൧൦. പായാസിരാജഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൪൦൬. ഭഗവതാ ഏവം ഗഹിതനാമത്താതി യോജനാ. യസ്മാ രാജപുത്താ ലോകേ ‘‘കുമാരോ’’തി വോഹരീയന്തി. അയഞ്ച രഞ്ഞോ കിത്തിമപുത്തോ, തസ്മാ ആഹ ‘‘രഞ്ഞോ…പേ… സഞ്ജാനിംസൂ’’തി.

അസ്സാതി ഥേരസ്സ. പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവേസു ചേവ മനുസ്സേസു ച ഉപ്പജ്ജിത്വാ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി ഇന്ദ്രിയാനം അപരിപക്കത്താ. തതിയദിവസേതി പബ്ബതം ആരുള്ഹദിവസതോ തതിയേ ദിവസേ.

തേസം സാവകബോധിയാ നിയതതായ, പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ ച സാതിസയത്താ വിനിപാതം അഗന്ത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം…പേ… അനുഭവന്താനം. ദേവതായാതി പുബ്ബേ സഹധമ്മചാരിനിയാ സുദ്ധാവാസദേവതായ.

‘‘കുലദാരികായ കുച്ഛിമ്ഹി ഉപ്പന്നോ’’തി വത്വാ തം ഏവസ്സ ഉപ്പന്നഭാവം മൂലതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘സാ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സാതി കുലദാരികാ. ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകത്ഥോ, തേന വുച്ചമാനം വിസേസം ജോതേതി. കുലഘരന്തി പതികുലഗേഹം. ഗബ്ഭനിമിത്തന്തി ഗബ്ഭസ്സ സണ്ഠിതഭാവനിമിത്തം. സതിപി വിസാഖായ ച സാവത്ഥിവാസികുലപരിയാപന്നത്തേ തസ്സാ തത്ഥ പധാനഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘വിസാഖഞ്ചാ’’തി വുത്തം യഥാ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ ആഗതാ വാസിട്ഠോപി ആഗതോ’’തി. ദേവതാതി ഇധപി സാ ഏവ സുദ്ധാവാസദേവതാ. പഞ്ഹേതി ‘‘ഭിക്ഖു ഭിക്ഖു അയം വമ്മികോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪൯) ആഗതേ പന്നരസപഞ്ഹേ.

സേതബ്യാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന തസ്സ നഗരസ്സ നാമം.ഉത്തരേനാതി ഏന-സദ്ദയോഗേന ‘‘സേതബ്യ’’ന്തി ഉപയോഗവചനം പാളിയം വുത്തം. അത്ഥവചനേന പന ഉത്തരസദ്ദം അപേക്ഖിത്വാ സേതബ്യതോതി നിസ്സക്കപ്പയോഗോ കതോ. അനഭിസിത്തകരാജാതി ഖത്തിയജാതികോ അഭിസേകം അപ്പത്തോ.

പായാസിരാജഞ്ഞവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൦൭. ദിട്ഠിയേവ ദിട്ഠിഗതന്തി ഗത-സദ്ദേന പദവഡ്ഢനമാഹ, ദിട്ഠിയാ വാ ഗതമത്തം ദിട്ഠിഗതം, അയാഥാവഗ്ഗാഹിതായ ഗന്തബ്ബാഭാവതോ ദിട്ഠിയാ ഗഹണമത്തം, കേവലോ മിച്ഛാഭിനിവേസോതി അത്ഥോ, തം പന ദിട്ഠിഗതം തസ്സ അയോനിസോമനസികാരാദിവസേന ഉപ്പജ്ജിത്വാ പടിപക്ഖസമ്മുഖീഭാവാഭാവതോ, അനുരൂപാഹാരലാഭതോ ച സമുദാചാരപ്പത്തം ജാതന്തി പാളിയം ‘‘ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി വുത്തം. തം തം കാരണം അപദിസിത്വാതി തതോ ഇധാഗച്ഛനകസ്സ, ഇതോ തത്ഥ ഗച്ഛനകസ്സ ച അപദിസനതോ ‘‘തത്ഥ തത്ഥേവ സത്താനം ഉച്ഛിജ്ജനതോ’’തി ഏവമാദി തം തം കാരണം പടിരൂപകം അപദിസിത്വാ.

൪൦൮. ആപന്നാനധിപ്പേതത്ഥവിസയേ അയം പുരാ-സദ്ദപയോഗോതി ആഹ ‘‘പുരാ…പേ… സഞ്ഞാപേതീതി യാവ ന സഞ്ഞാപേതീ’’തി.

ചന്ദിമസൂരിയഉപമാവണ്ണനാ

൪൧൧. യഥാ ചന്ദിമസൂരിയാ ഉളാരവിപുലോഭാസതായ അഞ്ഞേന ഓഭാസേന അനഭിഭവനീയാ, ഏവമയമ്പി പഞ്ഞാഓഭാസേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചന്ദിമ…പേ… അഞ്ഞേനാ’’തിആദിമാഹ. ആദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘കിത്തകേ ഠാനേ ഏതേ പവത്തേന്തി, കിത്തകഞ്ച ഠാനം നേസം ആഭാ ഫരതീ’’തി ഏവമാദിമ്പി ചോദനം സങ്ഗണ്ഹാതി. പലിവേഠേസ്സതീതി ആബന്ധിസ്സതി, അനുയുഞ്ജിസ്സതീതി അത്ഥോ. നിബ്ബേഠേതും തം വിസ്സജ്ജേതും. തസ്മാതി യസ്മാ യഥാവുത്തം ചോദനം നിബ്ബേഠേതും ന സക്കോതി, തസ്മാ. അത്തനോ അനിച്ഛിതം സങ്ഘാതനം പക്ഖം പടിജാനന്തോ ‘‘പരസ്മിം ലോകേ, ന ഇമസ്മി’’ന്തിആദിമാഹ.

കഥം പനായം നത്ഥികദിട്ഠി ‘‘ദേവോ’’തി പടിജാനാതീതി തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ദേവാപി ദേവത്തഭാവേനേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തി, മനുസ്സാപി മനുസ്സത്തഭാവേനേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി ഏവം വാ അസ്സ ദിട്ഠി, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ദേവാ തേ, ന മനുസ്സാ’’തി വചനഞ്ച ന വിരുജ്ഝതി. ഏവം ചന്ദേതി ചന്ദവിമാനേ, ന ച ചന്ദേ വാ കഥിയന്തേ.

൪൧൨. ആബാധോ ഏതേസം അത്ഥീതി ആബാധികാ. ദുക്ഖം സഞ്ജാതം ഏതേസന്തി ദുക്ഖിതാ. സദ്ധായ അയിതബ്ബാ സദ്ധായികാ, സദ്ധായ പവത്തിട്ഠാനഭൂതാ. തേനാഹ ‘‘അഹം തുമ്ഹേ’’തിആദി. പച്ചയോ പത്തിയായനം ഏതേസു അത്ഥീതി പച്ചയികാ.

ചോരഉപമാവണ്ണനാ

൪൧൩. ഉദ്ദിസിത്വാതി ഉപേച്ച ദസ്സേത്വാ. കമ്മകാരണികസത്തേസൂതി നേരയികാനം സങ്ഘാതനകസത്തേസു. കമ്മമേവാതി തേഹി തേഹി നേരയികേഹി കതകമ്മമേവ. കമ്മകാരണം കരോതീതി ആയൂഹനാനുരൂപം തം തം കാരണം കരോതി, തഥാ ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. നിരയപാലാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന തത്ഥ സബ്ബം നിരയകണ്ഡപാളിം (മ. നി. ൩.൨൫൯) സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം സുത്തതോ (മ. നി. ൩.൨൫൯) നിരയപാലാനം അത്ഥിഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യുത്തിതോപി ദസ്സേതും ‘‘മനുസ്സലോകേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നേരയികേ നിരയേ പാലേന്തി തതോ നിഗ്ഗന്തും അപ്പദാനവസേന രക്ഖന്തീതി നിരയപാലാ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പപഞ്ചസൂദനീടീകായം ഗഹേതബ്ബം.

ഗൂഥകൂപപുരിസഉപമാവണ്ണനാ

൪൧൫. നിമ്മജ്ജഥാതി നിരവസേസതോ മജ്ജഥ സോധേഥ. തം പന തസ്സ തസ്സ ഗൂഥസ്സ തഥാ സോധനം അപനയനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അപനേഥാ’’തി.

അസുചീതി അസുദ്ധോ, സോ പന യസ്മാ മനവഡ്ഢനകോ മനോഹരോ ന ഹോതി, തസ്മാ ആഹ ‘‘അമനാപോ’’തി. അസുചിസങ്ഖാതം അസുചിഭാഗതം അത്തനോ സഭാവതം ഗതോ പത്തോതി അസുചിസങ്ഖാതോതി ആഹ ‘‘അസുചികോട്ഠാസഭൂതോ’’തി. ദുഗ്ഗന്ധോതി ദുട്ഠഗന്ധോ അനിട്ഠഗന്ധോ, സോ പന ന യോ കോചി, അഥ ഖോ പൂതിഗന്ധോതി ആഹ ‘‘കുണപഗന്ധോ’’തി. ജിഗുച്ഛിതബ്ബയുത്തോതി ഹീളിതബ്ബയുത്തോ. പടികൂലോ ഘാനിന്ദ്രിയസ്സ പടികൂലരൂപോ. ഉബ്ബാധതീതി ഉപരൂപരി ബാധതി. മനുസ്സാനം ഗന്ധോ…പേ… ബാധതി അതിവിയ അസുചിസഭാവത്താ, അസുചിമ്ഹിയേവ ജാതസംവദ്ധനഭാവതോ, ദേവാനഞ്ച ഘാനപസാദസ്സ തിക്ഖവിസദഭാവതോ.

൪൧൬. ദൂരേ നിബ്ബത്താ പരനിമ്മിതവസവത്തിആദയോ.

൪൧൯. സുന്ദരധമ്മേതി സോഭനഗുണേ. സുഗതിസുഖന്തി സുഗതി ചേവ തപ്പരിയാപന്നം സുഖഞ്ച.

ഗബ്ഭിനീഉപമാവണ്ണനാ

൪൨൦. പുഞ്ഞകമ്മതോ ഏതി ഉപ്പജ്ജതീതി അയോ, സുഖം. തപ്പടിപക്ഖതോ അനയോ, ദുക്ഖം. അപക്കന്തി ന സിദ്ധം ന നിട്ഠാനപ്പത്തം. ന പരിപാചേന്തി ന നിട്ഠാനം പാപേന്തി. ന ഉപച്ഛിന്ദന്തി അത്തവിനിപാതസ്സ സാവജ്ജഭാവതോ. ആഗമേന്തീതി ഉദിക്ഖന്തി. നിബ്ബിസന്തി യസ്സ പന തം കമ്മഫലം നിബ്ബിസന്തോ നിയുഞ്ജന്തോ, നിബ്ബിസന്തി വാ നിബ്ബേസം വേതനം പടികങ്ഖന്തോ ഭതപുരിസോ യഥാ.

൪൨൧. ഉബ്ഭിന്ദിത്വാതി ഉപസഗ്ഗേന പദവഡ്ഢനമത്തന്തി ആഹ ‘‘ഭിന്ദിത്വാ’’തി.

സുപിനകഉപമാവണ്ണനാ

൪൨൨. ‘‘നിക്ഖമന്തം വാ പവിസന്തം വാ ജീവ’’ന്തി ഇദം തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന വുത്തം. സോ ഹി ‘‘സത്താനം സുപിനദസ്സനകാലേ അത്തഭാവതോ ജീവോ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ തംതംആരാമരാമണേയ്യകദസ്സനാദിവസേന ഇതോ ചിതോ ച പരിബ്ഭമിത്വാ പുനദേവ അത്തഭാവം അനുപവിസതീ’’തി ഏവം പവത്തമിച്ഛാഗാഹവിപല്ലത്തചിത്തോ. അഥസ്സ ഥേരോ ഖുദ്ദകായ ആണിയാ വിപുലം ആണിം നീഹരന്തോ വിയ ജീവസമഞ്ഞാമുഖേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിം നീഹരിതുകാമോ ‘‘അപി നു താ തുയ്ഹം ജീവം പസ്സന്തി പവിസന്തം വാ നിക്ഖമന്തം വാ’’തി ആഹ. യത്ഥ പന തഥാരൂപാ ജീവസമഞ്ഞാ, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിത്താചാരം ജീവന്തി ഗഹേത്വാ ആഹാ’’തി വുത്തം.

൪൨൩. വേഠേത്വാതി വേഖദാനസങ്ഖേപേന വേഠേത്വാ. ചവനകാലേതി ചവനസ്സ ചുതിയാ പത്തകാലേ, ന ചവമാനകാലേ. രൂപക്ഖന്ധമത്തമേവാതി കതിപയരൂപധമ്മസങ്ഘാതമത്തമേവ. ഉതുസമുട്ഠാനരൂപധമ്മസമൂഹമത്തമേവ ഹി തദാ ലബ്ഭതി, മത്ത-സദ്ദോ വാ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ, തേന കമ്മജാദിതിസന്തതിരൂപവിസേസം നിവത്തേതി. അപ്പവത്താ ഹോന്തീതി അപ്പവത്തികാ ഹോന്തി, ന ഉപലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞാണേ പന ജീവസഞ്ഞീ, തസ്മാ ‘‘വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ഗച്ഛതീ’’തി ആഹ, തത്ഥ അനുപലബ്ഭനതോതി അധിപ്പായോ.

സന്തത്തഅയോഗുളഉപമാവണ്ണനാ

൪൨൪. വൂപസന്തതേജന്തി വിഗതുസ്മം.

൪൨൫. ആമതോതി ഏത്ഥ ആ-സദ്ദോ ആമിസ-സദ്ദോ വിയ ഉപഡ്ഢപരിയായോതി ആഹ ‘‘അദ്ധമതോ’’തി, ആമതോതി വാ ഈസം ദരഥേന ഉസ്മനാ യുത്തമരണോ മരന്തോതി അത്ഥോ. മീയമാനോ ഹി അവിഗതുസ്മോ ഹോതി, ന മതോ വിയ വിഗതുസ്മോ. തേനാഹ ‘‘മരിതും ആരദ്ധോ ഹോതീ’’തി. തഥാ രൂപസ്സ ഓധുനനം നാമസ്സ ഓരതോ പരിവത്തനമേവാതി ആഹ ‘‘ഓരതോ കരോഥാ’’തി. ഓരതോ കാതുകാമസ്സ പന സംപരിവത്തനം സന്ധുനനം, തം പന പരതോ കരണന്തി ആഹ ‘‘പരതോ കരോഥാ’’തി. പരമുഖം കതസ്സ ഇതോ ചിതോ പരിവത്തനം നിദ്ധുനനന്തി ആഹ ‘‘അപരാപരം കരോഥാ’’തി. ഇന്ദ്രിയാനി അപരിഭിന്നാനീതി അധിപ്പായേന ‘‘തഞ്ചായതനം ന പടിസംവേദേതീ’’തി വുത്തം.

സങ്ഖധമഉപമാവണ്ണനാ

൪൨൬. സങ്ഖം ധമതി, ധമാപേതീതി വാ സങ്ഖധമോ. ഉപലാപേത്വാതി ഉപരൂപരി സദ്ദയോഗവസേന സല്ലാപേത്വാ, സദ്ദയുത്തം കത്വാതി അത്ഥോ. തം പന അത്ഥതോ ധമനമേവാതി ആഹ ‘‘ധമിത്വാ’’തി.

അഗ്ഗികജടിലഉപമാവണ്ണനാ

൪൨൮. ആഹിതോ അഗ്ഗി ഏതസ്സ അത്ഥീതി അഗ്ഗികോ, സ്വാസ്സ അഗ്ഗികഭാവോ യസ്മാ അഗ്ഗിഹുതമാലാവേദിസമ്പാദനേഹി ചേവ ഇന്ധനധൂമബരിഹിസസപ്പിതേലൂപഹരണേഹി ബലിപുപ്ഫധൂമഗന്ധാദിഉപഹാരേഹി ച തസ്സ പയിരുപാസനായ ഇച്ഛിതോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അഗ്ഗിപരിചാരകോ’’തി. ആയും പാപുണാപേയ്യന്തി യഥാ ചിരജീവീ ഹോതി, ഏവം ആയും പച്ഛിമവയം പാപേയ്യം. വഡ്ഢിം ഗമേയ്യന്തി സരീരാവയവേ, ഗുണാവയവേ ച ഫാതിം പാപേയ്യം. അരണീ യുഗളന്തി ഉത്തരാരണീ, അധരാരണീതി അരണീദ്വയം.

൪൨൯. ഏവന്തി ‘‘ബാലോ പായാസിരാജഞ്ഞോ’’തിആദിപ്പകാരേന. തയാതി ഥേരം സന്ധായ വദതി. വുത്തയുത്തകാരണമക്ഖലക്ഖണേനാതി വുത്തയുത്തകാരണസ്സ മക്ഖനസഭാവേന. യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേനാതി സമധുരഗ്ഗഹണലക്ഖണേന. പലാസേനാതി പലാസേതീതി പലാസോ, പരസ്സ ഗുണേ ഉത്തരിതരേ ഡംസിത്വാ വിയ ഛഡ്ഡേന്തോ അത്തനോ ഗുണേഹി സമേ കരോതീതി അത്ഥോ. സമകരണരസോ ഹി പലാസോ, തേന പലാസേന.

ദ്വേസത്ഥവാഹഉപമാവണ്ണനാ

൪൩൦. ഹരിതകപത്തന്തി ഹരിതബ്ബപത്തം, അപ്പപത്തന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അന്തമസോ’’തിആദി. സന്നദ്ധധനുകലാപന്തി ഏത്ഥ കലാപന്തി തൂണീരമാഹ, തഞ്ച സന്നയ്ഹതോ ധനുനാ വിനാ ന സന്നയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘സന്നദ്ധധനുകലാപ’’ന്തി. ആസിത്തോദകാനി വടുമാനീതി ഗമനമഗ്ഗാ ചേവ തംതംഉദകമഗ്ഗാ ച സമ്മദേവ ദേവേന ഫുട്ഠത്താ തഹം തഹം പഗ്ഘരിതഉദക സന്ദമാനഉദകാ. തേനാഹ ‘‘പരിപുണ്ണസലിലാ മഗ്ഗാ ച കന്ദരാ ചാ’’തി.

യഥാഭതേനാതി സകടേസു യഥാഠപിതേന, യഥാ ‘‘അമ്മ ഇതോ കരോഹീ’’തി വുത്തേ ഠപേസീതി അത്ഥോ കരണകിരിയായ കിരിയാസാമഞ്ഞവാചീഭാവതോ. തസ്മാ യഥാരോപിതേന, യഥാഗഹിതേനാതി അത്ഥോ വുത്തോ.

അക്ഖധുത്തകഉപമാവണ്ണനാ

൪൩൪. പരാജയഗുളന്തി യേന ഗുളേന, യായ സലാകായ ഠിതായ ച പരാജയോ ഹോതി, തം അദസ്സനം ഗമേന്തോ ഗിലതി.പജ്ജോഹനന്തി പകാരേഹി ജുഹനകമ്മം. തം പന ബലിദാനവസേന കരീയതീതി ആഹ ‘‘ബലികമ്മ’’ന്തി.

സാണഭാരികഉപമാവണ്ണനാ

൪൩൬. ഗാമപത്തന്തി ഗാമോ ഏവ ഹുത്വാ ആപജ്ജിതബ്ബം, സുഞ്ഞഭാവേന അനാവസിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘വുട്ഠിതഗാമപദേസോ’’തി. ഗാമപദന്തി യഥാ പുരിസസ്സ പാദനിക്ഖിത്തട്ഠാനം അധിഗതപരിച്ഛേദം ‘‘പദ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം ഗാമവാസീഹി ആവസിതട്ഠാനം അധിഗതനിവുത്ഥാഗാരം ‘‘ഗാമപദ’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘അയമേവത്ഥോ’’തി. സുസന്നദ്ധോതി സുഖേന ഗഹേത്വാ ഗമനയോഗ്യതാവസേന സുട്ഠു സജ്ജിതോ. തം പന സുസജ്ജനം സുട്ഠു ബന്ധനവസേനേവാതി ആഹ ‘‘സുബദ്ധോ’’തി.

അയാദീനമ്പി ലോഹഭാവേ സതിപി ലോഹ-സദ്ദോ സാസനേ തമ്ബലോഹേ നിരുള്ഹോതി ആഹ ‘‘ലോഹന്തി തമ്ബലോഹ’’ന്തി.

സരണഗമനവണ്ണനാ

൪൩൭. അഭിരദ്ധോതി ആരാധിതചിത്തോ, സാസനസ്സ ആരാധിതചിത്തതാ പസീദനവസേനാതി ആഹ ‘‘അഭിപ്പസന്നോ’’തി. പഞ്ഹുപട്ഠാനാനീതി പഞ്ഹേസു ഉപട്ഠാനാനി മയാ പുച്ഛിതത്ഥേസു തുമ്ഹാകം വിസ്സജ്ജനവസേന ഞാണുപട്ഠാനാനി.

യഞ്ഞകഥാവണ്ണനാ

൪൩൮. സങ്ഘാതന്തി സം-സദ്ദോ പദവഡ്ഢനമത്തന്തി ആഹ ‘‘ഘാത’’ന്തി. വിപാകഫലേനാതി സദിസഫലേന. മഹപ്ഫലോ ന ഹോതി ഗവാദിപാണഘാതേന ഉപക്കിലിട്ഠഭാവതോ. ഗുണാനിസംസേനാതി ഉദ്ദയഫലേന. ആനുഭാവജുതിയാതി പടിപക്ഖവിഗമനജനിതേന സഭാവസങ്ഖാതേന തേജേന. ന മഹാജുതികോ ഹോതി അപരിസുദ്ധഭാവതോ. വിപാകവിപ്ഫാരതായാതി വിപാകഫലസ്സ വിപുലതായ, പാരിപൂരിയാതി അത്ഥോ. ദുട്ഠുഖേത്തേതി ഉസഭാദിദോസേഹി ദൂസിതഖേത്തേ, തം പന വപ്പാഭാവതോ അസാരം ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിസ്സാരഖേത്തേ’’തി. ദുബ്ഭൂമേതി കുച്ഛിതഭൂമിഭാഗേ, സ്വാസ്സ കുച്ഛിതഭാവോ അസാരതായ വാ സിയാ നിന്നതാദിദോസവസേന വാ. തത്ഥ പഠമോ പക്ഖോ പഠമപദേന ദസ്സിതോതി ഇതരം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിസമഭൂമിഭാഗേ’’തി ആഹ. ദണ്ഡാഭിഘാതാദിനാ ഛിന്നഭിന്നാനി. പൂതീനീതി ഗോമയലേപദാനാദിസുഖേന അസുക്ഖാപിതത്താ പൂതിഭാവം ഗതാനി. താനി പന യസ്മാ സാരവന്താനി ന ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നിസ്സാരാനീ’’തി. വാതാതപഹതാനീതി വാതേന ച ആതപേന ച വിനട്ഠബീജസാമത്ഥിയാനി. തേനാഹ ‘‘പരിയാദിന്നതേജാനീ’’തി. യം യഥാജാതവീഹിആദിഗതേന തണ്ഡുലേന അങ്കുരുപ്പാദനയോഗ്യബീജസാമത്ഥിയം, തം തണ്ഡുലസാരോ, തസ്സ ആദാനം ഗഹണം തഥാഉപ്പജ്ജനമേവ. ഏതാനി പന ബീജാനി ന താദിസാനി ഖണ്ഡാദിദോസവന്തതായ. ധാരായ ഖേത്തേ അനുപ്പവേസനം നാമ വസ്സനമേവ, തം പടിക്ഖേപവസേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന സമ്മാ വസ്സേയ്യാ’’തി. അങ്കുരമൂലപത്താദീഹീതി ചേത്ഥ അങ്കുരകന്ദാദീഹി ഉദ്ധം വുദ്ധിം, മൂലജടാദീഹി ഹേട്ഠാ വിരുള്ഹിം, പത്തപുപ്ഫാദീഹി സമന്തതോ ച വേപുല്ലന്തി യോജനാ.

അപരൂപഘാതേനാതി പരേസം വിബാധനേന. ഉപ്പന്നപച്ചയതോതി നിബ്ബത്തിതഘാസച്ഛാദനാദിദേയ്യധമ്മതോ. ഗവാദിഘാതേനപി ഹി തത്ഥ പടിഗ്ഗാഹകാനം ഘാസോ സങ്കീയതി. ‘‘അപരൂപഘാതിതായാ’’തി ഇദം സീലവന്തതായ കാരണവചനം. ഗുണാതിരേകന്തി ഗുണാതിരിത്തം, സീലാദിലോകുത്തരഗുണേഹി വിസിട്ഠന്തി അത്ഥോ. വിപുലാതി സദ്ധാസമ്പദാദിവസേന ഉളാരാ.

ഉത്തരമാണവവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൩൯. അഥ ഖോ തേഹി സകുണ്ഡകേഹി തണ്ഡുലേഹി സിദ്ധംഭത്തം ഉത്തണ്ഡുലമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉത്തണ്ഡുലഭത്ത’’ന്തി. ബിലങ്ഗം വുച്ചതി ആരനാലം ബിലങ്ഗതോ നിബ്ബത്തനതോ, തദേവ കഞ്ജിയതോ ജാതന്തി കഞ്ജിയം, തം ദുതിയം ഏതസ്സാതി ബിലങ്ഗദുതിയം, തം ‘‘കഞ്ജികദുതിയ’’ന്തി ച വുത്തം. ധോരകാനീതി ധോവിയാനി. യസ്മാ ഥൂലതരാനിപി ‘‘ഥൂലാനീ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി, തസ്മാ ‘‘ഥൂലാനി ചാ’’തി വുത്തം. ഗുളദസാനീതി സുത്താനം ഥൂലതായ, കഞ്ജികസ്സ ബഹലതായ ച പിണ്ഡിതദസാനി. തേനാഹ ‘‘പുഞ്ജപുഞ്ജ…പേ… ദസാനീ’’തി. അനുദ്ദിസതീതി അനു അനു കഥേതി.

൪൪൦. അസക്കച്ചന്തി ന സക്കച്ചം അനാദരകാരം, തം പന കമ്മഫലസദ്ധായ അഭാവേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘സദ്ധാവിരഹിത’’ന്തി. അചിത്തീകതന്തി ചിത്തീകാരപച്ചുപട്ഠാപനവസേന ന ചിത്തീകതം. തേനാഹ ‘‘ചിത്തീകാരവിരഹിത’’ന്തിആദി. ചിത്തീകാരരഹിതം വാ അചിത്തീകതം, യഥാ കതം പരേസം വിമ്ഹയാവഹം ഹോതി, തഥാ അകതം. ചിത്തസ്സ ഉളാരപണീതഭാവോ പന അസക്കച്ചദാനേനേവ ബാധിതോ. അപവിദ്ധന്തി ഛഡ്ഡനീയധമ്മം വിയ അപവിദ്ധം കത്വാ, ഏതേന തസ്മിം ദാനേ ഗാരവാകരണം വദതി. സേരീസകം നാമാതി ‘‘സേരീസക’’ന്തി ഏവം നാമകം. തുച്ഛന്തി പരിജനപരിച്ഛേദവിരഹതോ രിത്തം.

പായാസിദേവപുത്തവണ്ണനാ

൪൪൧. തസ്സാനുഭാവേനാതി തസ്സ ദാനസ്സ ആനുഭാവേന. സിരീസരുക്ഖോതി പഭസ്സരഖന്ധവിടപസാഖാപലാസസമ്പന്നോ മനുഞ്ഞദസ്സനോ ദിബ്ബോ സിരീസരുക്ഖോ. അട്ഠാസീതി ഫലസ്സ കമ്മസരിക്ഖതം ദസ്സേന്തോ വിമാനദ്വാരേ നിബ്ബത്തിത്വാ അട്ഠാസി. പുബ്ബാചിണ്ണവസേനാതി പുരിമജാതിയം തത്ഥ നിവാസപരിചയനവസേന. ന കേവലം പുബ്ബാചിണ്ണവസേനേവ, അഥ ഖോ ഉതുസുഖുമവസേന പീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ കിരസ്സ ഉതുസുഖം ഹോതീ’’തി ആഹ.

സോതി ഉത്തരോ മാണവോ. യദി അസക്കച്ചം ദാനം ദത്വാ പായാസി തത്ഥ നിബ്ബത്തോ, പായാസിസ്സ പരിചാരികാ സക്കച്ചം ദാനം ദത്വാ കഥം തത്ഥ നിബ്ബത്താതി ആഹ ‘‘പായാസിസ്സ പനാ’’തി. നികന്തിവസേനാതി പായാസിമ്ഹി സാപേക്ഖാവസേന, പുബ്ബേപി വാ തത്ഥ നിവുത്ഥപുബ്ബതായ. ദിസാചാരികവിമാനന്തി ആകാസട്ഠം ഹുത്വാ ദിസാസു വിചരണകവിമാനം, ന രുക്ഖപബ്ബതസിഖരാദിസമ്ബന്ധം. വട്ടനിഅടവിയന്തി വിമാനവീഥിയന്തി.

പായാസിരാജഞ്ഞസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.