം പാരാജികുദ്ദേസേ പഠമുപ്പന്നത്താ മേഥുനധമ്മപാരാജികം സബ്ബപഠമം ദേസേതുകാമോ ആയസ്മാ ഉപാലിത്ഥേരോ ‘‘തത്ര സുദം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതീ’’തി (പാരാ. ൨൩) വേസാലിയമേവ പാപേത്വാ ഠപേസി.

ഇദാനി സബ്ബേസം സിക്ഖാപദാനം പഞ്ഞാപനവിധാനം വേദിതബ്ബം. കഥം? ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി (പാരാ. ൩൯, ൪൩) ഏവം സഉദ്ദേസഅനുദ്ദേസഭേദതോ ദുവിധം. തത്ഥ പാതിമോക്ഖേ സരൂപതോ ആഗതാ പഞ്ച ആപത്തിക്ഖന്ധാ സഉദ്ദേസപഞ്ഞത്തി നാമ. സാപി ദ്വിധാ സപുഗ്ഗലാപുഗ്ഗലനിദ്ദേസഭേദതോ. തത്ഥ യസ്സാ പഞ്ഞത്തിയാ അന്തോ ആപത്തിയാ സഹ, വിനാ വാ പുഗ്ഗലോ ദസ്സിതോ, സാ സപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാ. ഇതരാ അപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാ.

തത്ഥ സപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാ ദ്വിധാ അദസ്സിതദസ്സിതാപത്തിഭേദതോ. തത്ഥ അദസ്സിതാപത്തികാ നാമ അട്ഠ പാരാജികാ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ’’തി (പാരാ. ൩൯, ൪൪, ൮൯, ൯൧, ൧൬൭, ൧൭൧, ൧൯൫, ൧൯൭) ഹി പുഗ്ഗലോവ തത്ഥ ദസ്സിതോ, നാപത്തി. ദസ്സിതാപത്തികാ നാമ ഭിക്ഖുനിപാതിമോക്ഖേ ആഗതാ സത്തരസ സങ്ഘാദിസേസാ ധമ്മാ. ‘‘അയമ്പി ഭിക്ഖുനീ പഠമാപത്തികം ധമ്മം ആപന്നാ നിസ്സാരണീയം സങ്ഘാദിസേസ’’ന്തി (പാചി. ൬൮൩, ൬൮൭) ഹി തത്ഥ ആപത്തി ദസ്സിതാ സദ്ധിം പുഗ്ഗലേന.

തഥാ അപുഗ്ഗലനിദ്ദേസാപി അദസ്സിതദസ്സിതാപത്തിഭേദതോ ദ്വിധാ. തത്ഥ അദസ്സിതാപത്തികാ നാമ സേഖിയാ ധമ്മാ. വുത്താവസേസാ ദസ്സിതാപത്തികാതി വേദിതബ്ബാ.

സാപി ദ്വിധാ അനിദ്ദിട്ഠകാരകനിദ്ദിട്ഠകാരകഭേദതോ. തത്ഥ അനിദ്ദിട്ഠകാരകാ നാമ സുക്കവിസട്ഠിമുസാവാദോമസവാദപേസുഞ്ഞഭൂതഗാമഅഞ്ഞവാദകഉജ്ഝാപനകഗണഭോജനപരമ്പരഭോജനസുരാമേരയഅങ്ഗുലിപതോദകഹസധമ്മഅനാദരിയതലഘാതകജതുമട്ഠകസിക്ഖാപദാനം വസേന പഞ്ചദസവിധാ ഹോന്തി. തത്ഥ നിദ്ദിട്ഠകാരകേ മിസ്സാമിസ്സഭേദോ വേദിതബ്ബോ – തത്ഥ ഉപയോഗഭുമ്മവിഭത്തിയോ ഏകംസേന മിസ്സാ. അവസേസാ മിസ്സാ ച അമിസ്സാ ച. സേയ്യഥിദം – പച്ചത്തം താവ ദ്വീസു അനിയതേസു ഉപയോഗേന മിസ്സം, ദ്വാദസസു പാടിദേസനീയേസു കരണേന മിസ്സം, ഊനപഞ്ചബന്ധനപത്തസിക്ഖാപദേസു സാമികരണേഹി, ഊനവീസതിവസ്സേ ഭുമ്മേന, മോഹനകേ ഉപയോഗസാമിഭുമ്മേഹി. യസ്മാ ‘‘വിവണ്ണക’’ന്തി ഭാവോ അധിപ്പേതോ, ന കത്താ, തസ്മാ വിവണ്ണകസിക്ഖാപദം യദാ ന സമ്ഭവതി, ഏവം പച്ചത്തം പഞ്ചവിധം മിസ്സം ഹോതി. സേസേസു പഠമാനിയതം ഠപേത്വാ ആദിമ്ഹി ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തി ഏവമാഗതം പച്ചത്തം വാ, ദുതിയാനിയതം ഠപേത്വാ പണീതഭോജനസമണുദ്ദേസതതിയചതുത്ഥപാടിദേസനീയസിക്ഖാപദേസു മജ്ഝേ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തി ഏവമാഗതം പച്ചത്തം വാ, ദുബ്ബചകുലദൂസകസംസട്ഠസിക്ഖാപദേസു ആദിമ്ഹി കേവലം ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി ആഗതം പച്ചത്തം വാ, ഭേദാനുവത്തകസിക്ഖാപദേ മജ്ഝേ ആഗതം പച്ചത്തം വാ അഞ്ഞായ വിഭത്തിയാ അമിസ്സമേവ ഹോതി. തത്ഥ ഭേദാനുവത്തകതുവട്ടനദ്വയസംസട്ഠദുതിയപാടിദേസനീയസിക്ഖാപദേസു ബഹുവചനം, ഇതരത്ഥ സബ്ബത്ഥ ഏകവചനമേവാതി വേദിതബ്ബം.

തഥാ ഉപയോഗോ ദ്വീസു വികപ്പനസിക്ഖാപദേസു, തന്തവായസിക്ഖാപദേ ച പച്ചത്തേന മിസ്സോ, അഭിഹടസിക്ഖാപദേ കരണേന, രാജസിക്ഖാപദേ കരണസാമിപച്ചത്തേഹീതി ഉപയോഗോ തിധാ മിസ്സോ ഹോതി. കരണഞ്ച കുടികാരമഹല്ലകദുതിയകഥിനദ്വേഭാഗനിസീദനസന്ഥതദുബ്ബണ്ണകരണസിക്ഖാപദേസു ഛസു പച്ചത്തേന മിസ്സം, പഠമതതിയകഥിനഅട്ഠങ്ഗുലപാദകനിസീദനകണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദികവസ്സികസാടികഉദകസാടികദ്വേധമ്മപച്ചാസീസനസിക്ഖാപദേസു അട്ഠസു സാമിനാ മിസ്സന്തി കരണം ദ്വിധാ മിസ്സം ഹോതി. അവസേസേസു ഛബ്ബസ്സവസ്സികസാടികദ്വത്തിച്ഛദനാവസഥപിണ്ഡമഹാനാമഗരുലഹുപാവുരണസിക്ഖാപദേസു സത്തസു കരണവിഭത്തി അഞ്ഞവിഭത്തിയാ അമിസ്സാ, അച്ചേകഏളകലോമസിക്ഖാപദേസു സാമിവിഭത്തി കരണവിഭത്തിയാ മിസ്സാ. അതിരേകപത്തഭേസജ്ജസിക്ഖാപദേസു അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന സാമിവിഭത്തി അമിസ്സാവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. ഏവം താവ നിദ്ദിട്ഠകാരകേസു സിക്ഖാപദേസു –

പഞ്ചധാ ച തിധാ ചേവ, ദ്വിധാ ചേപി തഥേകധാ;

ഭിന്നാ വിഭത്തിയോ പഞ്ച, സബ്ബേകാദസധാ സിയും.

ഏവം താവ യഥാവുത്തേസു സഉദ്ദേസപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേസു സിക്ഖാപദേസു അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പഞ്ഞാസുത്തരേസു തിസതേസു നവുതിഅനിദ്ദിട്ഠകാരകേ വജ്ജേത്വാ നിദ്ദിട്ഠകാരകാനി അതിരേകസട്ഠിദ്വിസതാനി ഹോന്തി. തേസു പച്ചത്തകരണാനി തിംസുത്തരാനി ദ്വിസതാനി ഹോന്തി. തേസു അമിസ്സപച്ചത്തകരണാനി ദ്വാദസുത്തരാനി ദ്വിസതാനി, മിസ്സപച്ചത്തകരണാനി അട്ഠാരസ ഹോന്തി. അവസേസേസു തിംസതിയാ സിക്ഖാപദേസു മിസ്സോപയോഗകരണാനി പഞ്ച ഹോന്തി, മിസ്സകരണാനി ചുദ്ദസ, അമിസ്സാനി സത്ത, മിസ്സാമിസ്സകരണാനി ദ്വേ, അമിസ്സാനി ദ്വേതി സബ്ബേസുപി നിദ്ദിട്ഠകാരകേസു ഭേദാനുവത്തകദുബ്ബചകുലദൂസകപഠമദുതിയതതിയകഥിനഅഭിഹടകുടികാരമഹല്ലകവികപ്പനദ്വയദ്വേഭാഗഛബ്ബസ്സനിസീദനസന്ഥതഏളകലോമാതിരേകപത്തഭേസജ്ജവസ്സികസാടികതന്തവായഅച്ചേകഛാരത്തദ്വ പഞ്ചത്തിംസേസു ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തി നത്ഥി. ദുതിയാനിയതപണീതഭോജനസമണുദ്ദേസതതിയചതുത്ഥപാടിദേസനീയേസു മജ്ഝേ അത്ഥി.

ഏത്താവതാ സഉദ്ദേസാനുദ്ദേസദുകം, സപുഗ്ഗലാപുഗ്ഗലനിദ്ദേസദുകം, പച്ചേകദസ്സിതാപത്തിദുകദ്വയം, അനിദ്ദിട്ഠകാരകദുകം, തത്ഥ നിദ്ദിട്ഠകാരകേസു പച്ചത്തഭുമ്മദുകം, സയോപനായോപനദുകം, അയോപനമജ്ഝേയോപനദുകം, ഏകാനേകവചനദുകന്തി നവ ദുകാനി ദസ്സിതാനി ഹോന്തി. വിസേസകാരണം തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ സമ്പത്തേ ആവിഭവിസ്സതി. ഏവം താവ സഉദ്ദേസപഞ്ഞത്തിം ഞത്വാ സേസവിനയപിടകേ യാ കാചി പഞ്ഞത്തി അനുദ്ദേസപഞ്ഞത്തീതി വേദിതബ്ബാ. സാ പദഭാജനന്തരാപത്തിവിനീതവത്ഥുപടിക്ഖേപപഞ്ഞത്തിഅവുത്തസിദ്ധിസിക്ഖാപദവസേന ഛബ്ബിധാ ഹോതി.

തത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന ഖയിതേ ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ (പരി. ൧൫൭-൧൫൮), വട്ടകതേ മുഖേ അച്ഛുപന്തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൭൩) ഏവമാദികാ പദഭാജനേ സന്ദിസ്സമാനാപത്തി പദഭാജനസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമത്തികാമയാ കുടി കാതബ്ബാ, യോ കരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദി (പാരാ. ൮൫) അന്തരാപത്തിസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദിവാപടിസല്ലീയന്തേന ദ്വാരം സംവരിത്വാ പടിസല്ലീയിതു’’ന്തി (പാരാ. ൭൭) ഏവമാദി വിനീതവത്ഥുസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘സങ്ഘഭേദകോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൧൫) ഏവമാദി പടിക്ഖേപസിക്ഖാപദം നാമ.

യസ്മാ പന തേന തേന പടിക്ഖേപേന ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു സമഗ്ഗം സങ്ഘം അധമ്മസഞ്ഞീ ഭിന്ദേയ്യ, പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ. യോ പന ഭിക്ഖു ദുട്ഠചിത്തോ ഭഗവതോ ജീവമാനകസരീരേ ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യ, പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ’’തി സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി. യാനി സന്ധായ ‘‘ഏകസ്സ ഛേജ്ജകാ ഹോതി, ചതുന്നം ഥുല്ലച്ചയം, ചതുന്നഞ്ചേവ അനാപത്തി, സബ്ബേസം ഏകവത്ഥുകാ’’തി വുത്തം. ‘‘അത്ഥാപത്തി തിട്ഠന്തേ ഭഗവതി ആപജ്ജതി, നോ പരിനിബ്ബുതേ’’തി (പരി. ൩൨൩) ച വുത്തം. തേന ന കേവലം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ജാനം സങ്ഘഭേദകോ അനുപസമ്പന്നോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ…പേ… ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഇദമേവ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതി സാധകം ഹോതി. ‘‘പണ്ഡകോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പന്നോ നാസേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൦൯) ഏവമാദീസു പന ഉപജ്ഝായാദീനം ദുക്കടമേവ പഞ്ഞത്തം, ന പണ്ഡകാദീനം പാരാജികാപത്തി. ന ഹി തേസം ഭിക്ഖുഭാവോ അത്ഥി. യതോ സിയാ പാരാജികാപത്തി. തഥാ ‘‘ന അച്ഛിന്നേ ഥേവേ പക്കമിതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൬൬, ൬൭, ൭൮, ൭൯) ഏവമാദികഞ്ച പടിക്ഖേപസിക്ഖാപദമേവ നാമ.

ഖന്ധകേസു പഞ്ഞത്തദുക്കടഥുല്ലച്ചയാനി പഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദം നാമ. ‘‘തേന ഹി, സാരിപുത്ത, ഭേദാനുവത്തകേ ഥുല്ലച്ചയം ദേസാപേഹീ’’തി (ചൂളവ. ൩൪൫) വുത്തം, ഥുല്ലച്ചയമ്പി തത്ഥേവ സമോധാനം ഗച്ഛതി. ഇദം തേസം വിഭത്തികമ്മക്ഖണേ അപഞ്ഞത്തത്താ അവിജ്ജമാനമ്പി ഭഗവതോ വചനേന വിസുദ്ധക്ഖണേപി വിജ്ജമാനം ജാതന്തി ഏകേ. ‘‘ഭേദാനുവത്തകേ ദേസാപേഹീ’’തി വചനതോ സേസഭേദാനുവത്തകാനം ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ജാനം സങ്ഘഭേദകാനം അനുവത്തേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. തഥാ സബ്ബാനി ഖന്ധകവത്താനി, വിനയകമ്മാനി ച തത്ഥേവ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി. യഥാഹ ‘‘പഞ്ഞത്തേ തം ഉപാലി മയാ ആഗന്തുകാനം ഭിക്ഖൂനം ആഗന്തുകവത്തം…പേ… ഏവം സുപഞ്ഞത്തേ ഖോ മയാ ഉപാലി സിക്ഖാപദേ’’തിആദി. ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ നച്ചം വാ ഗീതം വാ വാദിതം വാ ദസ്സനായ ഗച്ഛേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൮൩൪) ഇമിനാ സുത്തേന ഭിക്ഖുനീ നച്ചേയ്യ വാ ഗായേയ്യ വാ വാദേയ്യ വാ, പാചിത്തിയന്തി ഏവമാദികം യം കിഞ്ചി അട്ഠകഥായ ദിസ്സമാനം ആപത്തിജാതം വിനയകമ്മം വാ അവുത്തസിദ്ധിസിക്ഖാപദം നാമ. ഛബ്ബിധമ്പേതം ഛഹി ആകാരേഹി ഉദ്ദേസാരഹം ന ഹോതീതി അനുദ്ദേസസിക്ഖാപദം നാമാതി വേദിതബ്ബം. സേയ്യഥിദം – പഞ്ചഹി ഉദ്ദേസേഹി യഥാസമ്ഭവം വിസഭാഗത്താ ഥുല്ലച്ചയദുബ്ഭാസിതാനം സഭാഗവത്ഥുകമ്പി ദുക്കടഥുല്ലച്ചയദ്വയം അസഭാഗാപത്തികത്താ അന്തരാപത്തിപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദാനം, നാനാവത്ഥുകാപത്തികത്താ പടിക്ഖേപസിക്ഖാപദാനം, കേസഞ്ചി വിനീതവത്ഥുപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദാനഞ്ച അദസ്സിതാപത്തികത്താ, അദസ്സിതവത്ഥുകത്താ ഭേദാനുവത്തകഥുല്ലച്ചയസ്സ, അദസ്സിതാപത്തിവത്ഥുകത്താ അവുത്തസിദ്ധിസിക്ഖാപദാനന്തി. ഏത്താവതാ ‘‘ദുവിധം സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം സഉദ്ദേസാനുദ്ദേസഭേദതോ’’തി യം വുത്തം, തം സമാസതോ പകാസിതം ഹോതി.

പഞ്ഞത്തിയം താവ –

‘‘കാരകോ ഇധ നിദ്ദിട്ഠോ, അപേക്ഖായ അഭാവതോ;

പുബ്ബേ വത്തബ്ബവിധാനാ-ഭാവതോ ച ആദിതോ യോപനേന സഹാ’’തി. –

അയം നയോ വേദിതബ്ബോ. തസ്സത്ഥോ – യേ തേ അനിദ്ദിട്ഠകാരകാ പുബ്ബേ വുത്തപ്പഭേദാ സുക്കവിസട്ഠിആദയോ സിക്ഖാപദവിസേസാ, തേസു അധിപ്പായകമ്മവത്ഥുപുഗ്ഗലപയോഗേ അപേക്ഖായ ഭാവതോ കാരകോ ന നിദ്ദിട്ഠോ തേസം സാപേക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം. തം സബ്ബം തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ ആവിഭവിസ്സതി, ഇധ പന പാരാജികപഞ്ഞത്തിയം അപേക്ഖായ അഭാവതോ കാരകോ നിദ്ദിട്ഠോ. യോ പന കാരകോ ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഭിക്ഖുനാ ഉബ്ഭതസ്മി’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൪൬൨, ൪൭൨, ൪൭൫) വിയ പുബ്ബേ വത്തബ്ബവിധാനാഭാവതോ കരണാദിവസേന അനിദ്ദിസിത്വാ പച്ചത്തവസേന നിദ്ദിട്ഠോ അപേക്ഖായ അഭാവതോ. തത്ഥ നിദ്ദിസിയമാനോ സേസദുതിയാനിയതപണീതഭോജനം സമണുദ്ദേസതതിയചതഉത്ഥപാടിദേസനീയേസു വിയ മജ്ഝേ അനിദ്ദിസിത്വാ ‘‘ന ഹേവ ഖോ പന…പേ… ഓഭാസിതു’’ന്തിആദി (പാരാ. ൪൫൩) വിയ പുബ്ബേ വത്തബ്ബവിധാനാഭാവതോ ഏവ ആദിമ്ഹി നിദ്ദിട്ഠോ. ആദിമ്ഹി നിദ്ദിസിയമാനോപി പുബ്ബേ വുത്തപ്പഭേദേസു ഭേദാനുവത്തകാദീസു പഞ്ചത്തിംസേസു സിക്ഖാപദേസു വിയ അനിദ്ദിസിത്വാ പുബ്ബേ വത്തബ്ബവിധാനാഭാവതോ ഏവ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തിആദിതോവ യോപന-സദ്ദേന സഹ നിദ്ദിട്ഠോ. ഏവം നിദ്ദിസിയമാനോപി സോ യസ്മാ ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനിയോ ദ്വേ ഏകമഞ്ചേ തുവട്ടേയ്യു’’ന്തിആദി (പാചി. ൯൩൩) ആപത്തി വിയ പരപ്പഭവം ആപത്തിം ന ആപജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തി ഏകവചനേന നിദ്ദിട്ഠോ. മേഥുനധമ്മാപത്തിപി പരപ്പഭവാ ‘‘ദ്വയംദ്വയസമാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൩൯) വചനതോതി ചേ? തം ന, അധിപ്പായജാനനതോ. അനേകിസ്സാ ഏവ ഭിക്ഖുനിയാ ആപത്തി, ന ഏകിസ്സാതി നിയമോ തത്ഥ അത്ഥി, ന ഏവം ഇധ നിയമോതി അനിയമിതാധിപ്പായോ. ലമ്ബീമുദുപിട്ഠീനം കുതോ ‘‘ദ്വയംദ്വയസമാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൫൫) വചനതോ തേസം മേഥുനധമ്മാപത്തി. അയമത്ഥോ ചതസ്സോ മേഥുനധമ്മപച്ചയാതി അട്ഠവത്ഥുകം സന്ധായ ‘‘ഛേജ്ജം സിയാ മേഥുനധമ്മപച്ചയാ’’തി (പരി. ൪൮൧) ച പരിവാരേ വുത്തവചനേന സാധേതബ്ബോ.

ഭേദാനുവത്തകസിക്ഖാപദേ തിണ്ണം ഉദ്ധം ന സമനുഭാസിതബ്ബാ, ന സങ്ഘേന സങ്ഘം ഏകതോ കാതബ്ബന്തി. നയദസ്സനത്ഥം ആദിതോവ ‘‘ഭിക്ഖൂ ഹോന്തീ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസം കത്വാ പുന ‘‘ഏകോ വാ ദ്വേ വാ തയോ വാ’’തി (പാരാ. ൪൧൮) വുത്തം, അഞ്ഞഥാ ന തതോ ഉദ്ധം ‘‘അനുവത്തകാ ഹോന്തീ’’തി ആപജ്ജതി. തതോ നിദാനവിരോധോ. പഞ്ചസതമത്താ ഹി തദനുവത്തകാ അഹേസും. യം പന സത്തസതികക്ഖന്ധകേ ‘‘സങ്ഘോ ചത്താരോ പാചീനകേ ഭിക്ഖൂ, ചത്താരോ പാവേയ്യകേ ഭിക്ഖൂ സമ്മന്നേയ്യ …പേ… സമ്മതാ’’തിആദി (ചൂളവ. ൪൫൬) ഞത്തിദുതിയകമ്മം വുത്തം, തം ‘‘ഉബ്ബാഹികായ ഇമം അധികരണം വൂപസമേതു’’ന്തി വുത്തത്താ തേഹി കത്തബ്ബവിധാനം. സമ്മുതികരണമേവ വാ തതിയം കത്വാ കപ്പതി. ന ഹി തേ തേന കമ്മേന കമ്മാരഹാ കമ്മകതാ ഹോന്തി. യസ്സ സങ്ഘോ കമ്മം കരോതി, സോ കമ്മാരഹോതി ലക്ഖണം. ന ച തദാ സങ്ഘോ തേസം അട്ഠന്നമ്പി ഭിക്ഖൂനം കമ്മം അകാസി. ഭജാപിയമാനാ തേ കമ്മപത്തഭാവം ഭജന്തി. അധികരണവൂപസമകമ്മസ്സ പത്താ യുത്താ സങ്ഘേന കതാതി കത്വാ കമ്മപത്താ ഏവ ഹി തേ ഹോന്തി. ‘‘തേ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖൂഹി യാവതതിയം സമനുഭാസിതബ്ബാ തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായാ’’തി (പാരാ. ൪൧൮) വചനതോ തേഹി കത്തബ്ബവിധാനം. സമ്മുതികരണമേവ കമ്മം ഹോതീതി ചേ? തം ന, അധിപ്പായജാനനതോ, തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായ ഏവ തേ ഭിക്ഖൂ കമ്മാരഹാ കാതബ്ബാ, ന ദോസാഗതിവസേനാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ന ഹി പാചീനകാദീനം സമ്മുതിയാ അധികരണവൂപസമസിദ്ധി വിയ തേസം സമനുഭാസനകമ്മേന തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗസിദ്ധി ഹോതി, സമ്മുതി നാമേസാ പഠമം അനുമതിം ഗഹേത്വാ യാചിത്വാവ കരീയതി, ന തഥാ കമ്മന്തി. കമ്മകരണേ പന തദത്ഥസിദ്ധി ഹോതിയേവ. പരസമ്മുതിയാ ബഹുതരാവ സമ്മന്നിതബ്ബാതി വേദിതബ്ബം.

‘‘മേഥുനധമ്മ’’ന്തി ഏവം ബാഹുല്ലനയേന ലദ്ധനാമകം സകപയോഗേന വാ പരപയോഗേന വാ അത്തനോ നിമിത്തസ്സ സകമഗ്ഗേ വാ പരമഗ്ഗേ വാ പരനിമിത്തസ്സ വാ സകമഗ്ഗേ ഏവ പവേസനപവിട്ഠട്ഠിതഉദ്ധരണേസു യം കിഞ്ചി ഏകം പടിസാദിയനവസേന സേവേയ്യ, പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോതി. കേചി പന ‘‘പവേസനാദീനി ചത്താരി വാ തീണി വാ ദ്വേ വാ ഏകം വാ പടിസേവേയ്യ, പാരാജികോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘സോ ചേ പവേസനം സാദിയതി, പവിട്ഠം സാദിയതി, ഠിതം സാദിയതി, ഉദ്ധരണം സാദിയതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’തിആദീ’’തി (പാരാ. ൫൮) വദന്തി. തേസം മതേന ചതൂസുപി ചതസ്സോ പാരാജികാപത്തിയോ ആപജ്ജതി. തേയേവ ഏവം വദന്തി – ആപജ്ജതു മേഥുനധമ്മപാരാജികാപത്തി, മേഥുനധമ്മപാരാജികാപത്തിയാ തംഭാഗിയാതി അത്തനോ വീതിക്കമേ പാരാജികാപത്തിയോ, സങ്ഘാദിസേസാപത്തിഞ്ച ആപജ്ജിത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഗഹട്ഠകാലേ മേഥുനാദികം പാരാജികം ആപജ്ജിത്വാ പുന പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ ഏകം സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം ഏകമനേകം വാ പടികരിത്വാവ സോ പുഗ്ഗലോ യസ്മാ നിരാപത്തികോ ഹോതി, തസ്മാ സോ ഗഹട്ഠകാലേ സാപത്തികോവാതി. അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നസ്സാപി അത്ഥേവ ആപത്തി. വുട്ഠാനദേസനാഹി പന അസുജ്ഝനതോ ‘‘പയോഗേ പയോഗേ ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി ന വുത്തം. ഗണനപയോജനാഭാവതോ കിഞ്ചാപി ന വുത്തം, അഥ ഖോ പദഭാജനേ (പാരാ. ൫൮) ‘‘ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി വചനേനായമത്ഥോ സിദ്ധോതി യുത്തിഞ്ച വദന്തി.

യദി ഏവം മാതികായമ്പി ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യ, പാരാജിക’’ന്തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, പാരാജികസ്സ അനവസേസവചനമ്പി ന യുജ്ജേയ്യ. സബ്ബേപി ഹി ആപത്തിക്ഖന്ധേ, ഭിക്ഖുഗണനഞ്ച അനവസേസേത്വാ തിട്ഠതീതി അനവസേസവചനന്തി കത്വാ പവേസേവ ആപത്തി, ന പവിട്ഠാദീസു. തമേവേകം സന്ധായ ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീ’’തി (മഹാവ. ൧൩൪) പാരാജികാപത്തിമ്പി അന്തോ കത്വാ നിദാനുദ്ദേസവചനം വേദിതബ്ബം. തസ്മാ മാതികായം ‘‘പാരാജിക’’ന്തി അവത്വാ ‘‘പാരാജികോ ഹോതീ’’തി (പാരാ. ൪൨, ൪൪) പുഗ്ഗലനിദ്ദേസവചനം തേന സരീരബന്ധനേന ഉപസമ്പദായ അഭബ്ബഭാവദീപനത്ഥം. ‘‘ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി പദഭാജനേ വചനം അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നസ്സാപി പാരാജികസ്സ അസംവാസസ്സ സതോ പുഗ്ഗലസ്സ അഥേയ്യസംവാസകഭാവദീപനത്ഥം. ന ഹി സോ സംവാസം സാദിയന്തോപി ഥേയ്യസംവാസകോ ഹോതി, തസ്മാ ഉപസമ്പന്നോ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’ത്വേവ വുച്ചതി. തേനേവാഹ ‘‘അസുദ്ധോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞതരം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ, തഞ്ചേ സുദ്ധദിട്ഠി സമാനോ അനോകാസം കാരാപേത്വാ അക്കോസാധിപ്പായോ വദതി, ആപത്തി ഓമസവാദേന ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൮൯) അനുപസമ്പന്നസ്സ തദഭാവതോ സിദ്ധോ സോ ഉപസമ്പന്നോ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’ത്വേവ വുച്ചതീതി, തേന പദസോധമ്മം, സഹസേയ്യഞ്ച ജനേതി, ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞാദിഞ്ച ജനേതീതി വേദിതബ്ബം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൩൯).

നിദാനാ മാതികാഭേദോ, വിഭങ്ഗോ തന്നിയാമകോ;

തതോ ആപത്തിയാ ഭേദോ, അനാപത്തി തദഞ്ഞഥാതി. (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൪൩-൪൪) –

അയം നയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സുദിന്നവത്ഥു (പാരാ. ൨൪ ആദയോ)-മക്കടിവത്ഥു (പാരാ. ൪൦ ആദയോ)-വജ്ജിപുത്തകവത്ഥു (പാരാ. ൪൩) ചാതി തിപ്പഭേദവത്ഥു ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ നിദാനം നാമ. തതോ നിദാനാ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം…പേ… അസംവാസോ’’തി (പാരാ. ൪൪) ഇമിസ്സാ മാതികായ ഭേദോ ജാതോ. തത്ഥ ഹി ‘‘അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായാ’’തി (പാരാ. ൪൪) ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ‘‘സച്ചം, ആവുസോ, ഭഗവതാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തഞ്ച ഖോ ഇത്ഥിയാ, നോ പുരിസേ, നോ പണ്ഡകേ, നോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകേ ചാ’’തി മക്കടിപാരാജികോ വിയ അഞ്ഞോപി ലേസം ഓഡ്ഡേതും സക്കോതി, തസ്മാ താദിസസ്സ അലേസോകാസസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഇദം വുച്ചതി, മക്കടിസങ്ഖാതാ നിദാനാ ‘‘അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായപീ’’തി മാതികായ വചനഭേദോ, ന ഇത്ഥിയാ ഏവ മേഥുനസിദ്ധിദസ്സനതോ. തസ്മാ വിഭങ്ഗോ തന്നിയാമകോ തസ്സാ മാതികായ അധിപ്പേതത്ഥനിയാമകോ വിഭങ്ഗോതി. വിഭങ്ഗേ ഹി ‘‘തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ, തയോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ, തയോ പണ്ഡകാ, തയോ പുരിസാ. മനുസ്സിത്ഥിയാ തയോ മഗ്ഗേ, തിരച്ഛാനഗതപുരിസസ്സ ദ്വേ മഗ്ഗേ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൬) നയേന സബ്ബലേസോകാസം പിദഹിത്വാ നിയമോ കതോ. ഏത്ഥാഹ – യദി ഏവം സാധാരണസിക്ഖാപദവസേന വാ ലിങ്ഗപരിവത്തനവസേന വാ ന കേവലം ഭിക്ഖൂനം, ഭിക്ഖുനീനമ്പി ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി വിഭങ്ഗേ വത്തബ്ബം സിയാ. തദവചനേന ഹി ഭിക്ഖുനീ പുരിസലിങ്ഗപാതുഭാവേന ഭിക്ഖുഭാവേ ഠിതാ ഏവം വദേയ്യ ‘‘നാഹം ഉപസമ്പദാകരണകാലേ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നാ, തസ്മാ ന അപച്ചക്ഖാതസിക്ഖാപി മേഥുനധമ്മേന പാരാജികാ ഹോമീ’’തി. വുച്ചതേ – യഥാ വുത്തം, തഥാ ന വത്തബ്ബം അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ. തഥാ വുത്തേ ഭിക്ഖുനീനമ്പി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം അത്ഥീതി ആപജ്ജതി. തഞ്ചാനിട്ഠം. ഇദമപരമനിട്ഠം ‘‘സബ്ബസിക്ഖാപദാനി സാധാരണാനേവ നാസാധാരണാനീ’’തി. അപിചായം ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നാവ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തംയേവ ഉപജ്ഝം തമേവ ഉപസമ്പദം താനി വസ്സാനി ഭിക്ഖൂഹി സങ്ഗമിതു’’ന്തിആദി (പാരാ. ൬൯) വുത്തം. തതോ ആപത്തിയാ ഭേദോതി തതോ വിഭങ്ഗതോ ‘‘അക്ഖയിതേ സരീരേ പാരാജികം, യേഭുയ്യേന ഖയിതേ ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തിആദി (പാരാ. ൭൩, പരി. ൧൫൭) ആപത്തിയാ ഭേദോ ഹോതി. അനാപത്തി തദഞ്ഞഥാതി തതോ ഏവ വിഭങ്ഗതോ യേന ആകാരേന ആപത്തി വുത്താ, തതോ അഞ്ഞേനാകാരേന അനാപത്തിഭേദോവ ഹോതി. ‘‘സാദിയതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ, ന സാദിയതി, അനാപത്തീ’’തി ഹി വിഭങ്ഗേ അസതി ന പഞ്ഞായതി. ഏത്താവതാ ‘‘നിദാനാ മാതികാഭേദോ’’തി അയം ഗാഥാ സമാസതോ വുത്തത്ഥാ ഹോതി. വിസേസകാരണം പന തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ ആവിഭവിസ്സതി.

പഠമപഞ്ഞത്തി താവ പഠമബോധിം അതിക്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തത്താ, ആയസ്മതോ സുദിന്നസ്സ അട്ഠവസ്സികകാലേ പഞ്ഞത്തത്താ ച രത്തഞ്ഞുമഹത്തം പത്തകാലേ പഞ്ഞത്താ, ദുതിയപഞ്ഞത്തി ബാഹുസച്ചമഹത്തം പത്തകാലേ. സോ ഹി ആയസ്മാ മക്കടിപാരാജികോ യഥാ മാതുഗാമപ്പടിസംയുത്തേസു സിക്ഖാപദേസു തിരച്ഛാനഗതിത്ഥീ ന അധിപ്പേതാ, തഥാ ഇധാപീതി സഞ്ഞായ ‘‘സച്ചം, ആവുസോ…പേ… തഞ്ച ഖോ മനുസ്സിത്ഥിയാ, നോ തിരച്ഛാനഗതായാ’’തി (പാരാ. ൪൧) ആഹ. തതിയപഞ്ഞത്തി ലാഭഗ്ഗമഹത്തം പത്തകാലേ ഉപ്പന്നാ ‘‘യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിത്വാ’’തിആദി (പാരാ. ൪൩) വചനതോ, വേപുല്ലമഹത്തമ്പി ഏത്ഥേവ ലബ്ഭതീതി ഇമം പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദം തിവിധമ്പി വത്ഥും ഉപാദായ ചതുബ്ബിധമ്പി തം കാലം പത്വാ പഞ്ഞത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ യോ പനാതി അനവസേസപരിയാദാനപദം. ഭിക്ഖൂതി തസ്സ അതിപ്പസങ്ഗനിയമപദം. ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോതി തസ്സ വിസേസനവചനം. ന ഹി സബ്ബോപി ഭിക്ഖുനാമകോ, യാ ഭഗവതാ യായ കായചി ഉപസമ്പദായ ഉപസമ്പന്നഭിക്ഖൂനം ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന സിക്ഖിതബ്ബാ സിക്ഖാ വിഹിതാ, ‘‘ഏത്ഥ സഹ ജീവന്തീ’’തി യോ ച സാജീവോ വുത്തോ, തം ഉഭയം സമാപന്നോവ ഹോതി. കദാ പന സമാപന്നോ ഹോതി? യായ കായചി ഉപസമ്പദായ ഉപസമ്പന്നസമനന്തരമേവ തദുഭയം ജാനന്തോപി അജാനന്തോപി തദജ്ഝുപഗതത്താ സമാപന്നോവ നാമ ഹോതി. സഹ ജീവന്തീതി യാവ സിക്ഖം ന പച്ചക്ഖാതി, പാരാജികഭാവം വാ ന പാപുണാതി. യം പന വുത്തം അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോ സിക്ഖാസമാപന്നോ സാജീവം അവീതിക്കമന്തോ സാജീവസമാപന്നോ’’തി, തം ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന വുത്തം. ന ഹി സിക്ഖം അപരിപൂരേന്തോ, കാമവിതക്കാദിബഹുലോ വാ ഏകച്ചം സാവസേസം സാജീവം വീതിക്കമന്തോ വാ സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ നാമ ന ഹോതി.

ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന പന ചതുക്കം ലബ്ഭതി – ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖു സിക്ഖാസമാപന്നോ സീലാനി പച്ചവേക്ഖന്തോ ന സാജീവസമാപന്നോ അചിത്തകം സിക്ഖാപദം വീതിക്കമന്തോ, അത്ഥി ന സിക്ഖാസമാപന്നോ കാമവിതക്കാദിബഹുലോ സാജീവസമാപന്നോ നിരാപത്തികോ, അത്ഥി ന സിക്ഖാസമാപന്നോ ന ച സാജീവസമാപന്നോ അനവസേസം ആപത്തിം ആപന്നോ, അത്ഥി ഉഭയസമാപന്നോ സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോ സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോ’’തി. അയമേത്ഥ ചതുത്ഥോ ഭിക്ഖു ഉക്കട്ഠോ ഇധ അധിപ്പേതോ സിയാ. ന ഹി ഭഗവാ അനുക്കട്ഠം വത്തും യുത്തോതി ചേ? ന, ‘‘തത്ര യായം അധിസീലസിക്ഖാ, അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ സിക്ഖാ’’തി വചനവിരോധതോ, ഉക്കട്ഠഗ്ഗഹണാധിപ്പായേ സതി ‘‘സിക്ഖാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ’’തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. സിക്ഖത്തയസമാപന്നോ ഹി സബ്ബുക്കട്ഠോ. ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാ’’തി പരതോ വചനം അപേക്ഖിത്വാ അധിസീലസിക്ഖാവ വുത്താതി ചേ? ന, തസ്സാപി അഭബ്ബത്താ. ന ഹി അധിസീലസിക്ഖം പരിപൂരേന്തോ, സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോ മേഥുനധമ്മം പടിസേവിതും ഭബ്ബോ, തം സിക്ഖം അപരിപൂരേന്തോ, സാജീവഞ്ച വീതിക്കമന്തോയേവ ഹി പടിസേവേയ്യാതി അധിപ്പായാ. തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. യസ്മാ സിക്ഖാപദസങ്ഖാതോ സാജീവോ അധിസീലസിക്ഖമേവ സങ്ഗണ്ഹാതി, ന ഇതരസിക്ഖാദ്വയം, തസ്മാ ‘‘തത്ര യായം അധിസീലസിക്ഖാ, അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ സിക്ഖാ’’തി വുത്തം. തസ്മാ അധിസീലസിക്ഖായ സങ്ഗാഹകോ സാജീവോ സിക്ഖാസാജീവോതി വുത്തോ. ഇതി സാജീവവിസേസനത്ഥം സിക്ഖാഗ്ഗഹണം കതം. തദത്ഥദീപനത്ഥമേവ വിഭങ്ഗേ സിക്ഖം അപരാമസിത്വാ ‘‘തസ്മിം സിക്ഖതി, തേന വുച്ചതി സാജീവസമാപന്നോ’’തി (പാരാ. ൪൫) വുത്തം. തേന ഏകമേവിദം അത്ഥപദന്തി ദീപിതം ഹോതി. തഞ്ച ഉപസമ്പദൂപഗമനന്തരതോ പട്ഠായ സിക്ഖനാധികാരത്താ ‘‘സിക്ഖതീ’’തി ച ‘‘സമാപന്നോ’’തി ച വുച്ചതി. യോ ഏവം ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി സങ്ഖം ഗതോ, താദിസം പച്ചയം പടിച്ച അപരഭാഗേ സാജീവസങ്ഖാതമേവ സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ തസ്മിംയേവ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാതി അയമത്ഥോ യുജ്ജതി.

കിന്തു അട്ഠകഥാനയോ പടിക്ഖിത്തോ ഹോതി, സോ ച ന പടിക്ഖേപാരഹോ ഹോതി, അധിപ്പായോ പനേത്ഥ പരിയേസിതബ്ബോ. സബ്ബേസു സിക്ഖാപദേസു ഇദമേവ ഭിക്ഖുലക്ഖണം സാധാരണം യദിദം ‘‘ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി. ഖീണാസവോപി സാവകോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി അചിത്തകം, തഥാ സേക്ഖോ, പുഥുജ്ജനോ പന സചിത്തകമ്പി, തസ്മാ സേക്ഖാസേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം സാമഞ്ഞമിദം ഭിക്ഖുലക്ഖണന്തി കത്വാ കേവലം സിക്ഖാസമാപന്നോ, കേവലം സാജീവസമാപന്നോ, ഉഭയസമാപന്നോ ചാതി സരൂപേകദേസഏകസേസനയേന ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’ത്വേവ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഉക്കട്ഠഗ്ഗഹണേന അനുക്കട്ഠാനം ഗഹണസിദ്ധിതോ അട്ഠകഥായം ഉക്കട്ഠോവ വുത്തോ. തമേവ സമ്പാദേതും ‘‘തസ്മിം സിക്ഖതി, തേന വുച്ചതി സാജീവസമാപന്നോ’’തി ഏത്ഥ സിക്ഖാസദ്ദസ്സ അവചനേ പരിഹാരം വത്വാ യസ്മാ പന സോ സിക്ഖമ്പി സമാപന്നോ, തസ്മാ സിക്ഖാസമാപന്നോതിപി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബോതി ച വത്വാ ‘‘യം സിക്ഖം സമാപന്നോ, തം അപച്ചക്ഖായ, യഞ്ച സാജീവം സമാപന്നോ, തത്ഥ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ’’തി വുത്തന്തി അയമട്ഠകഥായ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. ഏതസ്മിം പന അധിപ്പായേ അധിസീലസിക്ഖായ ഏവ ഗഹണം സബ്ബത്ഥികത്താ, സീലാധികാരതോ ച വിനയസ്സാതി വേദിതബ്ബം. യഥാ ച സിക്ഖാപദം സമാദിയന്തോ സീലം സമാദിയതീതി വുച്ചതി, ഏവം സിക്ഖാപദം പച്ചക്ഖന്തോ സീലം പച്ചക്ഖാതീതി വത്തും യുജ്ജതി, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തം ‘‘യം സിക്ഖം സമാപന്നോ, തം അപച്ചക്ഖായാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനവിഭങ്ഗവണ്ണനാ). ഏത്താവതാ സമാസതോ ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി ഏത്ഥ വത്തബ്ബവിനിച്ഛയോ നിട്ഠിതോ ഹോതി.

കിം ഇമിനാ വിസേസവചനേന പയോജനം, നനു ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ…പേ… അസംവാസോ’’തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന വത്തബ്ബം അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ. ‘‘യോ പന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ ഥേയ്യസംവാസാദികോ കേവലേന സമഞ്ഞാമത്തേന, പടിഞ്ഞാമത്തേന വാ ഭിക്ഖു, തസ്സാപി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം അത്ഥി, സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ച മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ പാരാജികാപത്തി. യോ വാ പച്ഛാ പാരാജികം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ, തസ്സ ച, യോ വാ പക്ഖപണ്ഡകത്താ പണ്ഡകഭാവൂപഗമനേന ന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ, തസ്സ ച തദുഭയം അത്ഥീതി ആപജ്ജതി. പണ്ഡകഭാവപക്ഖേ ച പണ്ഡകോ ഉപസമ്പദായ ന വത്ഥൂ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ഇതരസ്മിം പക്ഖേ വത്ഥൂതി സിദ്ധം. തസ്മിം പക്ഖേ ഉപസമ്പന്നോ പണ്ഡകഭാവപക്ഖേ പണ്ഡകത്താ ന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ, സോ പരിച്ചജിതബ്ബായ സിക്ഖായ അഭാവേന സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ മുഖേന പരസ്സ അങ്ഗജാതഗ്ഗഹണനയേന മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യ, തസ്സ കുതോ പാരാജികാപത്തീതി അധിപ്പായോ. അയം നയോ അപണ്ഡകപക്ഖം അലഭമാനസ്സേവ പരതോ യുജ്ജതി, ലഭന്തസ്സ പന അരൂപസത്താനം കുസലാദിസമാപത്തിക്ഖണേ ഭവങ്ഗവിച്ഛേദേ സതിപി അമരണം വിയ പണ്ഡകഭാവപക്ഖേപി ഭിക്ഖുഭാവോ അത്ഥി. സംവാസം വാ സാദിയന്തസ്സ ന ഥേയ്യസംവാസകഭാവോ അത്ഥി അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നസ്സ വിയ. ന ച സഹസേയ്യാദിം ജനേതി. ഗണപൂരകോ പന ന ഹോതി അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നോ വിയ. ന സോ സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ. ഇതരസ്മിം പന പക്ഖേ ഹോതി, അയം ഇമസ്സ തതോ വിസേസോ. കിമയം സഹേതുകോ, ഉദാഹു അഹേതുകോതി? ന അഹേതുകോ. യതോ ഉപസമ്പദാ തസ്സ അപണ്ഡകപക്ഖേ അനുഞ്ഞാതാ സഹേതുകപ്പടിസന്ധികത്താ. പണ്ഡകഭാവപക്ഖേപി കിസ്സ നാനുഞ്ഞാതാതി ചേ? പണ്ഡകഭൂതത്താ ഓപക്കമികപണ്ഡകസ്സ വിയ.

അപിച ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി ഇമിനാ തസ്സ സിക്ഖാസമാദാനം ദീപേത്വാ തം സമാദിന്നം സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ, തത്ഥ ച ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാതി വത്തും യുജ്ജതി, ന അഞ്ഞഥാതി ഇമിനാ കാരണേന യഥാവുത്താനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ അദിന്നം…പേ… യോ പന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ സുഗതചീവരപ്പമാണം ചീവരം കാരാപേയ്യാ’’തി സബ്ബത്ഥ യോജേതബ്ബം.

‘‘അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായപീ’’തി മനുസ്സിത്ഥിം ഉപാദായ വുത്തം. ന ഹി പഗേവ പണ്ഡകേ, പുരിസേ വാതി വത്തും യുജ്ജതി. സേസം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയമേവ. അയം താവ മാതികായ വിനിച്ഛയോ അഞ്ഞത്ഥാപി യഥാസമ്ഭവം യോജേത്വാ ദീപേതബ്ബോ.

സാരിപുത്തബേലട്ഠസീസാനന്ദാദയോപി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തികാരണത്താ ച ആപത്തിആപജ്ജനതോ ച കസ്മാ മഹാവിഭങ്ഗേ ഞത്തിചതുത്ഥഉപസമ്പദായേവ ആഗതാതി? പടിക്ഖിത്തായ സരണഗമനൂപസമ്പദായ അനുഞ്ഞാതപ്പസങ്ഗഭയാതി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ. ആപത്തിയാ ഭബ്ബതം സന്ധായ തസ്മിമ്പി വുത്തേ പുബ്ബേ പടിക്ഖിത്താപി ഭഗവതാ പുന അനുഞ്ഞാതാതി ഭിക്ഖൂനം മിച്ഛാഗാഹോ വാ വിമതി വാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ന വുത്താതി വുത്തം ഹോതി.

‘‘അധമ്മകമ്മം വഗ്ഗകമ്മ’’തി (മഹാവ. ൩൮൭) വചനതോ കുപ്പകമ്മമ്പി കത്ഥചി ‘‘കമ്മ’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ ‘‘അകുപ്പേനാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ അകുപ്പകമ്മമ്പി ഏകച്ചം ന ഠാനാരഹം, യേന അപത്തോ ഓസാരണം സുഓസാരിതോതി വുച്ചതി, തസ്മാ ‘‘ഠാനാരഹേനാ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം ‘‘ഠാനാരഹേനാ’’തി ഇദമേവ വത്തബ്ബം ഇമിനാ അകുപ്പസിദ്ധിതോതി ചേ? ന, അട്ഠാനാരഹേന അകുപ്പേന ഉപസമ്പന്നോ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ന അധിപ്പേതോ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ. ദ്വീഹി പനേതേഹി ഏകതോ വുത്തേഹി അയമത്ഥോ പഞ്ഞായതി – കേവലം തേന അകുപ്പേന ഉപസമ്പന്നോ അയമ്പി ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി, ഠാനാരഹേന ച അകുപ്പേന ച ഉപസമ്പന്നോ അയമ്പി ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി, കുപ്പേന ഉപസമ്പന്നോ നാധിപ്പേതോതി.

‘‘പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ അപരിപുണ്ണവീസതിവസ്സോ’’തി വുത്തത്താ ഓപപാതികഞ്ചാതി സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ ഓപപാതികാ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ അപരിപുണ്ണവീസതിവസ്സാതി വദന്തി. ‘സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ ഹോന്തീ’തി വുത്തത്താ പുന ചത്താരി വസ്സാനി ഇച്ഛിതബ്ബാനി, ‘പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായാ’തി ഇദം ഗബ്ഭസേയ്യകാനം വസേന വുത്ത’’ന്തി ഏകേ. ‘‘കേചി വദന്തീ’’തി യത്ഥ യത്ഥ ലിഖീയതി, തത്ഥ തത്ഥ വിചാരേത്വാ അത്ഥം സുട്ഠു ഉപലക്ഖയേ. ഓപക്കമികേ പണ്ഡകഭാവോ ആരുള്ഹനയേന വേദിതബ്ബോ. ‘‘പക്ഖപണ്ഡകോ അപണ്ഡകപക്ഖേ പബ്ബാജേത്വാ പണ്ഡകപക്ഖേ നാസേതബ്ബോ’’തി (വജിര. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൧൦൯) ലിഖിതം.

‘‘ബിന്ദും അദത്വാ ചേ നിവാസേതി, ഥേയ്യസംവാസകോ ന ഹോതീ’’തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം. ലിങ്ഗാനുരൂപസ്സാതി സാമണേരാരഹസ്സ സംവാസസ്സ സാദിതത്താതി അധിപ്പായോ.

രാജഭയാദീഹി ഗഹിതലിങ്ഗാനം ‘‘ഗിഹീ മം ‘സമണോ’തി ജാനന്തൂ’’തി വഞ്ചനചിത്തേ സതിപി ഭിക്ഖൂനം വഞ്ചേതുകാമതായ ച തേഹി സംവസിതുകാമതായ ച അഭാവാ ദോസോ ന ജാതോതി. ‘‘യോ ഏവം പബ്ബജതി, സോ ഥേയ്യസംവാസകോ നാമ ഹോതീ’’തി വാ ‘‘ഏവം കാതും ന ലബ്ഭതീ’’തി വാ ‘‘ഏവം പബ്ബജിതോ സാമണേരോ ന ഹോതീ’’തി വാ ന ജാനാതി, വട്ടതി. ‘‘ജാനാതി, ന വട്ടതീ’’തി ച ലിഖിതം. ‘‘രാജദുബ്ഭിക്ഖാദിഅത്ഥായ ചീവരം പാരുപിത്വാ സംവാസം സാദിയന്തോ ഥേയ്യസംവാസകോ ഹോതി. കസ്മാ? അസുദ്ധചിത്തത്താ. പുന സോ ‘സുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം കരിസ്സാമി, കിം ഏതേനാതി വിപ്പടിസാരേന വാ പച്ചയാദിസുലഭതായ വാ കരിസ്സാമീ’തി സുദ്ധമാനസോ ഹുത്വാ യാവ സോ സംവാസം നാധിവാസേതി, താവ ഥേയ്യസംവാസകോ ന ഹോതി. ഏവം സുദ്ധചിത്തുപ്പത്തിതോ പട്ഠായ സംവാസം സാദിയതി ചേ, ഥേയ്യസംവാസകോ ഹോതീതി അധിപ്പേതോ. ഇതരഥാ സബ്ബം വിരുജ്ഝതീ’’തി ഏകേ.

‘‘നാഭിപരാമാസാദിനാ ജാതോ തഥാരൂപം പിതരം ഘാതേതി ചേ, പിതുഘാതകോ ഹോതീ’’തി വദന്തി.

യോ പന കായസംസഗ്ഗേന സീലവിനാസം പാപേതി, ന സോ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ ‘‘തിണ്ണം മഗ്ഗാന’’ന്തി വചനതോ. ഭിക്ഖുനിം പന ഏകതോഉപസമ്പന്നം ദൂസേത്വാപി ഭിക്ഖുനിദൂസകോ ഹോതി, സോപി പാരാജികോ ഹോതീതി വിനിച്ഛയോ. ഭിക്ഖുനീ പന ഥേയ്യസംവാസികാ, മാതുപിതുഅരഹന്തഘാതികാ, ലോഹിതുപ്പാദികാ, തിത്ഥിയപക്കന്തികാ ച ഹോതി, അട്ഠകഥാസു അനാഗതം വിനയധരാ സമ്പടിച്ഛന്തി.

‘‘സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൨) വുത്തം മരിയാദം അവീതിക്കമന്തോ തസ്മിഞ്ച സിക്ഖാപദേ സിക്ഖതീതി വുച്ചതി. സിക്ഖാപദന്തി അസഭാവധമ്മോ സങ്കേതോവ, ഇധ പഞ്ഞത്തി അധിപ്പേതാ. ‘‘മേഥുനസംവരസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി സമന്തപാസാദികായം വുത്തം, തം പനത്ഥം സന്ധായാതി ലിഖിതം. സിക്ഖാതി തം തം സിക്ഖാപദം, സിക്ഖനഭാവേന പവത്തചിത്തുപ്പാദോ. സാജീവന്തി പഞ്ഞത്തി. തദത്ഥദസ്സനത്ഥം പുബ്ബേ ‘‘മേഥുനസംവരസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ സിക്ഖായ ഗുണസമ്മതായ പുഞ്ഞസമ്മതായ തന്തിയാ അഭാവതോ ലോകസ്സ ദുബ്ബല്യാവികമ്മം തത്ഥ ന സമ്ഭവതി. പത്ഥനീയാ ഹി സാ, തസ്മാ ‘‘യഞ്ച സാജീവം സമാപന്നോ, തസ്മിം ദുബ്ബലഭാവം അപ്പകാസേത്വാ’’തി വുത്തം. ആണായ ഹി ദുബ്ബല്യം സമ്ഭവതീതി ഉപതിസ്സോ. ദുബ്ബല്യാവികമ്മപദം സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനപദസ്സ ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതായ വാ പരിവാരകഭാവേന വാ വേദിതബ്ബം. അഥ വാ യസ്മാ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സ ഏകച്ചം ദുബ്ബല്യാവികമ്മം അകതം ഹോതി, തസ്മാ തം സന്ധായ ‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ’’തി ആഹ. തത്ഥ സിയാ യസ്മാ ന സബ്ബം ദുബ്ബല്യാവികമ്മം സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം, തസ്മാ ‘‘ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ’’തി പഠമം വത്വാ തസ്സ അത്ഥനിയമത്ഥം ‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായാ’’തി വത്തബ്ബന്തി? തം ന, കസ്മാ? അത്ഥാനുക്കമാഭാവതോ. ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി ഹി വുത്തത്താ ‘‘യം സിക്ഖം സമാപന്നോ, തം അപച്ചക്ഖായ, യഞ്ച സാജീവം സമാപന്നോ, തത്ഥ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ’’തി വുച്ചമാനേ അനുക്കമേനേവ അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ ഇദമേവ പഠമം വുത്തന്തി. തേസംയേവാതി ചുദ്ദസന്നം.

‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായാ’’തി സബ്ബസിക്ഖാപദാനം സാധാരണത്ഥം ‘‘അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്തം.

പവേസനം നാമ അങ്ഗജാതം പവേസേന്തസ്സ അങ്ഗജാതേന സമ്ഫുസനം. പവിട്ഠം നാമ യാവ മൂലം പവേസേന്തസ്സ വിപ്പകതകാലോ വായാമകാലോ. സുക്കവിസട്ഠിസമയേ അങ്ഗജാതം ഠിതം നാമ. ഉദ്ധരണം നാമ നീഹരണകാലോ. വിനയഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘വായാമതോ ഓരമിത്വാ ഠാനം ഠിതം നാമാ’’തി വുത്തം, തം അസങ്കരതോ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പവേസനപവിട്ഠഉദ്ധരണകാലേസുപി സുക്കവിസട്ഠി ഹോതിയേവ. സാദിയനം നാമ സേവനചിത്തസ്സ അധിവാസനചിത്തസ്സ ഉപ്പാദനം.

ഉഭതോവിഭങ്ഗേ ഏവ പഞ്ഞത്താനി സന്ധായ ‘‘ഇദഞ്ഹി സബ്ബസിക്ഖാപദാനം നിദാന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേന ഉപസമ്പദാ’’തി (മഹാവ. ൨൫൯) വുത്തത്താ ഇധ തതിയാ സഹയോഗേന വുത്താ. തസ്മാ വീസതിപി ഭിക്ഖൂ ചേ നിസിന്നാ, പഞ്ചമോ വിനയധരോവ ഇച്ഛിതബ്ബോ, ഏവം സതി പാരാജികോ ചേ വിനയധരോ, ഉപസമ്പദാകമ്മം കോപേതീതി ചേ? ന, പരിവാരാവസാനേ കമ്മവഗ്ഗേ (പരി. ൪൮൨ ആദയോ) യം കമ്മവിപത്തിലക്ഖണം വുത്തം, തസ്സ തസ്മിം നത്ഥിതായ. ‘‘കഥം വത്ഥുതോ വാ ഞത്തിതോ വാ അനുസ്സാവനതോ വാ സീമതോ വാ പരിസതോ വാ’’തി ഏത്തകം വുത്തം, നനു അയം ‘‘പരിസതോ വാ’’തി വചനേന സങ്ഗഹിതോതി ചേ? ന, ‘‘ദ്വാദസഹി ആകാരേഹി പരിസതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തീ’’തി (പരി. ൪൮൭) സുത്തസ്സ ഹി വിഭങ്ഗേ തസ്സ അനാമട്ഠത്താതി അയമത്ഥോ യസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ സരൂപേന വുത്തപാളിവസേനേവ സക്കാ ജാനിതും, തസ്മാ നയമുഖം ദസ്സേത്വാ സംഖിത്തോതി ലിഖിതം. ‘‘അങ്ഗ’’ന്തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘സബ്ബസിക്ഖാപദേസു ആപത്തീനം അങ്ഗാനങ്ഗം വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, ഇധ പന ‘‘അങ്ഗ’’ന്തി വുത്തം, കസ്മാ? സമുട്ഠനാദീനം പരിവാരാദീസു സങ്ഖേപേന ആഗതത്താ തത്ഥ ഗഹേത്വാ ഇധാപി നിദ്ദിട്ഠാനം അനങ്ഗാനം വവത്ഥാനാഭാവതോ, സബ്ബത്ഥ സങ്ഖേപതോ ച വിത്ഥാരതോ ച അനങ്ഗത്തേ വുച്ചമാനേ അതിവിത്ഥാരതായ തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ അനൂനം വത്തബ്ബതോ ചാതി വേദിതബ്ബോ, സബ്ബാപത്തീനം സങ്ഗാഹകവസേനാതി അത്ഥോ.

യാനി സിക്ഖാപദാനി ‘‘കിരിയാനീ’’തി വുച്ചന്തി, തേസം വസേന കായവാചാ സഹ വിഞ്ഞത്തിയാ വേദിതബ്ബാ, അകിരിയാനം വസേന വിനാ വിഞ്ഞത്തിയാ വേദിതബ്ബാ. ചിത്തം പനേത്ഥ അപ്പമാണം ഭൂതാരോചനസമുട്ഠാനസ്സ കിരിയത്താ, അചിത്തകത്താ ച. തത്ഥ കിരിയാ ആപത്തിയാ അനങ്ഗന്തരചിത്തസമുട്ഠാനാ വേദിതബ്ബാ. അവിഞ്ഞത്തിജനകമ്പി ഏകച്ചം ബാഹുല്ലനയേന ‘‘കിരിയ’’ന്തി വുച്ചതി യഥേവ പഠമപാരാജികം. വിഞ്ഞത്തിയാ അഭാവേപി ‘‘സോ ചേ സാദിയതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ, ന സാദിയതി, അനാപത്തീ’’തി ഹി വുത്തം, വിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതാപി കിരിയാ വിനാ സേവനചിത്തേന ന ഹോതി വുത്തചിത്തജത്താ, വികാരരൂപത്താ, ചിത്താനുപരിവത്തികത്താ ച. തസ്മാ കിരിയാസങ്ഖാതമിദം വിഞ്ഞത്തിരൂപം, ഇതരം ചിത്തജരൂപം വിയ ജനകചിത്തേന വിനാ ന തിട്ഠതി, ഇതരം സദ്ദായതനം തിട്ഠതി, തസ്മാ കിരിയായ സതി ഏകന്തതോ തജ്ജനകം സേവനചിത്തം അത്ഥി ഏവാതി കത്വാ ന സാദിയതി, അനാപത്തീതി ന യുജ്ജതീതി. യസ്മാ വിഞ്ഞത്തിജനകമ്പി സമാനം സേവനചിത്തം ന സബ്ബകാലം വിഞ്ഞത്തിം ജനേതി, തസ്മാ വിനാപി വിഞ്ഞത്തിയാ സയം ഉപ്പജ്ജതീതി കത്വാ ‘‘സാദിയതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി വുത്തം. നുപ്പജ്ജതി ചേ, ന സാദിയതി നാമ, തസ്സ അനാപത്തി. തേനേവ ഭഗവാ ‘‘കിംചിത്തോ ത്വം ഭിക്ഖൂ’’തി (പാരാ. ൧൩൫) ചിത്തേനേവ ആപത്തിം പരിച്ഛിന്ദതി, ന കിരിയായാതി വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥ സമുട്ഠാനഗ്ഗഹണം കത്തബ്ബതോ വാ അകത്തബ്ബതോ വാ കായാദിഭേദാപേക്ഖമേവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സനപ്പയോജനം. തേസു കിരിയാഗ്ഗഹണം കായാദീനം സവിഞ്ഞത്തികാവിഞ്ഞത്തികഭേദദസ്സനപ്പയോജനം. സഞ്ഞാഗ്ഗഹണം ആപത്തിയാ അങ്ഗാനങ്ഗചിത്തവിസേസദസ്സനപ്പയോജനം. തേന യം ചിത്തം കിരിയലക്ഖണേ വാ അകിരിയലക്ഖണേ വാ സന്നിഹിതം, യതോ വാ കിരിയാ വാ അകിരിയാ വാ ഹോതി, ന തം അവിസേസേന ആപത്തിയാ അങ്ഗം വാ അനങ്ഗം വാ ഹോതി. കിന്തു യായ സഞ്ഞായ ‘‘സഞ്ഞാവിമോക്ഖ’’ന്തി വുച്ചതി, തായ സമ്പയുത്തം ചിത്തം അങ്ഗം, ഇതരം അനങ്ഗന്തി ദസ്സിതം ഹോതി. ഇദാനി യേന ചിത്തേന സിക്ഖാപദം സചിത്തകം ഹോതി, തദഭാവാ അചിത്തകം, തേന തസ്സ അവിസേസേന സാവജ്ജതായ ‘‘ലോകവജ്ജമേവാ’’തി വുത്തം. കിന്തു സാവജ്ജംയേവ സമാനം ഏകച്ചം ലോകവജ്ജം, ഏകച്ചം പണ്ണത്തിവജ്ജന്തി ദസ്സനപ്പയോജനം ചിത്തലോകവജ്ജഗ്ഗഹണം. ചിത്തമേവ യസ്മാ ‘‘ലോകവജ്ജ’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ മനോകമ്മമ്പി സിയാ ആപത്തീതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗനിവാരണപ്പയോജനം കമ്മഗ്ഗഹണം.

യം പനേത്ഥ അകിരിയലക്ഖണം കമ്മം, തം കുസലത്തികവിനിമുത്തം സിയാതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗനിവാരണപ്പയോജനം കുസലത്തികഗ്ഗഹണം. യാ പനേത്ഥ അബ്യാകതാപത്തി, തം ഏകച്ചം അവേദനമ്പി നിരോധം സമാപന്നോ ആപജ്ജതീതി വേദനാത്തികം ഏത്ഥ ന ലബ്ഭതീതി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗനിവാരണത്ഥം വേദനാത്തികഗ്ഗഹണം. സിക്ഖാപദഞ്ഹി സചിത്തകപുഗ്ഗലവസേന ‘‘തിചിത്തം തിവേദന’’ന്തി ലദ്ധവോഹാരം അചിത്തകേനാപന്നമ്പി ‘‘തിചിത്തം തിവേദന’’മിചേവ വുച്ചതി. തത്രിദം സാധകസുത്തം – ‘‘അത്ഥാപത്തി അചിത്തകോ ആപജ്ജതി അചിത്തകോ വുട്ഠാതി (പരി. ൩൨൪), അത്ഥാപത്തി കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി കുസലചിത്തോ വുട്ഠാതീ’’തിആദി (പരി. ൪൭൦). ‘‘സചിത്തകം ആപത്തിദീപനം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം അനാപത്തിദീപനം, അചിത്തകം വത്ഥുഅജാനനം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം വീതിക്കമനാജാനനം. ഇദമേവ തേസം നാനാത്ത’’ന്തി (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൬൧-൬൬ പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ) ലിഖിതം.

സചിത്തകപക്ഖേതി ഏത്ഥ അയം താവ ഗണ്ഠിപദനയോ – സചിത്തകപക്ഖേതി സുരാപാനാദിഅചിത്തകേ സന്ധായ വുത്തം. സചിത്തകേസു പന യം ഏകന്തമകുസലേനേവ സമുട്ഠാതി, തഞ്ച ഉഭയം ലോകവജ്ജം നാമ. സുരാപാനസ്മിഞ്ഹി ‘‘സുരാ’’തി വാ ‘‘പാതും ന വട്ടതീ’’തി വാ ജാനിത്വാ പിവനേ അകുസലമേവാതി. തത്ഥ ‘‘ന വട്ടതീതി ജാനിത്വാ’’തി വുത്തവചനം ന യുജ്ജതി പണ്ണത്തിവജ്ജസ്സപി ലോകവജ്ജതാപസങ്ഗതോ. ഇമം അനിട്ഠപ്പസങ്ഗം പരിഹരിതുകാമതായ ച വജിരബുദ്ധിത്ഥേരേന ലിഖിതം – ‘‘ഇധ ‘സചിത്തക’ന്തി ച ‘അചിത്തക’ന്തി ച വിചാരണാ വത്ഥുവിജാനനേ ഏവ ഹോതി, ന പഞ്ഞത്തിവിജാനനേ. യദി പഞ്ഞത്തിവിജാനനേ ഹോതി, സബ്ബസിക്ഖാപദാനി ലോകവജ്ജാനേവ സിയും, ന ച സബ്ബസിക്ഖാപദാനി ലോകവജ്ജാനി. തസ്മാ വത്ഥുവിജാനനേ ഏവ ഹോതീതി ഇദം യുജ്ജതി. കസ്മാ? യസ്മാ സേഖിയേസു പഞ്ഞത്തിവിജാനനമേവ പമാണം, ന വത്ഥുമത്തവിജാനന’’ന്തി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ സിക്ഖാപദസീസേന ആപത്തിം ഗഹേത്വാ യസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ സചിത്തകസ്സ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, തം ലോകവജ്ജം, സചിത്തകാചിത്തകസങ്ഖാതസ്സ അചിത്തകസ്സ ച സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, തമ്പി സുരാപാനാദിലോകവജ്ജന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘യസ്സാ സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, അയം ലോകവജ്ജാ നാമാ’’തി വുത്തം. ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ’’തി ഹി ഇദം വചനം അചിത്തകം സന്ധായാഹ. ന ഹി ഏകംസതോ സചിത്തകായ ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ’’തി വിസേസനേ പയോജനം അത്ഥീതി, ഏവം സന്തേപി അനിയമേന വുത്തഞ്ച നിയമവസേന ഏവ ഗഹേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

തിരച്ഛാനാനം പനാതി പന-സദ്ദേന ഥുല്ലച്ചയാദികാരം നിവത്തേതി. കിരിയാതി ഏത്ഥ ‘‘ഠിതം സാദിയതീ’’തി (പാരാ. ൫൮) വുത്തത്താ തം കഥന്തി ചേ? ‘‘സാദിയതീ’’തി വുത്തത്താ കിരിയാ ഏവ. ഏവം സന്തേ ‘‘കായകമ്മം മനോകമ്മ’’ന്തി വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന, പചുരവോഹാരവസേന ‘‘കായകമ്മ’’ന്തി വുത്തത്താ. ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികായ ലബ്ഭതി ഏവാതി ലിഖിതം. പുബ്ബേ വുത്തനയേന സംസന്ദേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ദുന്നിക്ഖിത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പദബ്യഞ്ജനസ്സ അത്ഥോപി ദുന്നയോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൨.൨൦) വദന്തേനാപി അത്ഥസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥമേവ പദബ്യഞ്ജനസ്സ സുനിക്ഖിത്തഭാവോ ഇച്ഛിതോ, ന അക്ഖരവചനായ, തസ്മാ ആഹ ‘‘അത്ഥഞ്ഹി നാഥോ സരണം അവോചാ’’തിആദി.

പഠമപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ

ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാതി ലക്ഖണാനുപഞ്ഞത്തികത്താ ആദിമ്ഹി വുത്താ. സബ്ബസ്മിഞ്ഹി വിനയപിടകേ ഗാമോ, ഗാമൂപചാരോ, ഗാമക്ഖേത്തം, ഗാമസീമാ, ഗാമസീമൂപചാരോതി പഞ്ചവിധോ ഗാമഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ആരഞ്ഞകസീമായ ഏകം അഗാമകം അരഞ്ഞം, സംവിധാനസിക്ഖാപദാനം (പാചി. ൧൮൦ ആദയോ) ഏകം, സഗാമകം ഏകം, അവിപ്പവാസസീമായ ഏകം, ഗണമ്ഹാഓഹീയനകസ്സ (പാചി. ൬൯൧) ഏകന്തി പഞ്ചവിധോ അരഞ്ഞഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ അത്ഥി ഗാമോ ന ഗാമപരിഹാരം കത്ഥചി ലഭതി, അത്ഥി ഗാമോ ന ഗാമകിച്ചം കരോതി, തഥാ അത്ഥി അരഞ്ഞം ന അരഞ്ഞപരിഹാരം കത്ഥചി ലഭതി, അത്ഥി അരഞ്ഞം ന അരഞ്ഞകിച്ചം കരോതീതി അയമ്പി ഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ അവിപ്പവാസസീമാസമ്മന്നനകമ്മവാചായ ഠപേത്വാ ‘‘ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) ഏത്ഥ ഗാമോ നാമ പരിക്ഖിത്തോ ചേ, പരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ, അപരിക്ഖിത്തോ ചേ, പരിക്ഖേപോകാസതോ അന്തോ വേദിതബ്ബോ. അയം ഉദോസിതസിക്ഖാപദേ ‘‘അന്തോഗാമോ’’തി (പാരാ. ൪൭൮) ആഗതോ. സാസങ്കസിക്ഖാപദേ ‘‘അന്തരഘര’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪) ആഗതോ അനാസങ്കതോ. യഥാഹ ‘‘അന്തരഘരേ നിക്ഖിപേയ്യാതി സമന്താ ഗോചരഗാമേ നിക്ഖിപേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൬൫൪). തഥാ അന്തരഘരപ്പടിസംയുത്താനം സേഖിയാനം അയമേവ പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ ഏകാ ഗാമന്തരം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി (പാചി. ൬൮൭) ഏത്ഥാപി അയമേവ പരിച്ഛേദോ അധിപ്പേതോ ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം അതിക്കമന്തിയാ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം അതിക്കമന്തിയാ’’തി വുത്തത്താ.

യേസു പുരാണപോത്ഥകേസു ‘‘ഉപചാരം ഓക്കമന്തിയാ’’തി ലിഖിതം, തം വികാലേ ഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദേസു ആചിണ്ണം നയം ഗഹേത്വാ പമാദേന ലിഖീയതി, ന പമാണം. യേസു ച പോത്ഥകേസു വികാലേ ഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദസ്സ വിഭങ്ഗേ (പാചി. ൫൧൩) ‘‘ഗാമം പവിസേയ്യാതി പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം അതിക്കമന്തസ്സ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം അതിക്കമന്തസ്സാ’’തി ലിഖീയതി, സാ പമാദലേഖാ. ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സാതി തത്ഥ പാഠോ. വുത്തഞ്ഹി സമന്തപാസാദികായം ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരോ അദിന്നാദാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൧൨). ഇധ കങ്ഖാവിതരണിയമ്പി വുത്തം ‘‘സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛിത്വാതി…പേ… ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സാ’’തിആദി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. വികാലഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ).

യം പന കത്ഥചി പോത്ഥകേ ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ ഗാമന്തരാധികാരേ ഏകേന പാദേന ഇതരസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം വാ അതിക്കമന്തേ, ഉപചാരം വാ ഓക്കന്തേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയേന അതിക്കന്തമത്തേ, ഓക്കന്തമത്തേ ച സങ്ഘാദിസേസോ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘ഓക്കന്തേ, ഓക്കന്തമത്തേ’’തി ഏതാനി പദാനി അധികാനി, കേവലം ലിഖിതകേഹി അഞ്ഞേഹി ലിഖിതാനി. കത്ഥചി പോത്ഥകേ ‘‘ഓക്കന്തമത്തേ ചാ’’തി പദം ന ദിസ്സതി, ഇതരം ദിസ്സതി. താനി ദ്വേ പദാനി പാളിയാ വിരുജ്ഝന്തി. ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം അതിക്കാമേന്തിയാ’’തി (പാചി. ൬൯൨) ഹി പാളി. തഥാ സമന്തപാസാദികായ (പാചി. അട്ഠ. ൬൯൨) വിരുജ്ഝന്തി. ‘‘പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം ഏകേന പാദേന അതിക്കമതി, ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയേന അതിക്കമതി, സങ്ഘാദിസേസോ. അപിചേത്ഥ സകഗാമതോ…പേ… ഏകേന പാദേന ഇതരസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപേ വാ ഉപചാരേ വാ അതിക്കന്തേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയേന അതിക്കന്തമത്തേ സങ്ഘാദിസേസോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൬൯൨) ഹി വുത്തം.

ഗണ്ഠിപദേ ചസ്സ ‘‘പരിക്ഖേപം അതിക്കാമേന്തിയാ’’തി വത്വാ ‘‘ഉപചാരേപി ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തം. അനുഗണ്ഠിപദേ ച ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ‘ഓക്കമന്തിയാ’തിപി പോത്ഥകേസു ഏകച്ചേസു ദിസ്സതി, തം ന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. അപരമ്പി വുത്തം ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ‘അതിക്കാമേന്തിയാ’തി വചനേനാപി ഏവം വേദിതബ്ബം – വികാലേ ഗാമപ്പവേസനേ ദ്വിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനം ഏവ വസേന ഉപചാരോ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ, ഇതരഥാ യഥാ ഏത്ഥ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം പരിക്ഖേപം വിയ കത്വാ ‘അതിക്കാമേന്തിയാ’തി വുത്തം, ഏവം തത്ഥാപി ‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം അതിക്കാമേന്തസ്സാ’തി വദേയ്യ. യസ്മാ പന തത്ഥ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ ഉത്തരിമേകോ ലേഡ്ഡുപാതോ ഉപചാരോതി അധിപ്പേതോ. തസ്മാ തദത്ഥദീപനത്ഥം ‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സാ’തി വുത്ത’’ന്തി.

യം പന അന്ധകട്ഠകഥായം പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനംയേവ ഉപചാരന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘പരിക്ഖേപപഅക്ഖേപാരഹട്ഠാനാനം നിന്നാനാകരണദീപനത്ഥം ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സാ’’തി വുത്തം, പാളിവിസേസമസല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം അതിക്കമന്തസ്സ ഇധ ഉപചാരോ പരിക്ഖേപോ യഥാ ഭവേയ്യ, തം ഉപചാരം പഠമം പാദം അതിക്കാമേന്തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സ, ദുതിയം പാദം അതിക്കാമേന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി വുത്തം, തം ന ഗഹേതബ്ബമേവ പാളിയാ വിസേസസമ്ഭവതോതി. പോരാണഗണ്ഠിപദേ ‘‘ഉപചാരം അതിക്കാമേന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാ ഗാമന്തരാപത്തീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ഇധ കങ്ഖാവിതരണിയാ ‘‘ഏകേന പാദേന ഇതരസ്സ…പേ… അതിക്കന്തമത്തേ സങ്ഘാദിസേസോ’’തി അയമേവ പാഠോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ ഇമേസു യഥാവുത്തേസു ഠാനേസു യഥാവുത്തപരിച്ഛേദോവ ഗാമോതി വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥം ‘‘ഗാമോ നാമ ഏകകുടികോപീ’’തിആദി (പാരാ. ൯൨) വുത്തം. ഇമസ്സ വസേന അസതിപി പരിക്ഖേപാതിക്കമേ, ഉപചാരോക്കമനേ വാ അന്തരാരാമതോ വാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയതോ വാ തിത്ഥിയസേയ്യതോ വാ പടിക്കമനതോ വാ തം ഗാമം പവിസന്തസ്സ അന്തരാരാമപരിക്ഖേപസ്സ, ഉപചാരസ്സ വാ അതിക്കമനവസേന ഗാമപച്ചയാ ആപത്തിയോ വേദിതബ്ബാ.

ഗാമൂപചാരോ പന ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) ഏത്ഥ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപോവ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപോകാസോവ. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം ‘‘ഗാമൂപചാരോതി പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപോകാസോ. തേസു അധിട്ഠിതതേചീവരികോ ഭിക്ഖു പരിഹാരം ന ലഭതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൪). കിം പനേത്ഥ കാരണം, യേന അയം ഗാമോ, ഗാമൂപചാരോ ച ഇധ അഞ്ഞഥാ, അഞ്ഞത്ഥ തഥാതി? അട്ഠുപ്പത്തിതോ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ‘ഭഗവതാ തിചീവരേന അവിപ്പവാസസമ്മുതി അനുഞ്ഞാതാ’തി അന്തരഘരേ ചീവരാനി നിക്ഖിപന്തീ’’തി (മഹാവ. ൧൪൩) ഇമിസ്സാ ഹി അട്ഠുപ്പത്തിയാ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) വുത്തം. തസ്മാ യത്ഥ അന്തരഘരസഞ്ഞാ, തത്ഥ അവിപ്പവാസസീമാ ന ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബാ. തേന ച ഉദോസിതസിക്ഖാപദേ ‘‘അന്തോഗാമേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ അന്തോഗാമേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൪൭൮) ച ‘‘സഭായേ വാ ദ്വാരമൂലേ വാ, ഹത്ഥപാസാ വാ ന വിജഹിതബ്ബ’’ന്തി ച വുത്തം. കപ്പിയഭൂമിയം വസന്തോയേവ ഹി കപ്പിയഭൂമിയം നിക്ഖിത്തചീവരം രക്ഖതി. സാസങ്കസിക്ഖാപദേ പന ‘‘യസ്മാ യത്ഥ ഗാമേ ചീവരം നിക്ഖിത്തം, തേന ഗാമേന വിപ്പവസന്തോ ചീവരേന വിപ്പവസതീതി വുച്ചതി, തസ്മാ പുന ഗാമസീമം ഓക്കമിത്വാ വസിത്വാ പക്കമതീ’’തി വുത്തം. തസ്മിഞ്ഹി സിക്ഖാപദേ ഗാമസീമാ ഗാമോ നാമാതി അധിപ്പേതോ. തത്ഥ വികാലേ ഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി (പാചി. ൫൧൩) വചനതോ പരിക്ഖേപോ ന ഗാമോ. കിന്തു ഗാമൂപചാരോതി ലേസേന ദസ്സിതം ഹോതി. ഇമസ്മിം പന സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ ‘‘ഗാമൂപചാരോ നാമാ’’തി ആരഭിത്വാ ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി ഇമിനാ അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോകാസോ ഗാമൂപചാരോതി സിദ്ധം. തദത്ഥസമ്ഭവതോ തസ്മിം ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ ഗാമൂപചാരോതി കുരുന്ദട്ഠകഥായം, മഹാപച്ചരിയമ്പി വുത്തം. ഉപചാരോ ഹി ‘‘ഗാമോ ഏകൂപചാരോ നാനൂപചാരോ’’തിആദീസു ദ്വാരം, ‘‘അജ്ഝോകാസോ ഏകൂപചാരോ’’തി ഏത്ഥ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരസങ്ഖാതം പമാണം, തസ്മാ ‘‘ഗാമൂപചാരോതി പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപോകാസോ’’തി അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തഥാ കുരുന്ദിയം, മഹാപച്ചരിയഞ്ച. തഥാ പാളിയമ്പി ‘‘അജ്ഝാരാമോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ആരാമസ്സ അന്തോ ആരാമോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരോ. അജ്ഝാവസഥോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ആവസഥസ്സ അന്തോ ആവസഥോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരോ’’തിആദീസു ദിസ്സതി. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘ഗാമൂപചാരോ’’തിആദീസു ദിസ്സതി. തസ്മാ ദുതിയോ ലേഡ്ഡുപാതോ ഉപചാരോതി അധിപ്പേതോ.

‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി പാളിവിസേസസമ്ഭവതോ ച പഠമോ ലേഡ്ഡുപാതോ ഗാമോ ഏവ, ദുതിയോ ഗാമൂപചാരോതി വുത്തം. പരിക്ഖിത്തസ്സ പന ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ ഗാമൂപചാരോതി വുത്തന്തി ഏത്ഥ ഭേദോ നത്ഥി. ഏത്താവതാ പരിക്ഖിത്തസ്സ ദുവിധോ ഉപചാരോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ചതുബ്ബിധോ ഉപചാരോ യത്ഥ സമ്ഭവതി, യത്ഥ ച ന സമ്ഭവതി, തം സബ്ബം ദസ്സിതം ഹോതി.

ഗാമഖേത്തസ്സ ച ഗാമസീമായ ച ലക്ഖണം അട്ഠകഥായമേവ വുത്തം. ഉഭയഞ്ഹി അത്ഥതോ ഏകം. തത്ഥ ഗാമസീമായ ഗാമഭാവോ സാസങ്കസിക്ഖാപദവസേന വേദിതബ്ബോ.

ഗാമസീമൂപചാരോ നാമ മനുസ്സാനം കട്ഠതിണപുപ്ഫഫലാദിഅത്ഥികാനം വനചരകാനം വലഞ്ജനട്ഠാനം. ഇമസ്സ ഗാമസീമൂപചാരഭാവോ ഉദോസിതസിക്ഖാപദേ, ‘‘അഗാമകേ അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ’’തി (പാരാ. ൪൯൪) ആഗതട്ഠാനേ ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൧൪൭) ച വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഹി ഭഗവാ ഗാമന്തവാസീനം ഭിക്ഖൂനം സീമം ദസ്സേന്തോ ‘‘യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതീ’’തി (മഹാവ. ൧൪൭) വത്വാ ദസ്സേതി. തദനന്തരമേവ ‘‘അഗാമകേ’’തിആദിനാ സത്തബ്ഭന്തരസീമം ദസ്സേതി. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ ന വിഹരതി, കേവലം നാവായം വാ ഥലമഗ്ഗേന വാ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ ഹോതി, തസ്സ തത്ഥ തത്ഥ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ലബ്ഭതീതി വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഏകകുലസ്സ സത്ഥോ ഹോതി, സത്ഥേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ സത്തബ്ഭന്തരാ ന വിജഹിതബ്ബ’’ന്തിആദി (പാരാ. ൪൮൯). ഇദമേവ അരഞ്ഞം സന്ധായ ‘‘ആരഞ്ഞകസീമായ ഏകം അഗാമകം അരഞ്ഞ’’ന്തി വുത്തം.

യം സന്ധായ ‘‘അഗാമകേ അരഞ്ഞേ അദ്ധയോജനേ അദ്ധയോജനേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി (പാചി. ൪൧൪) പാളിയം വുത്തം. ഇദം സംവിധാനസിക്ഖാപദാനം ഏകം അഗാമകം അരഞ്ഞം നാമ.

പുരിമേന പന സഘരം സങ്ഗഹിതം, ഇമിനാ തമസങ്ഗഹിതന്തി. യം സന്ധായ ഗണമ്ഹാ ഓഹീയനാധികാരേ അട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൬൯൨) ‘‘അഗാമകേ അരഞ്ഞേതി ഏത്ഥ ‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’ന്തി ഏവം വുത്തം ലക്ഖണം അരഞ്ഞം. തം പനേത കേവലം ഗാമാഭാവേന ‘അഗാമക’ന്തി വുത്തം, ന വിഞ്ഝാടവിസദിസതായാ’’തി വുത്തം. യം സന്ധായ ‘‘ആരഞ്ഞകം നാമ സേനാസനം പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪; പാചി. ൫൭൩) വുത്തം. ഇദം ആരഞ്ഞകസേനാസനം നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപതോ ബഹി, അപരിക്ഖിത്തസ്സ പന പരിക്ഖേപോകാസതോ ബഹി സരുക്ഖം വാ അരുക്ഖം വാ വിഹാരേ കുന്നദിസമാകിണ്ണമ്പി അരഞ്ഞം നാമ. തഥാ ‘‘ഗണമ്ഹാ ഓഹീയനകസ്സ ഏക’’ന്തി വുത്തം. ഇദം അരഞ്ഞംവ. ഇദം പന പുബ്ബേ അഗാമകഭാവേന ആഗതട്ഠാനേ വുത്തലക്ഖണമേവ ഹുത്വാ നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ ദസ്സനൂപചാരവിജഹനേ ഏകമേവ ആപത്തിം കരോതി, തതോ ഉദ്ധം അനാപത്തി. ‘‘സംവിധാനസിക്ഖാപദാനം ഏക’’ന്തി വുത്തം പന അദ്ധയോജനേ അദ്ധയോജനേ ഏകേകം ആപത്തിം കരോതി, ന തതോ ഓരം. ഇതരാനി തീണി യഥാവുത്തപരിച്ഛേദതോ ഓരമേവ തത്ഥ വുത്തവിധിം ന സമ്പാദേന്തി, പരം സമ്പാദേന്തി. ഏവമേതേസം അഞ്ഞമഞ്ഞനാനത്തം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ പഞ്ചവിധേ ഗാമേ യോ ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി (പാരാ. ൯൨) വുത്തോ, സോ ന കത്ഥചി വിനയപിടകേ ഉപയോഗം ഗതോ, കേവലം അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോകാസതോ അപരോ ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ ഗാമൂപചാരോ നാമാതി ദീപനത്ഥം വുത്തോ. പരിക്ഖിത്തസ്സപി ചേ ഗാമസ്സ ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ കപ്പിയഭൂമിസമാനോ ഉപചാരോതി വുത്തോ, പഗേവ അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോകാസതോ ഏകോ. സോ പന പാകടത്താ ച അജ്ഝോകാസത്താ ച ഓക്കമന്തസ്സ ആപത്തിം കരോതി ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുനിയാ ഗാമന്തരാപത്തിം. ഭിക്ഖുനിയോ ഹി തസ്മിം ദുതിയലേഡ്ഡുപാതസങ്ഖാതേ ഗാമൂപചാരേ വസന്തീ ആപത്തിഞ്ച ആപജ്ജന്തി, ഗാമം പവിസന്തീ ഗാമന്തരാപത്തിഞ്ച. താസഞ്ഹി ഠിതട്ഠാനം അരഞ്ഞസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി ‘‘താവദേവ ഛായാ മേതബ്ബാ…പേ… തസ്സാ തയോ ച നിസ്സയേ, അട്ഠ ച അകരണീയാനി ആചിക്ഖേയ്യാഥാ’’തി (ചൂളവ. ൪൩൦) വചനതോ. അരഞ്ഞപ്പടിസംയുത്താനം സിക്ഖാപദാനം, വികാലേഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദസ്സ (പാചി. ൫൦൮) ച ഭിക്ഖുനീനം അസാധാരണത്താ ച അന്തരാരാമഭിക്ഖുനുപസ്സയപ്പടിക്കമനാദീനം കപ്പിയഭൂമിഭാവവചനതോ ച ‘‘ഏകാ ഗണമ്ഹാ ഓഹീയേയ്യാതി അഗാമകേ അരഞ്ഞേ ദുതിയികായ ഭിക്ഖുനിയാ ദസ്സനൂപചാരം വാ സവനൂപചാരം വാ വിജഹന്തിയാ ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തിആദിസിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിതോ (പാചി. ൬൯൨) ച ഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകനയഏന വാ യസ്മാ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരതോ പട്ഠായ നീയതി, തത്ഥ അന്തരഘരേ നിക്ഖിത്തചീവരേ സതി ചതുരങ്ഗസമോധാനേന ഭിക്ഖൂ വസന്തി, തസ്മാ സഗാമകം നാമ ഹോതി.

അവിപ്പവാസസീമായ ഏകം നാമ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനിയാ അരഞ്ഞേ വത്ഥബ്ബം, യാ വസേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൪൩൧) വചനതോ ഭിക്ഖുനീനം അരഞ്ഞവാസോ നാമ നത്ഥീതി സിദ്ധം. തായ ഹി അരഞ്ഞേ ഭിക്ഖുനുപസ്സയേ സതി അന്തോആവാസേപി ദുതിയികായ ദസ്സനസവനൂപചാരം വിജഹന്തിയാ ആപത്തി. തസ്മാ അവിപ്പവാസസീമാധികാരേ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) ഏത്ഥ യം ഠാനം ഠപിതം, തത്ഥേവ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോപി കപ്പതി, ന തതോ പരം.

താസഞ്ച അവിപ്പവാസസീമാകമ്മവാചായം ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി വചനം നത്ഥീതി കത്വാ തേസ്വേവ ഗാമഗാമൂപചാരേസു ഫരതി. തതോ പരം ദുതിയേസു ലേഡ്ഡുപാതാദീസു താസം അകപ്പിയഭൂമികത്താ ന സമാനസംവാസകസീമാ അരഞ്ഞേ ഫരതി ഭിക്ഖൂനം ഗാമഗാമൂപചാരം വിയ. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ ഠപേത്വാ ഗാമന്തരാപത്തി’’ന്തി.

ഏവം താവ പഞ്ചവിധം ഗാമഭേദം, അരഞ്ഞഭേദഞ്ച ഞത്വാ ഇദാനി ‘‘അത്ഥി ഗാമോ ന ഗാമപരിഹാരം കത്ഥചി ലഭതീ’’തിആദിഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ യോ അട്ഠകഥായം ‘‘അമനുസ്സോ നാമ യോ സബ്ബസോ വാ മനുസ്സാനം അഭാവേന യക്ഖപരിഗ്ഗഹഭൂതോ’’തി വുത്തോ, സോ ഗാമോ ന ഗാമപരിഹാരം കത്ഥചി സിക്ഖാപദേ ലഭതി. യഞ്ഹി സന്ധായ അട്ഠകഥായം ‘‘തം പനേതം ബുദ്ധകാലേ, ചക്കവത്തികാലേ ച നഗരം ഹോതി, സേസകാലേ സുഞ്ഞം ഹോതി യക്ഖപരിഗ്ഗഹിത’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൮൪; ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൫൦) വുത്തം. യോ പന പടിരാജചോരാദീഹി വിലുത്തത്താ, കേവലം ഭയേന വാ ഛഡ്ഡിതോ സഘരോവ അന്തരഹിതഗാമഭൂതോ, സോ ‘‘ഗാമന്തരേ ഗാമന്തരേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി (പാചി. ൧൮൩) വുത്തപാചിത്തിയം ജനേതി, വികാലേ ഗാമപ്പവേസനം, സേഖിയേ ചത്താരി ജനേതീതി വേദിതബ്ബാ. യോ പന ഗാമോ യതോ വാ മനുസ്സാ കേനചിദേവ കരണീയേന പുനപി ആഗന്തുകാമാ ഏവ അപക്കന്താതി വുത്തോ, അമനുസ്സോ സോ പകതിഗാമസദിസോവ.

അത്ഥി അരഞ്ഞം ന അരഞ്ഞപരിഹാരം കത്ഥചി ലഭതീതി ഏത്ഥ ‘‘അജ്ഝോകാസോ ഏകൂപചാരോ നാമ അഗാമകേ അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ ഏകൂപചാരോ, തതോ പരം നാനൂപചാരോ’’തി (പാരാ. ൪൯൪) ഏത്ഥ യ്വായം നാനൂപചാരോതി വുത്തോ, തം വേദിതബ്ബം. യോ പന പരിക്ഖിത്തസ്സ ഏകലേഡ്ഡുപാതസങ്ഖാതോ ഗാമൂപചാരനാമകോ ഗാമോ, യോ വാ സത്ഥോ നാതിരേകചാതുമാസനിവിട്ഠോ, സോ അത്ഥി ഗാമോ ന ഗാമകിച്ചം കരോതി. ന ഹി തം ഠാനം ഓക്കമന്തോ ഗാമപ്പവേസനാപത്തിം ആപജ്ജതി. യം പന ഗാമസീമായ പരിയാപന്നം മനുസ്സാനം വലഞ്ജനട്ഠാനഭൂതം അരഞ്ഞം, തം അത്ഥി അരഞ്ഞം ന അരഞ്ഞകിച്ചം കരോതി നാമ. ന ഹി തത്ഥ ആരഞ്ഞകസീമാ ലബ്ഭതീതി. ഏത്താവതാ ‘‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ’’തി ഇമിസ്സാ അനുപഞ്ഞത്തിയാ ലക്ഖണാനുപഞ്ഞത്തിഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി.

‘‘ഗോനിസാദിനിവിട്ഠോപി ഗാമോ’’തി ഏത്ഥ സചേ തസ്സ ഗാമസ്സ ഗാമഖേത്തപരിച്ഛേദോ അത്ഥി, സബ്ബോപി ഏകോ ഗാമോ. നോ ചേ, ഉപചാരേന വാ പരിക്ഖേപേന വാ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. സചേ ഗാമഖേത്തേ സതി കാനിചി താനി ഘരാനി അഞ്ഞമഞ്ഞഉപചാരപ്പഹോനകം ഠാനം അതിക്കമിത്വാ ദൂരേ ദൂരേ കതാനി ഹോന്തി, വികാലേ ഗാമപ്പവേസേ ഉപചാരോവ പമാണം. അന്തരഘരപ്പടിസംയുത്തേസു സേഖിയേസു, ഭിക്ഖുനിയാ ഗാമന്തരാപത്തീസു ച ഘരാനം പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം പമാണം, ഉപോസഥാദികമ്മാനം ഗാമഖേത്തം പമാണം, ആരഞ്ഞകസേനാസനസ്സ ആസന്നഘരസ്സ ദുതിയലേഡ്ഡുപാതതോ പട്ഠായ പഞ്ചധനുസതന്തരതാ പമാണന്തി ഏവം നോ പടിഭാനന്തി ആചരിയാ.

‘‘യമ്പി ഏകസ്മിംയേവ ഗാമഖേത്തേ ഏകം പദേസം ‘അയമ്പി വിസുംഗാമോ ഹോതൂ’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ രാജാ കസ്സചി ദേതി, സോപി വിസുംഗാമസീമാ ഹോതിയേവാ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) അട്ഠകഥാവചനതോ തം പവിസന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാ ഗാമന്തരാപത്തി ഹോതി ഏവ. സചേ തത്ഥ വിഹാരോ വാ ദേവകുലം വാ സഭാ വാ ഗേഹം വാ നത്ഥി, കേവലം വത്ഥുമത്തകമേവ ഹോതി, ഗാമോതി വിനയകമ്മം സബ്ബം തത്ഥ കപ്പതി. ‘‘അമനുസ്സോ ഗാമോ’’തി ഹി വുത്തം. തഞ്ച ഠാനം ഇതരസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപബ്ഭന്തരേ വാ ഉപചാരബ്ഭന്തരേ വാ ഹോതി, വികാലേ ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛിത്വാവ ഗന്തബ്ബം. നോ ചേ, അരഞ്ഞം വിയ യഥാസുഖം ഗന്തബ്ബം. തത്ഥ ചേ ആരാമോ വാ തിത്ഥിയസേയ്യാദീസു അഞ്ഞതരോവാ ഹോതി, ലദ്ധകപ്പമേവ. ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ ചേ ഹോതി, ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാ ഗാമന്തരാപത്തി പരിഹരിതബ്ബാ. ‘‘അരഞ്ഞം നാമ ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച അവസേസം അരഞ്ഞം നാമാ’’തി (പാരാ. ൯൨) ഏത്ഥ പരിക്ഖേപേ സതി യഥാവുത്തപരിച്ഛേദം ഗാമമേവ ഠപേത്വാ അവസേസം തസ്സ ഉപചാരം, തതോ പരഞ്ച അരഞ്ഞം നാമ, പരിക്ഖേപേ അസതി യഥാവുത്തപരിച്ഛേദം ഗാമൂപചാരമേവ ഠപേത്വാ തതോ പരം അവസേസം അരഞ്ഞം നാമാതി അധിപ്പായോ. ഏവം സതി ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൯) വുത്തലക്ഖണേ അഗാമകേ അരഞ്ഞേ ഗണമ്ഹാഓഹീയനാപത്തി, തത്ഥ അവിപ്പവാസസീമായ ഫരണം വികാലേ ഗാമപ്പവേസനാപത്തിയാ അനാപത്തീതി ഏവമാദിവിനയവിധി സമേതി, അഞ്ഞഥാ ന സമേതി.

‘‘ഠപേത്വാ ഗാമൂപചാരം അവസേസം അരഞ്ഞം നാമാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) വുത്തേ ഗാമൂപചാരതോ പരോ അരഞ്ഞന്തി സിദ്ധേ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമ’’ന്തി വിസേസത്ഥോ ന ദിസ്സതി, ഗാമസ്സ പന അരഞ്ഞഭാവപ്പസങ്ഗഭയാ വുത്തന്തി ചേ? ന, ഗാമൂപചാരസ്സ അഭാവപ്പസങ്ഗതോ. സതി ഹി ഗാമേ ഗാമൂപചാരോ ഹോതി, സോ ച തവ മതേന അരഞ്ഞഭൂതോ. കുതോ ദാനി ഗാമൂപചാരോ. ഗാമൂപചാരോപി ചേ അരഞ്ഞസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, പരോവ ഗാമോതി കത്വാ ന യുത്തം ഗാമസ്സ അരഞ്ഞഭാവപ്പസങ്ഗതോ ച. തസ്മാ ‘‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ’’തി ഏത്ഥ ഗാമൂപചാരോപി ‘‘ഗാമോ’’ ത്വേവ സങ്ഗഹിതോ. തസ്മാ ഗാമസ്സ അരഞ്ഞഭാവപ്പസങ്ഗോ ന യുജ്ജതി. യദി ഏവം ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമം അവസേസം അരഞ്ഞം നാമാ’’തി ഏത്തകം വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന, അരഞ്ഞസ്സ പരിച്ഛേദജാനനപ്പസങ്ഗതോ. തഥാ ഹി വുത്തോ ‘‘അരഞ്ഞപരിച്ഛേദോ ന പഞ്ഞായതീ’’തി നോ ലദ്ധി. ഗാമൂപചാരപരിയന്തോ ഹി ഇധ ഗാമോ നാമ. യദി ഏവം ‘‘ഗാമസ്സ ച അരഞ്ഞസ്സ ച പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി അട്ഠകഥായം വത്തബ്ബം, ‘‘അരഞ്ഞസ്സ പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി കിമത്ഥം വുത്തന്തി ചേ? വുച്ചതേ – അട്ഠകഥാചരിയേന പഠമഗാമൂപചാരംയേവ സന്ധായ വുത്തം ‘‘അരഞ്ഞപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥ’’ന്തി സബ്ബസിക്ഖാപദേ ഹി ബാഹിരഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ ഗാമൂപചാരം അരഞ്ഞം നാമ. ഗാമപരിച്ഛേദവചനേ പയോജനം പനേത്ഥ നത്ഥി പരിക്ഖേപേനേവ പാകടഭൂതത്താ. ദുതിയഗാമൂപചാരോവ ഗാമസ്സ പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്തോ പരിക്ഖേപഭാവേന അപാകടത്താ. തത്ഥ പഠമഗാമൂപചാരോ ചേ അരഞ്ഞപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്തോ, തത്ഥ ന വത്തബ്ബോ. ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി വത്തബ്ബം. ഏവം സന്തേ സുബ്യത്തതരം അരഞ്ഞപരിച്ഛേദോ ദസ്സിതോ ഹോതി, മിച്ഛാഗാഹോ ച ന ഹോതി.

‘‘മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി ഹി വുത്തേ അയം ഗാമൂപചാരോവ അരഞ്ഞം ഗാമൂപചാരസ്സ വിഭങ്ഗത്താ. യദി അരഞ്ഞപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം, അവുത്തകമേവ, അരഞ്ഞതോ പരന്തി ച മിച്ഛാഗാഹോ ഹോതീതി ചേ, നനു വുത്തം ‘‘പഠമമേവ ഇദം പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരനിയമനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി? അരഞ്ഞപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം കിഞ്ചാപി ‘‘ഗാമൂപചാരോ’’തിആദി ആരദ്ധം, ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോതി പന ഏവം വചനപ്പയോജനം. അപരിക്ഖിത്തസ്സ ച ഗാമസ്സ യ്വായം ലേഡ്ഡുപാതോ ഉപചാരോ’’തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തോ, തസ്സ നിയമനന്തി വുത്തം ഹോതി. കഥം പഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘അരഞ്ഞം നാമാ’’തി പദം അനുദ്ധരിത്വാ ‘‘ഗാമൂപചാരോ നാമാ’’തി ഉദ്ധരണസ്സ കതത്താ. തത്ഥ ‘‘ഗാമൂപചാരോ നാമാ’’തി മാതികായം അവിജ്ജമാനം പദം ഉദ്ധരന്തോ തയോ അത്ഥവസേ ദസ്സേതി. സേയ്യഥിദം – അരഞ്ഞപരിച്ഛേദദസ്സനമേകോ അത്ഥോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരേന സദ്ധിം പരിച്ഛേദദസ്സനമേകോ, ന കേവലം അപരിക്ഖിത്തസ്സയേവ ഉപചാരോ വിനയാധികാരേ സപ്പയോജനോ ദസ്സിതബ്ബോ, നിപ്പയോജനോപി പരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരോ ഇമിനാ പരിയായേന ലബ്ഭതീതി അനുസങ്ഗപ്പയോജനമേകോ അത്ഥോപി വേദിതബ്ബോ.

‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി ഇദം ഭഗവാ തയോ അത്ഥവസേ പടിച്ച അഭാസി. സേയ്യഥിദം – അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിച്ഛേദദസ്സനമേകോ, അവിപ്പവാസസീമാധികാരേ അയമേവ ഗാമൂപചാരോതി ദസ്സനമേകോ, തത്ഥ ഠിതസ്സ ദുതിയോ ലേഡ്ഡുപാതോ സബ്ബത്ഥ ഗാമപ്പടിസംയുത്തേസു സിക്ഖാപദേസു സകിച്ചകോ ഉപചാരോതി ദസ്സനമേകോതി ഏവം ഭഗവാ അത്തനോ ദേസനാവിലാസപ്പത്തിയാ ഏകേകപദുദ്ധാരണേന തയോ അത്ഥവസേ ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം.

തഥാ അവിപ്പവാസസീമാകമ്മവാചായ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) ഏത്ഥാപി പരിക്ഖേപേ സതി ഗാമം ഠപേത്വാ, അസതി ഗാമൂപചാരം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. പരിക്ഖിത്തസ്സ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ച മജ്ഝേ ആരാമേ അവിപ്പവാസസീമാസമ്മന്നനകാലേ അയം നയോ അതിവിയ യുജ്ജതി. ഉഭയപരിവജ്ജനതോ പുബ്ബേ വുത്തനയേന വാ ഉഭയത്ഥ ഉഭയം ലബ്ഭതേവ. ‘‘അന്തരാരാമേസു പന ആചിണ്ണകപ്പാ ഭിക്ഖൂ അവിപ്പവാസസീമം സമ്മന്നന്തീ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘അന്തരഘരപ്പടിസംയുത്താനം സേഖിയാനം അന്തരാരാമേസു അസമ്ഭവതോ അന്തരാരാമോ ന ഗാമസങ്ഖം ഗച്ഛതി, തസ്മാ തത്ഥപി അവിപ്പവാസസീമാ രുഹതേവാ’’തി ഏകേ. തേ ഭിക്ഖൂ ദുതിയസ്സ ഗാമൂപചാരസ്സ ഗാമസങ്ഖാസഭാവതോ താസം ഇമായ ദുതിയായ അവിപ്പവാസകമ്മവാചായ അഭാവം ദസ്സേത്വാ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. അജ്ഝാരാമോ പന ഗാമോപി സമാനോ തിത്ഥിയസേയ്യാദി വിയ കപ്പിയഭൂമീതി വേദിതബ്ബോ.

ആപത്തിയാ പരിച്ഛേദം, തഥാനാപത്തിയാപി ച;

ദസ്സേതും ഗാമസമ്ബന്ധ-സിക്ഖാപദവിഭാവനേ.

ഗാമഗാമൂപചാരാ ദ്വേ, ദസ്സിതാ ഇധ താദിനാ;

സീമാ സീമൂപചാരാ തു, അനേകന്താതി നുദ്ധടാ.

ഉപചാരാ ച ദ്വേ ഹോന്തി, ബാഹിരബ്ഭന്തരബ്ബസാ;

പരിക്ഖിത്താപരിക്ഖിത്ത-ഭേദാ ചേ ചതുരോ സിയും.

അയഞ്ഹി ഉപചാരസദ്ദോ വിനയപിടകേ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഗിലാനേനപി ആരാമേ ആരാമൂപചാരേ ഛത്തം ധാരേതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൭൦) ഏവമാദീസു ബാഹിരേ ഉപചാരേ ദിസ്സതി. ബാഹിരോ ഉപചാരോ നാമ പരിക്ഖേപതോ, പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ വാ ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ. ‘‘അജ്ഝാരാമോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ആരാമസ്സ അന്തോആരാമോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരോ. അജ്ഝാവസഥോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ആവസഥസ്സ അന്തോആവസഥോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരോ’’തിആദീസു (പാചി. ൫൦൬) പന ഉപചാരസദ്ദോ അബ്ഭന്തരേ ഉപചാരേ ദിസ്സതി. അബ്ഭന്തരോ ഉപചാരോ ച നാമ പരിക്ഖേപോ, പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനഞ്ച ഹോതി. ഇധ പന പരിക്ഖേപോ ‘‘അജ്ഝാരാമോ, അജ്ഝാവസഥോ’’തി വാ ന വുച്ചതി, അന്തോ ഏവ ആരാമോ, ആവസഥോതി വാ. തേസു ബാഹിരബ്ഭന്തരഭേദഭിന്നേസു ദ്വീസു ഉപചാരേസു അവിപ്പവാസസീമാധികാരേ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൪) ഏത്ഥ ഗാമൂപചാരോ നാമ അബ്ഭന്തരൂപചാരോ അധിപ്പേതോ, ന ബാഹിരോ. ഭിക്ഖുനിയാ അരഞ്ഞസഞ്ഞിതതായ തസ്സ ബാഹിരസ്സ, തസ്സാ ഗാമന്തരാപത്തിയാ ഠാനഭൂതത്താ ച അബ്ഭന്തരഉപചാരസ്സാതി ഇദമേത്ഥ കാരണദ്വയം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഇധ അദിന്നാദാനപാരാജികവിഭങ്ഗേയേവ പഠമോ ഗാമൂപചാരോ ദസ്സിതോ, സോ ബാഹിരോ, ദുതിയോ അബ്ഭന്തരോതി വേദിതബ്ബോ. പഠമേന ച അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ദുതിയലേഡ്ഡുപാതസങ്ഖാതോ ബാഹിരോ ഉപചാരോ, ദുതിയേന ച പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപതോ ബാഹിരസങ്ഖാതോ അബ്ഭന്തരോ ഉപചാരോ ലേസേന ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം ചത്താരോപി ഉപചാരാ ഇധ ഭഗവതാ ദേസനാവിലാസപ്പത്തേന ദേസനാലീലായ ദസ്സിതാ ഹോന്തീതി അയം നയോ സുട്ഠു ലക്ഖേത്വാ ആചരിയേഹി സമ്മന്തയിത്വാ യഥാനുരൂപം തത്ഥ യോജേതബ്ബോ. ഇതരഥാ –

അസമ്ബുധം ബുദ്ധമഹാനുഭാവം;

ധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരനയത്തതഞ്ച;

യോ വണ്ണയേ നം വിനയം അവിഞ്ഞൂ;

സോ ദുദ്ദസോ സാസനനാസഹേതു.

പാളിം തദത്ഥഞ്ച അസമ്ബുധഞ്ഹി;

നാസേതി യോ അട്ഠകഥാനയഞ്ച;

അനിച്ഛയം നിച്ഛയതോ പരേഹി;

ഗാമോതി തേയേവ പുരക്ഖതോ സോ.

അനുക്കമേനേവ മഹാജനേന;

പുരക്ഖതോ പണ്ഡിതമാനി ഭിക്ഖു;

അപണ്ഡിതാനം വിമതിം അകത്വാ;

ആചരിയലീലം പുരതോ കരോതി.

തത്ഥ ഹി പാളിയം ‘‘ഗാമസ്സ ഉപചാരോ ഗാമൂപചാരോ, ഗാമസങ്ഖാതോ ഉപചാരോ ഗാമൂപചാരോ നാമാ’’തി ഉദ്ധരിത്വാ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി (പാരാ. ൯൨) വത്വാ പുന ഗാമസങ്ഖാതം ഉപചാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി വുത്തം. ഇമമത്ഥം സന്ധായ വികാലേ ഗാമപ്പവേസനഗാമന്തരഅഅപ്പവാസസമ്മുതിആദീസു പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനമേവ ഗാമൂപചാരന്തി വുത്തന്തി ലിഖിതം.

അത്ഥതോ ഏകന്തി ഏത്ഥ സങ്ഖാസദ്ദം സങ്ഖാതസദ്ദേന സമാനയതി. ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തി ഇദം പഞ്ചവീസതിയാ അവഹാരാനം സാധാരണപദം. ഠാനാചാവനവസേന ച ഖീലാദീനി സങ്കാമേത്വാ ഖേത്താദിഗ്ഗഹണവസേന ചാതി അത്ഥോ. ഠാനാചാവനേ യഥാ സാമികസ്സ ധുരനിക്ഖേപാദിം അനോലോകേത്വാവ ആപത്തി, തഥാ ഇഹാപീതി ഗഹേതബ്ബാ.

‘‘അസുകം നാമ ഭണ്ഡം അവഹരിസ്സാമീ’’തി സബ്ബേസം ഏകാസയത്താ ‘‘ഏകേനാപീ’’തി വുത്തം. യദി ആണത്തി ഇച്ഛിതബ്ബാ, സംവിധാവഹാരോ നാമ ഏകോ അവഹാരോ പരിഹായിതബ്ബോ.

ഓകാസപരികപ്പേ ഠാനാചാവനായ ഗഹിതമ്പി ഓകാസപരികപ്പിതത്താ രക്ഖതി. ഓകാസാതിക്കമോവ പമാണം പുബ്ബേ അസുദ്ധചിത്തേന ഗഹിതത്താ. ഇദാനി സുദ്ധചിത്തേന ഗഹിതേപി ഹോതി ഏവാതി വദന്തി, തം ന സുന്ദരം. ഏത്ഥ പന വിനിച്ഛയോ സമന്തപാസാദികം ഓലോകേത്വാ ഗഹേതബ്ബോ.

ഉദ്ധാരോ നത്ഥീതി ഠാനാചാവനം നത്ഥീതി അത്ഥോ.

ഉദ്ധതമത്തേ അവഹാരോ സകലസ്സ പയോഗസ്സ നിട്ഠാപിതത്താ, ന അത്ഥസാധകവസേന. ഉദ്ധാരേയേവ രക്ഖതീതി ഏത്ഥ ഏവ-സദ്ദേന പാതനേ ന രക്ഖതീതി അത്ഥേ സിദ്ധേപി അത്ഥസാധകവസേന അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തം ഉദ്ധരിത്വാ’’തിആദി വുത്തം.

‘‘പഥബ്യാരാജപദേസരാജാദയോ ബഹൂ, തേസം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘രാജാനോ’തി ബഹുവചനം വുത്ത’’ന്തി ലിഖിതം. കിഞ്ചാപി ബഹുവചനം കതം, ഇദം പന ഏകം ബിമ്ബിസാരമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. രാജാനോതി കിഞ്ചി അനിദ്ദിസിത്വാ സാധാരണവസേന കിഞ്ചാപി വുത്തം, ഇദം പന ബിമ്ബിസാരമേവാതി.

പുബ്ബപ്പയോഗേതി ഏത്ഥ ഗമനകാലേ മഗ്ഗസോധനാധികരണേ അപാചിത്തിയഖേത്തേ ദുക്കടം, ലതാച്ഛേദനാദീസു പാചിത്തിയമേവ. ഗന്ത്വാ പന കുമ്ഭിമത്ഥകേ ജാതലതാദിച്ഛേദനേ സഹപയോഗത്താ ദുക്കടം. ‘‘ഏകഭണ്ഡേ ഏവം ഭാരിയമിദം, ‘ത്വമ്പി ഏകപസ്സം ഗണ്ഹ, അഹമ്പി ഏകപസ്സം ഗണ്ഹാമീ’തി സംവിദഹിത്വാ ഉഭയേസം പയോഗേന ഠാനാചാവനേ കതേ കായവാചാചിത്തേഹി സമുട്ഠാതി. അഞ്ഞഥാ സാഹത്ഥികം വാ ആണത്തികസ്സ അങ്ഗം ന ഹോതി, ആണത്തികം വാ സാഹത്ഥികസ്സാതി വുത്തലക്ഖണേന വിരുജ്ഝതീ’’തി വിനയഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം. പി-സദ്ദോ പനേത്ഥ തത്ഥേവ ലിഖിതോ.

കായവാചാസമുട്ഠാനം, യസ്സാ ആപത്തിയാ സിയാ;

തത്ര വാചങ്ഗം ചിത്തംവ, കമ്മം നസ്സാ വിധീയതി.

കിരിയാകിരിയാദികം യഞ്ചേ, യമ്പി കമ്മത്തയം ഭവേ;

ന യുത്തം തം വിരുദ്ധത്താ, കമ്മമേകംവ യുജ്ജതീതി. (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൧൩൧ പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ);

ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയപാരാജികവണ്ണനാ

യഥാ ഞാതപരിഞ്ഞാ ധമ്മാനം സഭാവജാനനമേവ ‘‘ഇദം രൂപം, അയം വേദനാ’’തി, തീരണപരിഞ്ഞാ പന ധമ്മസഭാവേന സദ്ധിം അനിച്ചാദിവസേന പവത്തമാനം ‘‘രൂപം അനിച്ചന്തി വാ’’തിആദി, ഏവമിധ സദ്ധിം ചേതേത്വാ ഏകത്തേനാപി പാണാതിപാതാഭാവാ ‘‘ജീവിതാ വോരോപേയ്യാ’’തി വുത്തം. ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹ’’ന്തി വുത്തത്താ ഗബ്ഭസേയ്യകാനം വസേന സബ്ബസുഖുമഅത്തഭാവതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘കലലതോ പട്ഠായാ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ ജീവിതാ വോരോപേന്തോ പച്ചുപ്പന്നതോ വിയോജേതി. തത്ഥ ഖണപച്ചുപ്പന്നം ന സക്കാ വോരോപേതും, സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം വാ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം വാ സക്കാ. കഥം? തസ്മിഞ്ഹി ഉപക്കമേ കതേ ലദ്ധൂപക്കമം ജീവിതദസകം നിരുജ്ഝമാനം ദുബ്ബലസ്സ പരിഹീനവേഗസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം യഥാ ദ്വേ തയോ ജവനവാരേ ജവിത്വാ നിരുജ്ഝതി, അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നഞ്ച തദനുരൂപം കത്വാ നിരുജ്ഝതി, തഥാ പച്ചയോ ഹോതി. തതോ സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം വാ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം വാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം അപത്വാ അന്തരാവ നിരുജ്ഝതി. ഏവം തദുഭയമ്പി വോരോപേതും സക്കാ. തസ്മാ പച്ചുപ്പന്നം വിയോജേതി.

‘‘ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സാ’’തി വോഹാരവസേന വുത്തമത്ഥം പരമത്ഥവസേന ആവിഭാവത്ഥം ‘‘പാണോ വേദിതബ്ബോ’’തിആദി വുത്തം. കായവിഞ്ഞത്തിസഹിതായ ചേതനായ പയുജ്ജതീതി പയോഗോ, കോ സോ? സരീരേ സത്ഥാദീനം ഗമനം പഹരണന്തി കായവചീവിഞ്ഞത്തിസഹിതായ ചേതനായ പരസരീരേ സത്ഥപാതനം. ദൂരേ ഠിതന്തി ദൂരേ വാ തിട്ഠതു, സമീപേ വാ. ഹത്ഥതോ മുത്തേന പഹാരോ നിസ്സഗ്ഗിയോ. തത്ഥാതി നിസ്സഗ്ഗിയപ്പയോഗേ. യോ കോചി മരതൂതി ഏത്ഥ മഹാജനസമൂഹേ ന സക്കാ. യസ്സൂപരി സരോ പതതി, തസ്സേവ ജീവിതമരണം കാതും, ന യസ്സ കസ്സചി ജീവിതമരണം. ആണാപനന്തി വചീവിഞ്ഞത്തിസഹിതായ ചേതനായ അധിപ്പേതത്ഥസാധനം. തേനേവ ‘‘സാവേതുകാമോ ന സാവേതീ’’തി (പാരാ. ൫൪) വുത്തം. ആണത്തിനിയാമകാതി ആണത്തികപ്പയോഗസാധികാ. ഏതേസു ഹി അവിരജ്ഝിതേസു ഏവ ആണത്തിപയോഗോ ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാ.

രൂപൂപഹാരോതി ഏത്ഥ –

‘‘മമാലാഭേന ഏസിത്ഥീ, മരതൂ’’തി സമീപഗോ;

ദുട്ഠചിത്തോ സചേ യാതി, ഹോതി സോ ഇത്ഥിമാരകോ.

ഭിക്ഖത്ഥായ സചേ യാതി, ജാനന്തോപി ന മാരകോ;

അനത്ഥികോ ഹി സോ തസ്സാ, മരണേന ഉപേക്ഖകോ.

വിയോഗേന ച മേ ജായാ, ജനനീ ച ന ജീവതി;

ഇതി ജാനം വിയുഞ്ജന്തോ, തദത്ഥികോ ഹോതി മാരകോ.

പബ്ബജ്ജാദിനിമിത്തഞ്ചേ, യാതി ജാനം ന മാരകോ;

അനത്ഥികോ ഹി സോ തസ്സാ, മരണേന ഉപേക്ഖകോ.

ഹാരകസദ്ദസ്സ ഭേദതോ അത്ഥം വിത്ഥാരേത്വാ ഉഭയമ്പി ഏകമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘സത്ഥഞ്ച തം ഹാരകഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഏതേന ഥാവരപ്പയോഗം ദസ്സേതി സാഹത്ഥികാദീസു പയോഗേസു. ‘‘ഇതി ചിത്തമനോ’’തി ഉദ്ധരിത്വാപി ഇതിസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ന താവ വുത്തോ. കിഞ്ചാപി ന വുത്തോ, അധികാരവസേന പന ആഗതം ഇതിസദ്ദം യോജേത്വാ ഇതി ചിത്തസങ്കപ്പോതി ഏത്ഥ ‘‘മരണസഞ്ഞീ മരണചേതനോ മരണാധിപ്പായോ’’തി വുത്തത്താ മരണംയേവ വക്ഖതീതി വേദിതബ്ബോ. വുത്തനയേനാതി ഛപ്പയോഗവസേന. സാഹത്ഥികനിസ്സഗ്ഗിയപ്പയോഗേസു സന്നിട്ഠാപകചേതനായ സത്തമായ സഹ ഉപ്പന്നകായവിഞ്ഞത്തിയാ സാഹത്ഥികതാ വേദിതബ്ബാ. ആണത്തികേ പന സത്തഹിപി ചേതനാഹി സഹ വചീവിഞ്ഞത്തിസമ്ഭവതോ സത്ത സത്ത സദ്ദാ ഏകതോ ഹുത്വാ ഏകേകക്ഖരഭാവം ഗന്ത്വാ യത്തകേഹി അക്ഖരേഹി അത്തനോ അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേന്തി, തദവസാനക്ഖരസമുട്ഠാപികായ സത്തമചേതനായ സഹജാതവചീവിഞ്ഞത്തിയാ ആണത്തികതാ വേദിതബ്ബാ.

തതിയപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുത്ഥപാരാജികവണ്ണനാ

ഇധേവ സങ്ഗഹന്തി ‘‘ഇതി ജാനാമി, ഇതി പസ്സാമീ’’തി പദേ കഥന്തി ചേ, ‘‘ഇതി ജാനാമീ’’തിആദിമാഹ. കേവലം ‘‘പാപിച്ഛതായാ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ചതുത്ഥപാരാജികവണ്ണനാ) വചനതോ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ സമുദാചരന്തസ്സ അനാപത്തീതി ദീപിതം. ‘‘അതീതകാലേ സോതാപന്നോമ്ഹീ’’തി വദന്തോ പരിയായേന വദതി, ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ ഭിക്ഖു അരഹാ’’തിആദീസു (പരി. ൧൬൫) വിയ സിക്ഖാപദേപി ‘‘ഇതി ജാനാമീ’’തി (പാരാ. ൧൯൫, ൧൯൭) പച്ചുപ്പന്നമേവ വുത്തം.

ചതുത്ഥപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മാതുഘാതകപിതുഘാതകഅരഹന്തഘാതകാ തതിയപാരാജികം ആപന്നാ, ഭിക്ഖുനിദൂസകോ, ലമ്ബീആദയോ ച ചത്താരോ പഠമപാരാജികം ആപന്നാ ഏവാതി കത്വാ കുതോ ചതുവീസതീതി ചേ? ന, അധിപ്പായാജാനനതോ. മാതുഘാതകാദയോ ഹി ചത്താരോ ഇധാനുപസമ്പന്നാ ഏവ അധിപ്പേതാ, ലമ്ബീആദയോ ചത്താരോ കിഞ്ചാപി പഠമപാരാജികേന സങ്ഗഹിതാ, യസ്മാ പന ഏകേന പരിയായേന മേഥുനധമ്മം പടിസേവിനോ ഹോന്തി, തസ്മാ വിസും വുത്താ. ന ലഭതി ഭിക്ഖൂഹീതി ഏത്ഥ ‘‘ഉപോസഥാദിഭേദം സംവാസ’’ന്തി ഏത്തകം വുത്തം. വിനയട്ഠകഥായം ‘‘ഉപോസഥപ്പവാരണാപാതിമോക്ഖുദ്ദേസസങ്ഘകമ്മപ്പഭേദ’’ന്തി വുത്തം. പാളിയം ‘‘സംവാസോ നാമ ഏകകമ്മം ഏകുദ്ദേസോ സമസിക്ഖതാ’’തി (പാരാ. ൫൫, ൯൨, ൧൭൨, ൧൯൮) വുത്തം. തിവിധേനാപി സങ്ഘകമ്മം കാതും ന വട്ടതീതി പടിക്ഖിത്തം. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഗഹട്ഠേന നിസിന്നപരിസായ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബ’’ന്തിആദി (മഹാവ. ൧൫൪) പാതിമോക്ഖപ്പവാരണാസു ഏവ ആഗതം, അഞ്ഞേസു ച ഏവരൂപേസു ഠാനേസു സേസം കമ്മം കാതും നത്ഥി പടിക്ഖേപോ. ആചരിയാപി ‘‘സേസം കമ്മം കാതും വട്ടതി, നത്ഥി ആപത്തീ’’തി വദന്തി. ‘‘അന്തിമവത്ഥു അജ്ഝാപന്നം അമൂലകേന പാരാജികേന ചോദേന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ, സങ്ഘാദിസേസേന ചോദേന്തസ്സ പാചിത്തിയന്തി ഭിക്ഖുനോ വിയ വുത്തം, ന അനുപസമ്പന്നസ്സ വിയ ദുക്കടം. തസ്മാ തേന സഹസേയ്യാ, തസ്സ പടിഗ്ഗഹണഞ്ച ഭിക്ഖുസ്സ വട്ടതീതി ആചരിയാ വദന്തീ’’തി ലിഖിതം. ‘‘യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാതി ‘ഏകകമ്മം ഏകുദ്ദേസോ സമസിക്ഖതാ’തി ഏവം വുത്തസംവാസസ്സ അഭബ്ബതാമത്തം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം.

ഇദാനി ചതുന്നമ്പി സാധാരണം പകിണ്ണകം – മേഥുനധമ്മം പടിസേവന്തോ അത്ഥി കോചി പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ, അത്ഥി കോചി ന പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ, അത്ഥി കോചി ന പാരാജികോ സംവാസോ ദുക്കടവത്ഥുസ്മിം വാ ഥുല്ലച്ചയവത്ഥുസ്മിം വാ പടിസേവന്തോ, അത്ഥി കോചി ന പാരാജികോ പക്ഖപണ്ഡകോ അപണ്ഡകപക്ഖേ ഉപസമ്പന്നോ പണ്ഡകപക്ഖേ മേഥുനധമ്മം പടിസേവന്തോ. സോ ആപത്തിം നാപജ്ജതീതി ന പാരാജികോ നാമ. ന ഹി അഭിക്ഖുസ്സ ആപത്തി നാമ അത്ഥി. സോ അനാപത്തികത്താ അപണ്ഡകപക്ഖേ ആഗതോ കിം അസംവാസോ ഹോതി, ന ഹോതീതി? ഹോതി. ‘‘അഭബ്ബോ തേന സരീരബന്ധനേനാ’’തി (മഹാവ. ൧൨൯) ഹി വുത്തം. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ…പേ… അസംവാസോ’’തി (പാരാ. ൪൪) വുത്തത്താ യോ ഭിക്ഖുഭാവേന മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി, സോ ഏവ അഭബ്ബോ. നായം അപാരാജികത്താതി ചേ? ന, ‘‘ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൨൬) വുത്തട്ഠാനേ യഥാ അഭിക്ഖുനാ കമ്മവാചായ സാവിതായപി കമ്മം രുഹതി കമ്മവിപത്തിയാ അസമ്ഭവതോ, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. തത്രായം വിസേസോ – ഉപസമ്പന്നപുബ്ബോ ഏവം ചേ കമ്മവാചം സാവേതി, സങ്ഘോ ച തസ്മിം ഉപസമ്പന്നസഞ്ഞീ ഏവ ചേ, കമ്മം രുഹതി, നാഞ്ഞഥാതി നോ ഖന്തീതി ആചരിയോ.

ഗഹട്ഠോ വാ തിത്ഥിയോ വാ പണ്ഡകോ വാ കമ്മവാചം സാവേതി, സങ്ഘേന കമ്മവാചാ ന വുത്താ ഹോതി. ‘‘സങ്ഘോ ഉപസമ്പാദേയ്യ സങ്ഘോ ഉപസമ്പാദേതി, ഉപസമ്പന്നോ സങ്ഘേനാ’’തി (മഹാവ. ൧൨൭) ഹി വചനതോ സങ്ഘേന കമ്മവാചായ വത്തബ്ബതായ സങ്ഘപരിയാപന്നേന, സങ്ഘപരിയാപന്നസഞ്ഞിതേന വാ ഏകേന വുത്തായ സങ്ഘേന വുത്താ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ, ന ഗഹട്ഠതിത്ഥിയപണ്ഡകാദീസു അഞ്ഞതരേന. അയമേവ സബ്ബകമ്മേസു യുത്തി ദട്ഠബ്ബാ.

തഥാ അത്ഥി മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തോ കോചി നാസേതബ്ബോ, ‘‘യോ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ, അയം നാസേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൧൪-൧൧൫ അത്ഥതോ സമാനം) വുത്തത്താ തേന ഏവ സോ അനുപസമ്പന്നോവ സഹസേയ്യാപത്തിം വാ അഞ്ഞം വാ താദിസം ജനേതി, തസ്സ ഓമസനേ ച ദുക്കടം ഹോതി. അഭിക്ഖുനിയാ മേഥുനധമ്മം പടിസേവന്തോ ന നാസേതബ്ബോ, ‘‘അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തി പാളിയാ അഭാവതോ, തേനേവ സോ ഉപസമ്പന്നസങ്ഖം ഗച്ഛതി, സഹസേയ്യാപത്തിആദിം ന ജനേതി, കേവലം അസംവാസോതി കത്വാ ഗണപൂരകോ ന ഹോതി. ഏകകമ്മഏകുദ്ദേസോ ഹി സംവാസോതി വുത്തോ, സമസിക്ഖതാപി സംവാസോതി കത്വാ സോ തേന സദ്ധിം നത്ഥീതി. പദസോധമ്മാപത്തിം പന ജനേതീതി കാരണച്ഛായാ ദിസ്സതീതി. യഥാ ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഏകകമ്മാദിനോ സംവാസസ്സ അഭാവാ ഭിക്ഖുനീ അസംവാസാ ഭിക്ഖുസ്സ, തഥാ ഭിക്ഖു ച ഭിക്ഖുനിയാ, പദസോധമ്മാപത്തിം പന ന ജനേതി. തഥാ അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നോപി ഏകേച്ചോ ‘‘യോ നാസേതബ്ബോതി വുത്തോ’’തി ഇമിനാ നിദസ്സനേന സകാരണച്ഛായാ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതീതി ന ഗഹണം ഗച്ഛതി. അപിച ‘‘ഉഭോ നാസേതബ്ബാ, ദൂസകോ നാസേതബ്ബോ’’തി (പാരാ. ൬൬) വചനതോ, ‘‘മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാ’’തി (പാരാ. ൩൮൪) വചനതോ ച യോ സങ്ഘമജ്ഝം പവിസിത്വാ അനുവിജ്ജകേന അനുവിജ്ജിയമാനോ പരാജിതോ, സോപി അനുപസമ്പന്നോവ, ന ഓമസവാദപാചിത്തിയം ജനേതീതി വേദിതബ്ബോ.

അപിചേത്ഥ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകചതുക്കം വേദിതബ്ബം. അത്ഥി ഹി പുഗ്ഗലോ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ ന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ, അത്ഥി പുഗ്ഗലോ ന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ, അത്ഥി പുഗ്ഗലോ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ ചേവ സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ ച, അത്ഥി പുഗ്ഗലോ നേവ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ ന സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ. തത്ഥ തതിയോ ഭിക്ഖുനീ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകാ വേദിതബ്ബാ. സാ ഹി യാവ ന ലിങ്ഗം പരിച്ചജതി, കാസാവേസു സഉസ്സാഹാവ സമാനാ സാമഞ്ഞാ ചവിതുകാമാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖന്തീപി ഭിക്ഖുനീ ഏവ സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നാവ. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘നത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനിയാ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാന’’ന്തി. കദാ പന സാ അഭിക്ഖുനീ ഹോതീതി? യദാ സാ വിബ്ഭന്താതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘യദേവ സാ വിബ്ഭന്താ, തദേവ സാ അഭിക്ഖുനീ’’തി (ചൂളവ. ൪൩൪). കിത്താവതാ പന വിബ്ഭന്താ ഹോതീതി? സാമഞ്ഞാ ചവിതുകാമാ കാസാവേസു അനാലയാ കാസാവം വാ അപനേതി, നഗ്ഗാ വാ ഗച്ഛതി, തിണപണ്ണാദിനാ വാ പടിച്ഛാദേത്വാ ഗച്ഛതി, കാസാവംയേവ വാ ഗിഹിനിവാസനാകാരേന നിവാസേതി, ഓദാതം വാ വത്ഥം നിവാസേതി, ലിങ്ഗേനേവ വാ സദ്ധിം തിത്ഥിയേസു പവിസിത്വാ കേസലുഞ്ചനാദിവതം സമാദിയതി, തിത്ഥിയലിങ്ഗം വാ സമാദിയതി, തദാ വിബ്ഭന്താ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യാ സലിങ്ഗേ ഠിതാവ തിത്ഥിയവതം സമാദിയതി, സാ തിത്ഥിയപക്കന്തഭിക്ഖു വിയ പച്ഛാ പബ്ബജ്ജമ്പി ന ലഭതി. സേസാ പബ്ബജ്ജമേവ ലഭതി, ന ഉപസമ്പദം. പാളിയം കിഞ്ചാപി ‘‘യാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനീ സകാവാസാ തിത്ഥായതനം സങ്കന്താ, സാ ആഗതാ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബാ’’തി (ചൂളവ. ൪൩൪) വചനതോ യാ പഠമം വിബ്ഭമിത്വാ പച്ഛാ തിത്ഥായതനം സങ്കന്താ, സാ ആഗതാ ഉപസമ്പാദേതബ്ബാതി അനുഞ്ഞാതം വിയ ദിസ്സതി. സങ്ഗീതിആചരിയേഹി പന ‘‘ചതുവീസതി പാരാജികാനീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൩൩) വുത്തത്താ ന പുന സാ ഉപസമ്പാദേതബ്ബാ. തസ്മാ ഏവ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം നാനുഞ്ഞാതം ഭഗവതാ. അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നാ പന ഭിക്ഖുനീ ഏവ. പക്ഖപണ്ഡകീപി ഭിക്ഖുനീ ഏവ. ഇമം നയം ചതൂസുപി യോജേത്വാ യഥാരഹം കഥേതബ്ബം.

പാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.