ധമ്മാനുപസ്സനാ

നീവരണപബ്ബവണ്ണനാ

൩൮൨. പഹാതബ്ബാദിധമ്മവിഭാഗദസ്സനവസേന പഞ്ചധാ ധമ്മാനുപസ്സനാ നിദ്ദിട്ഠാതി അയമത്ഥോ പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായതീതി തമത്ഥം ഉല്ലിങ്ഗേന്തോ ‘‘പഞ്ചവിധേന ധമ്മാനുപസ്സനം കഥേതു’’ന്തി ആഹ. യദി ഏവം കസ്മാ നീവരണാദിവസേനേവ നിദ്ദിട്ഠന്തി? വിനേയ്യജ്ഝാസയതോ. യേസഞ്ഹി വേനേയ്യാനം പഹാതബ്ബധമ്മേസു പഠമം നീവരണാനി വിഭാഗേന വത്തബ്ബാനി, തേസം വസേനേത്ഥ ഭഗവതാ പഠമം നീവരണേസു ധമ്മാനുപസ്സനാ കഥിതാ. തഥാ ഹി കായാനുപസ്സനാപി സമഥപുബ്ബങ്ഗമാ ദേസിതാ, തതോ പരിഞ്ഞേയ്യേസു ഖന്ധേസു, ആയതനേസു ച ഭാവേതബ്ബേസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു, പരിഞ്ഞേയ്യാദിവിഭാഗേസു സച്ചേസു ച ഉത്തരാ ദേസനാ, തസ്മാ ചേത്ഥ സമഥഭാവനാപി യാവദേവ വിപസ്സനത്ഥാ ഇച്ഛിതാ. വിപസ്സനാപധാനാ, വിപസ്സനാബഹുലാ ച സതിപട്ഠാനദേസനാതി തസ്സാ വിപസ്സനാഭിനിവേസവിഭാഗേന ദേസിതഭാവം വിഭാവേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖന്ധായതനദുക്ഖസച്ചവസേന മിസ്സകപരിഗ്ഗഹകഥനം ദട്ഠബ്ബം. സഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിഗ്ഗഹമ്പീതി പി-സദ്ദേന സകലപഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധപരിഗ്ഗഹം സമ്പിണ്ഡേതി ഇതരേസം തദന്തോഗധത്താ.

‘‘കണ്ഹസുക്കധമ്മാനം യുഗനന്ധതാ നത്ഥീ’’തി പജാനനകാലേ അഭാവാ ‘‘അഭിണ്ഹസമുദാചാരവസേനാ’’തി വുത്തം. സംവിജ്ജമാനന്തി അത്തനോ സന്താനേ ഉപലബ്ഭമാനം. യഥാതി യേനാകാരേന, സോ പന ‘‘കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ കാമച്ഛന്ദസ്സ കാരണാകാരോവ, അത്ഥതോ കാരണമേവാതി ആഹ ‘‘യേന കാരണേനാ’’തി. ച-സദ്ദോ വക്ഖമാനത്ഥസമുച്ചയത്ഥോ.

തത്ഥാതി ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദിനാ വുത്തപദേ. സുഭമ്പീതി കാമച്ഛന്ദോപി. സോ ഹി അത്തനോ ഗഹണാകാരേന ‘‘സുഭ’’ന്തി വുത്തോ, തേനാകാരേന പവത്തനകസ്സ അഞ്ഞസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ നിമിത്തത്താ ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി ച. ഇട്ഠം, ഇട്ഠാകാരേന വാ ഗയ്ഹമാനം രൂപാദി സുഭാരമ്മണം. ആകങ്ഖിതസ്സ ഹിതസുഖസ്സ പത്തിയാ അനുപായഭൂതോ മനസികാരോ അനുപായമനസികാരോ. തന്തി അയോനിസോമനസികാരം. തത്ഥാതി തസ്മിം സഭാഗഹേതുഭൂതേ, ആരമ്മണഭൂതേ ച ദുവിധേ സുഭനിമിത്തേ. ആഹാരോതി പച്ചയോ അത്തനോ ഫലം ആഹരതീതി കത്വാ.

അസുഭന്തി അസുഭജ്ഝാനം ഉത്തരപദലോപേന, തം പന ദസസു അവിഞ്ഞാണകഅസുഭേസു ച കേസാദീസു സവിഞ്ഞാണകഅസുഭേസു ച പവത്തം ദട്ഠബ്ബം. കേസാദീസു ഹി സഞ്ഞാ ‘‘അസുഭസഞ്ഞാ’’തി ഗിരിമാനന്ദസുത്തേ (അ. നി. ൧൦.൬൦) വുത്താ. ഏത്ഥ ച ചതുബ്ബിധസ്സ അയോനിസോമനസികാരസ്സ, യോനിസോമനസികാരസ്സ ച ഗഹണം നിരവസേസദസ്സനത്ഥം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം, തേസു പന അസുഭേസു ‘‘സുഭ’’ന്തി, ‘‘അസുഭ’’ന്തി ച മനസികാരോ ഇധാധിപ്പേതോ, തദനുകൂലത്താ പന ഇതരേ പീതി.

ഏകാദസസു അസുഭേസു പടിക്കൂലാകാരസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനം, യഥാ വാ തത്ഥ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തഥാ പടിപത്തി അസുഭനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ. ഉപചാരപ്പനാവഹായ അസുഭഭാവനായ അനുയുഞ്ജനാ അസുഭഭാവനാനുയോഗോ. ‘‘ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ മിതാഹാരസ്സ ഥിനമിദ്ധാഭിഭവാഭാവാ ഓതാരം അലഭമാനോ കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതീ’’തി വദന്തി, അയമേവ ച അത്ഥോ നിദ്ദേസേപി വുച്ചതി. യോ പന ഭോജനസ്സ പടിക്കൂലതം, തബ്ബിപരിണാമസ്സ തദാധാരസ്സ തസ്സ ച ഉപനിസ്സയഭൂതസ്സ അതിവിയ ജേഗുച്ഛതം, കായസ്സ ച ആഹാരട്ഠിതികത്തം സമ്മദേവ ജാനാതി, സോ സബ്ബസോ ഭോജനേ പമാണസ്സ ജാനനേന ഭോജനേമത്തഞ്ഞൂ നാമ. താദിസസ്സ ഹി കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതേവ.

അസുഭകമ്മികതിസ്സത്ഥേരോ ദന്തട്ഠിദസ്സാവീ. പഹീനസ്സാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹീനസ്സ. ഇതോ പരേസുപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ. അഭിധമ്മപരിയായേന (ധ. സ. ൧൧൫൯, ൧൫൦൩) സബ്ബോപി ലോഭോ കാമച്ഛന്ദനീവരണന്തി ആഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേനാ’’തി.

പടിഘമ്പി പുരിമുപ്പന്നം പടിഘനിമിത്തം പരതോ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ പടിഘസ്സ കാരണന്തി കത്വാ.

മേജ്ജതി സിനിയ്ഹതീതി മിത്തോ, ഹിതേസീ പുഗ്ഗലോ, തസ്മിം മിത്തേ ഭവാ, മിത്തസ്സ വാ ഏസാതി മേത്താ, ഹിതേസിതാ, തസ്സാ മേത്തായ. അപ്പനാപി ഉപചാരോപി വട്ടതി സാധാരണവചനഭാവതോ. ‘‘ചേതോവിമുത്തീ’’തി വുത്തേ അപ്പനാവ വട്ടതി അപ്പനം അപ്പത്തായ പടിപക്ഖതോ സുട്ഠു മുച്ചനസ്സ അഭാവതോ. തന്തി യോനിസോമനസികാരം. തത്ഥാതി മേത്തായ. ബഹുലം പവത്തയതോതി ബഹുലീകാരവതോ.

സത്തേസു മേത്തായനസ്സ ഹിതൂപസംഹാരസ്സ ഉപ്പാദനം പവത്തനം മേത്താനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ, പഠമുപ്പന്നോ മേത്താമനസികാരോ പരതോ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ കാരണഭാവതോ മേത്താമനസികാരോവ മേത്താനിമിത്തം. കമ്മമേവ സകം ഏതേസന്തി കമ്മസ്സകാ, സത്താ, തബ്ഭാവോ കമ്മസ്സകതാ, കമ്മദായാദതാ. ദോസമേത്താസു യാഥാവതോ ആദീനവാനിസംസാനം പടിസങ്ഖാനം വീമംസാ ഇധ പടിസങ്ഖാനം. മേത്താവിഹാരികല്യാണമിത്തവന്തതാ ഇധ കല്യാണമിത്തതാ. ഓദിസ്സകഅനോദിസ്സകദിസാഫരണാനന്തി (ഓധിസകഅനോധിസകദിസാഫരണാനം മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൧൫) അത്തഅതിപിയസഹായമജ്ഝത്തവേരിവസേന ഓദിസ്സകതാ, സീമാസമ്ഭേദേ കതേ അനോദിസ്സകതാ. ഏകാദിദിസാഫരണവസേന ദിസാഫരണതാ മേത്തായ ഉഗ്ഗഹണേ വേദിതബ്ബാ. വിഹാരരച്ഛാഗാമാദിവസേന വാ ഓദിസ്സകദിസാഫരണം. വിഹാരാദിഉദ്ദേസരഹിതം പുരത്ഥിമാദിദിസാവസേന അനോദിസ്സകദിസാഫരണന്തി ഏവം ദ്വിധാ ഉഗ്ഗഹണം സന്ധായ ‘‘ഓദിസ്സകഅനോദിസ്സകദിസാഫരണാന’’ന്തി വുത്തം. ഉഗ്ഗഹോതി ച യാവ ഉപചാരാ ദട്ഠബ്ബോ. ഉഗ്ഗഹിതായ ആസേവനാ ഭാവനാ. തത്ഥ സബ്ബേ സത്താ, പാണാ, ഭൂതാ, പുഗ്ഗലാ, അത്തഭാവപരിയാപന്നാതി ഏതേസം വസേന പഞ്ചവിധാ, ഏകേകസ്മിം അവേരാ ഹോന്തു, അബ്യാപജ്ഝാ, അനീഘാ, സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂതി ചതുധാ പവത്തിതോ വീസതിവിധാ അനോദിസ്സകഫരണാ മേത്താ. സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ, പുരിസാ, അരിയാ, അനരിയാ, ദേവാ, മനുസ്സാ, വിനിപാതികാതി സത്തോധികരണവസേന പവത്താ സത്തവിധാ, അട്ഠവീസതി വിധാ വാ, ദസഹി ദിസാഹി ദിസോധികരണവസേന പവത്താ ദസവിധാ, ഏകേകായ വാ ദിസായ സത്താദിഇത്ഥാദിഅവേരാദിഭേദേന അസീതാധികചതുസതപ്പഭേദാ ച ഓധിസോ ഫരണാ വേദിതബ്ബാ.

യേന അയോനിസോമനസികാരേന അരതിആദികാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, സോ അരതിആദീസു അയോനിസോമനസികാരോ. തേന നിപ്ഫാദേതബ്ബേ ഹി ഇദം ഭുമ്മം. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. ഉക്കണ്ഠിതാ പന്തസേനാസനേസു, അധികുസലധമ്മേസു ച ഉപ്പജ്ജനഭാവരിഞ്ചനാ. കായവിനമനാതി കരജകായസ്സ വിരൂപേനാകാരേന നമനാ. ലീനാകാരോതി സങ്കോചാപത്തി.

കുസലധമ്മപടിപത്തിയാ പട്ഠപനസഭാവതായ, തപ്പടിപക്ഖാനം വിസോസനസഭാവതായ ച ആരമ്ഭധാതുആദിതോ പവത്തവീരിയന്തി ആഹ ‘‘പഠമാരമ്ഭവീരിയ’’ന്തി. യസ്മാ പഠമാരമ്ഭമത്തസ്സ കോസജ്ജവിധമനം, ഥാമഗമനഞ്ച നത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കോസജ്ജതോ നിക്ഖന്തതായ തതോ ബലവതര’’ന്തി. യസ്മാ പന അപരാപരുപ്പത്തിയാ ലദ്ധാസേവനം ഉപരൂപരി വിസേസം ആവഹന്തം അതിവിയ ഥാമഗതമേവ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പരം പരം ഠാനം അക്കമനതോ തതോപി ബലവതര’’ന്തി.

അതിഭോജനേ നിമിത്തഗ്ഗാഹോതി അതിഭോജനേ ഥിനമിദ്ധസ്സ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ, ഏത്തകേ ഭുത്തേ തം ഭോജനം ഥിനമിദ്ധസ്സ കാരണം ഹോതി, ഏത്തകേ ന ഹോതീതി ഥിനമിദ്ധസ്സ കാരണാകാരണഗാഹോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ബ്യതിരേകവസേന ചേതം വുത്തം, തസ്മാ ‘‘ഏത്തകേ ഭുത്തേ തം ഭോജനം ഥിനമിദ്ധസ്സ കാരണം ന ഹോതീ’’തി ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ ച അത്ഥതോ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ചതുപഞ്ച…പേ… ന ഹോതീ’’തി. ദിവാ സൂരിയാലോകന്തി ദിവാ ഗഹിതനിമിത്തം സൂരിയാലോകം രത്തിയം മനസി കരോന്തസ്സാപീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ധുതങ്ഗാനം വീരിയനിസ്സിതത്താ വുത്തം ‘‘ധുതങ്ഗനിസ്സിതസപ്പായകഥായപീ’’തി.

കുക്കുച്ചമ്പി കതാകതാനുസോചനവസേന പവത്തമാനം ചേതസോ അവൂപസമാവഹതായ ഉദ്ധച്ചേന സമാനലക്ഖണമേവാതി ‘‘അവൂപസമോ നാമ അവൂപസന്താകാരോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമേവേതം അത്ഥതോ’’തി വുത്തം.

ബഹുസ്സുതസ്സ ഗന്ഥതോ, അത്ഥതോ ച സുത്താദീനി വിചാരേന്തസ്സ തബ്ബഹുലവിഹാരിനോ അത്ഥവേദാദിപടിലാഭസബ്ഭാവതോ വിക്ഖേപോ ന ഹോതീതി, യഥാവിധിപടിപത്തിയാ, യഥാനുരൂപപതികാരപ്പവത്തിയാ ച കതാകതാനുസോചനഞ്ച ന ഹോതീതി ‘‘ബാഹുസച്ചേനപി…പേ… ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതീ’’തി ആഹ. യദഗ്ഗേന ബാഹുസച്ചേന ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതി, തദഗ്ഗേന പരിപുച്ഛകതാവിനയപകതഞ്ഞുതാഹിപി തം പഹീയതീതി ദട്ഠബ്ബം. വുദ്ധസേവിതാ ച വുദ്ധസീലിതം ആവഹതീതി ചേതോവൂപസമകരത്താ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപ്പഹാനകാരീ വുത്താ. വുദ്ധത്തം പന അനപേക്ഖിത്വാ കുക്കുച്ചവിനോദകാ വിനയധരാ കല്യാണമിത്താ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. വിക്ഖേപോ ച പബ്ബജിതാനം യേഭുയ്യേന കുക്കുച്ചഹേതുകോ ഹോതീതി ‘‘കപ്പിയാകപ്പിയപരിപുച്ഛാബഹുലസ്സാ’’തിആദിനാ വിനയനയേനേവ പരിപുച്ഛകതാദയോ നിദ്ദിട്ഠാ. പഹീനേ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചേതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. കുക്കുച്ചസ്സ ദോമനസ്സസഹഗതത്താ അനാഗാമിമഗ്ഗേന ആയതിം അനുപ്പാദോ വുത്തോ.

തിട്ഠതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി ഠാനീയാ വിചികിച്ഛായ ഠാനീയാ വിചികിച്ഛാഠാനീയാ, വിചികിച്ഛായ കാരണഭൂതാ ധമ്മാ, തിട്ഠതീതി വാ ഠാനീയാ, വിചികിച്ഛാ ഠാനീയാ ഏതിസ്സാതി വിചികിച്ഛാഠാനീയാ, അത്ഥതോ വിചികിച്ഛാ ഏവ. സാ ഹി പുരിമുപ്പന്നാ പരതോ ഉപ്പജ്ജനകവിചികിച്ഛായ സഭാഗഹേതുതായ അസാധാരണം കാരണം.

കുസലാകുസലാതി കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന കുസലാ, തപ്പടിപക്ഖതോ അകുസലാ. യേ അകുസലാ, തേ സാവജ്ജാ, അസേവിതബ്ബാ, ഹീനാ ച. യേ കുസലാ, തേ അനവജ്ജാ, സേവിതബ്ബാ,പണീതാ ച. കുസലാ വാ ഹീനേഹി ഛന്ദാദീഹി ആരദ്ധാ ഹീനാ, പണീതേഹി പണീതാ. കണ്ഹാതി കാളകാ ചിത്തസ്സ അപഭസ്സരഭാവകരണാ. സുക്കാതി ഓദാതാ ചിത്തസ്സ പഭസ്സരഭാവകരണാ. കണ്ഹാഭിജാതിഹേതുതോ വാ കണ്ഹാ. സുക്കാഭിജാതിഹേതുതോ സുക്കാ. തേ ഏവ സപ്പടിഭാഗാ. കണ്ഹാ ഹി ഉജുവിപച്ചനീകതായ സുക്കസപ്പടിഭാഗാ, തഥാ സുക്കാപി ഇതരേഹി. അഥ വാ കണ്ഹസുക്കാ ച സപ്പടിഭാഗാ ച കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാ. സുഖാ ഹി വേദനാ ദുക്ഖായ വേദനായ സപ്പടിഭാഗാ, ദുക്ഖാ ച വേദനാ സുഖായ വേദനായ സപ്പടിഭാഗാതി.

കാമം ബാഹുസച്ചപരിപുച്ഛകതാഹി സബ്ബാപി അട്ഠവത്ഥുകാ വിചികിച്ഛാ പഹീയതി, തഥാപി രതനത്തയവിചികിച്ഛാമൂലികാ സേസവിചികിച്ഛാതി കത്വാ ആഹ ‘‘തീണി രതനാനി ആരബ്ഭാ’’തി. രതനത്തയഗുണാവബോധേ ‘‘സത്ഥരി കങ്ഖതീ’’തിആദി (ധ. സ. ൧൦൦൮, ൧൧൨൩, ൧൧൬൭, ൧൨൪൧, ൧൨൬൩, ൧൨൭൦; വിഭ. ൯൧൫) വിചികിച്ഛായ അസമ്ഭവോതി. വിനയേ പകതഞ്ഞുതാ ‘‘സിക്ഖായ കങ്ഖതീ’’തി വുത്തായ വിചികിച്ഛായ പഹാനം കരോതീതി ആഹ ‘‘വിനയേ ചിണ്ണവസീഭാവസ്സാപീ’’തി. ഓകപ്പനിയസദ്ധാസങ്ഖാതഅധിമോക്ഖബഹുലസ്സാതി സദ്ധേയ്യവത്ഥുനോ അനുപവിസനസദ്ധാസങ്ഖാതഅധിമോക്ഖേന അധിമുച്ചനബഹുലസ്സ, അധിമുച്ചനഞ്ച അധിമോക്ഖുപ്പാദനമേവാതി ദട്ഠബ്ബം, സദ്ധായ വാ നിന്നപോണതാഅധിമുത്തി അധിമോക്ഖോ.

സമുദയവയാതി സമുദയവയധമ്മാ. സുഭനിമിത്തഅസുഭനിമിത്താദീസൂതി ‘‘സുഭനിമിത്താദീസു അസുഭനിമിത്താദീസൂ’’തി ആദി-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. തത്ഥ പഠമേന ആദി-സദ്ദേന പടിഘനിമിത്താദീനം സങ്ഗഹോ, ദുതിയേനമേത്താചേതോവിമുത്തിആദീനം. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വുത്തനയമേവ.

നീവരണപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖന്ധപബ്ബവണ്ണനാ

൩൮൩. ഉപാദാനേഹി ആരമ്മണകരണാദിവസേന ഉപാദാതബ്ബാ വാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ.

ഇതി രൂപന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ഇദം-സദ്ദേന സമാനത്ഥോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഇദം രൂപ’’ന്തി. തയിദം സരൂപഗ്ഗഹണഭാവതോ അനവസേസപരിയാദാനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏത്തകം രൂപം, ന ഇതോ പരം രൂപം അത്ഥീ’’തി. ഇതീതി വാ പകാരത്ഥേ നിപാതോ, തസ്മാ ‘‘ഇതി രൂപ’’ന്തി ഇമിനാ ഭൂതുപാദാദിവസേന യത്തകോ രൂപസ്സ പഭേദോ, തേന സദ്ധിം രൂപം അനവസേസതോ പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സേതി. സഭാവതോതി രുപ്പനസഭാവതോ, ചക്ഖാദിവണ്ണാദിസഭാവതോ ച. വേദനാദീസുപീതി ഏത്ഥ ‘‘അയം വേദനാ, ഏത്തകാ വേദനാ, ന ഇതോ പരം വേദനാ അത്ഥീതി സഭാവതോ വേദനം പജാനാതീ’’തിആദിനാ, സഭാവതോതി ച ‘‘അനുഭവനസഭാവതോ, സാതാദിസഭാവതോ ചാ’’തി ഏവമാദിനാ യോജേതബ്ബം. സേസം വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഖന്ധപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആയതനപബ്ബവണ്ണനാ

൩൮൪. ഛസു അജ്ഝത്തികബാഹിരേസൂതി ‘‘ഛസു അജ്ഝത്തികേസു ഛസു ബാഹിരേസൂ’’തി ‘‘ഛസൂ’’തി പദം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. കസ്മാ പനേതാനി ഉഭയാനി ഛളേവ വുത്താനി? ഛവിഞ്ഞാണകായുപ്പത്തിദ്വാരാരമ്മണവവത്ഥാനതോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയാ പരിയാപന്നസ്സ ഹി വിഞ്ഞാണകായസ്സ ചക്ഖായതനമേവ ഉപ്പത്തിദ്വാരം, രൂപായതനമേവ ച ആരമ്മണം, തഥാ ഇതരാനി ഇതരേസം, ഛട്ഠസ്സ പന ഭവങ്ഗമനസങ്ഖാതോ മനായതനേകദേസോ ഉപ്പത്തിദ്വാരം, അസാധാരണഞ്ച ധമ്മായതനം ആരമ്മണം. ചക്ഖതീതി ചക്ഖു, രൂപം അസ്സാദേതി, വിഭാവേതി ചാതി അത്ഥോ. സുണാതീതി സോതം. ഘായതീതി ഘാനം. ജീവിതനിമിത്തതായ രസോ ജീവിതം, തം ജീവിതം അവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാ. കുച്ഛിതാനം സാസവധമ്മാനം ആയോ ഉപ്പത്തിദേസോതി കായോ. മുനാതി ആരമ്മണം വിജാനാതീതി മനോ. രൂപയതി വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി രൂപം. സപ്പതി അത്തനോ പച്ചയേഹി ഹരീയതി സോതവിഞ്ഞേയ്യഭാവം ഗമീയതീതി സദ്ദോ. ഗന്ധയതി അത്തനോ വത്ഥും സൂചേതീതി ഗന്ധോ. രസന്തി തം സത്താ അസ്സാദേന്തീതി രസോ. ഫുസീയതീതി ഫോട്ഠബ്ബം. അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധമ്മാ. സബ്ബാനി പന ആയാനം തനനാദിഅത്ഥേന ആയതനാനി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. ൨.൫൧൦, ൫൧൧, ൫൧൨; വിസുദ്ധി. ടീ. ൨.൫൧൦) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ചക്ഖുഞ്ച പജാനാതീതി (ദീ. നി. ൨.൩൮൪; മ. നി. ൧.൧൧൭) ഏത്ഥ ചക്ഖു നാമ പസാദചക്ഖു, ന സസമ്ഭാരചക്ഖു, നാപി ദിബ്ബചക്ഖുആദികന്തി ആഹ ചക്ഖുപസാദന്തി. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘യം ചക്ഖു ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ’’തി. (ധ. സ. ൫൯൬) ച-സദ്ദോ വക്ഖമാനത്ഥസമുച്ചയത്ഥോ. യാഥാവസരസലക്ഖണവസേനാതി അവിപരീതസ്സ അത്തനോ രസസ്സ ചേവ ലക്ഖണസ്സ ച വസേന, രൂപേസു ആവിഞ്ഛനകിച്ചസ്സ ചേവ രൂപാഭിഘാതാരഹഭൂതപസാദലക്ഖണസ്സ ച ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപസാദലക്ഖണസ്സ ച വസേനാതി അത്ഥോ. അഥ വാ യാഥാവസരസലക്ഖണവസേനാതി യാഥാവസരസവസേന ചേവ ലക്ഖണവസേന ച, യാഥാവസരസോതി ച അവിപരീതസഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി രസീയതി അവിരദ്ധപടിവേധവസേന അസ്സാദീയതി രമീയതീതി ‘‘രസോ’’തി വുച്ചതി, തസ്മാ സലക്ഖണവസേനാതി വുത്തം ഹോതി. ലക്ഖണവസേനാതി അനിച്ചാദിസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന.

‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; മ. നി. ൩.൪൨൧, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩, ൪൫; ൨.൪.൬൦) സമുദിതാനിയേവ രൂപായതനാനി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതു, ന വിസും വിസുന്തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ജോതനത്ഥം ‘‘രൂപേ ചാ’’തി പുഥുവചനഗ്ഗഹണം, തായ ഏവ ച ദേസനാഗതിയാ കാമം ഇധാപി ‘‘രൂപേ ച പജാനാതീ’’തി വുത്തം, രൂപഭാവസാമഞ്ഞേന പന സബ്ബം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ബഹിദ്ധാ ചതുസമുട്ഠാനികരൂപഞ്ചാതി ഏകവചനവസേന അത്ഥോ. സരസലക്ഖണ വസേനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവകിച്ചസ്സ വസേന ചേവ ചക്ഖുപടിഹനനലക്ഖണസ്സ വസേന ചാതി യോജേതബ്ബം.

ഉഭയം പടിച്ചാതി ചക്ഖും ഉപനിസ്സയപച്ചയവസേന പച്ചയഭൂതം, രൂപേ ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന പച്ചയഭൂതേ ച പടിച്ച. കാമം അയം സുത്തന്തസംവണ്ണനാ, നിപ്പരിയായകഥാ നാമ അഭിധമ്മസന്നിസ്സിതാ ഏവാതി അഭിധമ്മനയേനേവ സംയോജനാനി ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമരാഗ…പേ… അവിജ്ജാസംയോജന’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ കാമേസു രാഗോ, കാമോ ച സോ രാഗോ ചാതി വാ കാമരാഗോ. സോ ഏവ ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനം. അയഞ്ഹി യസ്സ സംവിജ്ജതി, തം പുഗ്ഗലം വട്ടസ്മിം സംയോജേതി ബന്ധതി ഇതി ദുക്ഖേന സത്തം, ഭവാദികേ വാ ഭവന്തരാദീഹി, കമ്മുനാ വാ വിപാകം സംയോജേതി ബന്ധതീതി സംയോജനം. ഏവം പടിഘസംയോജംആദീനമ്പി യഥാരഹമത്ഥോ വത്തബ്ബോ. സരസലക്ഖണവസേനാതി ഏത്ഥ പന സത്തസ്സ വട്ടതോ അനിസ്സജ്ജനസങ്ഖാതസ്സ അത്തനോ കിച്ചസ്സ ചേവ യഥാവുത്തബന്ധനസങ്ഖാതസ്സ ലക്ഖണസ്സ ച വസേനാതി യോജേതബ്ബം.

ഭവസ്സാദദിട്ഠിസ്സാദനിവത്തനത്ഥം കാമസ്സാദഗ്ഗഹണം. അസ്സാദയതോതി അഭിരമന്തസ്സ. അഭിനന്ദതോതി സപ്പീതികതണ്ഹാവസേന നന്ദന്തസ്സ. പദദ്വയേനാപി ബലവതോ കാമരാഗസ്സ പച്ചയഭൂതാ കാമരാഗുപ്പത്തി വുത്താ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അനിട്ഠാരമ്മണേതി ഏത്ഥ ‘‘ആപാഥഗതേ’’തി വിഭത്തിവിപരിണാമനവസേന ‘‘ആപാഥഗത’’ന്തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏതം ആരമ്മണന്തി ഏതം ഏവംസുഖുമം ഏവംദുബ്ബിഭാഗം ആരമ്മണം. ‘‘നിച്ചം ധുവ’’ന്തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം. ‘‘ഉച്ഛിജ്ജിസ്സതി വിനസ്സിസ്സതീതി ഗണ്ഹതോ’’തി ഏവമാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. പഠമായ സക്കായദിട്ഠിയാ അനുരോധവസേന ‘‘സത്തോ നു ഖോ’’തി, ഇതരായ അനുരോധവസേന ‘‘സത്തസ്സ നു ഖോ’’തി വിചികിച്ഛതോ. അത്തത്തനിയാദിഗാഹാനുഗതാ ഹി വിചികിച്ഛാ ദിട്ഠിയാ അസതി അഭാവതോ. ഭവം പത്ഥേന്തസ്സാതി ‘‘ഈദിസേ സമ്പത്തിഭവേ യസ്മാ അമ്ഹാകം ഇദം ഇട്ഠം രൂപാരമ്മണം സുലഭം ജാതം, തസ്മാ ആയതിമ്പി ഏദിസോ, ഇതോ വാ ഉത്തരിതരോ സമ്പത്തിഭവോ ഭവേയ്യാ’’തി ഭവം നികാമേന്തസ്സ. ഏവരൂപന്തി ഏവരൂപം രൂപം. തംസദിസേ ഹി തബ്ബോഹാരവസേനേവം വുത്തം. ഭവതി ഹി തംസദിസേസു തബ്ബോഹാരോ യഥാ ‘‘സാ ഏവ തിത്തിരീ, താനി ഏവ ഓസധാനീ’’തി. ഉസൂയതോതി ഉസൂയം ഇസ്സം ഉപ്പാദയതോ. അഞ്ഞസ്സ മച്ഛരായതോതി അഞ്ഞേന അസാധാരണഭാവകരണേന മച്ഛരിയം കരോതോ. സബ്ബേഹേവ യഥാവുത്തേഹി നവഹി സംയോജനേഹി.

തഞ്ച കാരണന്തി സുഭനിമിത്തപടിഘനിമിത്താദിവിഭാഗം ഇട്ഠാനിട്ഠാദിരൂപാരമ്മണഞ്ചേവ തജ്ജായോനിസോമനസികാരഞ്ചാതി തസ്സ തസ്സ സംയോജനസ്സ കാരണം. അവിക്ഖമ്ഭിതാസമൂഹതഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം തം സന്ധായ ‘‘അപ്പഹീനട്ഠേന ഉപ്പന്നസ്സാ’’തി വുത്തം. വത്തമാനുപ്പന്നതാ സമുദാചാരഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ. യേന കാരണേനാതി യേന വിപസ്സനാസമഥഭാവനാസങ്ഖാതേന കാരണേന. തഞ്ഹി തസ്സ തദങ്ഗവസേന ചേവ വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച പഹാനകാരണം. ഇസ്സാമച്ഛരിയാനം അപായഗമനീയതായ പഠമമഗ്ഗവജ്ഝതാ വുത്താ. യദി ഏവം ‘‘തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൧) സുത്തപദം കഥന്തി? തം സുത്തന്തപരിയായേന വുത്തം. യഥാനുലോമസാസനാ ഹി സുത്തന്തദേസനാ, അയം പന അഭിധമ്മനയേന സംവണ്ണനാതി നായം ദോസോതി. ഓളാരികസ്സാതി ഥൂലസ്സ, യതോ അഭിണ്ഹസമുപ്പത്തിപരിയുട്ഠാനതിബ്ബതാവ ഹോതി. അണുസഹഗതസ്സാതി വുത്തപ്പകാരാഭാവേന അണുഭാവം സുഖുമഭാവം ഗതസ്സ. ഉദ്ധച്ചസംയോജനസ്സപേത്ഥ അനുപ്പാദോ വുത്തോയേവാതി ദട്ഠബ്ബോ യഥാവുത്തസംയോജനേഹി അവിനാഭാവതോ. ഏകത്ഥതായ സോതാദീനം സഭാവസരസലക്ഖണവസേന പജാനനാ, തപ്പച്ചയാനം സംയോജനാനം ഉപ്പാദാദിപജാനനാ ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി അതിദിസതി.

അത്തനോ വാ ധമ്മേസൂതി അത്തനോ അജ്ഝത്തികായതനധമ്മേസു, അത്തനോ ഉഭയധമ്മേസു വാ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ അജ്ഝത്തികായതനപരിഗ്ഗണ്ഹനേനാതി അജ്ഝത്തികായതനപരിഗ്ഗണ്ഹനമുഖേനാതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച അനവസേസതോ സപരസന്താനേസു ആയതനാനം പരിഗ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി. പരസ്സ വാ ധമ്മേസൂതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. രൂപായതനസ്സാതി അഡ്ഢേകാദസപ്പഭേദസ്സ രൂപസഭാവസ്സ ആയതനസ്സ രൂപക്ഖന്ധേ ‘‘വുത്തനയേന നീഹരിതബ്ബോ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. സേസക്ഖന്ധേസൂതി വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധേസു. വുത്തനയേനാതി ഇമിനാ അതിദേസേന രൂപക്ഖന്ധേ ‘‘ആഹാരസമുദയാ’’തി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ ‘‘നാമരൂപസമുദയാ’’തി സേസഖന്ധേസു ‘‘ഫസ്സസമുദയാ’’തി ഇമം വിസേസം വിഭാവേതി, ഇതരം പന സബ്ബത്ഥ സമാനന്തി ഖന്ധപബ്ബേ വിയ ആയതനപബ്ബേപി ലോകുത്തരനിവത്തനം പാളിയം ഗഹിതം നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ലോകുത്തരധമ്മാ ന ഗഹേതബ്ബാ’’തി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ആയതനപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബോജ്ഝങ്ഗപബ്ബവണ്ണനാ

൩൮൫. ബുജ്ഝനകസത്തസ്സാതി കിലേസനിദ്ദായ പടിബുജ്ഝനകസത്തസ്സ, അരിയസച്ചാനം വാ പടിവിജ്ഝനകസത്തസ്സ. അങ്ഗേസൂതി കാരണേസു, അവയവേസു വാ. ഉദയവയഞാണുപ്പത്തിതോ പട്ഠായ സമ്ബോധിപടിപദായം ഠിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ആരദ്ധവിപസ്സകതോ പട്ഠായ യോഗാവചരോതി സമ്ബോധീ’’തി. സുത്തന്തദേസനാ നാമ പരിയായകഥാ, അയഞ്ച സതിപട്ഠാനദേസനാ ലോകിയമഗ്ഗവസേന പവത്താതി വുത്തം ‘‘യോഗാവചരോതി സമ്ബോധീ’’തി, അഞ്ഞഥാ ‘‘അരിയസാവകോ’’തി വദേയ്യ.

‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ’’തി പദസ്സ അത്ഥോ ‘‘വിചികിച്ഛാട്ഠാനീയാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. തന്തി യോനിസോമനസികാരം. തത്ഥാതി സതിയം, നിപ്ഫാദേതബ്ബേ ചേതം ഭുമ്മം.

സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച സതിസമ്പജഞ്ഞം. അഥ വാ സതിപ്പധാനം അഭിക്കന്താദിസാത്ഥകഭാവപരിഗ്ഗണ്ഹനഞാണം സതിസമ്പജഞ്ഞം. തം സബ്ബത്ഥ സതോകാരീഭാവാവഹത്താ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഹോതി. യഥാ പച്ചനീകധമ്മപ്പഹാനം, അനുരൂപധമ്മസേവനാ ച അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഹോതി, ഏവം സതിരഹിതപുഗ്ഗലവിവജ്ജനാ, സതോകാരീപുഗ്ഗലസേവനാ, തത്ഥ ച യുത്തപ്പയുത്തതാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘സതിസമ്പജഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ. തിസ്സദത്തത്ഥേരോ നാമ, യോ ബോധിമണ്ഡേ സുവണ്ണസലാകം ഗഹേത്വാ ‘‘അട്ഠാരസസു ഭാസാസു കതരഭാസായ ധമ്മം കഥേമീ’’തി പരിസം പവാരേസി. അഭയത്ഥേരോതി ദത്താഭയത്ഥേരമാഹ.

ധമ്മാനം, ധമ്മേസു വാ വിചയോ ധമ്മവിചയോ, സോ ഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, തസ്സ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ. ‘‘കുസലാകുസലാ ധമ്മാ’’തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോതി കുസലാദീനം തംതംസഭാവസരസലക്ഖണആദികസ്സ യാഥാവതോ അവബുജ്ഝനവസേന ഉപ്പന്നോ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദോ. സോ ഹി അവിപരീതമനസികാരതായ ‘‘യോനിസോമനസികാരോ’’തി വുത്തോ, തദാഭോഗതായ ആവജ്ജനാപി തഗ്ഗതികാ ഏവ, തസ്സ അഭിണ്ഹം പവത്തനം ബഹുലീകാരോ. ഭിയ്യോഭാവായാതി പുനപ്പുനം ഭാവായ. വേപുല്ലായാതി വിപുലഭാവായ. പാരിപൂരിയാതി പരിബ്രൂഹനായ.

പരിപുച്ഛകതാതി പരിയോഗാഹേത്വാ പുച്ഛകഭാവോ. ആചരിയേ പയിരുപാസിത്വാ പഞ്ചപി നികായേ സഹ അട്ഠകഥായ പരിയോഗാഹേത്വാ യം യം തത്ഥ ഗണ്ഠിട്ഠാനഭൂതം, തം തം ‘‘ഇദം ഭന്തേ കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’’തി ഖന്ധായതനാദിഅത്ഥം പുച്ഛന്തസ്സ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘ഖന്ധധാതു…പേ… ബഹുലതാ’’തി. വത്ഥൂനം വിസദഭാവകരണന്തി ഏത്ഥ ചിത്തചേതസികാനം പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ സരീരം, തപ്പടിബദ്ധാനി ചീവരാനി ച ‘‘വത്ഥൂനീ’’തി അധിപ്പേതാനി, താനി യഥാ ചിത്തസ്സ സുഖാവഹാനി ഹോന്തി, തഥാ കരണം തേസം വിസദഭാവകരണം. തേന വുത്തം ‘‘അജ്ഝത്തികബാഹിരാന’’ന്തിആദി. ഉസ്സന്നദോസന്തി വാതാദിഉസ്സന്നദോസം. സേദമലമക്ഖിതന്തി സേദേന ചേവ ജല്ലികാസങ്ഖാതേന സരീരമലേന ച മക്ഖിതം. ച-സദ്ദേന അഞ്ഞമ്പി സരീരസ്സ, ചിത്തസ്സ ച പീളാവഹം സങ്ഗണ്ഹാതി. സേനാസനം വാതി വാ-സദ്ദേന പത്താദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അവിസദേ സതി, വിസയഭൂതേ വാ. കഥം ഭാവനമനുയുത്തസ്സ താനി വിസയോ? അന്തരന്തരാ പവത്തനകചിത്തുപ്പാദവസേനേവം വുത്തം. തേ ഹി ചിത്തുപ്പാദാ ചിത്തേകഗ്ഗതായ അപരിസുദ്ധഭാവായ സംവത്തന്തി. ചിത്തചേതസികേസു നിസ്സയാദിപച്ചയഭൂതേസു. ഞാണമ്പീതി പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തേന ന കേവലം തം വത്ഥുയേവ, അഥ ഖോ തസ്മിം അപരിസുദ്ധേ ഞാണമ്പി അപരിസുദ്ധം ഹോതീതി നിസ്സയാപരിസുദ്ധിയാ തംനിസ്സിതാപരിസുദ്ധി വിയ വിസയസ്സ അപരിസുദ്ധതായ വിസയിനോ അപരിസുദ്ധിം ദസ്സേതി.

സമഭാവകരണന്തി കിച്ചതോ അനൂനാധികഭാവകരണം. സദ്ധേയ്യവത്ഥുസ്മിം പച്ചയവസേന അധിമോക്ഖകിച്ചസ്സ പടുതരഭാവേന, പഞ്ഞായ അവിസദതായ, വീരിയാദീനഞ്ച സിഥിലതാദിനാ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഇതരാനി മന്ദാനീ’’തി. തതോതി തസ്മാ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ബലവഭാവതോ, ഇതരേസഞ്ച മന്ദത്താ. കോസജ്ജപക്ഖേ പതിതും അദത്വാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം പഗ്ഗണ്ഹനം അനുബലപ്പദാനം പഗ്ഗഹോ, പഗ്ഗഹോവ കിച്ചം പഗ്ഗഹകിച്ചം, ‘‘കാതും ന സക്കോതീ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം, അനിസ്സജ്ജനം വാ ഉപട്ഠാനം. വിക്ഖേപപടിക്ഖേപോ, യേന വാ സമ്പയുത്താ അവിക്ഖിത്താ ഹോന്തി, സോ അവിക്ഖേപോ. രൂപഗതം വിയ ചക്ഖുനാ യേന യാഥാവതോ വിസയസഭാവം പസ്സതി, തം ദസ്സനകിച്ചം. കാതും ന സക്കോതി ബലവതാ സദ്ധിന്ദ്രിയേന അഭിഭൂതത്താ. സഹജാതധമ്മേസു ഹി ഇന്ദട്ഠം കാരേന്താനം സഹപവത്തമാനാനം ധമ്മാനം ഏകരസതാവസേനേവ അത്ഥസിദ്ധി, ന അഞ്ഞഥാ. തസ്മാതി വുത്തമേവത്ഥം കാരണഭാവേന പച്ചാമസതി. തന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയം. ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേനാതി യസ്സ സദ്ധേയ്യസ്സ വത്ഥുനോ ഉളാരതാദിഗുണേ അധിമുച്ചനസ്സ സാതിസയപ്പവത്തിയാ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ജാതം, തസ്സ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാദിവിഭാഗതോ യാഥാവതോ വീമംസനേന. ഏവഞ്ഹി ഏവംധമ്മതാനയേന സഭാവസരസതോ പരിഗ്ഗയ്ഹമാനേ സവിപ്ഫാരോ അധിമോക്ഖോ ന ഹോതി ‘‘അയം ഇമേസം ധമ്മാനം സഭാവോ’’തി പരിജാനനവസേന പഞ്ഞാബ്യാപാരസ്സ സാതിസയത്താ. ധുരിയധമ്മേസു ഹി യഥാ സദ്ധായ ബലവഭാവേ പഞ്ഞായ മന്ദഭാവോ ഹോതി, ഏവം പഞ്ഞായ ബലവഭാവേ സദ്ധായ മന്ദഭാവോ ഹോതീതി. തേന വുത്തം ‘‘തം ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേന വാ, യഥാ വാ മനസികരോതോ ബലവം ജാതം, തഥാ അമനസികാരേന ഹാപേതബ്ബ’’ന്തി. തഥാ അമനസികാരേനാതി യേനാകാരേന ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ജാതം, തേനാകാരേന ഭാവനായ അനനുയുഞ്ജനതോതി വുത്തം ഹോതി. ഇധ ദുവിധേന സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ബലവഭാവോ അത്തനോ വാ പച്ചയവിസേസേന കിച്ചുത്തരിയതോ, വീരിയാദീനം വാ മന്ദകിച്ചതായ. തത്ഥ പഠമവികപ്പേ ഹാപനവിധി ദസ്സിതോ. ദുതിയകപ്പേ പന യഥാ മനസി കരോതോ വീരിയാദീനം മന്ദകിച്ചതായ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ജാതം, തഥാ അമനസികാരേന, വീരിയാദീനം പടുകിച്ചഭാവാവഹേന മനസികാരേന സദ്ധിന്ദ്രിയം തേഹി സമരസം കരോന്തേന ഹാപേതബ്ബം. ഇമിനാ നയേന സേസിന്ദ്രിയേസുപി ഹാപനവിധി വേദിതബ്ബോ.

വക്കലിത്ഥേരവത്ഥൂതി. സോ ഹി ആയസ്മാ സദ്ധാധിമുത്തതായ കതാധികാരോ സത്ഥു രൂപകായദസ്സനപ്പസുതോ ഏവ ഹുത്വാ വിഹരന്തോ സത്ഥാരാ ‘‘കിം തേ വക്കലി ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന, യോ ഖോ വക്കലി ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൮൭; ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൦൮; ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൩൮൦; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൨.൧൩൦; ധ. സ. അട്ഠ. ൧൦൦൭; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.വക്കലിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ) ഓവദിത്വാ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജിതോപി തം അനനുയുഞ്ജന്തോ പണാമിതോ അത്താനം വിനിപാതേതും പപാതട്ഠാനം അഭിരുഹി, അഥ നം സത്ഥാ യഥാനിസിന്നോവ ഓഭാസം വിസ്സജ്ജനേന അത്താനം ദസ്സേത്വാ –

‘‘പാമോജ്ജബഹുലോ ഭിക്ഖു, പസന്നോ ബുദ്ധസാസനേ;

അധിഗച്ഛേ പദം സന്തം, സങ്ഖാരൂപസമം സുഖ’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൮൧) –

ഗാഥം വത്വാ ‘‘ഏഹി വക്കലീ’’തി ആഹ. സോ തേന അമതേനേവ അഭിസിത്തോ ഹട്ഠതുട്ഠോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേസി. സദ്ധായ ബലവഭാവതോ വിപസ്സനാവീഥിം ന ഓതരതി, തം ഞത്വാ ഭഗവാ തസ്സ ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനായ കമ്മട്ഠാനം സോധേത്വാ അദാസി. സോ സത്ഥാരാ ദിന്നനയേ ഠത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ അരഹത്തം പാപുണി. തേനേതം വുത്തം ‘‘വക്കലിത്ഥേരവത്ഥു ചേത്ഥ നിദസ്സന’’ന്തി. ഏത്ഥാതി സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തഭാവേ സേസിന്ദ്രിയാനം സകിച്ചാകരണേ.

ഇതരകിച്ചഭേദന്തി ഉപട്ഠാനാദികിച്ചവിസേസം. പസ്സദ്ധാദീതി ആദി-സദ്ദേന സമാധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഹാപേതബ്ബന്തി യഥാ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ബലവഭാവോ ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേന ഹായതി, ഏവം വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തതാ പസ്സദ്ധിആദിഭാവനായ ഹായതി സമാധിപക്ഖിയത്താ തസ്സാ. തഥാ ഹി സമാധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തതം കോസജ്ജപാതതോ രക്ഖന്തീ വീരിയാദിഭാവനാ വിയ വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തതം ഉദ്ധച്ചപാതതോ രക്ഖന്തീ ഏകംസതോ ഹാപേതി. തേന വുത്തം ‘‘പസ്സദ്ധആദിഭാവനായ ഹാപേതബ്ബ’’ന്തി. സോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥൂതി സുകുമാരസോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥു. (മഹാവ. ൨൪൨; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൦൫) സോ ഹി ആയസ്മാ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സീതവനേ വിഹരന്തോ ‘‘മമ സരീരം സുഖുമാലം, ന ച സക്കാ സുഖേനേവ സുഖം അധിഗന്തും, കിലമേത്വാപി സമണധമ്മോ കാതബ്ബോ’’തി തം ഠാനചങ്കമമേവ അധിട്ഠായ പധാനം അനുയുഞ്ജന്തോ പാദതലേസു ഫോടേസു ഉട്ഠിതേസുപി വേദനം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ ദള്ഹം വീരിയം കരോന്തോ അച്ചാരദ്ധവീരിയതായ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി. സത്ഥാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വീണൂപമോവാദേന ഓവദിത്വാ വീരിയസമതായോജനവീഥിം ദസ്സേന്തോ കമ്മട്ഠാനം സോധേത്വാ ഗിജ്ഝകൂടം ഗതോ. ഥേരോപി സത്ഥാരാ ദിന്നനയേന വീരിയസമതം യോജേത്വാ ഭാവേന്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം ‘‘സോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥു ദസ്സേതബ്ബ’’ന്തി. സേസേസുപീതി സതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയേസുപി.

സമതന്തി സദ്ധാപഞ്ഞാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനൂനാനധികഭാവം, തഥാ സമാധിവീരിയാനം. യഥാ ഹി സദ്ധാപഞ്ഞാനം വിസും വിസും ധുരിയധമ്മഭൂതാനം കിച്ചതോ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തനം വിസേസതോ ഇച്ഛിതബ്ബം, യതോ നേസം സമധുരതായ അപ്പനാ സമ്പജ്ജതി, ഏവം സമാധിവീരിയാനം കോസജ്ജുദ്ധച്ചപക്ഖികാനം സമരസതായ സതി അഞ്ഞമഞ്ഞൂപത്ഥമ്ഭനതോ സമ്പയുത്തധമ്മാനം അന്തദ്വയപാതാഭാവേന സമ്മദേവ അപ്പനാ ഇജ്ഝതി. ‘‘ബലവസദ്ധോ’’തിആദി ബ്യതിരേകമുഖേന വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ സമത്ഥനം. തസ്സത്ഥോ യോ ബലവതിയാ സദ്ധായ സമന്നാഗതോ അവിസദഞാണോ, സോ മുധപ്പസന്നോ ഹോതി, ന അവേച്ചപ്പസന്നോ. തഥാ ഹി അവത്ഥുസ്മിം പസീദതി സേയ്യഥാപി തിത്ഥിയസാവകാ. കേരാടികപക്ഖന്തി സാഠേയ്യപക്ഖം ഭജതി. സദ്ധാഹീനായ പഞ്ഞായ അതിധാവന്തോ ‘‘ദേയ്യവത്ഥുപരിച്ചാഗേന വിനാ ചിത്തുപ്പാദമത്തേനപി ദാനമയം പുഞ്ഞം ഹോതീ’’തിആദീനി പരികപ്പേതി ഹേതുപതിരൂപകേഹി വഞ്ചിതോ, ഏവംഭൂതോ ച സുക്ഖതക്കവിലുത്തചിത്തോ പണ്ഡിതാനം വചനം നാദിയതി സഞ്ഞത്തിം ന ഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘ഭേസജ്ജസമുട്ഠിതോ വിയ രോഗോ അതേകിച്ഛോ ഹോതീ’’തി. യഥാ ചേത്ഥ സദ്ധാപഞ്ഞാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസമഭാവോ ന അത്ഥാവഹോ, അനത്ഥാവഹോവ, ഏവം, സമാധിവീരിയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസമഭാവോ ന അത്ഥാവഹോ, അനത്ഥാവഹോവ, തഥാ ന അവിക്ഖേപാവഹോ, വിക്ഖേപാവഹോവാതി. കോസജ്ജം അഭിഭവതി, തേന അപ്പനം ന പാപുണാതീതി അധിപ്പായോ. ഉദ്ധച്ചം അഭിഭവതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തദുഭയന്തി സദ്ധാപഞ്ഞാദ്വയം, സമാധിവീരിയദ്വയഞ്ച. സമം കാതബ്ബന്തി സമരസം കാതബ്ബം.

സമാധികമ്മികസ്സാതി സമഥകമ്മട്ഠാനികസ്സ. ഏവന്തി ഏവം സന്തേ, സദ്ധായ ഥോകം ബലവഭാവേ സതീതി അത്ഥോ. സദ്ദഹന്തോതി ‘‘പഥവീ പഥവീതി മനസികരണമത്തേന കഥം ഝാനുപ്പത്തീ’’തി അചിന്തേത്വാ ‘‘അദ്ധാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന വുത്തവിധി ഇജ്ഝിസ്സതീ’’തി സദ്ദഹന്തോ സദ്ധം ജനേന്തോ. ഓകപ്പേന്തോതി ആരമ്മണം അനുപവിസിത്വാ വിയ അധിമുച്ചനവസേന അവകപ്പേന്തോ പക്ഖന്ദന്തോ. ഏകഗ്ഗതാ ബലവതീ വട്ടതി സമാധിപ്പധാനത്താ ഝാനസ്സ. ഉഭിന്നന്തി സമാധിപഞ്ഞാനം. സമാധികമ്മികസ്സ സമാധിനോ അധിമത്തതായ പഞ്ഞായ അധിമത്തതാപി ഇച്ഛിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘സമതായപീ’’തി, സമഭാവേനാപീതി അത്ഥോ. അപ്പനാതി ലോകിയപ്പനാ. തഥാ ഹി ‘‘ഹോതിയേവാ’’തി സാസങ്കം വദതി. ലോകുത്തരപ്പനാ പന തേസം സമഭാവേനേവ ഇച്ഛിതാ. യഥാഹ ‘‘സമഥവിപസ്സനം യുഗനന്ധം ഭാവേതീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൭൦; പടി. മ. ൨.൫).

യദി വിസേസതോ സദ്ധാപഞ്ഞാനം, സമാധിവീരിയാനഞ്ച സമതാവ ഇച്ഛിതാ, കഥം സതീതി ആഹ ‘‘സതി പന സബ്ബത്ഥ ബലവതീ വട്ടതീ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി ലീനുദ്ധച്ചപക്ഖികേസു പഞ്ചസു ഇന്ദ്രിയേസു. ഉദ്ധച്ചപക്ഖികേകദേസേ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘സദ്ധാവീരിയപഞ്ഞാന’’ന്തി ആഹ. അഞ്ഞഥാ പീതി ച ഗഹേതബ്ബാ സിയാ. തഥാ ഹി ‘‘കോസജ്ജപക്ഖികേന സമാധിനാ’’ ഇച്ചേവ വുത്തം, ന ‘‘പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാഹീ’’തി. സാതി സതി. സബ്ബേസു രാജകമ്മേസു നിയുത്തോ സബ്ബകമ്മികോ. തേനാതി തേന സബ്ബത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബട്ഠേന കാരണേന. ആഹ അട്ഠകഥായം. സബ്ബത്ഥ നിയുത്താ സബ്ബത്ഥികാ സബ്ബത്ഥ ലീനേ, ഉദ്ധതേ ച ചിത്തേ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ, സബ്ബേ വാ ലീനേ, ഉദ്ധതേ ച ചിത്തേ ഭാവേതബ്ബാ ബോജ്ഝങ്ഗാ അത്ഥികാ ഏതായാതി സബ്ബത്ഥികാ. ചിത്തന്തി കുസലം ചിത്തം. തസ്സ ഹി സതി പടിസരണം പരായണം അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ. തേനാഹ ‘‘ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ’’തിആദി.

ഖന്ധാദിഭേദേ അനോഗാള്ഹപഞ്ഞാനന്തി പരിയത്തിബാഹുസച്ചവസേനപി ഖന്ധായതനാദീസു അപ്പതിട്ഠിതബുദ്ധീനം. ബഹുസ്സുതസേവനാ ഹി സുതമയഞാണാവഹാ. തരുണവിപസ്സനാസമങ്ഗീപി ഭാവനാമയഞാണേ ഠിതത്താ ഏകംസതോ പഞ്ഞവാ ഏവ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമപഞ്ഞാസ ലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹികായ ഉദയബ്ബയപഞ്ഞായ സമന്നാഗതപുഗ്ഗലസേവനാ’’തി. ഞേയ്യധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവവസേന തപ്പരിച്ഛേദകഞാണസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവഗ്ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരേസു ഖന്ധാദീസു പവത്തായ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞായാ’’തി. തഞ്ഹി ഞേയ്യം താദിസായ പഞ്ഞായ ചരിതബ്ബതോ ഗമ്ഭീരഞാണചരിയം, തസ്സാ വാ പഞ്ഞായ തത്ഥ പഭേദതോ പവത്തി ഗമ്ഭീരഞാണചരിയാ, തസ്സാ പച്ചവേക്ഖണാതി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരപഞ്ഞായ പഭേദപച്ചവേക്ഖണാ’’തി. യഥാ സതിവേപുല്ലപ്പത്തോ നാമ അരഹാ ഏവ, ഏവം പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തോതിപി സോ ഏവാതി ആഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതീ’’തി. വീരിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

‘‘തത്തം അയോഖിലം ഹത്ഥേ ഗമേന്തീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൫൦, ൨൬൭; അ. നി. ൩.൩൬) വുത്തപഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകാരണാ നിരയേ നിബ്ബത്തസത്തസ്സ യേഭുയ്യേന സബ്ബപഠമം കരോന്തീതി, ദേവദൂതസുത്താദീസു തസ്സ ആദിതോ വുത്തത്താ ച ആഹ ‘‘പഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകാരണതോ പട്ഠായാ’’തി. സകടവഹനാദികാലേതി ആദി-സദ്ദേന തദഞ്ഞമനുസ്സേഹി, തിരച്ഛാനേഹി ച വിബാധിയമാനകാലം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ഏകം ബുദ്ധന്തര’’ന്തി ഇദം അപരാപരം പേതേസു ഏവ ഉപ്പജ്ജനകസത്തവസേന വുത്തം, ഏകച്ചാനം വാ പേതാനം ഏകച്ചതിരച്ഛാനാനം വിയ തഥാ ദീഘായുകതാപി സിയാതി തഥാ വുത്തം. തഥാ ഹി ‘‘കാലോ നാഗരാജാ ചതുന്നം ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവം ലഭിത്വാ ഠിതോ മേത്തേയ്യസ്സപി ഭഗവതോ സമ്മുഖീഭാവം ലഭിസ്സതീ’’തി വദന്തി, യം തസ്സ കപ്പായുകതാ വുത്താ.

ആനിസംസദസ്സാവിനോതി ‘‘വീരിയായത്തോ ഏവ സബ്ബോ ലോകുത്തരോ, ലോകിയോ ച വിസേസാധിഗമോ’’തി ഏവം വീരിയേ ആനിസംസദസ്സനസീലസ്സ. ഗമനവീഥിന്തി സപുബ്ബഭാഗം നിബ്ബാനഗാമിനിം പടിപദം, സഹ വിപസ്സനായ അരിയമഗ്ഗപടിപാടി, സത്തവിസുദ്ധിപരമ്പരാ വാ. സാ ഹി ഭിക്ഖുനോ വട്ടനിയ്യാനായ ഗന്തബ്ബാ പടിപദാതി കത്വാ ഗമനവീഥി നാമ. കായദള്ഹീബഹുലോതി യഥാ തഥാ കായസ്സ ദള്ഹീകമ്മപ്പസുതോ. പിണ്ഡന്തി രട്ഠപിണ്ഡം. പച്ചയദായകാനം അത്തനി കാരസ്സ അത്തനോ സമ്മാപടിപത്തിയാ മഹപ്ഫലഭാവസ്സ കരണേന പിണ്ഡസ്സ ഭിക്ഖായ പടിപൂജനാ പിണ്ഡാപചായനം.

നീഹരന്തോതി പത്തഥവികതോ നീഹരന്തോ. തം സദ്ദം സുത്വാതി തം ഉപാസികായ വചനം അത്തനോ വസനപണ്ണസാലദ്വാരേ ഠിതോവ പഞ്ചാഭിഞ്ഞതായ ദിബ്ബസോതേന സുത്വാ. മനുസ്സസമ്പത്തി, ദിബ്ബസമ്പത്തി, നിബ്ബാനസമ്പത്തീതി ഇമാ തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ. ദാതും സക്ഖിസ്സസീതി ‘‘തയി കതേന ദാനമയേന, വേയ്യാവച്ചമയേന ച പുഞ്ഞകമ്മേന ഖേത്തവിസേസഭാവൂപഗമനേന അപരാപരം ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിയോ, അന്തേ നിബ്ബാനസമ്പത്തിഞ്ച ദാതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി ഥേരോ അത്താനം പുച്ഛതി. സിതം കരോന്തോ വാതി ‘‘അകിച്ഛേനേവ മയാ വട്ടദുക്ഖം സമതിക്കന്ത’’ന്തി പച്ചവേക്ഖണാവസാനേ സഞ്ജാതപാമോജ്ജവസേന സിതം കരോന്തോ ഏവ.

വിപ്പടിപന്നന്തി ജാതിധമ്മകുലധമ്മാദിലങ്ഘനേന അസമ്മാപടിപന്നം. ഏവം യഥാ അസമ്മാപടിപന്നോ പുത്തോ തായ ഏവ അസമ്മാപടിപത്തിയാ കുലസന്താനതോ ബാഹിരോ ഹുത്വാ പിതു സന്തികാ ദായജ്ജസ്സ ന ഭാഗീ, ഏവം. കുസീതോപി തേന കുസീതഭാവേന അസമ്മാപടിപന്നോ സത്ഥു സന്തികാ ലദ്ധബ്ബഅരിയധനദായജ്ജസ്സ ന ഭാഗീ. ആരദ്ധവീരിയോവ ലഭതി സമ്മാപടിപജ്ജനതോ. ഉപ്പജ്ജതി വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി യോജനാ, ഏവം സബ്ബത്ഥ.

മഹാതി സീലാദീഹി ഗുണേഹി മഹന്തോ വിപുലോ അനഞ്ഞസാധാരണോ. തം പനസ്സ ഗുണമഹത്തം ദസസഹസ്സിലോകധാതുകമ്പനേന ലോകേ പാകടന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സത്ഥുനോ ഹീ’’തിആദിമാഹ.

യസ്മാ സത്ഥുസാസനേ പബ്ബജിതസ്സ പബ്ബജ്ജൂപഗമേന സക്യപുത്തസ്സഭാവോ സമ്പജായതി, തസ്മാ ബുദ്ധപുത്തഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അസമ്ഭിന്നായാ’’തിആദിമാഹ.

അലസാനം ഭാവനായ നാമമത്തമ്പി അജാനന്താനം കായദള്ഹീബഹുലാനം യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖാദിഅനുയുഞ്ജനകാനം തിരച്ഛാനകഥികാനം പുഗ്ഗലാനം ദൂരതോ വജ്ജനാ കുസീതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ. ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൨൩; ൩.൬൫; സം. നി. ൪.൧൨൦; മഹാനി. ൧൬൧) ഭാവനാരദ്ധവസേന ആരദ്ധവീരിയാനം ദള്ഹപരക്കമാനം കാലേന കാലം ഉപസങ്കമനാ ആരദ്ധവീരിയപുഗ്ഗലസേവനാ. തേനാഹ ‘‘കുച്ഛിം പൂരേത്വാ’’തിആദി. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൬൪) പന ജാതിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാ, സബ്രഹ്മചാരീമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാതി ഇദം ദ്വയം ന ഗഹിതം, ഥിനമിദ്ധവിനോദനതാ, സമ്മപ്പധാനപച്ചവേക്ഖണതാതി ഇദം ദ്വയം ഗഹിതം. തത്ഥ ആനിസംസദസ്സാവിതായ ഏവ സമ്മപ്പധാനപച്ചവേക്ഖണാ ഗഹിതാ ഹോതി ലോകിയലോകുത്തരവിസേസാധിഗമസ്സ വീരിയായത്തതാദസ്സനഭാവതോ. ഥിനമിദ്ധവിനോദനം തദധിമുത്തതായ ഏവ ഗഹിതം ഹോതി, വീരിയുപ്പാദനേ യുത്തപ്പയുത്തസ്സ ഥിനമിദ്ധവിനോദനം അത്ഥസിദ്ധമേവ. തത്ഥ ഥിനമിദ്ധവിനോദനകുസീതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനആരദ്ധവീരിയപുഗ്ഗലസേവന- തദധിമുത്തതാപടിപക്ഖവിധമനപച്ചയൂപസംഹാരവസേന, അപായഭയപച്ചവേക്ഖണാദയോ സമുത്തേജനവസേന വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദകാ ദട്ഠബ്ബാ.

പുരിമുപ്പന്നാ പീതി പരതോ ഉപ്പജ്ജനകപീതിയാ വിസേസകാരണസഭാഗഹേതുഭാവതോ ‘‘പീതിയേവ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ ധമ്മാ’’തി വുത്താ, തസ്സാ പന ബഹുസോ പവത്തിയാ പുഥുത്തം ഉപാദായ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ. യഥാ സാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം പടിപത്തി തസ്സാ ഉപ്പാദകമനസികാരോ.

‘‘ബുദ്ധാനുസ്സതീ’’തിആദീസു വത്തബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ ഉപചാരസമാധിനിട്ഠത്താ വുത്തം ‘‘യാവ ഉപചാരാ’’തി. സകലസരീരം ഫരമാനോതി പീതിസമുട്ഠാനേഹി പണീതരൂപേഹി സകലസരീരം ഫരമാനോ. ധമ്മഗുണേ അനുസ്സരന്തസ്സാപി യാവ ഉപചാരാ സകലസരീരം ഫരമാനോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതീതി യോജനാ, ഏവം സേസഅനുസ്സതീസു. പസാദനീയസുത്തന്തപച്ചവേക്ഖണായഞ്ച യോജേതബ്ബം തസ്സാപി വിമുത്തായതനഭാവേന തഗ്ഗതികത്താ. സങ്ഖാരാനം സപ്പദേസവൂപസമേപി നിപ്പദേസവൂപസമേ വിയ തഥാ പഞ്ഞായ പവത്തിതോ ഭാവനാമനസികാരോ കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥോ ഹുത്വാ ഉപചാരസമാധിം ആവഹന്തോ തഥാരൂപപീതിസോമനസ്സസമന്നാഗതോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമാപത്തിയാ…പേ… പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപീ’’തി. തത്ഥ ‘‘വിക്ഖമ്ഭിതാ കിലേസാ’’തി പാഠോ. തേ ഹി ന സമുദാചരന്തീതി. ഇതി-സദ്ദോ കാരണത്ഥോ, യസ്മാ ന സമുദാചരന്തി, തസ്മാ തം നേസം അസമുദാചാരം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാതി യോജനാ. ന ഹി കിലേസേ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ബോജ്ഝങ്ഗുപ്പത്തി യുത്താ. പസാദനീയേസു ഠാനേസു പസാദസിനേഹാഭാവേന ഥൂസസമഹദയതാ ലൂഖതാ, സാ തത്ഥ ആദരഗാരവാകരണേന വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘അസക്കച്ചകിരിയായ സംസൂചിതലൂഖഭാവേ’’തി.

കായചിത്തദരഥവൂപസമലക്ഖണാ പസ്സദ്ധി ഏവ യഥാവുത്തബോധിഅങ്ഗഭൂതോ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, തസ്സ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഏവം ഉപ്പാദോ ഹോതീതി യോജനാ.

പണീതഭോജനസേവനതാതി പണീതസപ്പായഭോജനസേവ നതാ. ഉതുഇരിയാപഥസുഖഗ്ഗഹണേന സപ്പായഉതുഇരിയാപഥഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. തഞ്ഹി തിവിധമ്പി സപ്പായം സേവിയമാനം കായസ്സ കല്ലതാപാദനവസേന ചിത്തസ്സ കല്ലതം ആവഹന്തം ദുവിധായപി പസ്സദ്ധിയാ കാരണം ഹോതി. അഹേതുകം സത്തേസു ലബ്ഭമാനം സുഖദുക്ഖന്തി അയമേകോ അന്തോ, ഇസ്സരാദിവിസമഹേതുകന്തി പന അയം ദുതിയോ. ഏതേ ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ യഥാസകം കമ്മുനാ ഹോതീതി അയം മജ്ഝിമാ പടിപത്തി. മജ്ഝത്തോ പയോഗോ യസ്സ സോ മജ്ഝത്തപയോഗോ, തസ്സ ഭാവോ മജ്ഝത്തപയോഗതാ. അയഞ്ഹി പഹായ സാരദ്ധകായതം പസ്സദ്ധകായതായ കാരണം ഹോന്തീ പസ്സദ്ധിദ്വയം ആവഹതി, ഏതേനേവ സാരദ്ധകായപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനപസ്സദ്ധകായപുഗ്ഗലസേവനാനം തദാവഹനതാ സംവണ്ണിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

യഥാസമാഹിതാകാരസല്ലക്ഖണവസേന ഗയ്ഹമാനോ പുരിമുപ്പന്നോ സമഥോ ഏവ സമഥനിമിത്തം. നാനാരമ്മണേ പരിബ്ഭമനേന വിവിധം അഗ്ഗം ഏതസ്സാതി ബ്യഗ്ഗോ, വിക്ഖേപോ. തഥാ ഹി സോ അനവട്ഠാനരസോ, ഭന്തതാപച്ചുപട്ഠാനോ ച വുത്തോ, ഏകഗ്ഗതാഭാവതോ ബ്യഗ്ഗപടിപക്ഖോതി അബ്യഗ്ഗോ, സമാധി. സോ ഏവ നിമിത്തന്തി പുബ്ബേ വിയ വത്തബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അവിക്ഖേപട്ഠേന ച അബ്യഗ്ഗനിമിത്ത’’ന്തി.

വത്ഥുവിസദകിരിയാ, ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ ച പഞ്ഞാവഹാ വുത്താ, സമാധാനാവഹാപി താ ഹോന്തി സമാധാനാവഹഭാവേനേവ പഞ്ഞാവഹഭാവതോതി വുത്തം ‘‘വത്ഥുവിസദ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി.

കരണഭാവനാകോസല്ലാനം അവിനാഭാവതോ, രക്ഖനകോസല്ലസ്സ ച തംമൂലകത്താ ‘‘നിമിത്തകുസലതാ നാമ കസിണനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹണകുസലതാ’’ ഇച്ചേവ വുത്തം. കസിണനിമിത്തസ്സാതി ച നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. അസുഭനിമിത്തസ്സാപി ഹി യസ്സ കസ്സചി ഝാനുപ്പത്തിനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹണകോസല്ലം നിമിത്തകുസലതാ ഏവാതി. അതിസിഥിലവീരിയതാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതം, പമോദവേകല്ലഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനന്തി തസ്സ ലീനസ്സ ചിത്തസ്സ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദിസമുട്ഠാപനേന ലയാപത്തിതോ സമുദ്ധരണം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘യസ്മിഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ലീനം ചിത്തം ഹോതി, കാലോ തസ്മിം സമയേ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ. തം കിസ്സ ഹേതു? ലീനം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം തം ഏതേഹി ധമ്മേഹി സുസമുട്ഠാപയം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ പരിത്തം അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലിതുകാമോ അസ്സ, സോ തത്ഥ സുക്ഖാനി ചേവ തിണാനി പക്ഖിപേയ്യ, സുക്ഖാനി ഗോമയാനി പക്ഖിപേയ്യ, സുക്ഖാനി കട്ഠാനി പക്ഖിപേയ്യ, മുഖവാതഞ്ച ദദേയ്യ, ന ച പംസുകേന ഓകിരേയ്യ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ പുരിസോ പരിത്തം അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലിതുന്തി. ഏവം ഭന്തേ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪).

ഏത്ഥ ച യഥാസകം ആഹാരവസേന ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം ഭാവനാസമുട്ഠാപനാതി വേദിതബ്ബാ, സാ അനന്തരം വിഭാവിതാ ഏവ. ആരദ്ധവീരിയതാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന പഞ്ഞാപയോഗബലവതം, പമോദുബ്ബിലാവനഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനന്തി തസ്സ ഉദ്ധതസ്സ ചിത്തസ്സ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദിസമുട്ഠാപനേന ഉദ്ധതാപത്തിതോ നിസേധനം. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘യസ്മിഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ഉദ്ധതം ചിത്തം ഹോതി, കാലോ തസ്മിം സമയേ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഉദ്ധതം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം തം ഏതേഹി ധമ്മേഹി സുവൂപസമയം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബാപേതുകാമോ അസ്സ, സോ തത്ഥ അല്ലാനി ചേവ തിണാനി…പേ… പംസുകേന ച ഓകിരേയ്യ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ പുരിസോ മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബാപേതുന്തി. ഏവം ഭന്തേ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪).

ഏത്ഥാപി യഥാസകം ആഹാരവസേന പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം ഭാവനാസമുട്ഠാപനാതി വേദിതബ്ബാ, തത്ഥ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനാ വുത്താ ഏവ. സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ അനന്തരം വക്ഖതി. പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതായാതി പഞ്ഞാബ്യാപാരസ്സ അപ്പഭാവേന. യഥാ ഹി ദാനം അലോഭപധാനം, സീലം അദോസപധാനം, ഏവം ഭാവനാ അമോഹപധാനാ. തത്ഥ യദാ പഞ്ഞാ ന ബലവതീ ഹോതി, തദാ ഭാവനാ പുബ്ബേനാപരം വിസേസാവഹാ ന ഹോതി, അനഭിസങ്ഖതോ വിയ ആഹാരോ പുരിസസ്സ യോഗിനോ ചിത്തസ്സ അഭിരുചിം ന ജനേതി, തേന തം നിരസ്സാദം ഹോതി, തഥാ ഭാവനായ സമ്മദേവ അവീഥിപടിപത്തിയാ ഉപസമസുഖം ന വിന്ദതി, തേനാപി ചിത്തം നിരസ്സാദം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പഞ്ഞാപയോഗ…പേ… നിരസ്സാദം ഹോതീ’’തി. തസ്സ സംവേഗുപ്പാദനം, പസാദുപ്പാദനഞ്ച തികിച്ഛനന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അട്ഠ സംവേഗവത്ഥൂനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ജാതിജരാബ്യാധിമരണാനി യഥാരഹം സുഗതിയം, ദുഗ്ഗതിയഞ്ച ഹോന്തീതി തദഞ്ഞമേവ പഞ്ചവിധബന്ധനാദിഖുപ്പിപാസാദി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിബാധനാദിഹേതുകം അപായദുക്ഖം ദട്ഠബ്ബം, തയിദം സബ്ബം തേസം തേസം സത്താനം പച്ചുപ്പന്നഭവനിസ്സിതം ഗഹിതന്തി അതീതേ അനാഗതേ ച കാലേ വട്ടമൂലകദുക്ഖാനി വിസും ഗഹിതാനി. യേ പന സത്താ ആഹാരൂപജീവിനോ, തത്ഥ ച ഉട്ഠാനഫലൂപജീവിനോ, തേസം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം ജീവികാദുക്ഖം അട്ഠമം സംവേഗവത്ഥു ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. അയം വുച്ചതി സമയേ സമ്പഹംസനാതി അയം ഭാവനാചിത്തസ്സ സമ്പഹംസിതബ്ബസമയേ വുത്തനയേന സംവേഗജനനവസേന ചേവ പസാദുപ്പാദനവസേന ച സമ്മദേവ പഹംസനാ, സംവേഗജനനപുബ്ബകപസാദുപ്പാദനേന തോസനാതി അത്ഥോ.

സമ്മാപടിപത്തിം ആഗമ്മാതി ലീനുദ്ധച്ചവിരഹേന, സമഥവീഥിപടിപത്തിയാ ച സമ്മാ അവിസമം സമ്മദേവ ഭാവനാപടിപത്തിം ആഗമ്മ. ‘‘അലീന’’ന്തിആദീസു കോസജ്ജപക്ഖികാനം ധമ്മാനം അനധിമത്തതായ അലീനം, ഉദ്ധച്ചപക്ഖികാനം അനധിമത്തതായ അനുദ്ധതം, പഞ്ഞാപയോഗസമ്പത്തിയാ, ഉപസമസുഖാധിഗമേന ച അനിരസ്സാദം, തതോ ഏവ ആരമ്മണേ സമപ്പവത്തംസമഥവീഥിപടിപന്നം. തത്ഥ അലീനതായ പഗ്ഗഹേ, അനുദ്ധതതായ നിഗ്ഗഹേ, അനിരസ്സാദതായ സമ്പഹംസനേ ന ബ്യാപാരം ആപജ്ജതി. അലീനാനുദ്ധതതാ ഹി ആരമ്മണേ സമപ്പവത്തം, അനിരസ്സാദതായ സമഥവീഥിപടിപന്നം, സമപ്പവത്തിയാ വാ അലീനം അനുദ്ധതം. സമഥവീഥിപടിപത്തിയാ അനിരസ്സാദന്തി ദട്ഠബ്ബം. അയം വുച്ചതി സമയേ അജ്ഝുപേക്ഖനതാതി അയം അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബസമയേ ഭാവനാചിത്തസ്സ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹസമ്പഹംസനേസു അബ്യാവടതാസങ്ഖാതം പടിപക്ഖം അഭിഭുയ്യ പേക്ഖനാ വുച്ചതി. പടിപക്ഖവിക്ഖമ്ഭനതോ, വിപസ്സനായ അധിട്ഠാനഭാവൂപഗമനതോ ച ഉപചാരജ്ഝാനമ്പി സമാധാന കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ പുഗ്ഗലസ്സ സമാഹിതഭാവസാധനം ഏവാതി തത്ഥ സമധുരഭാവേനാഹ ‘‘ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ’’തി.

ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ ധമ്മാതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. അനുരോധവിരോധവിപ്പഹാനവസേന മജ്ഝത്തഭാവോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ കാരണം തസ്മിം സതി സിജ്ഝനതോ, അസതി ച അസിജ്ഝനതോ. സോ ച മജ്ഝത്തഭാവോ വിസയവസേന ദുവിധോതി ആഹ ‘‘സത്തമജ്ഝത്തതാ സങ്ഖാരമജ്ഝത്തതാ’’തി. തദുഭയേ ച വിരുജ്ഝനം പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനായ ഏവ ദൂരീകതന്തി അനുരുജ്ഝനസ്സേവ പഹാനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘സത്തമജ്ഝത്തതാ’’തിആദി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സത്തസങ്ഖാരകേലായനപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ’’തി. ഉപേക്ഖായ ഹി വിസേസതോ രാഗോ പടിപക്ഖോ. തഥാ ചാഹ ‘‘ഉപേക്ഖാ രാഗബഹുലസ്സ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൬൭). ദ്വീഹാകാരേഹീതി കമ്മസ്സകതാപച്ചവേക്ഖണം, അത്തസുഞ്ഞതാപച്ചവേക്ഖണന്തി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി. ദ്വീഹേവാതി അവധാരണം സങ്ഖ്യാസമാനതാദസ്സനത്ഥം. സങ്ഖ്യാ ഏവേത്ഥ സമാനാ, ന സങ്ഖ്യേയ്യം സബ്ബഥാ സമാനന്തി. അസ്സാമികഭാവോ അനത്തനിയതാ. സതി ഹി അത്തനി തസ്സ കിഞ്ചനഭാവേന ചീവരം, അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി അത്തനിയം നാമ സിയാ, സോ പന കോചി നത്ഥേവാതി അധിപ്പായോ. അനദ്ധനിയന്തി ന അദ്ധാനക്ഖമം ന ചിരട്ഠായി, ഇത്തരം അനിച്ചന്തി അത്ഥോ. താവകാലികന്തി തസ്സേവ വേവചനം.

മമായതീതി മമത്തം കരോതി ‘‘മമാ’’തി തണ്ഹായ പരിഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി.

മമായന്താതി മാനം ദബ്ബം കരോന്താ.

അയം സതിപട്ഠാനദേസനാ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗവസേന ദേസിതാതി പുബ്ബഭാഗിയബോജ്ഝങ്ഗേ സന്ധായാഹ ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗപരിഗ്ഗാഹികാ സതി ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി. സേസം വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ബോജ്ഝങ്ഗപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുസച്ചപബ്ബവണ്ണനാ

൩൮൬. യഥാസഭാവതോതി അവിപരീതസഭാവതോ. ബാധനക്ഖണതോ യോ യോ വാ സഭാവോ യഥാസഭാവോ, തതോ, രുപ്പനാദി കക്ഖളാദിസഭാവതോതി അത്ഥോ. ജനികം സമുട്ഠാപികന്തി പവത്തലക്ഖണസ്സ ദുക്ഖസ്സ ജനികം നിമിത്തലക്ഖണസ്സ സമുട്ഠാപികം. പുരിമതണ്ഹന്തി യഥാപരിഗ്ഗഹിതസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരം സിദ്ധം തണ്ഹം. സിദ്ധേ ഹി കാരണേ തസ്സ ഫലുപ്പത്തി. അയം ദുക്ഖസമുദയോതി പജാനാതീതി യോജനാ. അയം ദുക്ഖനിരോധോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഉഭിന്നം അപ്പവത്തിന്തി ദുക്ഖം, സമുദയോ ചാതി ദ്വിന്നം അപ്പവത്തിനിമിത്തം, തദുഭയം ന പവത്തി ഏതായാതി അപ്പവത്തി, അസങ്ഖതാ ധാതു. ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ചം പരിജാനാതി പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന പരിച്ഛിന്ദതീതി ദുക്ഖപരിജാനനോ, അരിയമഗ്ഗോ, തം ദുക്ഖപരിജാനനം. സേസപദദ്വയേപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൮൮. ഏവം വുത്താതി ഏവം ഉദ്ദേസവസേന വുത്താ. സബ്ബസത്താനം പരിയാദാനവചനം ബ്യാപനിച്ഛാവസേന ആമേഡിതനിദ്ദേസഭാവതോ. സത്തനികായേതി സത്താനം നികായേ, സത്തഘടേ സത്തസമൂഹേതി അത്ഥോ. ദേവമനുസ്സാദിഭേദാസു ഹി ഗതീസു ഭുമ്മദേവാദിഖത്തിയാദിഹത്ഥിആദിഖുപ്പിപാസികാദിതംതംജാതിവിസിട്ഠോ സത്തസമൂഹോ സത്തനികായോ. നിപ്പരിയായതോ ഖന്ധാനം പഠമാഭിനിബ്ബത്തി ജാതീതി കത്വാ ‘‘ജനനം ജാതീ’’തി വത്വാ സ്വായം ഉപ്പാദവികാരോ അപരിനിപ്ഫന്നോ യേസു ഖന്ധേസു ഇച്ഛിതബ്ബോ, തേ തേനേവ സദ്ധിം ദസ്സേതും ‘‘സവികാരാന’’ന്തിആദി വുത്തം. സവികാരാനന്തി ഉപ്പാദസങ്ഖാതേന വികാരേന സവികാരാനം. ജാതിആദീനി ഹി തീണി ലക്ഖണാനി ധമ്മാനം വികാരവിസേസാതി. ‘‘ഉപസഗ്ഗമണ്ഡിതവേവചന’’ന്തി ഇമിനാ കേവലം ഉപസഗ്ഗേന പദവഡ്ഢനം കതന്തി ദസ്സേതി. അനുപവിട്ഠാകാരേനാതി അണ്ഡകോസം, വത്ഥികോസഞ്ച ഓഗാഹനാകാരേന. നിബ്ബത്തിസങ്ഖാതേനാതി ആയതനാനം പാരിപൂരിസംസിദ്ധിസങ്ഖാതേന.

അഥ വാ ജനനം ജാതീതി അപരിപുണ്ണായതനം ജാതിമാഹ. സഞ്ജാതീതി സമ്പുണ്ണായതനം. സമ്പുണ്ണാ ഹി ജാതി സഞ്ജാതി. ഓക്കമനട്ഠേന ഓക്കന്തീതി അണ്ഡജജലാബുജവസേന ജാതി. തേ ഹി അണ്ഡകോസം, വത്ഥികോസഞ്ച ഓക്കമന്താ പവിസന്താ വിയ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി. അഭിനിബ്ബത്തനട്ഠേന അഭിനിബ്ബത്തീതി സംസേദജഓപപാതികവസേന. തേ ഹി പാകടാ ഏവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തി. അഭിബ്യത്താ നിബ്ബത്തി അഭിനിബ്ബത്തി. ‘‘ജനനം ജാതീ’’തിആദി ആയതനവസേന, യോനിവസേന ച ദ്വീഹി ദ്വീഹി പദേഹി സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ ജാതിം ദസ്സേതും വുത്തം. ‘‘തേസം തേസം സത്താനം…പേ… അഭിനിബ്ബത്തീ’’തി സത്തവസേന വുത്തത്താ സമ്മുതികഥാ. പാതുഭാവോതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ, തേന ‘‘ആയതനാനം പടിലാഭോ’’തി ഇമസ്സ പദസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അയമ്പി ഹി പരമത്ഥകഥാതി. ഏകവോകാരഭവാദീസൂതി ഏകചതുപഞ്ചവോകാരഭവേസു. തസ്മിം ഖന്ധാനം പാതുഭാവേ സതി. ആയതനാനം പടിലാഭോതി ഏകചതുവോകാരഭവേസു ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം ആയതനാനം വസേന, സേസേസു രൂപധാതുയം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം പഞ്ചന്നം, കാമധാതുയം വികലാവികലിന്ദ്രിയാനം വസേന സത്തന്നം, നവന്നം, ദസന്നം, പുനദസന്നം, ഏകാദസന്നഞ്ച ആയതനാനം വസേന സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. പാതുഭവന്താനേവ, ന കുതോചി ആഗതാനി. പടിലദ്ധാനി നാമ ഹോന്തി സത്തസന്താനസ്സ തസ്സ സംവിജ്ജമാനത്താ. ആയതനാനം പടിലാഭോതി വാ ആയതനാനം അത്തലാഭോ വേദിതബ്ബോ.

൩൮൯. സഭാവനിദ്ദേസോതി സരൂപനിദ്ദേസോ. സരൂപഞ്ഹേതം ജിണ്ണതായ, യദിദം ‘‘ജരാ’’തി, ‘‘വയോഹാനീതി വാ. ജീരണമേവ ജീരണതാ, ജീരന്തസ്സ വാ ആകാരോ താ-സദ്ദേന വുത്തോതി ആഹ ‘‘ആകാരഭാവനിദ്ദേസോ’’തി. ഖണ്ഡിതദന്താ ഖണ്ഡിതാ നാമ ഉത്തരപദലോപേന. യസ്സ വികാരസ്സ വസേന സത്തോ ‘‘ഖണ്ഡിതോ’’തി വുച്ചതി, തം ഖണ്ഡിച്ചം. തഥാ പലിതാനി അസ്സ സന്തീതി ‘‘പലിതോ’’തി വുച്ചതി, തം പാലിച്ചം. വലിത്തചതായ വാ വലി തചോ അസ്സാതി വലിത്തചോ.

ഫലൂപചാരേനാതി ഫലവോഹാരേന.

൩൯൦. ചവനമേവ ചവനതാ, ചവന്തസ്സ വാ ആകാരോ താ-സദ്ദേന വുത്തോ. ഖന്ധാ ഭിജ്ജന്തീതി ഏകഭവപരിയാപന്നസ്സ ഖന്ധസന്താനസ്സ പരിയോസാനഭൂതാ ഖന്ധാ ഭിജ്ജന്തി, തേനേവ ഭേദേന നിരോധനം അദസ്സനം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ഭേദോ അന്തരധാനം മരണം. മച്ചുമരണന്തി മച്ചുസങ്ഖാതം ഏകഭവപരിയാപന്നജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദഭൂതം മരണം. തേനാഹ ‘‘ന ഖണികമരണ’’ന്തി. ‘‘മച്ചു മരണ’’ന്തി സമാസം അകത്വാ യോ ‘‘മച്ചൂ’’തി വുച്ചതി ഭേദോ, യഞ്ച മരണം പാണചാഗോ, ഇദം വുച്ചതി മരണന്തി വിസും സമ്ബന്ധോ ന ന യുജ്ജതി. കാലകിരിയാതി മരണകാലോ, അനതിക്കമനീയത്താ വിസേസേന ‘‘കാലോ’’തി വുത്തോതി തസ്സ കിരിയാ, അത്ഥതോ ചുതിഖന്ധാനം ഭേദപ്പത്തിയേവ, കാലസ്സ വാ അന്തകസ്സ കിരിയാതി യാ ലോകേ വുച്ചതി, സാ ചുതി, മരണന്തി അത്ഥോ. അയം സബ്ബാപി സമ്മുതികഥാവ ‘‘യം തേസം തേസം സത്താന’’ന്തിആദിനാ സത്തവസേന വുത്തത്താ. അയം പരമത്ഥകഥാ പരമത്ഥതോ ലബ്ഭമാനാനം രുപ്പനാദിസഭാവാനം ധമ്മാനം വിനസ്സനജോതനാഭാവതോ.

അത്താതി ഭവതി ഏത്ഥ ചിത്തന്തി അത്തഭാവോ, ഖന്ധസമൂഹോ, തസ്സ നിക്ഖേപോ നിക്ഖിപനം, പാതനം വിനാസോതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായംപന ‘‘മരണം പത്തസ്സാ’’തിആദിനാ നിക്ഖേപഹേതുതായ പതനം ‘‘നിക്ഖേപോ’’തി ഫലൂപചാരേന വുത്തന്തി ദസ്സേതി. ‘‘ഖന്ധാനം ഭേദോ’’തി പബന്ധവസേന പവത്തമാനസ്സ ധമ്മസമൂഹസ്സ വിനാസജോതനാതി ഏകദേസതോ പരമത്ഥകഥാ, ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദോ’’തി പനേത്ഥ ന കോചി വോഹാരലേസോ പീതി ആഹ ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദോ പന സബ്ബാകാരതോ പരമത്ഥതോ മരണ’’ന്തി. ഏവം സന്തേപി യസ്സ ഖന്ധഭേദസ്സ പവത്തത്താ ‘‘തിസ്സോ മതോ, ഫുസ്സോ മതോ’’തി വോഹാരോ ഹോതി, സോ ഭേദോ ഖന്ധപ്പബന്ധസ്സ അനുപച്ഛിന്നതായ ‘‘സമ്മുതിമരണ’’ന്തി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ആഹ ‘‘ഏതദേവ സമ്മുതിമരണന്തിപി വുച്ചതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദമേവ ഹീ’’തിആദി. സബ്ബസോ പബന്ധസമുച്ഛേദോ ഹി സമുച്ഛേദമരണന്തി.

൩൯൧. ബ്യസനേനാതി അനത്ഥേന. ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൨൧) വിയ ധമ്മ-സദ്ദോ ഹേതുപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖകാരണേനാ’’തി. സോചനന്തി ലക്ഖിതബ്ബതായ സോചനലക്ഖണോ. സോചിതസ്സ സോചനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ചിത്തസ്സ വാ ഭാവോ സോചിതഭാവോ. അബ്ഭന്തരേതി അത്തഭാവസ്സ അന്തോ. അത്തനോ ലൂഖസഭാവതായ സോസേന്തോ. ഥാമഗമനേന സമന്തതോ സോസനവസേന പരിസോസേന്തോ.

൩൯൨. ‘‘ആദിസ്സ ആദിസ്സ ദേവന്തി പരിദേവന്തി ഏതേനാതി ആദേവോ’’തി ആദേവന-സദ്ദം കത്വാ അസ്സുമോചനാദിവികാരം ആപജ്ജന്താനം തബ്ബികാരാപത്തിയാ സോ സദ്ദോ കാരണഭാവേന വുത്തോ. തം തം വണ്ണന്തി തം തം ഗുണം. തസ്സേവാതി ആദേവപരിദേവസ്സേവ. ഭാവനിദ്ദേസാതി ‘‘ആദേവിതത്തം പരിദേവിതത്ത’’ന്തി ഭാവനിദ്ദേസാ.

൩൯൩. നിസ്സയഭൂതോ കായോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി കായികം. തേനാഹ ‘‘കായപസാദവത്ഥുക’’ന്തി. ദുക്കരം ഖമനം ഏതസ്സാതി ദുക്ഖമനം, സോ ഏവ അത്ഥോ സഭാവോതി ദുക്ഖമനട്ഠോ, തേന. സാതവിധുരതായ അസാതം.

൩൯൪. ചേതസി ഭവന്തി ചേതസികം, തം പന യസ്മാ ചിത്തേന സമം പകാരേഹി യുത്തം, തസ്മാ ആഹ ‘‘ചിത്തസമ്പയുത്ത’’ന്തി.

൩൯൫. സബ്ബവിസയപടിപത്തിനിവാരണവസേന സമന്തതോ സീദനം സംസീദനം. ഉട്ഠാതുമ്പി അസക്കുണേയ്യതാകരണവസേന അതിബലവം, വിരൂപം വാ സീദനം വിസീദനം. ചിത്തകിലമഥോതി വിസീദനാകാരേന ചിത്തസ്സ പരിഖേദോ. ഉപായാസോ, സയം ന ദുക്ഖോ ദോസത്താ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നധമ്മന്തരത്താ വാ. യേ പന ദോമനസ്സമേവ ‘‘ഉപായാസോ’’തി വദേയ്യും, തേ ‘‘ഉപായാസോ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ സമ്പയുത്തോ, ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി സമ്പയുത്തോ’’തി (ധാതു. ൨൪൯). ഇമായ പാളിയാ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. ഉപ-സദ്ദോ ഭുസത്ഥോതി ആഹ ‘‘ബലവതരം ആയാസോ ഉപായാസോ’’തി. ധമ്മമത്തതാദീപനോ ഭാവനിദ്ദേസോ ധമ്മതോ അഞ്ഞസ്സ കത്തുഅഭാവജോതനോ, അസതി ച കത്തരി തേന കത്തബ്ബസ്സ, പരിഗ്ഗഹേതബ്ബസ്സ ച അഭാവോ ഏവാതി ആഹ ‘‘അത്തത്തനിയാഭാവദീപകാഭാവനിദ്ദേസാ’’തി.

൩൯൮. ജാതിധമ്മാനന്തി ഏത്ഥ ധമ്മ-സദ്ദോ പകതിപരിയായോതി ആഹ ‘‘ജാതിസഭാവാന’’ന്തി, ജായനപകതികാനന്തി വുത്തം ഹോതി. മഗ്ഗഭാവനായ മഗ്ഗഭാവനിച്ഛാഹേതുകതാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി താദിസം ഇച്ഛം നിവത്തേന്തോ ‘‘വിനാ മഗ്ഗഭാവന’’ന്തി ആഹ. അപരോ നയോ ന ഖോ പനേതന്തി യമേതം ‘‘അഹോ വത മയം ന ജാതിധമ്മാ അസ്സാമ, ന ച വത നോ ജാതി ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി ഏവം പഹീനസമുദയേസു അരിയേസു വിജ്ജമാനം അജാതിധമ്മത്തം, പരിനിബ്ബുതേസു ച വിജ്ജമാനം ജാതിയാ അനാഗമനം ഇച്ഛിതം, തം ഇച്ഛന്തസ്സാപി മഗ്ഗഭാവനായ വിനാ അപ്പത്തബ്ബതോ, അനിച്ഛന്തസ്സാപി ഭാവനായ പത്തബ്ബതോ ന ഇച്ഛായ പത്തബ്ബം നാമ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വക്ഖമാനത്ഥസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ പി-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘ഉപരി സേസാനി ഉപാദായ പി-കാരോ’’തി. യന്തി ഹേതുഅത്ഥേ കരണേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘യേനപി ധമ്മേനാ’’തി. ഹേതുഅത്ഥോ ഹി അയം ധമ്മ-സദ്ദോ, അലബ്ഭനേയ്യഭാവോ ഏത്ഥ ഹേതു വേദിതബ്ബോ. തന്തി വാ ഇച്ഛിതസ്സ വത്ഥുനോ അലബ്ഭനം, ഏവമേത്ഥ ‘‘യമ്പീതി യേനപീ’’തി വിഭത്തിവിപല്ലാസേന അത്ഥോ വുത്തോ. യദാ പന യം-സദ്ദോ ‘‘ഇച്ഛ’’ന്തി ഏതം അപേക്ഖതി, തദാ അലാഭവിസിട്ഠാ ഇച്ഛാ വുത്താ ഹോതി. യദാ പന ‘‘ന ലഭതീ’’തി ഏതം അപേക്ഖതി, തദാ ഇച്ഛാവിസിട്ഠോ അലാഭോ വുത്തോ ഹോതി, സോ പന അത്ഥതോ അഞ്ഞോ ധമ്മോ നത്ഥി, തഥാപി അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥുഗതാ ഇച്ഛാവ വുത്താ ഹോതി. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ജരാധമ്മാന’’ന്തിആദിനാ ആഗതേസു സബ്ബവാരേസു.

സമുദയസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൦൦. പുനബ്ഭവകരണം പുനോബ്ഭവോ ഉത്തരപദലോപം കത്വാ മനോ-സദ്ദസ്സ വിയ പുരിമപദസ്സ ഓ-കാരന്തതാ ദട്ഠബ്ബാ. അഥ വാ സീലനട്ഠേന ഇക-സദ്ദേന ഗമിതത്ഥത്താ കിരിയാവാചകസ്സ സദ്ദസ്സ അദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം യഥാ ‘‘അസൂപഭക്ഖനസീലോ അസൂപികോ’’തി. സമ്മോഹവിനോദനിയം പന ‘‘പുനബ്ഭവം ദേതി, പുനബ്ഭവായ സംവത്തതി, പുനപ്പുനം ഭവേ നിബ്ബത്തേതീതി പോനോബ്ഭവികാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൦൩) അത്ഥോ വുത്തോ സോ ‘‘തദ്ധിതാ’’ ഇതി ബഹുവചനനിദ്ദേസതോ, വിചിത്തത്താ വാ തദ്ധിതവുത്തിയാ, അഭിധാനലക്ഖണത്താ വാ തദ്ധിതാനം തേസുപി അത്ഥേസു പോനോബ്ഭവികസദ്ദസിദ്ധി സമ്ഭവേയ്യാതി കത്വാ വുത്തോ. തത്ഥ കമ്മുനാ സഹജാതാ പുനബ്ഭവം ദേതി, അസഹജാതാ കമ്മസഹായഭൂതാ പുനബ്ഭവായ സംവത്തതി, ദുവിധാപി പുനപ്പുനം ഭവേ നിബ്ബത്തേതീതി ദട്ഠബ്ബാ. നന്ദനട്ഠേന, രഞ്ജനട്ഠേന ച നന്ദീരാഗോ, യോ ച നന്ദീരാഗോ, യാ ച തണ്ഹായനട്ഠേന തണ്ഹാ, ഉഭയമേതം ഏകത്ഥം, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനന്തി തണ്ഹാ ‘‘നന്ദീരാഗേന സദ്ധിം അത്ഥതോ ഏകത്തമേവ ഗതാ’’തി വുത്താ. തബ്ഭാവത്ഥോ ഹേത്ഥ സഹ-സദ്ദോ ‘‘സനിദസ്സനാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൯) വിയ. തസ്മാ നന്ദീരാഗസഹഗതാതി നന്ദീരാഗഭാവം ഗതാ സബ്ബാസുപി അവത്ഥാസു നന്ദീരാഗഭാവസ്സ അപച്ചക്ഖായ വത്തനതോതി അത്ഥോ. രാഗസമ്ബന്ധേന ഉപ്പന്നസ്സാതി വുത്തം. രൂപാരൂപഭവരാഗസ്സ വിസും വുച്ചമാനത്താ കാമഭവേ ഏവ ഭവപത്ഥനുപ്പത്തി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

തസ്മിം തസ്മിം പിയരൂപേ പഠമുപ്പത്തിവസേന ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം, പുനപ്പുനം പവത്തിവസേന ‘‘നിവിസതീ’’തി. പരിയുട്ഠാനാനുസയവസേന വാ ഉപ്പത്തിനിവേസാ യോജേതബ്ബാ. സമ്പത്തിയന്തി മനുസ്സസോഭഗ്ഗേ, ദേവത്തേ ച. അത്തനോ ചക്ഖുന്തി സവത്ഥുകം ചക്ഖും വദതി, സപസാദം വാ മംസപിണ്ഡം. വിപ്പസന്നം പഞ്ചപസാദന്തി പരിസുദ്ധസുപ്പസന്നനീലപീതലോഹിതകണ്ഹഓദാതവണ്ണവന്തം. രജതപനാളികം വിയ ഛിദ്ദം അബ്ഭന്തരേ ഓദാതത്താ. പാമങ്ഗസുത്തം വിയ ആലമ്ബകണ്ണബദ്ധം. തുങ്ഗാ ഉച്ചാ ദീഘാ നാസികാ തുങ്ഗനാസാ, ഏവം ലദ്ധവോഹാരം അത്തനോ ഘാനം. ‘‘ലദ്ധവോഹാരാ’’തി വാ പാഠോ, തസ്മിം സതി തുങ്ഗാ നാസാ യേസം തേ തുങ്ഗനാസാ, ഏവം ലദ്ധവോഹാരാ സത്താ അത്തനോ ഘാനന്തി യോജനാ കാതബ്ബാ. ജിവ്ഹം…പേ… മഞ്ഞന്തി വണ്ണസണ്ഠാനതോ, കിച്ചതോ ച. കായം…പേ… മഞ്ഞന്തി ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിയാ. മനം…പേ… മഞ്ഞന്തി അതീതാദിഅത്ഥചിന്തനസമത്ഥം. അത്തനാ പടിലദ്ധാനി അജ്ഝത്തഞ്ച സരീരഗന്ധാദീനി, ബഹിദ്ധാ ച വിലേപനഗന്ധാദീനി. ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതീതി യദാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഹോതി, തദാ ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജതീതി സാമഞ്ഞേന ഗഹിതാ ഉപ്പാദകിരിയാ ലക്ഖണഭാവേന വുത്താ, വിസയവിസിട്ഠാ ച ലക്ഖിതബ്ബഭാവേന. ന ഹി സാമഞ്ഞവിസേസേഹി നാനത്തവോഹാരോ ന ഹോതീതി. ഉപ്പജ്ജമാനാതി വാ അനിച്ഛിതോ ഉപ്പാദോ ഹേതുഭാവേന വുത്തോ, ഉപ്പജ്ജതീതി നിച്ഛിതോ ഫലഭാവേന യദി ഉപ്പജ്ജമാനാ ഹോതി, ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജതീതി.

നിരോധസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൦൧. ‘‘സബ്ബാനി നിബ്ബാനവേവചനാനേവാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘നിബ്ബാനഞ്ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ആഗമ്മാതി നിമിത്തം കത്വാ. നിബ്ബാനഹേതുകോ ഹി തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ. ഖയഗമനവസേന വിരജ്ജതി. അപ്പവത്തിഗമനവസേന നിരുജ്ഝതി. അനപേക്ഖതായ ചജനവസേന, ഹാനിവസേന വാ ചജീയതി. പുന യഥാ നപ്പവത്തതി, തഥാ ദൂര ഖിപനവസേന പടിനിസ്സജ്ജീയതി. ബന്ധനഭൂതായ മോചനവസേന മുച്ചതി. അസംകിലേസവസേന ന അല്ലീയതി. കസ്മാ പനേതം നിബ്ബാനം ഏകമേവ സമാനം നാനാനാമേഹി വുച്ചതീതി? പടിപക്ഖനാനതായാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകമേവ ഹീ’’തിആദിമാഹ. സങ്ഖതധമ്മവിധുരസഭാവത്താ നിബ്ബാനസ്സ നാമാനിപി ഗുണനേമിത്തികത്താ സങ്ഖതധമ്മവിധുരാനേവ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘സബ്ബസങ്ഖതാനം നാമപടിപക്ഖവസേനാ’’തി. അസേസം വിരജ്ജതി തണ്ഹാ ഏത്ഥാതി അസേസവിരാഗോതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അയം പന വിസേസോ – നത്ഥി ഏതസ്സ ഉപ്പാദോ, ന വാ ഏതസ്മിം അധിഗതേ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പാദോതി അനുപ്പാദോ, അസങ്ഖതധമ്മോ. ‘‘അപ്പവത്ത’’ന്തിആദീസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ആയൂഹനം സമുദയോ, തപ്പടിപക്ഖവസേന അനായൂഹനം.

തണ്ഹാ അപ്പഹീനേ സതി യത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, പഹാനേ പന സതി തത്ഥ തത്ഥേവസ്സാ അഭാവോ സുദസ്സിതോതി ആഹ ‘‘തത്ഥേവ അഭാവം ദസ്സേതു’’ന്തി. അപഞ്ഞത്തിന്തി അപഞ്ഞാപനം, ‘‘തിത്ത അലാബു അത്ഥീ’’തി വോഹാരാഭാവം വാ. തിത്തഅലാബുവല്ലിയാ അപ്പവത്തിം ഇച്ഛന്തോ പുരിസോ വിയ അരിയമഗ്ഗോ, തസ്സ തസ്സാ അപ്പവത്തിനിന്നചിത്തസ്സ മൂലച്ഛേദനം വിയ മഗ്ഗസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണസ്സ തണ്ഹായ പഹാനം, തദപ്പവത്തി വിയ തണ്ഹായ അപ്പവത്തിഭൂതം നിബ്ബാനം ദട്ഠബ്ബം.

ദുതിയഉപമായം ദക്ഖിണദ്വാരം വിയ നിബ്ബാനം, ചോരഘാതകാ വിയ മഗ്ഗോ. ദക്ഖിണദ്വാരേ ഘാതിതാപി ചോരാ പച്ഛാ ‘‘അടവിയം ചോരാ ഘാതിതാ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവം നിബ്ബാനം ആഗമ്മ നിരുദ്ധാപി തണ്ഹാ ‘‘ചക്ഖാദീസു നിരുദ്ധാ’’തി വുച്ചതി തത്ഥ കിച്ചകരണാഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം. പുരിമാ വാ ഉപമാ മഗ്ഗേന നിരുദ്ധായ ‘‘പിയരൂപസാതരൂപേസു നിരുദ്ധാ’’തി വത്തബ്ബതാദസ്സനത്ഥം വുത്താ, പച്ഛിമാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ നിരുദ്ധായ ‘‘പിയരൂപസാതരൂപേസു നിരുദ്ധാ’’തി വത്തബ്ബതാദസ്സനത്ഥം വുത്താതി അയം ഏതാസം വിസേസോ.

മഗ്ഗസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൦൨. അഞ്ഞമഗ്ഗപടിക്ഖേപനത്ഥന്തി തിത്ഥിയേഹി പരികപ്പിതസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാഭാവപടിക്ഖേപനത്ഥം, അഞ്ഞസ്സ വാ മഗ്ഗഭാവപടിക്ഖേപോ അഞ്ഞമഗ്ഗപടിക്ഖേപോ, തദത്ഥം. ‘‘അയ’’ന്തി പന അത്തനോ, തേസു ച ഭിക്ഖൂസു ഏകച്ചാനം പച്ചക്ഖഭാവതോ ആസന്നപച്ചക്ഖവചനം. ആരകത്താതി നിരുത്തിനയേന അരിയസദ്ദസിദ്ധിമാഹ. അരിയഭാവകരത്താതി അരിയകരണോ അരിയോതി ഉത്തരപദലോപേന, പുഗ്ഗലസ്സ അരിയഭാവകരത്താ അരിയം കരോതീതി വാ അരിയോ, അരിയഫലപടിലാഭകരത്താ വാ അരിയം ഫലം ലഭാപേതി ജനേതീതി അരിയോ. പുരിമേന ചേത്ഥ അത്തനോ കിച്ചവസേന, പച്ഛിമേന ഫലവസേന അരിയനാമലാഭോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. ചതുസച്ചപടിവേധാവഹം കമ്മട്ഠാനം ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം, ചതുസച്ചം വാ ഉദ്ദിസ്സ പവത്തം ഭാവനാകമ്മം യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം ഠാനഭൂതന്തി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം. പുരിമാനി ദ്വേ സച്ചാനി വട്ടം പവത്തിഹേതുഭാവതോ. പച്ഛിമാനി വിവട്ടം നിവത്തിതദധിഗമുപായഭാവതോ. വട്ടേ കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസോ സരൂപതോ പരിഗ്ഗഹസബ്ഭാവതോ. വിവട്ടേ നത്ഥി അവിസയത്താ, വിസയത്തേ ച പയോജനാഭാവതോ. പുരിമാനി ദ്വേ സച്ചാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. കമ്മട്ഠാനപാളിയാ ഹി തദത്ഥസല്ലക്ഖണേന വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ. തേനാഹ ‘‘വാചായ പുനപ്പുനം പരിവത്തേന്തോ’’തി. ഇട്ഠം കന്തന്തി നിരോധമഗ്ഗേസു നിന്നഭാവം ദസ്സേതി, ന അഭിനന്ദനം, തന്നിന്നഭാവോയേവ ച തത്ഥ കമ്മകരണം ദട്ഠബ്ബം.

ഏകപടിവേധേനേവാതി ഏകഞാണേനേവ പടിവിജ്ഝനേന. പടിവേധോ പടിഘാതാഭാവേന വിസയേ നിസ്സങ്ഗചാരസങ്ഖാതം നിബ്ബിജ്ഝനം. അഭിസമയോ അവിരജ്ഝിത്വാ വിസയസ്സ അധിഗമസങ്ഖാതോ അവബോധോ. ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ജാനനമേവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി പരിഞ്ഞാപടിവേധോ, തേന. ഇദഞ്ച യഥാ തസ്മിം ഞാണേ പവത്തേ പച്ഛാ ദുക്ഖസ്സ സരൂപാദിപരിച്ഛേദേ സമ്മോഹോ ന ഹോതി, തഥാ പവത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തം, ന പന മഗ്ഗഞാണസ്സ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൪൮൪; ൩.൧൦൪) പവത്തനതോ. പഹീനസ്സ പുന അപ്പഹാതബ്ബതായ പകട്ഠം ഹാനം ചജനം സമുച്ഛിന്ദനം, പഹാനമേവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി പഹാനപടിവേധോ, തേന. അയമ്പി യസ്മിം കിലേസേ അപ്പഹീയമാനേ മഗ്ഗഭാവനായ ന ഭവിതബ്ബം, അസതി ച മഗ്ഗഭാവനായ യോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തസ്സ കിലേസസ്സ പടിഘാതം കരോന്തസ്സ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേന്തസ്സ ഞാണസ്സ തഥാപവത്തിയം പടിഘാതാഭാവേന നിസ്സങ്ഗചാരം ഉപാദായ ഏവം വുത്തോ. സച്ഛികിരിയാ പച്ചക്ഖകരണം അനുസ്സവാകാരപരിവിതക്കാദികേ മുഞ്ചിത്വാ സരൂപതോ ആരമ്മണകരണം ‘‘ഇദം ത’’ന്തി യഥാസഭാവതോ ഗഹണം, സാ ഏവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി സച്ഛികിരിയാപടിവേധോ, തേന. അയം പനസ്സ ആവരണസ്സ അസമുച്ഛിന്ദനതോ ഞാണം നിരോധം ആലമ്ബിതും ന സക്കോതി, തസ്സ സമുച്ഛിന്ദനതോ തം സരൂപതോ വിഭാവേന്തമേവ പവത്തതീതി ഏവം വുത്തോ. ഭാവനാ ഉപ്പാദനാ, വഡ്ഢനാ ച. തത്ഥ പഠമമഗ്ഗേ ഉപ്പാദനട്ഠേന, ദുതിയാദീസു വഡ്ഢനട്ഠേന, ഉഭയത്ഥാപി വാ ഉഭയഥാപി വേദിതബ്ബം. പഠമമഗ്ഗേപി ഹി യഥാരഹം വുട്ഠാനഗാമിനിയം പവത്തം പരിജാനനാദിം വഡ്ഢേന്തോ പവത്തോതി വഡ്ഢനട്ഠേന ഭാവനാ സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ദുതിയാദീസുപി അപ്പഹീനകിലേസപ്പഹാനതോ, പുഗ്ഗലന്തരഭാവസാധനതോ ച ഉപ്പാദനട്ഠേന ഭാവനാ സക്കാ വിഞ്ഞാതും, സാ ഏവ വുത്തനയേന പടിവേധോതി ഭാവനാപടിവേധോ, തേന. അയമ്പി ഹി യഥാ ഞാണേ പവത്തേ പച്ഛാ മഗ്ഗധമ്മാനം സരൂപപരിച്ഛേദേ സമ്മോഹോ ന ഹോതി, തഥാ പവത്തിമേവ ഗഹേത്വാ വുത്തോ.

തിട്ഠന്തു താവ യഥാധിഗതാ മഗ്ഗധമ്മാ, യഥാപവത്തേസു ഫലധമ്മേസുപി അയം യഥാധിഗതസച്ചധമ്മേസു വിയ വിഗതസമ്മോഹോവ ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ’’തി (മഹാവ. ൧൮; ദീ. നി. ൧.൨൯൯; മ. നി. ൨.൬൯) യതോ സചസ്സ ധമ്മതാസഞ്ചോദിതാ യഥാധിഗതസച്ചധമ്മാലമ്ബനിയോ മഗ്ഗവീഥിതോ പരതോ മഗ്ഗഫലപഹീനാവസിട്ഠകിലേസനിബ്ബാനാനം പച്ചവേക്ഖണാ പവത്തന്തി, ദുക്ഖസച്ചമ്മോപി സക്കായദിട്ഠിആദയോ. അയഞ്ച അത്ഥവണ്ണനാ ‘‘പരിഞ്ഞാഭിസമയേനാ’’തിആദീസുപി വിഭാവേതബ്ബാ. ഏകാഭിസമയേന അഭിസമേതീതി ഏത്ഥാഹ വിതണ്ഡവാദീ ‘‘അരിയമഗ്ഗഞാണം ചതൂസു സച്ചേസു നാനാഭിസമയവസേന കിച്ചകര’’ന്തി, സോ അഭിധമ്മേ (കഥാ. ൨൭൪) ഓധിസോകഥായ സഞ്ഞാപേതബ്ബോ. ഇദാനി തമേവ ഏകാഭിസമയം വിത്ഥാരവസേന വിഭാവേതും ‘‘ഏവമസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പുബ്ബഭാഗേ…പേ… പടിവേധോ ഹോതീ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു പടിവേധോ പുബ്ബഭാഗിയോ ന ഹോതീതി? സച്ചമേതം നിപ്പരിയായതോ, ഇധ പന ഉഗ്ഗഹാദിവസേന പവത്തോ അവബോധോ പരിയായതോ തഥാ വുത്തോ. പടിവേധനിമിത്തത്താ വാ ഉഗ്ഗഹാദിവസേന പവത്തം ദുക്ഖാദീസു പുബ്ബഭാഗേ ഞാണം ‘‘പടിവേധോ’’തി വുത്തം, ന പടിവിജ്ഝനസഭാവം. കിച്ചതോതി പുബ്ബഭാഗേഹി ദുക്ഖാദിഞാണേഹി കാതബ്ബകിച്ചസ്സ ഇധ നിപ്ഫത്തിതോ, ഇമസ്സേവ വാ ഞാണസ്സ ദുക്ഖാദിപ്പകാസനകിച്ചതോ, പരിഞ്ഞാദിതോതി അത്ഥോ. ആരമ്മണപടിവേധോതി സച്ഛികിരിയാപടിവേധമാഹ. സാതി പച്ചവേക്ഖണാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ഠാനേ. ഉഗ്ഗഹാദീസു വുച്ചമാനേസു ന വുത്താ അനവസരത്താ. അധിഗമേ ഹി സതി തസ്സാ സിയാ അവസരോ.

തംയേവ ഹി അനവസരം ദസ്സേതും ‘‘ഇമസ്സ ചാ’’തിആദി വുത്തം. പുബ്ബേ പരിഗ്ഗഹതോതി കമ്മട്ഠാനപരിഗ്ഗഹതോ പുബ്ബേ. ഉഗ്ഗഹാദിവസേന സച്ചാനം പരിഗ്ഗണ്ഹനഞ്ഹി പരിഗ്ഗഹോ. തഥാ താനി പരിഗ്ഗണ്ഹനതോ മനസികാരദള്ഹതായ പുബ്ബഭാഗിയാ ദുക്ഖപരിഞ്ഞാദയോ ഹോന്തി യേവാതി ആഹ ‘‘പരിഗ്ഗഹതോ പട്ഠായ ഹോതീ’’തി. അപരഭാഗേതി മഗ്ഗക്ഖണേ. ദുദ്ദസത്താതി അത്തനോ പവത്തിക്ഖണവസേന പാകടാനിപി പകതിഞാണേന സഭാവരസതോ ദട്ഠും അസക്കുണേയ്യത്താ. ഗമ്ഭീരേനേവ ച ഭാവനാഞാണേന, തഥാപി മത്ഥകപ്പത്തേന അരിയമഗ്ഗഞാണേനേവ യാഥാവതോ പസ്സിതബ്ബത്താ ഗമ്ഭീരാനി. തേനാഹ ‘‘ലക്ഖണപടിവേധതോ പന ഉഭയമ്പി ഗമ്ഭീര’’ന്തി. ഇതരാനി അസംകിലിട്ഠഅസംകിലേസികതായ അച്ചന്തസുഖപ്പത്തായ അനുപ്പത്തിഭവതായ, അനുപ്പന്നപുബ്ബതായ ച പവത്തിവസേന അപാകടത്താ ച പരമഗമ്ഭീരത്താ, തഥാ പരമഗമ്ഭീരഞാണേനേവ പസ്സിതബ്ബതായ പകതിഞാണേന ദട്ഠും ന സക്കുണേയ്യാനീതി ദുദ്ദസാനി. തേനാഹ ‘‘ഇതരേസം പനാ’’തിആദി. പയോഗോതി കിരിയാ, വായാമോ വാ. തസ്സ മഹന്തതരസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബതം, ദുക്കരതരതഞ്ച ഉപമാഹി ദസ്സേതി ‘‘ഭവഗ്ഗഗ്ഗഹണത്ഥ’’ന്തിആദിനാ. പടിവേധക്ഖണേതി അരിയസ്സ മഗ്ഗസ്സ ചതുസച്ചസമ്പടിവേധക്ഖണേ. ഏകമേവ തം ഞാണന്തി ദുക്ഖാദീസു പരിഞ്ഞാദികിച്ചസാധനവസേന ഏകമേവ തം മഗ്ഗഞാണം ഹോതി.

ഇമേസു തീസു ഠാനേസൂതി ഇമേസു വിരമിതബ്ബതാവസേന ജോതിതേസു തീസു കാമബ്യാപാദവിഹിംസാവിതക്കവത്ഥൂസു. വിസും വിസും ഉപ്പന്നസ്സ തിവിധഅകുസലസങ്കപ്പസ്സ. പദപച്ഛേദതോതി ഏത്ഥ ഗതമഗ്ഗോ ‘‘പദ’’ന്തി വുച്ചതി, യേന ച ഉപായേന കാരണേന കാമവിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ തസ്സ ഗതമഗ്ഗോതി തസ്സ പച്ഛേദോ ഘാതോ പദപച്ഛേദോ, തതോ പദപച്ഛേദതോ. അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനം അനുപ്പത്തിസാധനം, തസ്സ വസേന. മഗ്ഗകിച്ചസാധനേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനോ ഏകോവ തിവിധകിച്ചസാധനോ കുസലസങ്കപ്പോ ഉപ്പജ്ജതി. തിവിധാകുസലസങ്കപ്പസമുച്ഛേദനമേവ ഹേത്ഥ തിവിധകിച്ചസാധനം ദട്ഠബ്ബം. ഇമിനാ നയേന ‘‘ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസൂ’’തിആദീസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

മുസാവാദാവേരമണിആദയോതി ഏത്ഥ യസ്മാ സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൭൦൩) വിരതിചേതനാ, സബ്ബേ സമ്പയുത്തധമ്മാ ച സിക്ഖാപദാനീതി ആഗതാനീതി തത്ഥ പധാനാനം വിരതിചേതനാനം വസേന ‘‘വിരതിയോപി ഹോന്തി ചേതനായോപീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൭൦൩) സമ്മോഹവിനോദനിയം വുത്തം, തസ്മാ കേചി ‘‘ആദി-സദ്ദേന ന കേവലം പിസുണവാചാ വേരമണിആദീനംയേവ സങ്ഗഹോ, അഥ ഖോ താദിസാനം ചേതനാനമ്പി സങ്ഗഹോ’’തി വദന്തി, തം പുബ്ബഭാഗവസേന വുച്ചമാനത്താ യുജ്ജേയ്യ, മുസാവാദാദീഹി വിരമണകാലേ വാ വിരതിയോ, സുഭാസിതാദിവാചാഭാസനാദികാലേ ച ചേതനായോ യോജേതബ്ബാ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന വിരതിയോവ ഇച്ഛിതബ്ബാ ചേതനാനം അമഗ്ഗങ്ഗത്താ. ഏകസ്സ ഞാണസ്സ ദുക്ഖാദിഞാണതാ വിയ, ഏകായ വിരതിയാ മുസാവാദാദിവിരതിഭാവോ വിയ ച ഏകായ ചേതനായ സമ്മാവാചാദികിച്ചത്തയസാധനസഭാവാഭാവാ സമ്മാവാചാദിഭാവാസിദ്ധിതോ, തംസിദ്ധിയം അങ്ഗത്തയതാസിദ്ധിതോ ച.

ഭിക്ഖുസ്സ ആജീവഹേതുകം കായവചീദുച്ചരിതം നാമ അയോനിസോ ആഹാരപരിയേസനഹേതുകമേവ സിയാതി ആഹ ‘‘ഖാദനീയ…പേ… ദുച്ചരിത’’ന്തി. കായവചീദുച്ചരിതഗ്ഗഹണഞ്ച കായവചീദ്വാരേയേവ ആജീവപകോപോ, ന മനോദ്വാരേതി ദസ്സനത്ഥം. തേനാഹ ‘‘ഇമേസുയേവ സത്തസു ഠാനേസൂ’’തി.

അനുപ്പന്നാനന്തി അസമുദാചാരവസേന വാ അനനുഭൂതാരമ്മണവസേന വാ അനുപ്പന്നാനം. അഞ്ഞഥാ ഹി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനുപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ നാമ ന സന്തി. തേനാഹ ‘‘ഏകസ്മിം ഭവേ’’തിആദി. യസ്മിം ഭവേ അയം ഇമം വീരിയം ആരഭതി, തസ്മിം ഏകസ്മിം ഭവേ.ജനേതീതി ഉപ്പാദേതി. താദിസം ഛന്ദം കുരുമാനോ ഏവം ഛന്ദം ജനേതി നാമ. വായാമം കരോതീതി പയോഗം പരക്കമം കരോതി. വീരിയം പവത്തേതീതി കായികചേതസികവീരിയം പകാരതോ വത്തേതി. വീരിയേന ചിത്തം പഗ്ഗഹിതം കരോതീതി തേനേവ സഹജാതവീരിയേന ചിത്തം ഉക്ഖിപേന്തോ കോസജ്ജപാതതോ നിസേധനേന പഗ്ഗഹിതം കരോതി. പദഹനം പവത്തേതീതി പധാനം വീരിയം കരോതി. പടിപാടിയാ പനേതാനി ചത്താരി പദാനി ആസേവനാഭാവനാബഹുലീകമ്മസാതച്ചകിരിയാഹി യോജേതബ്ബാനി.

ഉപ്പന്നപുബ്ബാനന്തി സദിസവോഹാരേന വുത്തം. ഭവതി ഹി തംസദിസേസു തബ്ബോഹാരോ യഥാ ‘‘സാ ഏവ തിത്തിരി, താനി ഏവ ഓസധാനീ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഇദാനി താദിസേ’’തി. ഉപ്പന്നാനന്തി ‘‘അനുപ്പന്നാ’’തി അവത്തബ്ബതം ആപന്നാനം. പഹാനായാതി പജഹനത്ഥായ. അനുപ്പന്നാനം കുസലാനന്തി ഏത്ഥ കുസലാതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അധിപ്പേതാ, തേസഞ്ച ഉപ്പാദോ നാമ അധിഗമോ പടിലാഭോ, തപ്പടിക്ഖേപേന അനുപ്പാദോ അപ്പടിലാഭോതി ആഹ ‘‘അപ്പടിലദ്ധാനം പഠമജ്ഝാനാദീന’’ന്തി. ‘‘ഠിതിയാ വീരിയം ആരഭതീ’’തി വുത്തേ ന ഖണഠിതി അധിപ്പേതാ തദത്ഥം വീരിയാരബ്ഭേന പയോജനാഭാവതോ, അഥ ഖോ പബന്ധഠിതി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിപബന്ധവസേന ഠിതത്ഥ’’ന്തി. സമ്മുസ്സനം പടിപക്ഖധമ്മവസേന അദസ്സനമുപഗമനന്തി തപ്പടിക്ഖേപേന അസമ്മുസ്സനം അസമ്മോസോതി ആഹ ‘‘അസമ്മോസായാതി അവിനാസനത്ഥ’’ന്തി. ഭിയ്യോഭാവോ പുനപ്പുനം ഭവനം, സോ പന ഉപരൂപരി ഉപ്പത്തീതി ആഹ ‘‘ഉപരിഭാവായാ’’തി. വേപുല്ലം അഭിണ്ഹപ്പവത്തിയാ പഗുണബലവഭാവാപത്തീതി വുത്തം ‘‘വേപുല്ലായാതി വിപുലഭാവായാ’’തി, മഹന്തഭാവായാതി അത്ഥോ. ഭാവനായ പരിപൂരണത്ഥന്തി ഝാനാദിഭാവനാപരിബ്രൂഹനത്ഥം.

ചതൂസു ഠാനേസൂതി അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനാദീസു ചതൂസു ഠാനേസു. കിച്ചസാധനവസേനാതി ചതുബ്ബിധസ്സപി കിച്ചസ്സ ഏകജ്ഝം നിപ്ഫാദനവസേന.

ഝാനാനി പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി നാനാതി യദിപി സമാധിഉപകാരകേഹി അഭിനിരോപനാനുമജ്ജനസമ്പിയായനബ്രൂഹനസന്തസുഖസഭാവേഹി വിതക്കാദീഹി സമ്പയോഗഭേദതോ ഭാവനാതിസയപ്പവത്താനം ചതുന്നം ഝാനാനം വസേന സമ്മാസമാധി വിഭത്തോ, തഥാപി വായാമോ വിയ അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനാദിചതുവായാമകിച്ചം, സതി വിയ ച അസുഭാസുഖാനിച്ചാനത്തേസു കായാദീസു സുഭാദിസഞ്ഞാപ്പഹാനചതുസതികിച്ചം, ഏകോ സമാധി ചതുഝാനസമാധികിച്ചം ന സാധേതീതി പുബ്ബഭാഗേപി പഠമജ്ഝാനസമാധി ഏവ മഗ്ഗക്ഖണേപി, തഥാ പുബ്ബഭാഗേപി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധി ഏവ മഗ്ഗക്ഖണേ പീതി അത്ഥോ. നാനാമഗ്ഗവസേനാതി പഠമമഗ്ഗാദിനാനാമഗ്ഗവസേന ഝാനാനി നാനാ. ദുതിയാദയോപി മഗ്ഗാ ദുതിയാദീനം ഝാനാനം. അയം പനസ്സാതി ഏത്ഥ മഗ്ഗഭാവേന ചതുബ്ബിധമ്പി ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ ‘‘അസ്സാ’’തി വുത്തം, അസ്സ മഗ്ഗസ്സാതി അത്ഥോ. അയന്തി പന അയം ഝാനവസേന സബ്ബസദിസസബ്ബാസദിസേകച്ചസദിസതാ വിസേസോ.

പാദകജ്ഝാനനിയമേന ഹോതീതി ഇധ പാദകജ്ഝാനനിയമം ധുരം കത്വാ വുത്തം, യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സമ്മോഹവിനോദനിയമ്പി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൦൫). അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. ൩൫൦) പന വിപസ്സനാനിയമോ വുത്തോ സബ്ബവാദാവിരോധതോ, ഇധ പന സമ്മസിതജ്ഝാനപുഗ്ഗലജ്ഝാസയവാദനിവത്തനതോ പാദകജ്ഝാനനിയമോ വുത്തോ. വിപസ്സനാനിയമോ പന സാധാരണത്താ ഇധാപി ന പടിക്ഖിത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞേ ച ആചരിയവാദാ പരതോ വക്ഖമാനാ വിഭജിതബ്ബാതി യഥാവുത്തമേവ താവ പാദകജ്ഝാനനിയമം വിഭജന്തോ ആഹ ‘‘പാദകജ്ഝാനനിയമേന താവാ’’തി. പഠമജ്ഝാനികോ ഹോതി, യസ്മാ ആസന്നപദേസേ വുട്ഠിതസമാപത്തി മഗ്ഗസ്സ അത്തനോ സദിസഭാവം കരോതി ഭൂമിവണ്ണോ വിയ ഗോധാവണ്ണസ്സ. പരിപുണ്ണാനേവ ഹോന്തീതി അട്ഠ സത്ത ച ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സത്ത ഹോന്തി സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ അഭാവതോ. ഛ ഹോന്തി പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ അഭാവതോ. മഗ്ഗങ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാനം സത്തഛഭാവം അതിദിസതി ‘‘ഏസ നയോ’’തി. അരൂപേ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനം…പേ… വുത്തം അട്ഠസാലിനിയന്തി അധിപ്പായോ. നനു തത്ഥ ‘‘അരൂപേ തികചതുക്കജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൩൫൦) വുത്തം, ന ‘‘ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാന’’ന്തി? സച്ചമേതം, യേസു പന സംസയോ അത്ഥി, തേസം ഉപ്പത്തിദസ്സനേന, തേന അത്ഥതോ ‘‘ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തമേവ ഹോതീതി ഏവമാഹാതി വേദിതബ്ബം. സമുദായഞ്ച അപേക്ഖിത്വാ ‘‘തഞ്ച ലോകുത്തരം, ന ലോകിയ’’ന്തി ആഹ ‘‘അവയവേകത്തം ലിങ്ഗസമുദായസ്സ വിസേസകം ഹോതീ’’തി. ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ ഹി തത്ഥ ലോകിയം ഉപ്പജ്ജതി, ന ചതുക്കം, പഞ്ചകം വാതി. ഏത്ഥ കഥന്തി പാദകജ്ഝാനസ്സ അഭാവാ കഥം ദട്ഠബ്ബന്തി അത്ഥോ. തംഝാനികാവസ്സ തത്ഥ തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തജ്ഝാനികംപഠമഫലാദിം പാദകം കത്വാ ഉപരിമഗ്ഗഭാവനായാതി അധിപ്പായോ. തികചതുക്കജ്ഝാനികം പന മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ തത്ഥ ഉപ്പന്നസ്സ അരൂപചതുത്ഥജ്ഝാനം, തജ്ഝാനികം ഫലഞ്ച പാദകം കത്വാ ഉപരിമഗ്ഗഭാവനായ അഞ്ഞഝാനികാപി ഉപ്പജ്ജന്തീതി, ഝാനങ്ഗാദിനിയാമികാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസമാപത്തിപാദകം, ന സമ്മസിതബ്ബാതി ഫലസ്സാപി പാദകതാ ദട്ഠബ്ബാ.

കേചി പനാതി മോരവാപീമഹാദത്തത്ഥേരം സന്ധായാഹ. പുന കേചീതി തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരം. തതിയവാരേ കേചീതി ‘‘പാദകജ്ഝാനമേവ നിയമേതീ’’തി ഏവം വാദിനം തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരഞ്ചേവ അനന്തരം വുത്തേ ദ്വേ ച ഥേരേ ഠപേത്വാ ഇതരേ ഥേരേ സന്ധായ വദതി.

൪൦൩. സസന്തതിപരിയാപന്നാനം ദുക്ഖസമുദയാനം അപ്പവത്തിഭാവേന പരിഗ്ഗയ്ഹമാനോ നിരോധോപി സസന്തതിപരിയാപന്നോ വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അത്തനോ വാ ചത്താരി സച്ചാനീ’’തി. പരസ്സ വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ സസഞ്ഞിമ്ഹി സമനകേ ലോകഞ്ച പഞ്ഞാപേമി, ലോകസമുദയഞ്ച പഞ്ഞാപേമി, ലോകനിരോധഞ്ച പഞ്ഞാപേമി, ലോകനിരോധഗാമിനിപടിപദഞ്ച പഞ്ഞാപേമീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൦൭; അ. നി. ൪.൪൫) കഥം പന ആദികമ്മികോ നിരോധമഗ്ഗസച്ചാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി? അനുസ്സവാദിസിദ്ധമാകാരം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ലോകുത്തരബോജ്ഝങ്ഗേ ഉദ്ദിസ്സാപി പരിഗ്ഗഹോ ന വിരുജ്ഝതി. യഥാസമ്ഭവതോതി സമ്ഭവാനുരൂപം, ഠപേത്വാ നിരോധസച്ചം സേസസച്ചവസേന സമുദയവയാതി വേദിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

ചതുസച്ചപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധമ്മാനുപസ്സനാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪൦൪. ‘‘അട്ഠികസങ്ഖലികം സമംസ’’ന്തിആദികാ സത്ത സിവഥികാ അട്ഠികകമ്മട്ഠാനതായ ഇതരാസം ഉദ്ധുമാതകാദീനം സഭാവേനേവാതി നവന്നം സിവഥികാനം അപ്പനാകമ്മട്ഠാനതാ വുത്താ. ദ്വേയേവാതി ആനാപാനം, ദ്വത്തിംസാകാരോതി ഇമാനി ദ്വേയേവ. അഭിനിവേസോതി വിപസ്സനാഭിനിവേസോ, സോ പന സമ്മസനിയധമ്മപരിഗ്ഗഹോ. ഇരിയാപഥാ, ആലോകിതാദയോ ച രൂപധമ്മാനം അവത്ഥാവിസേസമത്തതായ ന സമ്മസനുപഗാ വിഞ്ഞത്തിആദയോ വിയ. നീവരണബോജ്ഝങ്ഗാ ആദിതോ ന പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാതി വുത്തം ‘‘ഇരിയാപഥ…പേ… ന ജായതീ’’തി. കേസാദിഅപദേസേന തദുപാദാനധമ്മാ വിയ ഇരിയാപഥാദിഅപദേസേന തദവത്ഥാ രൂപധമ്മാ പരിഗ്ഗയ്ഹന്തി, നീവരണാദിമുഖേന ച തംസമ്പയുത്താ, തംനിസ്സയധമ്മാതി അധിപ്പായേന മഹാസിവത്ഥേരോ ച ഇരിയാപഥാദീസുപി ‘‘അഭിനിവേസോ ജായതീ’’തി അവോച. ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മേ’’തിആദി പന സഭാവതോ ഇരിയാപഥാദീനം ആദികമ്മികസ്സ അനിച്ഛിതഭാവദസ്സനം. അപരിഞ്ഞാപുബ്ബികാ ഹി പരിഞ്ഞാതി.

കാമം ‘‘ഇധ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസേസു തത്ഥ തത്ഥ ഭിക്ഖുഗ്ഗഹണം കതം തംപടിപത്തിയാ ഭിക്ഖുഭാവദസ്സനത്ഥം, ദേസനാ പന സബ്ബസാധാരണാതി ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹി കോചി ഭിക്ഖവേ’’ ഇച്ചേവ വുത്തം, ന ഭിക്ഖു യേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ ഹി കോചി ഭിക്ഖു വാ’’തിആദിമാഹ. ദസ്സനമഗ്ഗേന ഞാതമരിയാദം അനതിക്കമിത്വാ ജാനന്തീ സിഖാപ്പത്താ അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞാ അഞ്ഞാ നാമ, തസ്സ ഫലഭാവതോ അഗ്ഗഫലം പീതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞാതി അരഹത്ത’’ന്തി.

അപ്പതരേപി കാലേ സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവം ദസ്സേന്തോതി യോജനാ. നിയ്യാതേന്തോതി നിഗമേന്തോ.

മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.