വേദനാനുപസ്സനാവണ്ണനാ

൩൮൦. സുഖം വേദനന്തി ഏത്ഥ സുഖയതീതി സുഖാ. സമ്പയുത്തധമ്മേ, കായഞ്ച ലദ്ധസ്സാദേ കരോതീതി അത്ഥോ. സുട്ഠു വാ ഖാദതി, ഖനതി വാ കായികം, ചേതസികഞ്ചാബാധന്തി സുഖാ. ‘‘സുകരം ഓകാസദാനം ഏതിസ്സാതി സുഖാ’’തി അപരേ. വേദയതി ആരമ്മണരസം അനുഭവതീതി വേദനാ. വേദയമാനോതി അനുഭവമാനോ. ‘‘കാമ’’ന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഇരിയാപഥപബ്ബേ വുത്തനയമേവ. സമ്പജാനസ്സ വേദിയനം സമ്പജാനവേദിയനം.

വത്ഥുആരമ്മണാതി രൂപാദിആരമ്മണാ. രൂപാദിആരമ്മണഞ്ഹേത്ഥ വേദനായ പവത്തിട്ഠാനതായ ‘‘വത്ഥൂ’’തി അധിപ്പേതം. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. ധമ്മവിനിമുത്തസ്സ കത്തു അഭാവതോ ധമ്മസ്സേവ കത്തുഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘വേദനാവ വേദയതീ’’തി ആഹ. ‘‘വോഹാരമത്തം ഹോതീ’’തി ഏതേന ‘‘സുഖം വേദനം വേദയമാനോ സുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി ഇദം വോഹാരമത്തന്തി ദസ്സേതി.

നിത്ഥുനന്തോതി ബലവതോ വേദനാവേഗസ്സ നിരോധനേ ആദീനവം ദിസ്വാ തസ്സ അവസരദാനവസേന നിത്ഥുനന്തോ. വേഗസന്ധാരണേ ഹി അതിമഹന്തം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതീതി അഞ്ഞമ്പി വികാരം ഉപ്പാദേയ്യ, തേന ഥേരോ അപരാപരം പരിവത്തതി. വീരിയസമഥം യോജേത്വാതി അധിവാസനവീരിയസ്സ അധിമത്തത്താ തസ്സ ഹാപനവസേന സമാധിനാ സമരസതാപാദനേന വീരിയസമഥം യോജേത്വാ. സഹ പടിസമ്ഭിദാഹീതി ലോകുത്തരപടിസമ്ഭിദാഹി സഹ. അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ ഹി പടിസമ്ഭിദാനം അസമ്മോഹവസേന അധിഗമോ, അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ പന ആരമ്മണകരണവസേനപി. ലോകിയാനമ്പി വാ സതി ഉപ്പത്തികാലേ തത്ഥ സമത്ഥതം സന്ധായാഹ ‘‘സഹ പടിസമ്ഭിദാഹീ’’തി. സമസീസീതി വാരസമസീസീ ഹുത്വാ, പച്ചവേക്ഖണവാരസ്സ അനന്തരവാരേ പരിനിബ്ബായീതി അത്ഥോ.

യഥാ ച സുഖം, ഏവം ദുക്ഖന്തി യഥാ ‘‘സുഖം കോ വേദയതീ’’തിആദിനാ സമ്പജാനവേദിയനം സന്ധായ വുത്തം, ഏവം ദുക്ഖമ്പി. തത്ഥ ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖാ, സമ്പയുത്തധമ്മേ, കായഞ്ച പീളേതി വിബാധതീതി അത്ഥോ. ദുട്ഠും വാ ഖാദതി, ഖനതി കായികം, ചേതസികഞ്ച സാതന്തി ദുക്ഖാ. ‘‘ദുക്കരം ഓകാസദാനം ഏതിസ്സാതി ദുക്ഖാ’’തി അപരേ. അരൂപകമ്മട്ഠാനന്തി അരൂപപരിഗ്ഗഹം, അരൂപധമ്മമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസനന്തി അത്ഥോ. ന പാകടം ഹോതി ഫസ്സസ്സ, ചിത്തസ്സ ച അവിഭൂതാകാരത്താ. തേനാഹ ‘‘അന്ധകാരം വിയ ഖായതീ’’തി. ‘‘ന പാകടം ഹോതീ’’തി ച ഇദം താദിസേ പുഗ്ഗലേ സന്ധായ വുത്തം, തേസം ആദിതോ വേദനാവ വിഭൂതതരാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. ഏവഞ്ഹി യം വുത്തം സക്കപഞ്ഹവണ്ണനാ ദീസു ‘‘ഫസ്സോ പാകടോ ഹോതി, വിഞ്ഞാണം പാകടം ഹോതീ’’തി, (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൫൯) തം അവിരോധിതം ഹോതി. വേദനാവസേന കഥിയമാനം കമ്മട്ഠാനം പാകടം ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘വേദനാനം ഉപ്പത്തിപാകടതായാ’’തി ച ഇദം സുഖദുക്ഖവേദനാനം വസേന വുത്തം. താസഞ്ഹി പവത്തി ഓളാരികാ, ന ഇതരായ. തദുഭയഗ്ഗഹണമുഖേന വാ ഗഹേതബ്ബത്താ ഇതരായപി പവത്തി വിഞ്ഞൂനം പാകടാ ഏവാതി ‘‘വേദനാന’’ന്തി അവിസേസഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. സക്കപഞ്ഹേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ തത്ഥ വത്തബ്ബോ അത്ഥവിസേസോ തത്ഥ ലീനത്ഥപ്പകാസനിയം വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബോ.

പുബ്ബേ ‘‘വത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ വേദനാവ വേദയതീ’’തി വേദനായ ആരമ്മണാധീനവുത്തിതായ ച അനത്തതായ ച പജാനനം വുത്തം, ഇദാനി തസ്സാ അനിച്ചതാദിപജാനനം ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം അപരോപി പജാനനപരിയായോ’’തി ആഹ. യഥാ ഏകസ്മിം ഖണേ ചിത്തദ്വയസ്സ അസമ്ഭവോ ഏകജ്ഝം അനേകന്തപച്ചയാഭാവതോ, ഏവം വേദനാദ്വയസ്സ വിസിട്ഠാരമ്മണവുത്തിതോ ചാതി ആഹ ‘‘സുഖവേദനാക്ഖണേ ദുക്ഖായ വേദനായ അഭാവതോ’’തി. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം തദാ ഉപേക്ഖാവേദനായപി അഭാവതോ, തേന സുഖവേദനാക്ഖണേ ഭൂതപുബ്ബാനം ഇതരവേദനാനം ഹുത്വാഅഭാവപജാനനേന സുഖവേദനായപി ഹുത്വാ അഭാവോ ഞാതോ ഏവ ഹോതീതി തസ്സാ പാകടഭാവമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിസ്സാ ച സുഖായ വേദനായ ഇതോ പഠമംഅഭാവതോ’’തി ആഹ, ഏതേനേവ ച താസമ്പി വേദനാനം പാകടഭാവോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘വേദനാ നാമ അനിച്ചാ അധുവാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. അനിച്ചഗ്ഗഹണേന ഹി വേദനാനം വിദ്ധംസനഭാവോ ദസ്സിതോ വിദ്ധസ്തേ അനിച്ചതായ സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ. അധുവഗ്ഗഹണേന പാകടഭാവോ തസ്സ അസദാഭാവിതാദിഭാവനതോ. വിപരിണാമഗ്ഗഹണേന ദുക്ഖഭാവോ തസ്സ അഞ്ഞഥത്തദീപനതോ, തേന സുഖാപി വേദനാ ദുക്ഖാ, പഗേവ ഇതരാതി തിസ്സന്നമ്പി വേദനാനം ദുക്ഖതാ ദസ്സിതാ ഹോതി. ഇതി ‘‘യദനിച്ചം ദുക്ഖം, തം ഏകന്തതോ അനത്താ’’തി തീസുപി വേദനാസു ലക്ഖണത്തയപജാനനാ ജോതിതാതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതീ’’തി.

ഇദാനി തമത്ഥം സുത്തേന (മ. നി. ൨.൨൦൫) സാധേതും ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ നേവ തസ്മിം സമയേ ദുക്ഖം വേദനം വേദേതീതി തസ്മിം സുഖവേദനാസമങ്ഗിസമയേ നേവ ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി നിരുദ്ധത്താ, അനുപ്പന്നത്താ ച യഥാക്കമം അതീതാനാഗതാനം. പച്ചുപ്പന്നായ പന അസമ്ഭവോ വുത്തോ ഏവ. സകിച്ചക്ഖണമത്താവട്ഠാനതോ അനിച്ചാ. സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതത്താ സങ്ഖതാ. വത്ഥാരമ്മണാദിപച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പന്നത്താ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. ഖയവയപലുജ്ജനനിരുജ്ഝനപകതിതായ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കിലേസേഹി ആമസിതബ്ബതോ ആമിസം നാമ, പഞ്ച കാമഗുണാ, ആരമ്മണകരണവസേന സഹ ആമിസേഹീതി സാമിസം. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണാമിസനിസ്സിതാ’’തി.

ഇതോ പരന്തി ‘‘അത്ഥി വേദനാ’’തി ഏവമാദി പാളിം സന്ധായാഹ ‘‘കായാനുപസ്സനായം വുത്തനയമേവാ’’തി.

വേദനാനുപസ്സനാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്താനുപസ്സനാവണ്ണനാ

൩൮൧. സമ്പയോഗവസേന പവത്തമാനേന സഹ രാഗേനാതി സരാഗം. തേനാഹ ‘‘ലോഭസഹഗത’’ന്തി. വീതരാഗന്തി ഏത്ഥ കാമം സരാഗപദപടിയോഗിനാ വീതരാഗപദേന ഭവിതബ്ബം, സമ്മസനചാരസ്സ പന അധിപ്പേതത്താ തേഭൂമകസ്സേവ ഗഹണന്തി ‘‘ലോകിയകുസലാബ്യാകത’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഇദം പനാ’’തിആദിനാ തമേവ അധിപ്പായം വിവരതി. സേസാനി ദ്വേ ദോസമൂലാനി, ദ്വേ മോഹമൂലാനീതി ചത്താരി അകുസലചിത്താനി. തേസഞ്ഹി രാഗേന സമ്പയോഗാഭാവതോ നത്ഥേവ സരാഗതാ, തംനിമിത്തകതായ പന സിയാ തംസഹിതകാലേ സോതി നത്ഥേവ വീതരാഗതാപീതി ദുക്ഖവിനിമുത്തതാ ഏവേത്ഥ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘നേവ പുരിമപദം ന പച്ഛിമപദം ഭജന്തീ’’തി. യദി ഏവം പദേസികം പജാനനം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, ദുകന്തരപരിയാപന്നത്താ തേസം. യേ പന ‘‘പടിപക്ഖഭാവേ അഗയ്ഹമാനേ സമ്പയോഗാഭാവോ ഏവേത്ഥ പമാണം ഏകച്ചഅബ്യാകതാനം വിയാ’’തി ഇച്ഛന്തി, തേസം മതേന സേസാകുസലചിത്താനമ്പി ദുതിയപദസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ദുതിയദുകേപി വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അകുസലമൂലേസു സഹ മോഹേനേവ വത്തതീതി സമോഹന്തി ആഹ ‘‘വിചികിച്ഛാസഹഗതഞ്ചേവ ഉദ്ധച്ചസഹഗതഞ്ചാ’’തി. യസ്മാ ചേത്ഥ ‘‘സഹേവ മോഹേനാതി സമോഹ’’ന്തി പുരിമപദാവധാരണമ്പി ലബ്ഭതിയേവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. യഥാ പന അതിമൂള്ഹതായ പാടിപുഗ്ഗലികനയേന സവിസേസമോഹവന്തതായ ‘‘മോമൂഹചിത്ത’’ന്തി വത്തബ്ബതോ വിചികിച്ഛാഉദ്ധച്ചസഹഗതദ്വയം വിസേസതോ ‘‘സമോഹ’’ന്തി വുച്ചതി, ന തഥാ സേസാകുസലചിത്താനീതി ‘‘വട്ടന്തിയേവാ’’തി സാസങ്കം വദതി. സമ്പയോഗവസേന ഥിനമിദ്ധേന അനുപതിതം അനുഗതന്തി ഥിനമിദ്ധാനുപതിതം, പഞ്ചവിധംസസങ്ഖാരികാകുസലചിത്തം സങ്കുചിതചിത്തം, സങ്കുചിതചിത്തം നാമ ആരമ്മണേ സങ്കോചനവസേന പവത്തനതോ. പച്ചയവിസേസവസേന ഥാമജാതേന ഉദ്ധച്ചേന സഹഗതം സംസട്ഠന്തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതം, അഞ്ഞഥാ സബ്ബമ്പി അകുസലചിത്തം ഉദ്ധച്ചസഹഗതമേവാതി. പസടചിത്തം നാമ ആരമ്മണേ സവിസേസം വിക്ഖേപവസേന വിസടഭാവേന പവത്തനതോ.

കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതായ വിപുലഫലതായ ച ദീഘസന്താനതായ ച മഹന്തഭാവം ഗതം, മഹന്തേഹി വാ ഉളാരച്ഛന്ദാദീഹി ഗതം പടിപന്നന്തി മഹഗ്ഗതം, തം പന രൂപാരൂപഭൂമിഗതം തതോ മഹന്തസ്സ ലോകേ അഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘രൂപാരൂപാവചര’’ന്തി. തസ്സ ചേത്ഥ പടിയോഗീ പരിത്തം ഏവാതി ആഹ ‘‘അമഹഗ്ഗതന്തി കാമാവചര’’ന്തി. അത്താനം ഉത്തരിതും സമത്ഥേഹി സഹ ഉത്തരേഹീതി സഉത്തരം. തപ്പടിപക്ഖേന അനുത്തരം. തദുഭയം ഉപാദായുപാദായ വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സഉത്തരന്തി കാമാവചരന്തിആദി. പടിപക്ഖവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥേന സമാധിനാ സമ്മദേവ ആഹിതം സമാഹിതം. തേനാഹ ‘‘യസ്സാ’’തിആദി. യസ്സാതി യസ്സ ചിത്തസ്സ. യഥാവുത്തേന സമാധിനാ ന സമാഹിതന്തി അസമാഹിതം. തേനാഹ ‘‘ഉഭയസമാധിരഹിത’’ന്തി. തദങ്ഗവിമുത്തിയാ വിമുത്തം, കാമാവചരകുസലചിത്തം, വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിയാ വിമുത്തം, മഹഗ്ഗതചിത്തന്തി തദുഭയം സന്ധായാഹ ‘‘തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തീഹി വിമുത്ത’’ന്തി. യത്ഥ തദുഭയവിമുത്തി നത്ഥി, തം ഉഭയവിമുത്തിരഹിതന്തി ഗയ്ഹമാനേ ലോകുത്തരചിത്തേപി സിയാസങ്കാതി തം നിവത്തനത്ഥം ‘‘സമുച്ഛേദ…പേ… ഓകാസോവ നത്ഥീ’’തി ആഹ. ഓകാസഭാവോ ച സമ്മസനചാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ വേദിതബ്ബോ. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവ.

ചിത്താനുപസ്സനാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.