നിദാനവണ്ണനാ

തത്ഥ പാതിമോക്ഖന്തി പഅതിമോക്ഖം അതിപമോക്ഖം അതിസേട്ഠം അതിഉത്തമന്തി അത്ഥോ. ഇതി ഇമിനാ വചനത്ഥേന ഏകവിധമ്പി സീലഗന്ഥഭേദതോ ദുവിധം ഹോതി. തഥാ ഹി ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൯; ൩.൭൫; വിഭ. ൫൦൮) ച ‘‘ആദിമേതം മുഖമേതം പമുഖമേതം കുസലാനം ധമ്മാനം, തേന വുച്ചതി പാതിമോക്ഖ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൫) ച ആദീസു സീലം പാതിമോക്ഖന്തി വുച്ചതി, ‘‘ഉഭയാനി ഖോ പനസ്സ പാതിമോക്ഖാനി വിത്ഥാരേന സ്വാഗതാനി ഹോന്തീ’’തിആദീസു (പാചി. ൧൪൭; അ. നി. ൮.൫൨; ൧൦.൩൩) ഗന്ഥോ പാതിമോക്ഖന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ സീലം യോ നം പാതി രക്ഖതി, തം മോക്ഖേതി മോചയതി ആപായികാദീഹി ദുക്ഖേഹി, അത്താനുവാദാദീഹി വാ ഭയേഹീതി പാതിമോക്ഖം. ഗന്ഥോ പന തസ്സ പാതിമോക്ഖസ്സ ജോതകത്താ പാതിമോക്ഖന്തി വുച്ചതി. ആദിമ്ഹി പന വുത്തോ വചനത്ഥോ ഉഭിന്നമ്പി സാധാരണോ ഹോതി.

തത്ഥായം വണ്ണനാ സീലപാതിമോക്ഖസ്സാപി യുജ്ജതി ഗന്ഥപാതിമോക്ഖസ്സാപി, ഗന്ഥേ ഹി വണ്ണിതേ തസ്സ അത്ഥോ വണ്ണിതോവ ഹോതി. തം പനേതം ഗന്ഥപാതിമോക്ഖം ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖം ഭിക്ഖുനിപാതിമോക്ഖന്തി ദുവിധം ഹോതി. തത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിആദികം (മഹാവ. ൧൩൪) പഞ്ചഹി ഉദ്ദേസപരിച്ഛേദേഹി വവത്ഥിതം ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖം, ‘‘സുണാതു മേ, അയ്യേ, സങ്ഘോ’’തിആദികം ചതൂഹി ഉദ്ദേസപരിച്ഛേദേഹി വവത്ഥിതം ഭിക്ഖുനിപാതിമോക്ഖം. തത്ഥ ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖേ പഞ്ച ഉദ്ദേസാ നാമ നിദാനുദ്ദേസോ, പാരാജികുദ്ദേസോ, സങ്ഘാദിസേസുദ്ദേസോ, അനിയതുദ്ദേസോ, വിത്ഥാരുദ്ദേസോതി. തത്ഥ നിദാനുദ്ദേസോ താവ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ…പേ… ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതി, തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമി, കച്ചിത്ഥ പരിസുദ്ധാ, ദുതിയമ്പി പുച്ഛാമി, കച്ചിത്ഥ പരിസുദ്ധാ, തതിയമ്പി പുച്ഛാമി, കച്ചിത്ഥ പരിസുദ്ധാ, പരിസുദ്ധേത്ഥായസ്മന്തോ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാന’’ന്തിആദിനാ നയേന അവസേസേ സുതേന സാവിതേ ഉദ്ദിട്ഠോ ഹോതി. പാരാജികുദ്ദേസാദീനം പരിച്ഛേദാ നിദാനസ്സ ആദിതോ പട്ഠായ പാരാജികാദീനി ഓസാപേത്വാ യോജേതബ്ബാ. വിത്ഥാരോ വിത്ഥാരോയേവ. ‘‘അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൫൦; പരി. ൩൨൫) വചനതോ പന പാരാജികുദ്ദേസാദീസു യസ്മിം വിപ്പകതേ അന്തരായോ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സദ്ധിം അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബം. നിദാനുദ്ദേസേ പന അനിട്ഠിതേ സുതേന സാവേതബ്ബം നാമ നത്ഥി. ഭിക്ഖുനിപാതിമോക്ഖേ പന അനിയതുദ്ദേസോ പരിഹായതി, സേസം വുത്തനയമേവ. ഏവമേതേസം പഞ്ചഹി ചേവ ചതൂഹി ച ഉദ്ദേസപരിച്ഛേദേഹി വവത്ഥിതാനം ദ്വിന്നമ്പി പാതിമോക്ഖാനം അയം വണ്ണനാ ഭവിസ്സതി. യസ്മാ പനേത്ഥ ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖം പഠമം, തസ്മാ തസ്സ താവ വണ്ണനത്ഥമിദം വുച്ചതി.

‘‘സുണാതു മേ’’തിആദീനം, പദാനം അത്ഥനിച്ഛയം;

ഭിക്ഖവോ സീലസമ്പന്നാ, സിക്ഖാകാമാ സുണന്തു മേതി.

ഏത്ഥ ഹി സുണാതൂതിഇദം സവനാണത്തിവചനം. മേതി യോ സാവേതി, തസ്സ അത്തനിദ്ദേസവചനം. ഭന്തേതി സഗാരവസപ്പതിസ്സവചനം. സങ്ഘോതി പുഗ്ഗലസമൂഹവചനം. സബ്ബമേവ ചേതം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന പഠമം വത്തബ്ബവചനം. ഭഗവതാ ഹി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനന്തേന രാജഗഹേ വുത്തം, തസ്മാ യോ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസതി, തേന സചേ സങ്ഘത്ഥേരോ ഹോതി, ‘‘ആവുസോ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ നവകതരോ ഹോതി, പാളിയം (മഹാവ. ൧൩൪) ആഗതനയേനേവ ‘‘ഭന്തേ’’തി വത്തബ്ബം. സങ്ഘത്ഥേരോ വാ ഹി പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യ ‘‘ഥേരാധികം പാതിമോക്ഖ’’ന്തിവചനതോ (മഹാവ. ൧൫൪), നവകതരോ വാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യോ തത്ഥ ഭിക്ഖു ബ്യത്തോ പടിബലോ, തസ്സാധേയ്യം പാതിമോക്ഖ’’ന്തിവചനതോ (മഹാവ. ൧൫൫).

‘‘സങ്ഘോ’’തിഇമിനാ പന പദേന കിഞ്ചാപി അവിസേസതോ പുഗ്ഗലസമൂഹോ വുത്തോ, അഥ ഖോ സോ ദക്ഖിണേയ്യസങ്ഘോ, സമ്മുതിസങ്ഘോ ചാതി ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ദക്ഖിണേയ്യസങ്ഘോതി അട്ഠ അരിയപുഗ്ഗലസമൂഹോ വുച്ചതി. സമ്മുതിസങ്ഘോതി അവിസേസേന ഭിക്ഖുസമൂഹോ, സോ ഇധ അധിപ്പേതോ. സോ പനേസ കമ്മവസേന പഞ്ചവിധോ (മഹാവ. ൩൮൮) ഹോതി – ചതുവഗ്ഗോ പഞ്ചവഗ്ഗോ ദസവഗ്ഗോ വീസതിവഗ്ഗോ അതിരേകവീസതിവഗ്ഗോതി. തത്ഥ ചതുവഗ്ഗേന ഠപേത്വാ ഉപസമ്പദപവാരണഅബ്ഭാനാനി സബ്ബം സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി. പഞ്ചവഗ്ഗേന ഠപേത്വാ മജ്ഝിമേസു ജനപദേസു ഉപസമ്പദഞ്ച അബ്ഭാനകമ്മഞ്ച സബ്ബം സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി. ദസവഗ്ഗേന അബ്ഭാനകമ്മമത്തം ഠപേത്വാ സബ്ബം സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി. വീസതിവഗ്ഗേന ന കിഞ്ചി സങ്ഘകമ്മം കാതും ന വട്ടതി, തഥാ അതിരേകവീസതിവഗ്ഗേന.സോ പന ചതുവഗ്ഗാദിനാ സങ്ഘേന കത്തബ്ബം കമ്മം ഊനകതരേന കാതും ന വട്ടതി, അതിരേകേന പന വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തോ. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ചതുവഗ്ഗം ഉപാദായ സബ്ബോപി സമ്മുതിസങ്ഘോ അധിപ്പേതോ.

അജ്ജുപോസഥോതി അജ്ജ ഉപോസഥദിവസോ, ഏതേന അനുപോസഥദിവസം പടിക്ഖിപതി. പന്നരസോതി ഇമിനാ അഞ്ഞം ഉപോസഥദിവസം പടിക്ഖിപതി. ദിവസവസേന ഹി തയോ ഉപോസഥാ ചാതുദ്ദസികോ പന്നരസികോ സാമഗ്ഗിഉപോസഥോതി, ഏവം തയോ ഉപോസഥാ വുത്താ. തത്ഥ ഹേമന്തഗിമ്ഹവസ്സാനാനം തിണ്ണം ഉതൂനം തതിയസത്തമപക്ഖേസു ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ ചാതുദ്ദസികാ, അവസേസാ അട്ഠാരസ പന്നരസികാതി ഏവം ഏകസംവച്ഛരേ ചതുവീസതി ഉപോസഥാ, ഇദം താവ പകതിചാരിത്തം. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സകിം പക്ഖസ്സ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൬) വചനതോ പന ‘‘ആഗന്തുകേഹി ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബ’’ന്തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൧൭൮) ച തഥാരൂപപച്ചയേ സതി അഞ്ഞസ്മിമ്പി ചാതുദ്ദസേ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി. പുരിമവസ്സംവുട്ഠാനം പന പുബ്ബകത്തികപുണ്ണമാ വാ, തേസംയേവ സചേ ഭണ്ഡനകാരകേഹി ഉപദ്ദുതാ പവാരണം പച്ചുക്കഡ്ഢന്തി, അഥ പുബ്ബകത്തികമാസസ്സ കാളപക്ഖചാതുദ്ദസോ വാ, പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാ വാ, പച്ഛിമവസ്സംവുട്ഠാനഞ്ച പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാ ഏവാതി ഇമേ തയോ പവാരണാദിവസാപി ഹോന്തി, ഇദമ്പി പകതിചാരിത്തമേവ. തഥാരൂപപച്ചയേ പന സതി ദ്വിന്നം കത്തികപുണ്ണമാനം പുരിമേസു ചാതുദ്ദസേസുപി പവാരണം കാതും വട്ടതി. യദാ പന കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൪൫൧) ആഗതനയേന ഭിന്നേ സങ്ഘേ ഓസാരിതേ തസ്മിം ഭിക്ഖുസ്മിം സങ്ഘോ തസ്സ വത്ഥുസ്സ വൂപസമായ സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിം കരോതി, തദാ ‘‘താവദേവ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൪൭൫) വചനതോ ഠപേത്വാ ചാതുദ്ദസപന്നരസേ, അഞ്ഞോപി യോ കോചി ദിവസോ സാമഗ്ഗിഉപോസഥദിവസോ നാമ ഹോതി, പുരിമവസ്സംവുട്ഠാനം പന കത്തികമാസബ്ഭന്തരേ അയമേവ സാമഗ്ഗിപവാരണാദിവസോ നാമ ഹോതി. ഇതി ഇമേസു തീസു ദിവസേസു ‘‘പന്നരസോ’’തിഇമിനാ അഞ്ഞം ഉപോസഥദിവസം പടിക്ഖിപതി. തസ്മാ യ്വായം ‘‘അജ്ജുപോസഥോ’’തിവചനേന അനുപോസഥദിവസോ പടിക്ഖിത്തോ, തസ്മിം ഉപോസഥോ ന കാതബ്ബോയേവ. യോ പനായം അഞ്ഞോ ഉപോസഥദിവസോ, തസ്മിം ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. കരോന്തേന പന സചേ ചാതുദ്ദസികോ ഹോതി, ‘‘അജ്ജുപോസഥോ ചാതുദ്ദസോ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ പന്നരസികോ ഹോതി, ‘‘അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ സാമഗ്ഗിഉപോസഥോ ഹോതി, ‘‘അജ്ജുപോസഥോ സാമഗ്ഗീ’’തി വത്തബ്ബം.

യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലന്തി ഏത്ഥ പത്തോ കാലോ ഇമസ്സ കമ്മസ്സാതി പത്തകാലം, പത്തകാലമേവ പത്തകല്ലം. തദേതം ഇധ ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സങ്ഗഹിതം. യഥാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ –

‘‘ഉപോസഥോ യാവതികാ ച ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ,

സഭാഗാപത്തിയോ ച ന വിജ്ജന്തി;

വജ്ജനീയാ ച പുഗ്ഗലാ തസ്മിം ന ഹോന്തി,

‘പത്തകല്ല’ന്തി വുച്ചതീ’’തി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮);

തത്ഥ ഉപോസഥോതി തീസു ഉപോസഥദിവസേസു അഞ്ഞതരഉപോസഥദിവസോ. തസ്മിഞ്ഹി സതി ഇദം സങ്ഘസ്സ ഉപോസഥകമ്മം പത്തകല്ലം നാമ ഹോതി, നാസതി. യഥാഹ ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ, യോ കരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൧൮൩).

യാവതികാ ച ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താതി യത്തകാ ഭിക്ഖൂ തസ്സ ഉപോസഥകമ്മസ്സ പത്താ യുത്താ അനുരൂപാ, സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ചത്താരോ പകതത്താ, തേ ച ഖോ ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ ഏകസീമായം ഠിതാ.

സീമാ ച നാമേസാ ബദ്ധസീമാ അബദ്ധസീമാതി ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ ഏകാദസ വിപത്തിസീമായോ അതിക്കമിത്വാ തിവിധസമ്പത്തിയുത്താ നിമിത്തേന നിമിത്തം സമ്ബന്ധിത്വാ സമ്മതാ സീമാ ബദ്ധസീമാ നാമ, ‘‘അതിഖുദ്ദകാ, അതിമഹതീ, ഖണ്ഡനിമിത്താ, ഛായാനിമിത്താ, അനിമിത്താ, ബഹിസീമേ ഠിതാ സമ്മതാ, നദിയാ സമ്മതാ, സമുദ്ദേ സമ്മതാ, ജാതസ്സരേ സമ്മതാ, സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തേന സമ്മതാ, സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തേന സമ്മതാ’’തി ഇമാ ഹി ‘‘ഏകാദസഹി ആകാരേഹി സീമതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തീ’’തി (പരി. ൪൮൬) വചനതോ ഏകാദസ വിപത്തിസീമായോ നാമ. തത്ഥ അതിഖുദ്ദകാ നാമ യത്ഥ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ നിസീദിതും ന സക്കോന്തി. അതിമഹതീ നാമ യാ അന്തമസോ കേസഗ്ഗമത്തേനാപി തിയോജനം അതിക്കമിത്വാ സമ്മതാ. ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ അഘടിതനിമിത്താ വുച്ചതി, പുരത്ഥിമായ ദിസായ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ അനുക്കമേനേവ ദക്ഖിണായ പച്ഛിമായ ഉത്തരായ ദിസായ കിത്തേത്വാ പുന പുരത്ഥിമായ ദിസായ പുബ്ബകിത്തിതം പടികിത്തേത്വാ ഠപേതും വട്ടതി, ഏവം അക്ഖണ്ഡനിമിത്താ ഹോതി. സചേ പന അനുക്കമേന ആഹരിത്വാ ഉത്തരായ ദിസായ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ തത്ഥേവ ഠപേതി, ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ ഹോതി. അപരാപി ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ യാ അനിമിത്തുപഗം തചസാരരുക്ഖം വാ ഖാണുകം വാ പംസുപുഞ്ജവാലുകപുഞ്ജാനം വാ അഞ്ഞതരം അന്തരാ ഏകം നിമിത്തം കത്വാ സമ്മതാ. ഛായാനിമിത്താ നാമ പബ്ബതച്ഛായാദീനം യം കിഞ്ചി ഛായം നിമിത്തം കത്വാ സമ്മതാ. അനിമിത്താ നാമ സബ്ബേന സബ്ബം നിമിത്താനി അകിത്തേത്വാ സമ്മതാ. ബഹിസീമേ ഠിതസമ്മതാ നാമ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ നിമിത്താനം ബഹിഠിതേന സമ്മതാ. നദിയാ സമുദ്ദേ ജാതസ്സരേ സമ്മതാ നാമ ഏതേസു നദിആദീസു സമ്മതാ. സാ ഹി ഏവം സമ്മതാപി ‘‘സബ്ബാ, ഭിക്ഖവേ, നദീ അസീമാ, സബ്ബോ സമുദ്ദോ അസീമോ, സബ്ബോ ജാതസ്സരോ അസീമോ’’തി (മഹാവ. ൧൪൭) വചനതോ അസമ്മതാവ ഹോതി. സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തേന സമ്മതാ നാമ അത്തനോ സീമായ പരേസം സീമം സമ്ഭിന്ദന്തേന സമ്മതാ. സചേ ഹി പോരാണകസ്സ വിഹാരസ്സ പുരത്ഥിമായ ദിസായ അമ്ബോ ചേവ ജമ്ബൂ ചാതി ദ്വേ രുക്ഖാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠവിടപാ ഹോന്തി, തേസു അമ്ബസ്സ പച്ഛിമദിസാഭാഗേ ജമ്ബൂ, വിഹാരസീമാ ച ജമ്ബും അന്തോ കത്വാ അമ്ബം കിത്തേത്വാ ബദ്ധാ ഹോതി, അഥ പച്ഛാ തസ്സ വിഹാരസ്സ പുരത്ഥിമായ ദിസായ വിഹാരേ കതേ സീമം ബന്ധന്താ ഭിക്ഖൂ തം അമ്ബം അന്തോ കത്വാ ജമ്ബും കിത്തേത്വാ ബന്ധന്തി, സീമായ സീമം സമ്ഭിന്നാ ഹോതി. സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തേന സമ്മതാ നാമ അത്തനോ സീമായ പരേസം സീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തേന സമ്മതാ. സചേ ഹി പരേസം ബദ്ധസീമം സകലം വാ തസ്സാ പദേസം വാ അന്തോ കത്വാ അത്തനോ സീമം സമ്മന്നതി, സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരിതാ നാമ ഹോതി. ഇതി ഇമാ ഏകാദസ വിപത്തിസീമായോ അതിക്കമിത്വാ സമ്മതാ.

തിവിധസമ്പത്തിയുത്താതി നിമിത്തസമ്പത്തിയാ പരിസാസമ്പത്തിയാ കമ്മവാചാസമ്പത്തിയാ ച യുത്താ. തത്ഥ നിമിത്തസമ്പത്തിയാ യുത്താ നാമ പബ്ബതനിമിത്തം, പാസാണനിമിത്തം, വനനിമിത്തം, രുക്ഖനിമിത്തം, മഗ്ഗനിമിത്തം, വമ്മികനിമിത്തം, നദിനിമിത്തം, ഉദകനിമിത്തന്തി ഏവം വുത്തേസു അട്ഠസു നിമിത്തേസു തസ്മിം തസ്മിം ദിസാഭാഗേ യഥാലദ്ധാനി നിമിത്തുപഗാനി നിമിത്താനി ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്തം, പബ്ബതോ, ഭന്തേ, ഏസോ പബ്ബതോ നിമിത്ത’’ന്തിആദിനാ നയേന സമ്മാ കിത്തേത്വാ സമ്മതാ. തത്രേവം സങ്ഖേപതോ നിമിത്തുപഗതാ വേദിതബ്ബാ – സുദ്ധപംസുസുദ്ധപാസാണഉഭയമിസ്സകവസേന ഹി തിവിധോപി പബ്ബതോ ഹത്ഥിപ്പമാണതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം നിമിത്തുപഗോ, തതോ ഓമകതരോ ന വട്ടതി. പാസാണനിമിത്തേ അയോഗുളമ്പി പാസാണസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി, തസ്മാ യോ കോചി പാസാണോ ഉക്കംസവസേന ഹത്ഥിപ്പമാണതോ ഓമകതരം ആദിം കത്വാ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ദ്വത്തിംസപലഗുളപിണ്ഡപരിമാണോ നിമിത്തുപഗോ, ന തതോ ഖുദ്ദകതരോ. പിട്ഠിപാസാണോ പന അതിമഹന്തോപി വട്ടതി. വനനിമിത്തേ അന്തോസാരേഹി വാ അന്തോസാരമിസ്സകേഹി വാ രുക്ഖേഹി ചതുപഞ്ചരുക്ഖമത്തമ്പി വനം നിമിത്തുപഗം, തതോ ഊനകതരം ന വട്ടതി. രുക്ഖോ ജീവന്തോയേവ അന്തോസാരോ ഭൂമിയം പതിട്ഠിതോ, അന്തമസോ ഉബ്ബേധതോ അട്ഠങ്ഗുലോ, പരിണാഹതോ സൂചിദണ്ഡകപ്പമാണോപി നിമിത്തുപഗോ, തതോ ഓമകതരോ ന വട്ടതി. മഗ്ഗോ ജങ്ഘമഗ്ഗോ വാ ഹോതു സകടമഗ്ഗോ വാ, യോ വിനിവിജ്ഝിത്വാ ദ്വേ തീണി ഗാമഖേത്താനി ഗച്ഛതി, താദിസോ ജങ്ഘസത്ഥസകടസത്ഥേഹി വലഞ്ജിയമാനോയേവ നിമിത്തുപഗോ, അവലഞ്ജിതോ ന വട്ടതി. വമ്മികോ പന ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന തംദിവസംജാതോ അട്ഠങ്ഗുലുബ്ബേധോ ഗോവിസാണമത്തോപി വമ്മികോ നിമിത്തുപഗോ, തതോ ഓമകതരോ ന വട്ടതി. യം പന അബദ്ധസീമാലക്ഖണേ നദിം വക്ഖാമ, സാ നിമിത്തുപഗാ, അഞ്ഞാ ന വട്ടതി. ഉദകം യം അസന്ദമാനം ആവാടപോക്ഖരണീതളാകജാതസ്സരലോണിസമുദ്ദാദീസു ഠിതം, തം ആദിം കത്വാ അന്തമസോ തങ്ഖണേയേവ പഥവിയം ഖണിതേ ആവാടകേ ഘടേഹി ആഹരിത്വാ പൂരിതമ്പി യാവ കമ്മവാചാപരിയോസാനാ സണ്ഠമാനകം നിമിത്തുപഗം, ഇതരം സന്ദമാനം വാ വുത്തപരിച്ഛേദകാലം അതിട്ഠന്തം വാ ഭാജനഗതം വാ ന വട്ടതീതി.

പരിസാസമ്പത്തിയാ യുത്താ നാമ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ചതൂഹി ഭിക്ഖൂഹി സന്നിപതിത്വാ യാവതികാ തസ്മിം ഗാമഖേത്തേ ബദ്ധസീമം വാ നദിസമുദ്ദജാതസ്സരേ വാ അനോക്കമിത്വാ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ, തേ സബ്ബേ ഹത്ഥപാസേ വാ കത്വാ ഛന്ദം വാ ആഹരിത്വാ സമ്മതാ.

കമ്മവാചാസമ്പത്തിയാ യുത്താ നാമ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, യാവതാ സമന്താ നിമിത്താ കിത്തിതാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൩൯) നയേന വുത്തായ പരിസുദ്ധായ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ സമ്മതാ. ഏവം ഏകാദസ വിപത്തിസീമായോ അതിക്കമിത്വാ തിവിധസമ്പത്തിയുത്താ നിമിത്തേന നിമിത്തം സമ്ബന്ധിത്വാ സമ്മതാ സീമാ ‘‘ബദ്ധസീമാ’’തി വേദിതബ്ബാ. ഖണ്ഡസീമാ സമാനസംവാസസീമാ അവിപ്പവാസസീമാതി തസ്സായേവ പഭേദോ.

അബദ്ധസീമാ പന ഗാമസീമാ, സത്തബ്ഭന്തരസീമാ, ഉദകുക്ഖേപസീമാതി തിവിധാ. തത്ഥ യാവതാ ഏകം ഗാമക്ഖേത്തം, അയം ഗാമസീമാ നാമ. അഗാമകേ അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ നാമ. തത്ഥ അഗാമകം നാമ അരഞ്ഞം വിഞ്ഝാടവിആദീസു വാ സമുദ്ദമജ്ഝേ വാ മച്ഛബന്ധാനം അഗമനപഥേസു ദീപകേസു ലബ്ഭതി. സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാതി മജ്ഝേ ഠിതാനം സബ്ബദിസാസു സത്തബ്ഭന്തരാ വിനിബ്ബേധേന ചുദ്ദസ ഹോന്തി. തത്ഥ ഏകം അബ്ഭന്തരം അട്ഠവീസതിഹത്ഥപ്പമാണം ഹോതി, അയഞ്ച സീമാ പരിസാവസേന വഡ്ഢതി, തസ്മാ സമന്താ പരിസാപരിയന്തതോ പട്ഠായ അബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. സചേ പന ദ്വേ സങ്ഘാ വിസും ഉപോസഥം കരോന്തി, ദ്വിന്നം സത്തബ്ഭന്തരാനം അന്തരേ അഞ്ഞമേകം സത്തബ്ഭന്തരം ഉപചാരത്ഥായ ഠപേതബ്ബം. യാ പനേസാ ‘‘സബ്ബാ, ഭിക്ഖവേ, നദീ അസീമാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൪൭) നയേന നദിആദീനം സീമഭാവം പടിക്ഖിപിത്വാ പുന ‘‘നദിയാ വാ, ഭിക്ഖവേ, സമുദ്ദേ വാ ജാതസ്സരേ വാ യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാ, അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ’’തി വുത്താ അയം ഉദകുക്ഖേപസീമാ നാമ. തത്ഥ യസ്സാ ധമ്മികാനം രാജൂനം കാലേ അന്വഡ്ഢമാസം അനുദസാഹം അനുപഞ്ചാഹം അനതിക്കമിത്വാ ദേവേ വസ്സന്തേ വലാഹകേസു വിഗതമത്തേസു സോതം പച്ഛിജ്ജതി, അയം നദിസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി. യസ്സാ പന ഈദിസേ സുവുട്ഠികാലേ വസ്സാനസ്സ ചതുമാസേ സോതം ന പച്ഛിജ്ജതി, യത്ഥ തിത്ഥേന വാ അതിത്ഥേന വാ സിക്ഖാകരണീയേ ആഗതലക്ഖണേന തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേത്വാ അന്തരവാസകം അനുക്ഖിപിത്വാ ഉത്തരന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാ ഏകദ്വങ്ഗുലമത്തമ്പി അന്തരവാസകോ തേമിയതി, അയം സമുദ്ദം വാ പവിസതു തളാകം വാ, പഭവതോ പട്ഠായ നദീ നാമ. സമുദ്ദോ പാകടോയേവ. യോ പന കേനചി ഖണിത്വാ അകതോ സയംജാതോ സോബ്ഭോ സമന്തതോ ആഗതേന ഉദകേന പൂരിതോ തിട്ഠതി, യത്ഥ നദിയം വുത്തപ്പകാരേ വസ്സകാലേ ഉദകം സന്തിട്ഠതി, അയം ജാതസ്സരോ നാമ. യോപി നദിം വാ സമുദ്ദം വാ ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തഉദകേന ഖതോ സോബ്ഭോ ഏതം ലക്ഖണം പാപുണാതി, അയമ്പി ജാതസ്സരോയേവ.

യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാതി യം ഠാനം ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്തതോ ഉദകുക്ഖേപേന പരിച്ഛിന്നം, തത്ഥ യഥാ അക്ഖധുത്താ ദാരുഗുളം ഖിപന്തി, ഏവം ഉദകം വാ വാലുകം വാ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ മജ്ഝിമേന പുരിസേന സബ്ബഥാമേന ഖിപിതബ്ബം, തത്ഥ യത്ഥ ഏവം ഖിത്തം ഉദകം വാ വാലുകം വാ പതതി, അയം ഉദകുക്ഖേപോ നാമ.

അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാതി അയം തേസു നദിആദീസു ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛിന്നാ സീമാ സമാനസംവാസാ ചേവ ഏകൂപോസഥാ ച, അയം പന ഏതേസം നദിആദീനം അന്തോയേവ ലബ്ഭതി, ന ബഹി. തസ്മാ നദിയാ വാ ജാതസ്സരേ വാ യത്തകം പദേസം പകതിവസ്സകാലേ ചതൂസു മാസേസു ഉദകം ഓത്ഥരതി, സമുദ്ദേ യസ്മിം പദേസേ പകതിവീചിയോ ഓത്ഥരിത്വാ സണ്ഠഹന്തി, തതോ പട്ഠായ കപ്പിയഭൂമി, തത്ഥ ഠത്വാ ഉപോസഥാദികമ്മം കാതും വട്ടതി. ദുബ്ബുട്ഠികാലേ വാ ഗിമ്ഹേ വാ നദിജാതസ്സരേസു സുക്ഖേസുപി സാ ഏവ കപ്പിയഭൂമി, സചേ പന സുക്ഖേ ജാതസ്സരേ വാപിം വാ ഖണന്തി, വപ്പം വാ കരോന്തി, തം ഠാനം ഗാമക്ഖേത്തം ഹോതി. യാ പനേസാ ‘‘കപ്പിയഭൂമീ’’തി വുത്താ, തതോ ബഹി ഉദകുക്ഖേപസീമാ ന ഗച്ഛതി, അന്തോയേവ ഗച്ഛതി, തസ്മാ തേസം അന്തോ പരിസാപരിയന്തതോ പട്ഠായ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. സചേ പന ദ്വേ സങ്ഘാ വിസും വിസും ഉപോസഥാദികമ്മം കരോന്തി, ദ്വിന്നം ഉദകുക്ഖേപാനം അന്തരേ അഞ്ഞോ ഏകോ ഉദകുക്ഖേപോ ഉപചാരത്ഥായ ഠപേതബ്ബോ. അയഞ്ഹി സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ച ഉദകുക്ഖേപസീമാ ച ഭിക്ഖൂനം ഠിതോകാസതോ പട്ഠായ ലബ്ഭതി. പരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോപി പരിച്ഛേദതോ ബഹി അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപി കമ്മം കോപേതി, ഇദം സബ്ബഅട്ഠകഥാസു (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) സന്നിട്ഠാനം. ഏവം അബദ്ധസീമാ വേദിതബ്ബാ. ഇതി ഇമം ബദ്ധസീമാബദ്ധസീമാവസേന ദുവിധം സീമം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘തേ ച ഖോ ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ ഏകസീമായം ഠിതാ’’തി. തേസു ഹി ചതൂസു ഭിക്ഖൂസു ഏകസീമായം ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ ഠിതേസ്വേവേതം സങ്ഘസ്സ ഉപോസഥകമ്മം പത്തകല്ലം നാമ ഹോതി, ന ഇതരഥാ. യഥാഹ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൬൮).

സഭാഗാപത്തിയോ ച ന വിജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ യം സബ്ബോ സങ്ഘോ വികാലഭോജനാദിനാ സഭാഗവത്ഥുനാ ലഹുകാപത്തിം ആപജ്ജതി, ഏവരൂപാ വത്ഥുസഭാഗാ ‘‘സഭാഗാ’’തി വുച്ചതി, വികാലഭോജനപച്ചയാ ആപന്നം പന ആപത്തിസഭാഗം അനതിരിത്തഭോജനപച്ചയാ ആപന്നസ്സ സന്തികേ ദേസേതും വട്ടതി. സഭാഗാപത്തിയാ പന സതി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏകോ ഭിക്ഖു സാമന്താ ആവാസാ സജ്ജുകം പാഹേതബ്ബോ ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, തം ആപത്തിം പടികരിത്വാ ആഗച്ഛ, മയം തേ സന്തികേ ആപത്തിം പടികരിസ്സാമാ’’തി, ഏവഞ്ചേതം ലഭേഥ, ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ ലഭേഥ, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം സബ്ബോ സങ്ഘോ സഭാഗം ആപത്തിം ആപന്നോ, യദാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും സുദ്ധം അനാപത്തികം പസ്സിസ്സതി, തദാ തസ്സ സന്തികേ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സതീ’’തി (മഹാവ. ൧൭൧) വത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ പന വേമതികോ ഹോതി, ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം സബ്ബോ സങ്ഘോ സഭാഗായ ആപത്തിയാ വേമതികോ, യദാ നിബ്ബേമതികോ ഭവിസ്സതി, തദാ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സതീ’’തി വത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ പനേത്ഥ കോചി തം സഭാഗം ആപത്തിം ദേസേതും വട്ടതീതി മഞ്ഞമാനോ ഏകസ്സ സന്തികേ ദേസേതി, ദേസിതാ സുദേസിതാവ. അഞ്ഞം പന ദേസനാപച്ചയാ ദേസകോ, പടിഗ്ഗഹണപച്ചയാ പടിഗ്ഗാഹകോ ചാതി ഉഭോപി ദുക്കടം ആപജ്ജന്തി, തം നാനാവത്ഥുകം ഹോതി, തസ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ദേസേതബ്ബം. ഏത്താവതാ തേ ദ്വേ നിരാപത്തികാ ഹോന്തി, തേസം സന്തികേ സേസേഹി സഭാഗാപത്തിയോ ദേസേതബ്ബാ വാ ആരോചേതബ്ബാ വാ. സചേ തേ ഏവം അകത്വാ ഉപോസഥം കരോന്തി, ‘‘പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൩൪) നയേന സാപത്തികസ്സ ഉപോസഥകരണേ പഞ്ഞത്തം ദുക്കടം ആപജ്ജന്തി. സചേ സബ്ബോ സങ്ഘോ സഭാഗാപത്തിയാ സതി വുത്തവിധിം അകത്വാ ഉപോസഥം കരോതി, വുത്തനയേനേവ സബ്ബോ സങ്ഘോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, തസ്മാ സഭാഗാപത്തിയാ സതി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം നാമ ന ഹോതി, തേന വുത്തം ‘‘സഭാഗാപത്തിയോ ച ന വിജ്ജന്തീ’’തി. ഏതാസു ഹി സഭാഗാപത്തീസു അവിജ്ജമാനാസു വിസഭാഗാപത്തീസു വിജ്ജമാനാസുപി പത്തകല്ലം ഹോതിയേവ.

വജ്ജനീയാ ച പുഗ്ഗലാ തസ്മിം ന ഹോന്തീതി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സഗഹട്ഠായ പരിസായ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബം, യോ ഉദ്ദിസേയ്യ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൧൫൪) വചനതോ ഗഹട്ഠോ, ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനിയാ നിസിന്നപരിസായ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൮൩) നയേന വുത്താ ഭിക്ഖുനീ, സിക്ഖമാനാ, സാമണേരോ, സാമണേരീ, സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോ, അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നകോ, ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിത്തകോ, ആപത്തിയാ അപ്പടികമ്മേ ഉക്ഖിത്തകോ, പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ ഉക്ഖിത്തകോ, പണ്ഡകോ, ഥേയ്യസംവാസകോ, തിത്ഥിയപക്കന്തകോ, തിരച്ഛാനഗതോ, മാതുഘാതകോ, പിതുഘാതകോ അരഹന്തഘാതകോ, ഭിക്ഖുനിദൂസകോ, സങ്ഘഭേദകോ, ലോഹിതുപ്പാദകോ, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോതി ഇമേ വീസതി ചാതി ഏകവീസതി പുഗ്ഗലാ വജ്ജനീയാ നാമ, തേ ഹത്ഥപാസതോ ബഹികരണവസേന വജ്ജേതബ്ബാ. ഏതേസു ഹി തിവിധേ ഉക്ഖിത്തകേ സതി ഉപോസഥം കരോന്തോ സങ്ഘോ പാചിത്തിയം ആപജ്ജതി, സേസേസു ദുക്കടം. ഏത്ഥ ച തിരച്ഛാനഗതോതി യസ്സ ഉപസമ്പദാ പടിക്ഖിത്താ, തിത്ഥിയാ ഗഹട്ഠേനേവ സങ്ഗഹിതാ. ഏതേപി ഹി വജ്ജനീയാ നാമ. ഏവം പത്തകല്ലം ഇമേഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.

സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യാതിഇമിനാ യേ തേ അപരേപി തയോ ഉപോസഥാ സങ്ഘേ ഉപോസഥോ, ഗണേ ഉപോസഥോ, പുഗ്ഗലേ ഉപോസഥോതി, ഏവം കാരകവസേന തയോ ഉപോസഥാ വുത്താ, തേസു ഇതരേ ദ്വേ പടിക്ഖിപിത്വാ സങ്ഘേ ഉപോസഥമേവ ദീപേതി. പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാതിഇമിനാ യേ തേ അപരേപി തയോ ഉപോസഥാ സുത്തുദ്ദേസോ, പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ, അധിട്ഠാനഉപോസഥോതി, ഏവം കത്തബ്ബാകാരവസേന തയോ ഉപോസഥാ വുത്താ, തേസു ഇതരേ ദ്വേ പടിക്ഖിപിത്വാ സുത്തുദ്ദേസമേവ ദീപേതി. സുത്തുദ്ദേസോ നാമ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ വുച്ചതി, സോ ദുവിധോ ഓവാദപാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ച ആണാപാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ച. തത്ഥ

‘‘ഖന്തീ പരമം തപോ തിതിക്ഖാ…പേ….

‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണം…പേ….

‘‘അനൂപവാദോ അനൂപഘാതോ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൪, ൧൮൩, ൧൮൫)

ആദിനാ നയേന വുത്താ തിസ്സോ ഗാഥായോ ഓവാദപാതിമോക്ഖം നാമ, തം ബുദ്ധാ ഏവ ഉദ്ദിസന്തി, ന സാവകാ. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൩൪) നയേന വുത്തം ആണാപാതിമോക്ഖം നാമ, തം സാവകാ ഏവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ. ഇദമേവ ച ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘പാതിമോക്ഖ’’ന്തി അധിപ്പേതം.

യേ പന ഇതരേ ദ്വേ ഉപോസഥാ, തേസു പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ താവ അഞ്ഞേസഞ്ച സന്തികേ, അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച ആരോചനവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ യ്വായം അഞ്ഞേസം സന്തികേ കരീയതി, സോപി പവാരിതാനഞ്ച അപ്പവാരിതാനഞ്ച സന്തികേ കരണവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ മഹാപവാരണായ പവാരിതാനം സന്തികേ പച്ഛിമികായ ഉപഗതേന വാ അനുപഗതേന വാ ഛിന്നവസ്സേന വാ ചാതുമാസിനിയം പന പവാരിതാനം സന്തികേ പുരിമികായ ഉപഗതേന വാ അനുപഗതേന വാ ഛിന്നവസ്സേന വാ കായസാമഗ്ഗിം ദത്വാ ‘‘പരിസുദ്ധോ അഹം, ഭന്തേ, ‘പരിസുദ്ധോ’തി മം ധാരേഥാ’’തി തിക്ഖത്തും വത്വാ കാതബ്ബോ, ഠപേത്വാ ച പന പവാരണാദിവസം അഞ്ഞസ്മിം കാലേ ആവാസികേഹി ഉദ്ദിട്ഠമത്തേ പാതിമോക്ഖേ അവുട്ഠിതായ വാ ഏകച്ചായ വുട്ഠിതായ വാ സബ്ബായ വാ വുട്ഠിതായ പരിസായ യേ അഞ്ഞേ സമസമാ വാ ഥോകതരാ വാ ആഗച്ഛന്തി, തേഹി തേസം സന്തികേ വുത്തനയേനേവ പാരിസുദ്ധി ആരോചേതബ്ബാ. യോ പനായം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആരോചനവസേന കരീയതി, സോ ഞത്തിം ഠപേത്വാ ച അട്ഠപേത്വാ ച കരണവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ യസ്മിം ആവാസേ തയോ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി, തേസു ഉപോസഥദിവസേ സന്നിപതിതേസു ഏകേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘സുണന്തു മേ ആയസ്മന്താ അജ്ജുപോസഥോ ചാതുദ്ദസോ’’തി വാ ‘‘പന്നരസോ’’തി വാ വത്വാ ‘‘യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം മയം അഞ്ഞമഞ്ഞം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരേയ്യാമാ’’തി ഞത്തിയാ ഠപിതായ ഥേരേന ഭിക്ഖുനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘പരിസുദ്ധോ അഹം, ആവുസോ, ‘പരിസുദ്ധോ’തി മം ധാരേഥാ’’തി (മഹാവ. ൧൬൮) തിക്ഖത്തും വത്തബ്ബം. ഇതരേഹി ‘‘ഭന്തേ’’തി വത്വാ ഏവമേവ വത്തബ്ബം. ഏവം ഞത്തിം ഠപേത്വാ കാതബ്ബോ. യത്ഥ പന ദ്വേ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി, തത്ര ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ വുത്തനയേനേവ പാരിസുദ്ധി ആരോചേതബ്ബാതി അയം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ.

സചേ പന ഏകോവ ഭിക്ഖു ഹോതി, സബ്ബം പുബ്ബകരണീയം കത്വാ അഞ്ഞേസം അനാഗമനം ഞത്വാ ‘‘അജ്ജ മേ ഉപോസഥോ ചാതുദ്ദസോ’’തി വാ ‘‘പന്നരസോ’’തി വാ വത്വാ ‘‘അധിട്ഠാമീ’’തി വത്തബ്ബം. അയം അധിട്ഠാനുപോസഥോതി ഏവം കത്തബ്ബാകാരവസേന തയോ ഉപോസഥാതി വേദിതബ്ബാ. ഏത്താവതാ നവ ഉപോസഥാ ദീപിതാ ഹോന്തി. തേസു ദിവസവസേന പന്നരസികോ, കാരകവസേന സങ്ഘുപോസഥോ, കത്തബ്ബാകാരവസേന സുത്തുദ്ദേസോതി ഏവം തിലക്ഖണസമ്പന്നോ ഉപോസഥോ ഇധ നിദ്ദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. തസ്മിം പവത്തമാനേ ഉപോസഥം അകത്വാ തദഹുപോസഥേ അഞ്ഞം അഭിക്ഖുകം നാനാസംവാസകേഹി വാ സഭിക്ഖുകം ആവാസം വാ അനാവാസം വാ വാസത്ഥായ അഞ്ഞത്ര സങ്ഘേന, അഞ്ഞത്ര അന്തരായാ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടം ഹോതി.

കിം സങ്ഘസ്സ പുബ്ബകിച്ചന്തി ‘‘സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യാ’’തി ഏവം ഉപോസഥകരണസമ്ബന്ധേനേവ വുത്തസ്സ സങ്ഘസ്സ ഉപോസഥേ കത്തബ്ബേ യം തം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉപോസഥാഗാരം സമ്മജ്ജിതു’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൫൯) നയേന പാളിയം ആഗതം, അട്ഠകഥാസു ച –

‘‘സമ്മജ്ജനീ പദീപോ ച, ഉദകം ആസനേന ച;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, ‘പുബ്ബകരണ’ന്തി വുച്ചതി.

‘‘ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഉതുക്ഖാനം, ഭിക്ഖുഗണനാ ച ഓവാദോ;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, ‘പുബ്ബകിച്ച’ന്തി വുച്ചതീ’’തി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮);

ഏവം ദ്വീഹി നാമേഹി നവവിധം പുബ്ബകിച്ചം ദസ്സിതം, കിം തം കതന്തി പുച്ഛതി. ന ഹി തം അകത്വാ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി, തസ്മാ ഥേരേന ആണത്തേന അഗിലാനേന ഭിക്ഖുനാ ഉപോസഥാഗാരം സമ്മജ്ജിതബ്ബം, പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതബ്ബം, ആസനം പഞ്ഞാപേതബ്ബം, പദീപോ കാതബ്ബോ, അകരോന്തോ ദുക്കടം ആപജ്ജതി, ഥേരേനാപി പതിരൂപം ഞത്വാ ആണാപേതബ്ബം.

ഛന്ദപാരിസുദ്ധീതി ഏത്ഥ ഉപോസഥകരണത്ഥം സന്നിപതിതേ സങ്ഘേ ബഹി ഉപോസഥം കത്വാ ആഗതേന സന്നിപതിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ കായസാമഗ്ഗിം അദേന്തേന ഛന്ദോ ദാതബ്ബോ. യോപി ഗിലാനോ വാ ഹോതി കിച്ചപ്പസുതോ വാ, തേനാപി പാരിസുദ്ധിം ദേന്തേന ഛന്ദോപി ദാതബ്ബോ. കഥം ദാതബ്ബോ? ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികേ ‘‘ഛന്ദം ദമ്മി, ഛന്ദം മേ ഹര, ഛന്ദം മേ ആരോചേഹീ’’തി (മഹാവ. ൧൬൫) അയം അത്ഥോ കായേന വാ വാചായ വാ ഉഭയേന വാ വിഞ്ഞാപേതബ്ബോ, ഏവം ദിന്നോ ഹോതി ഛന്ദോ. അകതൂപോസഥേന പന ഗിലാനേന വാ കിച്ചപ്പസുതേന വാ പാരിസുദ്ധി ദാതബ്ബാ. കഥം ദാതബ്ബാ? ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികേ ‘‘പാരിസുദ്ധിം ദമ്മി, പാരിസുദ്ധിം മേ ഹര, പാരിസുദ്ധിം മേ ആരോചേഹീ’’തി (മഹാവ. ൧൬൪) അയം അത്ഥോ കായേന വാ വാചായ വാ ഉഭയേന വാ വിഞ്ഞാപേതബ്ബോ, ഏവം ദിന്നാ ഹോതി പാരിസുദ്ധി, തം പന ദേന്തേന ഛന്ദോപി ദാതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തദഹുപോസഥേ പാരിസുദ്ധിം ദേന്തേന ഛന്ദമ്പി ദാതും, സന്തി സങ്ഘസ്സ കരണീയ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൬൫). തത്ഥ പാരിസുദ്ധിദാനം സങ്ഘസ്സപി അത്തനോപി ഉപോസഥകരണം സമ്പാദേതി, ന അവസേസം സങ്ഘകിച്ചം. ഛന്ദദാനം സങ്ഘസ്സേവ ഉപോസഥകരണഞ്ച സേസകിച്ചഞ്ച സമ്പാദേതി, അത്തനോ പന ഉപോസഥോ അകതോയേവ ഹോതി. തസ്മാ പാരിസുദ്ധിം ദേന്തേന ഛന്ദോപി ദാതബ്ബോ. പുബ്ബേ വുത്തം പന സുദ്ധികച്ഛന്ദം വാ ഇമം വാ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ഏകേന ബഹൂനമ്പി ആഹരിതും വട്ടതി. സചേ പന സോ അന്തരാമഗ്ഗേ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും പസ്സിത്വാ യേസം തേന ഛന്ദോ വാ പാരിസുദ്ധി വാ ഗഹിതാ, തേസഞ്ച അത്തനോ ച ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ദേതി, തസ്സേവ സാ ആഗച്ഛതി, ഇതരാ പന ബിളാലസങ്ഖലികാ ഛന്ദപാരിസുദ്ധി നാമ ഹോതി, സാ നാഗച്ഛതി, തസ്മാ സയമേവ സന്നിപതിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. സചേ പന സഞ്ചിച്ച നാരോചേതി, ദുക്കടം ആപജ്ജതി. ഛന്ദപാരിസുദ്ധി പന തസ്മിം ഹത്ഥപാസം ഉപഗതമത്തേയേവ ആഗതാ ഹോതി.

ഉതുക്ഖാനന്തി ‘‘ഹേമന്താദീനം ഉതൂനം ഏത്തകം അതിക്കന്തം, ഏത്തകം അവസിട്ഠ’’ന്തി ഏവം ഉതൂനം ആചിക്ഖനം. ഭിക്ഖുഗണനാതി ‘‘ഏത്തകാ ഭിക്ഖൂ ഉപോസഥഗ്ഗേ സന്നിപതിതാ’’തി ഭിക്ഖൂനം ഗണനാ. ഇദമ്പി ഹി ഉഭയം കത്വാവ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. ഓവാദോതി ഭിക്ഖുനോവാദോ. ന ഹി ഭിക്ഖുനീഹി യാചിതം ഓവാദം അനാരോചേത്വാ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി. ഭിക്ഖുനിയോ ഹി ‘‘സ്വേ ഉപോസഥോ’’തി ആഗന്ത്വാ ‘‘അയം ഉപോസഥോ ചാതുദ്ദസോ പന്നരസോ’’തി പുച്ഛിത്വാ പുന ഉപോസഥദിവസേ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, അയ്യ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാദേ വന്ദതി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചതി, ലഭതു കിര, അയ്യ, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൧൩) ഏവം ഓവാദം യാചന്തി. തം ഠപേത്വാ ബാലഗിലാനഗമിയേ അഞ്ഞോ സചേപി ആരഞ്ഞികോ ഹോതി, അപടിഗ്ഗഹേതും ന ലഭതി, തസ്മാ യേന സോ പടിഗ്ഗഹിതോ, തേന ഭിക്ഖുനാ ഉപോസഥഗ്ഗേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ ഭിക്ഖു ഏവം വത്തബ്ബോ ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാദേ വന്ദതി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചതി, ലഭതു കിര, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന വത്തബ്ബം ‘‘അത്ഥി കോചി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മതോ’’തി. സചേ ഹോതി കോചി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മതോ, തതോ തേന സോ വത്തബ്ബോ ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മതോ, തം ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഉപസങ്കമതൂ’’തി (ചൂളവ. ൪൧൩). സചേ നത്ഥി, തതോ തേന പുച്ഛിതബ്ബം ‘‘കോ ആയസ്മാ ഉസ്സഹതി ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതു’’ന്തി. സചേ കോചി ഉസ്സഹതി, സോപി ച അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ, തം തത്ഥേവ സമ്മന്നിത്വാ ഓവാദപടിഗ്ഗാഹകോ വത്തബ്ബോ ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മതോ, തം ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഉപസങ്കമതൂ’’തി (ചുളവ. ൪൧൩). സചേ പന കോചി ന ഉസ്സഹതി, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന വത്തബ്ബം ‘‘നത്ഥി കോചി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മതോ, പാസാദികേന ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ സമ്പാദേതൂ’’തി. ഏത്താവതാ ഹി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം സകലം സാസനം ആരോചിതം ഹോതി. തേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പാടിപദദിവസേ ഭിക്ഖുനീനം ആരോചേതബ്ബം.

ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേനാപി താ ഭിക്ഖുനിയോ പേസേതബ്ബാ, ഗച്ഛഥ, അയ്യാ, പുച്ഛഥ ‘‘കിം, അയ്യ, ലഭതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി, താഹി ‘‘സാധു, അയ്യേ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വത്തബ്ബം ‘‘കിം, അയ്യ, ലഭതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി. തേന വത്തബ്ബം ‘‘നത്ഥി കോചി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മതോ, പാസാദികേന ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ സമ്പാദേതൂ’’തി, താഹി ‘‘സാധു അയ്യാ’’തി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. ഇദഞ്ച ഏകതോ ആഗതാനം ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ വസേന വുത്തം. താസു പന ഏകായ ഭിക്ഖുനിയാ വത്തബ്ബഞ്ചേവ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബഞ്ച, ഇതരാ തസ്സാ സഹായികാ. സചേ പന ഭിക്ഖുസങ്ഘോ വാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ വാ ന പൂരതി, ഉഭയതോപി വാ ഗണമത്തമേവ പുഗ്ഗലമത്തം വാ ഹോതി.

തത്രായം വചനക്കമോ – ‘‘ഭിക്ഖുനിയോ, അയ്യ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാദേവന്ദന്തി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചന്തി, ലഭന്തു കിര, അയ്യ, ഭിക്ഖുനിയോ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി, ‘‘അഹം, അയ്യ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാദേ വന്ദാമി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചാമി, ലഭാമഹം, അയ്യ, ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി, ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, അയ്യാ, അയ്യാനം പാദേ വന്ദതി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചതി, ലഭതു കിര, അയ്യാ, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി. ‘‘ഭിക്ഖുനിയോ, അയ്യാ, അയ്യാനം പാദേ വന്ദന്തി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചന്തി, ലഭന്തു കിര, അയ്യാ, ഭിക്ഖുനിയോ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി, ‘‘അഹം, അയ്യാ, അയ്യാനം പാദേ വന്ദാമി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചാമി, ലഭാമഹം, അയ്യാ, ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി, ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, അയ്യ, അയ്യസ്സ പാദേ വന്ദതി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചതി, ലഭതു കിര, അയ്യ, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി. ‘‘ഭിക്ഖുനിയോ, അയ്യ, അയ്യസ്സ പാദേ വന്ദന്തി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചന്തി, ലഭന്തു കിര, അയ്യ, ഭിക്ഖുനിയോ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി, ‘‘അഹം, അയ്യ, അയ്യസ്സ പാദേ വന്ദാമി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചാമി, ലഭാമഹം, അയ്യ, ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി. തേനാപി ഭിക്ഖുനാ ഉപോസഥകാലേ ഏവം വത്തബ്ബം ‘‘ഭിക്ഖുനിയോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാദേ വന്ദന്തി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചന്തി, ലഭന്തു കിര, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിയോ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി, ‘‘ഭിക്ഖുനീ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാദേ വന്ദതി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചതി, ലഭതു കിര, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനീ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി. ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിയോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനീ ഭന്തേ ആയസ്മന്താനം പാദേ വന്ദതി, വന്ദന്തി, വന്ദതി, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച യാചതി, യാചന്തി, യാചതി, ലഭതു കിര, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, ലഭന്തു കിര, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിയോ, ലഭതു കിര, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനീ ഓവാദൂപസങ്കമന’’ന്തി. ഉപോസഥഗ്ഗേപി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന വാ ഞത്തിട്ഠപകേന വാ ഇതരേന വാ ഭിക്ഖുനാ സചേ സമ്മതോ ഭിക്ഖു അത്ഥി, പുരിമനയേനേവ ‘‘തം ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, തം ഭിക്ഖുനിയോ, തം ഭിക്ഖുനീ ഉപസങ്കമതു, ഉപസങ്കമന്തു, ഉപസങ്കമതൂ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ നത്ഥി, ‘‘പാസാദികേന ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, ഭിക്ഖുനിയോ, ഭിക്ഖുനീ സമ്പാദേതു, സമ്പാദേന്തു, സമ്പാദേതൂ’’തി വത്തബ്ബം. ഓവാദപ്പടിഗ്ഗാഹകേന പാടിപദേ തം പച്ചാഹരിത്വാ തഥേവ വത്തബ്ബം, അയമേത്ഥ സങ്ഖേപവിനിച്ഛയോ. ഏവം ഭിക്ഖുനീഹി യാചിതം ഓവാദം ആരോചേത്വാവ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. തേന വുത്തം –

‘‘ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഉതുക്ഖാനം, ഭിക്ഖുഗണനാ ച ഓവാദോ;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, ‘പുബ്ബകിച്ച’ന്തി വുച്ചതീ’’തി.

പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥാതി അത്തനോ പരിസുദ്ധഭാവം ആരോചേഥ, ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തിഇദം പാരിസുദ്ധിആരോചനസ്സ കാരണവചനം. ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, സാപത്തികേന പാതിമോക്ഖം സോതബ്ബം, യോ സുണേയ്യ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൩൮൬) ഹി വചനതോ അപരിസുദ്ധേഹി പാതിമോക്ഖം സോതും ന വട്ടതി. തേന വുത്തം – പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീതി. ഏത്ഥ സിയാ ‘‘സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാ’’തി (മഹാവ. ൧൩൪) വുത്തത്താ ഇധാപി ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബം, ഏവഞ്ഹി സതി പുബ്ബേനാപരം സന്ധിയതീതി. വുച്ചതേ, വചനമത്തമേവേതം ന സന്ധിയതി, ലക്ഖണതോ പന സമേതി, സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിയാ, ഗണസ്സ സാമഗ്ഗിയാ, പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസാ സങ്ഘസ്സ ഉദ്ദിട്ഠം ഹോതി പാതിമോക്ഖന്തി ഇദഞ്ഹേത്ഥ ലക്ഖണം, തസ്മാ ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി ഇദമേവേത്ഥ വത്തബ്ബം.

തം സബ്ബേവ സന്താ സാധുകം സുണോമ മനസി കരോമാതി ന്തി പാതിമോക്ഖം. സബ്ബേവ സന്താതി യാവതികാ തസ്സാ പരിസായ ഥേരാ ച നവാ ച മജ്ഝിമാ ച. സാധുകം സുണോമാതി അട്ഠിം കത്വാ മനസി കരിത്വാ സോതദ്വാരവസേന സബ്ബചേതസാ സമന്നാഹരാമ. മനസി കരോമാതി ഏകഗ്ഗചിത്താ ഹുത്വാ ചിത്തേ ഠപേയ്യാമ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ‘‘പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘സുണോഥ മനസി കരോഥാ’’തി വത്തും യുത്തം വിയ ദിസ്സതി, ‘‘സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യാ’’തിഇമിനാ പന ന സമേതി. സമഗ്ഗസ്സ ഹി സങ്ഘസ്സേതം ഉപോസഥകരണം, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ ച സങ്ഘപരിയാപന്നോവ, ഇച്ചസ്സ സങ്ഘപരിയാപന്നത്താ ‘‘സുണോമ മനസി കരോമാ’’തി ഇദമേവ വത്തും യുത്തം.

ഇദാനി യം വുത്തം ‘‘പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥാ’’തി, തത്ഥ യഥാ പാരിസുദ്ധിആരോചനം ഹോതി, തം ദസ്സേതും യസ്സ സിയാ ആപത്തി, സോ ആവികരേയ്യാതി ആഹ. തത്ഥ യസ്സ സിയാതി യസ്സ ഛന്നം ആകാരാനം അഞ്ഞതരേന ആപന്നാപത്തി ഭവേയ്യ. ആപത്തിഞ്ഹി ആപജ്ജന്തോ അലജ്ജിതാ, അഞ്ഞാണതാ, കുക്കുച്ചപ്പകതതാ, അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതാ, കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതാ, സതിസമ്മോസാതി ഇമേഹി ഛഹാകാരേഹി (പരി. ൨൯൫) ആപജ്ജതി.

കഥം അലജ്ജിതായ ആപജ്ജതി? അകപ്പിയഭാവം ജാനന്തോയേവ മദ്ദിത്വാ വീതിക്കമം കരോതി.

വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ആപത്തിം പരിഗൂഹതി;

അഗതിഗമനഞ്ച ഗച്ഛതി, ഏദിസോ വുച്ചതി അലജ്ജിപുഗ്ഗലോ’’തി. (പരി. ൩൫൯);

കഥം അഞ്ഞാണതായ ആപജ്ജതി? അഞ്ഞാണപുഗ്ഗലോ ഹി മന്ദോ മോമൂഹോ കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം അജാനന്തോ അകത്തബ്ബം കരോതി, കത്തബ്ബം വിരാധേതി, ഏവം അഞ്ഞാണതായ ആപജ്ജതി.

കഥം കുക്കുച്ചപ്പകതതായ ആപജ്ജതി? കപ്പിയാകപ്പിയം നിസ്സായ കുക്കുച്ചേ ഉപ്പന്നേ വിനയധരം പുച്ഛിത്വാ കപ്പിയം ചേ, കത്തബ്ബം സിയാ, അകപ്പിയം ചേ, ന കത്തബ്ബം, അയം പന ‘‘വട്ടതീ’’തി മദ്ദിത്വാ വീതിക്കമതിയേവ, ഏവം കുക്കുച്ചപ്പകതതായ ആപജ്ജതി.

കഥം അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതായ ആപജ്ജതി? അച്ഛമംസം ‘‘സൂകരമംസ’’ന്തി ഖാദതി, വികാലേ കാലസഞ്ഞായ ഭുഞ്ജതി, ഏവം അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതായ ആപജ്ജതി.

കഥം കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതായ ആപജ്ജതി? സൂകരമംസം ‘‘അച്ഛമംസ’’ന്തി ഖാദതി, കാലേ വികാലസഞ്ഞായ ഭുഞ്ജതി, ഏവം കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതായ ആപജ്ജതി.

കഥം സതിസമ്മോസാ ആപജ്ജതി? സഹസേയ്യചീവരവിപ്പവാസാദീനി സതിസമ്മോസാ ആപജ്ജതി, ഇതി ഇമേസം ഛന്നം ആകാരാനം അഞ്ഞതരേന ആകാരേന ആപന്നാ യസ്സ സിയാ സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അഞ്ഞതരാ ആപത്തി ഥേരസ്സ വാ നവസ്സ വാ മജ്ഝിമസ്സ വാതി അത്ഥോ.

സോ ആവികരേയ്യാതി സോ തം ആപത്തിം ദേസേതു വാ പകാസേതു വാതി വുത്തം ഹോതി. അസന്തിയാ ആപത്തിയാതി യസ്സ പന ഏവം അനാപന്നാ വാ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ച പന വുട്ഠിതാ വാ ദേസിതാ വാ ആരോചിതാ വാ ആപത്തി, തസ്സ സാ ആപത്തി അസന്തീ നാമ ഹോതി, ഏവം അസന്തിയാ ആപത്തിയാ തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബം. തുണ്ഹീഭാവേന ഖോ പനായസ്മന്തേ ‘‘പരിസുദ്ധാ’’തി വേദിസ്സാമീതി തുണ്ഹീഭാവേനാപി ഹി കാരണേന അഹം ആയസ്മന്തേ ‘‘പരിസുദ്ധാ’’ഇച്ചേവ ജാനിസ്സാമീതി. യഥാ ഖോ പന പച്ചേകപുട്ഠസ്സ വേയ്യാകരണം ഹോതീതി യഥാ ഏകേനേകോ പുട്ഠോ ബ്യാകരേയ്യ, യഥാ ഏകേനേകോ പച്ചേകപുട്ഠോ ‘‘മം ഏസ പുച്ഛതീ’’തി ഞത്വാ ബ്യാകരേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവമേവം ഏവരൂപായ പരിസായ യാവതതിയം അനുസാവിതം ഹോതീതി ഏത്ഥ ഏകച്ചേ താവ ആചരിയാ ഏവം വദന്തി ‘‘ഏവമേവം ഇമിസ്സായ ഭിക്ഖുപരിസായ യദേതം ‘യസ്സ സിയാ ആപത്തി, സോ ആവികരേയ്യ, അസന്തിയാ ആപത്തിയാ തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബം, തുണ്ഹീഭാവേന ഖോ പനായസ്മന്തേ പരിസുദ്ധാതി വേദിസ്സാമീ’തി തിക്ഖത്തും അനുസാവിതം, തം ഏകമേകേന ‘മം ഏസ പുച്ഛതീ’തി ഏവം ജാനിതബ്ബം ഹോതീതി അത്ഥോ’’തി. തം ന യുജ്ജതി, കസ്മാ? അത്ഥബ്യഞ്ജനഭേദതോ. അനുസ്സാവനഞ്ഹി നാമ അത്ഥതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച അഭിന്നം ഹോതി ‘‘ദുതിയമ്പി ഏതമത്ഥം വദാമീ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൭൨; ചൂളവ. ൩) വിയ, ‘‘യസ്സ സിയാ’’തിആദിവചനത്തയം പന അത്ഥതോപി ബ്യഞ്ജനതോപി ഭിന്നം, തേനസ്സ അനുസ്സാവനത്തയം ന യുജ്ജതി. യദി ചേതം യാവതതിയാനുസ്സാവനം സിയാ, നിദാനുദ്ദേസേ അനിട്ഠിതേപി ആപത്തി സിയാ. ന ച യുത്തം അനാപത്തിക്ഖേത്തേ ആപത്തിം ആപജ്ജിതും.

അപരേ ‘‘അനുസാവിത’’ന്തിപദസ്സ അനുസാവേതബ്ബന്തി അത്ഥം വികപ്പേത്വാ ‘‘യാവതതിയ’’ന്തിഇദം ഉപരി ഉദ്ദേസാവസാനേ ‘‘കച്ചിത്ഥ പരിസുദ്ധാ…പേ… തതിയമ്പി പുച്ഛാമീ’’തി ഏതം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹു. തമ്പി ന യുജ്ജതി, കസ്മാ? അത്ഥയുത്തീനം അഭാവതോ. ഇദഞ്ഹി പദം കേചി ‘‘അനുസാവേത’’ന്തി സജ്ഝായന്തി, കേചി ‘‘അനുസാവേത’’ന്തി, തം ഉഭയം വാപി അതീതകാലമേവ ദീപേതി, ന അനാഗതം. യദി ചസ്സ അയം അത്ഥോ സിയാ, ‘‘അനുസാവിതം ഹേസ്സതീ’’തി വദേയ്യ, ഏവം താവ അത്ഥാഭാവതോ ന യുജ്ജതി. യദി ചേതം ഉദ്ദേസാവസാനേ വചനം സന്ധായ വുത്തം സിയാ, ‘‘ന ആവികരിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേന്തസ്സ നിദാനേ സമത്തേപി വുത്തമുസാവാദോ ന സിയാ, കസ്മാ? ‘‘യാവതതിയം അനുസ്സാവിയമാനേ’’തിവചനതോ (മഹാവ. ൧൩൪) ‘‘യാവതതിയ’’ന്തി ഇദം വചനമേവ നിരത്ഥകം സിയാ, കസ്മാ? നിദാനുദ്ദേസേ യാവതതിയാനുസ്സാവനസ്സ അഭാവതോതി ഏവം യുത്തിഅഭാവതോ തമ്പി ന യുജ്ജതി. ‘‘യാവതതിയം അനുസാവിതം ഹോതീ’’തി ഇദം പന ലക്ഖണവചനമത്തം, തേന ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി – ഇദം പാതിമോക്ഖം നാമ യാവതതിയം അനുസ്സാവിയതി, തസ്മിം യാവതതിയം അനുസ്സാവിയമാനേ യോ സരമാനോ സന്തിം ആപത്തിം നാവികരോതി, തസ്സ യാവതതിയാനുസ്സാവനാവസാനേ സമ്പജാനമുസാവാദോ ഹോതീതി.

തദേതം യഥാ അനുസാവിതം യാവതതിയം അനുസാവിതം നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേതും തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമീതിആദി വുത്തം. തം പനേതം പാരാജികാദീനം അവസാനേ ദിസ്സതി, ന നിദാനാവസാനേ. കിഞ്ചാപി ന ദിസ്സതി, അഥ ഖോ ഉദ്ദേസകാലേ ‘‘ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാനം, തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമീ’’തിആദിനാ നയേന വത്തബ്ബമേവ. ഏവഞ്ഹി നിദാനം സുഉദ്ദിട്ഠം ഹോതി, അഞ്ഞഥാ ദുഉദ്ദിട്ഠം. ഇമമേവ ച അത്ഥം സന്ധായ ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ വുത്തം ‘‘യാവതതിയം അനുസാവിതം ഹോതീതി സകിമ്പി അനുസാവിതം ഹോതി, ദുതിയമ്പി അനുസാവിതം ഹോതി, തതിയമ്പി അനുസാവിതം ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൧൩൪). അയമേത്ഥ ആചരിയപരമ്പരാഭതോ വിനിച്ഛയോ.

യോ പന ഭിക്ഖു…പേ… സമ്പജാനമുസാവാദസ്സ ഹോതീതി സമ്പജാനമുസാവാദോ അസ്സ ഹോതി, തേനസ്സ ദുക്കടാപത്തി ഹോതി, സാ ച ഖോ പന ന മുസാവാദലക്ഖണേന, ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദേ കിം ഹോതി, ദുക്കടം ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൧൩൫) ഇമിനാ പന ഭഗവതോ വചനേന വചീദ്വാരേ അകിരിയസമുട്ഠാനാപത്തി ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ.

വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അനാലപന്തോ മനുജേന കേനചി,

വാചാഗിരം നോ ച പരേ ഭണേയ്യ;

ആപജ്ജേയ്യ വാചസികം, ന കായികം,

പഞ്ഹാമേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൭൯);

അന്തരായികോതി വിപ്പടിസാരവത്ഥുതായ പാമോജ്ജാദിസമ്ഭവം നിവാരേത്വാ പഠമജ്ഝാനാദീനം അധിഗമായ അന്തരായം കരോതി. തസ്മാതി യസ്മാ അയം അനാവികരണസങ്ഖാതോ സമ്പജാനമുസാവാദോ അന്തരായികോ ഹോതി, തസ്മാ. സരമാനേനാതി അത്തനി സന്തിം ആപത്തിം ജാനന്തേന. വിസുദ്ധാപേക്ഖേനാതി വുട്ഠാതുകാമേന വിസുജ്ഝിതുകാമേന. സന്തീ ആപത്തീതി ആപജ്ജിത്വാ അവുട്ഠിതാ ആപത്തി. ആവികാതബ്ബാതി സങ്ഘമജ്ഝേ വാ ഗണമജ്ഝേ വാ ഏകപുഗ്ഗലേ വാ പകാസേതബ്ബാ, അന്തമസോ അനന്തരസ്സാപി ഭിക്ഖുനോ ‘‘അഹം, ആവുസോ, ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോ, ഇതോ വുട്ഠഹിത്വാ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സാമീ’’തി (മഹാവ. ൧൭൦) വത്തബ്ബം. സചേപി വേമതികോ ഹോതി, ‘‘അഹം, ആവുസോ, ഇത്ഥന്നാമായ ആപത്തിയാ വേമതികോ, യദാ നിബ്ബേമതികോ ഭവിസ്സാമി, തദാ തം ആപത്തിം പടികരിസ്സാമീ’’തി (മഹാവ. ൧൬൯) വത്തബ്ബം. ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീതിഏത്ഥ ആവികതാതി ആവികതായ, പകാസിതായാതി അത്ഥോ. അലജ്ജിതാതിആദീസു (പരി. ൨൯൫) വിയ ഹി ഇദമ്പി കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. ഹീതി നിപാതമത്തം. അസ്സാതി ഏതസ്സ ഭിക്ഖുനോ. ഫാസു ഹോതീതി പഠമജ്ഝാനാദീനം അധിഗമായ ഫാസു ഹോതി, അവിപ്പടിസാരമൂലകാനം പാമോജ്ജാദീനം വസേന സുഖപ്പടിപദാ സമ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ.

ഇതി കങ്ഖാവിതരണിയാ പാതിമോക്ഖവണ്ണനായ

നിദാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.