കായാനുപസ്സനാ

ആനാപാനപബ്ബവണ്ണനാ

൩൭൪. ആരമ്മണവസേനാതി അനുപസ്സിതബ്ബകായാദിആരമ്മണവസേന. ചതുധാ ഭിന്ദിത്വാതി ഉദ്ദേസവസേന ചതുധാ ഭിന്ദിത്വാ. തതോ ചതുബ്ബിധസതിപട്ഠാനതോ ഏകേകം സതിപട്ഠാനം ഗഹേത്വാ കായം വിഭജന്തോതി പാഠസേസോ.

കഥഞ്ചാതി ഏത്ഥ കഥന്തി പകാരപുച്ഛാ, തേന നിദ്ദിസിയമാനേ കായാനുപസ്സനാപകാരേ പുച്ഛതി. ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകോ, തേന ഉദ്ദേസവാരേന അപാകടം നിദ്ദേസവാരേന വിഭാവിയമാനം വിസേസം ജോതേതി. ബാഹിരകേസുപി ഇതോ ഏകദേസസ്സ സമ്ഭവതോ സബ്ബപ്പകാരഗ്ഗഹണം കതം ‘‘സബ്ബപ്പകാരകായാനുപസ്സനാനിബ്ബത്തകസ്സാ’’തി, തേന യേ ഇമേ ആനാപാനപബ്ബാദിവസേന ആഗതാ ചുദ്ദസപ്പകാരാ, തദന്തോഗധാ ച അജ്ഝത്താദിഅനുപസ്സനാപ്പകാരാ, തഥാ കായഗതാസതിസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൫൩) വുത്താ കേസാദിവണ്ണസണ്ഠാനകസിണാരമ്മണചതുക്കജ്ഝാനപ്പകാരാ, ലോകിയാദിപ്പകാരാ ച, തേ സബ്ബേപി അനവസേസതോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇമേ ച പകാരാ ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ, ന ഇതോ ബഹിദ്ധാതി വുത്തം ‘‘സബ്ബപ്പകാര…പേ… പടിസേധനോ ചാ’’തി. തത്ഥ തഥാഭാവപടിസേധനോതി സബ്ബപ്പകാരകായാനുപസ്സനാനിബ്ബത്തകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അഞ്ഞസാസനസ്സ നിസ്സയഭാവപടിസേധനോ, ഏതേന ഇധ ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ ഇധ-സദ്ദോ അന്തോഗധഏവസദ്ദത്ഥോതി ദസ്സേതി. സന്തി ഹി ഏകപദാനിപി അവധാരണാനി യഥാ ‘‘വായുഭക്ഖോ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഇധേവ ഭിക്ഖവേ സമണോ’’തിആദി. പരിപുണ്ണസമണപ്പകരണധമ്മോ ഹി സോ പുഗ്ഗലോ, യോ സബ്ബപ്പകാരകായാനുപസ്സനാനിബ്ബത്തകോ. പരപ്പവാദാതി പരേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം നാനപ്പകാരാ വാദാ തിത്ഥായതനാനി.

അരഞ്ഞാദികസ്സേവ ഭാവനാനുരൂപസേനാസനതം ദസ്സേതും ‘‘ഇമസ്സഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദുദ്ദമോ ദമഥം അനുപഗതോ ഗോണോ കൂടഗോണോ. ദോഹനകാലേ യഥാ ഥനേഹി അനവസേസതോ ഖീരം ന പഗ്ഘരതി, ഏവം ദോഹപടിബന്ധിനീ കൂടധേനു. രൂപ-സദ്ദാദികേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഅസ്സാദോ രൂപാരമ്മണാദിരസോ. പുബ്ബേ ആചിണ്ണാരമ്മണന്തി പബ്ബജ്ജതോ പുബ്ബേ, അനാദിമതി വാ സംസാരേ പരിചിതാരമ്മണം. നിബന്ധേയ്യാതി ബന്ധേയ്യ. സതിയാതി സമ്മദേവ കമ്മട്ഠാനസ്സ സല്ലക്ഖണവസേന പവത്തായ സതിയാ. ആരമ്മണേതി കമ്മട്ഠാനാരമ്മണേ. ദള്ഹന്തി ഥിരം, യഥാ സതോകാരിസ്സ ഉപചാരപ്പനാഭേദോ സമാധി ഇജ്ഝതി, തഥാ ഥാമഗതം കത്വാതി അത്ഥോ.

വിസേസാധിഗമദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരപദട്ഠാനന്തി സബ്ബേസം ബുദ്ധാനം, ഏകച്ചാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം, ബുദ്ധസാവകാനഞ്ച വിസേസാധിഗമസ്സ അഞ്ഞേന കമ്മട്ഠാനേന അധിഗതവിസേസാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസ്സ പദട്ഠാനഭൂതം.

വത്ഥുവിജ്ജാചരിയോ വിയ ഭഗവാ യോഗീനം അനുരൂപനിവാസട്ഠാനുപദിസനതോ. ഭിക്ഖു ദീപിസദിസോ അരഞ്ഞേ ഏകകോ വിഹരിത്വാ പടിപക്ഖനിമ്മഥനവസേന ഇച്ഛിതത്ഥസാധനതോ ഫലമുത്തമന്തി സാമഞ്ഞഫലം സന്ധായ വദതി. പരക്കമജവയോഗ്ഗഭൂമിന്തി ഭാവനുസ്സാഹജവസ്സ യോഗ്ഗകരണഭൂമിഭൂതം.

അദ്ധാനവസേന പവത്താനം അസ്സാസപസ്സാസാനം വസേന ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ, ഇത്തരവസേന പവത്താനം അസ്സാസപസ്സാസാനം വസേന രസ്സം വാ അസ്സസന്തോതി യോജനാ. ഏവം സിക്ഖതോതി അസ്സാസപസ്സാസാനം ദീഘരസ്സതാപജാനനസബ്ബകായപ്പടിസംവേദനഓളാരികോളാരികപടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന ഭാവനം സിക്ഖതോ, തഥാഭൂതോ വാ ഹുത്വാ തിസ്സോ സിക്ഖാ പവത്തയതോ. അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തേതി അസ്സാസപസ്സാസസന്നിസ്സയേന ഉപട്ഠിതപടിഭാഗനിമിത്തേ. അസ്സാസപസ്സാസേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി രൂപമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിസന്തോ, യോ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസകമ്മികോ’’തി വുത്തോ. ഝാനങ്ഗാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി അരൂപമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിസന്തോ. വത്ഥു നാമ കരജകായോ ചിത്തചേതസികാനം പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ. അഞ്ഞോ സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ നത്ഥീതി വിസുദ്ധിദിട്ഠി ‘‘തയിദം ധമ്മമത്തം, ന അഹേതുകം, നാപി ഇസ്സരാദിവിസമഹേതുകം, അഥ ഖോ അവിജ്ജാദിഹേതുക’’ന്തി അദ്ധാത്തയേപി കങ്ഖാവിതരണേന വിതിണ്ണകങ്ഖോ. ‘‘യം കിഞ്ചി ഭിക്ഖു രൂപ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൬൧; ൨.൧൧൩; ൩.൮൬, ൮൯; പടി. മ. ൧.൫൪) നയേന കലാപസമ്മസനവസേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ. ഉദയവയാനുപസ്സനാദിവസേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തോ. അനുക്കമേന മഗ്ഗപടിപാടിയാ.

‘‘പരസ്സ വാ അസ്സാസപസ്സാസകായേ’’തി ഇദം സമ്മസനവാരവസേനായം പാളി പവത്താതി കത്വാ വുത്തം, സമഥവസേന പന പരസ്സ അസ്സാസപസ്സാസകായേ അപ്പനാനിമിത്തുപ്പത്തി ഏവ നത്ഥി. അട്ഠപേത്വാതി അന്തരന്തരാ ന ഠപേത്വാ. അപരാപരം സഞ്ചരണകാലോതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാധമ്മേസുപി നിരന്തരം വാ ഭാവനായ പവത്തനകാലോ കഥിതോ. ഏകസ്മിം കാലേ പനിദം ഉഭയം ന ലബ്ഭതീതി ‘‘അജ്ഝത്തം, ബഹിദ്ധാ’’തി ച വുത്തം ഇദം ധമ്മദ്വയം ഘടിതം ഏകസ്മിം കാലേ ഏകതോ ആരമ്മണഭാവേന ന ലബ്ഭതി, ഏകജ്ഝം ആലമ്ബിതും ന സക്കാതി അത്ഥോ.

സമുദേതി ഏതസ്മാതി സമുദയോ, സോ ഏവ കാരണട്ഠേന ധമ്മോതി സമുദയധമ്മോ. അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പത്തിഹേതു കരജകായാദി, തസ്സ അനുപസ്സനസീലോ സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ, തം പന സമുദയധമ്മം ഉപമായ ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭസ്തന്തി രുത്തിം. ഗഗ്ഗരനാളിന്തി ഉക്കാപനാളിം. തേതി കരജകായാദികേ. യഥാ അസ്സാസപസ്സാസകായോ കരജകായാദിസമ്ബന്ധീ തംനിമിത്തതായ, ഏവം കരജകായാദയോപി അസ്സാസപസ്സാസകായസമ്ബന്ധിനോ തംനിമിത്തഭാവേനാതി ‘‘സമുദയധമ്മാ കായസ്മി’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭന്തീതി വുത്തം ‘‘സമുദയ…പേ… വുച്ചതീ’’തി. പകതിവാചീ വാ ധമ്മ-സദ്ദോ ‘‘ജാതിധമ്മാന’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൩൧; ൩.൩൧൦; പടി. മ. ൧.൩൩) വിയാതി കായസ്സ പച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജനകപകതികായാനുപസ്സീ വാ ‘‘സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ’’തി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘കരജകായഞ്ചാ’’തിആദി. ഏവഞ്ച കത്വാ കായസ്മിന്തി ഭുമ്മവചനം സുട്ഠുതരം യുജ്ജതി.

വയധമ്മാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ അഹേതുകത്തേപി വിനാസസ്സ യേസം ഹേതുധമ്മാനം അഭാവേ യം ന ഹോതി, തദഭാവോ തസ്സ അഭാവസ്സ ഹേതു വിയ വോഹരീയതീതി ഉപചാരതോ കരജകായാദിഅഭാവോ അസ്സാസപസ്സാസകായസ്സ വയകാരണം വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഭസ്തായാ’’തിആദി. അയം താവേത്ഥ പഠമവികപ്പവസേന അത്ഥവിഭാവനാ. ദുതിയവികപ്പവസേന ഉപചാരേന വിനായേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാനുപസ്സനാ വിയ ഭിന്നവത്ഥുവിസയതായ സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സനാപി ഏകകാലേ ന ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘കാലേന സമുദയം കാലേന വയം അനുപസ്സന്തോ’’തി. ‘‘അത്ഥി കായോ’’തി ഏവ-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ‘‘കായോവ അത്ഥീ’’തി വത്വാ അവധാരണേന നിവത്തിതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന സത്തോ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യോ രൂപാദീസു സത്തവിസത്തതായ, പരേസഞ്ച സജ്ജാപനട്ഠേന, സത്വഗുണയോഗതോ വാ ‘‘സത്തോ’’തി പരേഹി പരികപ്പിതോ, തസ്സ സത്തനികായസ്സ പൂരണതോ ച ചവനുപപജ്ജനധമ്മതായ ഗലനതോ ച ‘‘പുഗ്ഗലോ’’തി, ഥീയതി സംഹഞ്ഞതി ഏത്ഥ ഗബ്ഭോതി ‘‘ഇത്ഥീ’’തി, പുരി പുരേ ഭാഗേ സേതി പവത്തതീതി ‘‘പുരിസോ’’തി, ആഹിതോ അഹം മാനോ ഏത്ഥാതി ‘‘അത്താ’’തി, അത്തനോ സന്തകഭാവേന ‘‘അത്തനിയ’’ന്തി, പരോ ന ഹോതീതി കത്വാ ‘‘അഹ’’ന്തി, മമ സന്തകന്തി കത്വാ ‘‘മമാ’’തി, വുത്തപ്പകാരവിനിമുത്തോ അഞ്ഞോതി കത്വാ ‘‘കോചീ’’തി, തസ്സ സന്തകഭാവേന ‘‘കസ്സചീ’’തി, വികപ്പേതബ്ബോ കോചി നത്ഥി, കേവലം ‘‘കായോ ഏവ അത്ഥീ’’തി. ദസഹിപി പദേഹി അത്തത്തനിയസുഞ്ഞതമേവ കായസ്സ വിഭാവേതി. ഏവന്തി ‘‘കായോവ അത്ഥീ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന.

ഞാണപമാണത്ഥായാതി കായാനുപസ്സനാഞാണം പരം പമാണം പാപനത്ഥായ. സതിപമാണത്ഥായാതി കായപരിഗ്ഗാഹികം സതിം പവത്തനസതിം പരം പമാണം പാപനത്ഥായ. ഇമസ്സ ഹി വുത്തനയേന ‘‘അത്ഥി കായോ’’തി അപരാപരുപ്പത്തിവസേന പച്ചുപട്ഠിതാ സതി ഭിയ്യോസോ മത്തായ തത്ഥ ഞാണസ്സ, സതിയാ ച പരിബ്രൂഹനായ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സതിസമ്പജഞ്ഞാനം വുഡ്ഢത്ഥായാ’’തി. ഇമിസ്സാ ഭാവനായ തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗാഹാനം ഉജുപടിപക്ഖത്താ വുത്തം ‘‘തണ്ഹാ…പേ… വിഹരതീ’’തി. തഥാഭൂതോ ച ലോകേ കിഞ്ചിപി ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ‘‘മമ’’ന്തി വാ ഗഹേതബ്ബം ന പസ്സതി, കുതോ ഗണ്ഹേയ്യാതി ആഹ ‘‘ന ച കിഞ്ചീ’’തിആദി. ഏവമ്പീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ ഹേട്ഠാ നിദ്ദിട്ഠസ്സ താദിസസ്സ അത്ഥസ്സ അഭാവതോ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപരി അത്ഥം ഉപാദായാ’’തി ആഹ യഥാ ‘‘അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായപി, അയമ്പി പാരാജികോ ഹോതീ’’തി. (പാരാ. ൪൨) ഏവന്തി പന നിദ്ദിട്ഠാകാരസ്സ പച്ചാമസനം നിഗമനവസേന കതന്തി ആഹ ‘‘ഇമിനാ പന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി.

പുബ്ബഭാഗസതിപട്ഠാനസ്സ ഇധ അധിപ്പേതത്താ വുത്തം ‘‘സതി ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി. സാ പന സതി യസ്മിം അത്തഭാവേ, തസ്സ സമുട്ഠാപികാ തണ്ഹാ, തസ്സാപി സമുട്ഠാപികാ ഏവ നാമ ഹോതി തദഭാവേ അഭാവതോതി ആഹ ‘‘തസ്സാ സമുട്ഠാപികാ പുരിമതണ്ഹാ’’തി, യഥാ ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൬; ഉദാ. ൧; വിഭ. ൪൮൪). തംവിഞ്ഞാണബീജതംസന്തതിസമ്ഭൂതോ സബ്ബോപി ലോകിയോ വിഞ്ഞാണപ്പബന്ധോ ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം’’ ത്വേവ വുച്ചതി സുത്തന്തനയേന. അപ്പവത്തീതി അപ്പവത്തിനിമിത്തം, ഉഭിന്നം അപ്പവത്തിയാ നിമിത്തഭൂതോതി അത്ഥോ. ന പവത്തതി ഏത്ഥാതി വാ അപ്പവത്തി. ‘‘ദുക്ഖപരിജാനനോ’’തിആദി ഏകന്തതോ ചതുകിച്ചസാധനവസേനേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ പവത്തീതി ദസ്സേതും വുത്തം. അവുത്തസിദ്ധോ ഹി തസ്സ ഭാവനാപടിവേധോ. ചതുസച്ചവസേനാതി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനവസേന. ഉസ്സക്കിത്വാതി വിസുദ്ധിപരമ്പരായ ആരുഹിത്വാ, ഭാവനം ഉപരി നേത്വാതി അത്ഥോ. നിയ്യാനമുഖന്തി വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരണൂപായോ.

ആനാപാനപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇരിയാപഥപബ്ബവണ്ണനാ

൩൭൫. ഇരിയാപഥവസേനാതി ഇരിയനം ഇരിയാ, കിരിയാ, ഇധ പന കായികപയോഗോ വേദിതബ്ബോ. ഇരിയാനം പഥോ പവത്തിമഗ്ഗോതി ഇരിയാപഥോ, ഗമനാദിവസേന പവത്താ സരീരാവത്ഥാ. ഗച്ഛന്തോ വാ ഹി സത്തോ കായേന കാതബ്ബകിരിയം കരോതി ഠിതോ വാ നിസിന്നോ വാ നിപന്നോ വാതി, തേസം ഇരിയാപഥാനം വസേന, ഇരിയാപഥവിഭാഗേനാതി അത്ഥോ. പുന ചപരന്തി പുന ച അപരം, യഥാവുത്തആനാപാനകമ്മട്ഠാനതോ ഭിയ്യോപി അഞ്ഞം കായാനുപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം കഥേമി, സുണാഥാതി വാ അധിപ്പായോ. ‘‘ഗച്ഛന്തോ വാ’’തിആദി ഗമനാദിമത്തജാനനസ്സ, ഗമനാദിഗതവിസേസജാനനസ്സ ച സാധാരണവചനം, തത്ഥ ഗമനാദിമത്തജാനനം ന ഇധ നാധിപ്പേതം, ഗമനാദിഗതവിസേസജാനനം പന അധിപ്പേതന്തി തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കാമ’’ന്തിആദി വുത്തം. സത്തൂപലദ്ധിന്തി ‘‘സത്തോ അത്ഥീ’’തി ഉപലദ്ധിം സത്തഗ്ഗാഹം. ന പജഹതി ന പരിച്ചജതി ‘‘അഹം ഗച്ഛാമി, മമ ഗമന’’ന്തി ഗാഹസബ്ഭാവതോ. തതോ ഏവ അത്തസഞ്ഞം ‘‘അത്ഥി അത്താ കാരകോ വേദകോ’’തി ഏവം പവത്തം വിപരീതസഞ്ഞം ന ഉഗ്ഘാടേതി നാപനേതി അപ്പടിപക്ഖഭാവതോ, അനനുബ്രൂഹനതോ വാ. ഏവം ഭൂതസ്സ ചസ്സ കുതോ കമ്മട്ഠാനാദിഭാവോതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനം വാ സതിപട്ഠാനഭാവനാ വാ ന ഹോതീ’’തി. ‘‘ഇമസ്സ പനാ’’തിആദി സുക്കപക്ഖോ, തസ്സ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തമേവ ഹി അത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഇദഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ കോ ഗച്ഛതീതി സാധനം, കിരിയഞ്ച അവിനിബ്ഭുത്തം കത്വാ ഗമനകിരിയായ കത്തുപുച്ഛാ, സാ കത്തുഭാവവിസിട്ഠഅത്തപടിക്ഖേപത്ഥാ ധമ്മമത്തസ്സേവ ഗമനസിദ്ധിദസ്സനതോ. കസ്സ ഗമനന്തി തമേവത്ഥം പരിയായന്തരേന വദതി സാധനം, കിരിയഞ്ച വിനിബ്ഭുത്തം കത്വാ ഗമനകിരിയായ അകത്തുസമ്ബന്ധീഭാവവിഭാവനതോ. പടിക്ഖേപത്ഥഞ്ഹി അന്തോനീതം കത്വാ ഉഭയത്ഥം കിം-സദ്ദോ പവത്തോ. കിം കാരണാതി പന പടിക്ഖിത്തകത്തുകായ ഗമനകിരിയായ അവിപരീതകാരണപുച്ഛാ. ഇദഞ്ഹി ഗമനം നാമ അത്താ മനസാ സംയുജ്ജതി, മനോ ഇന്ദ്രിയേഹി, ഇന്ദ്രിയാനി അത്തേഹീതി ഏവമാദി മിച്ഛാകാരണവിനിമുത്തഅനുരൂപപച്ചയഹേതുകോ ധമ്മാനം പവത്തിആകാരവിസേസോ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി.

ന കോചി സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ ഗച്ഛതി ധമ്മമത്തസ്സേവ ഗമനസിദ്ധിതോ, തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ച കസ്സചി അഭാവതോ. ഇദാനി ധമ്മമത്തസ്സേവ ഗമനസിദ്ധിം ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ചിത്തകിരിയാ ച സാ, വായോധാതുയാ വിപ്ഫാരോ വിപ്ഫന്ദനഞ്ചാതി ചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരോ, തേന. ഏത്ഥ ച ചിത്തകിരിയഗ്ഗഹണേന അനിന്ദ്രിയബദ്ധവായോധാതുവിപ്ഫാരം നിവത്തേതി, വായോധാതുവിപ്ഫാരഗ്ഗഹണേന ചേതനാവചീവിഞ്ഞത്തിഭേദം ചിത്തകിരിയം നിവത്തേതി, ഉഭയേന പന കായവിഞ്ഞത്തിം വിഭാവേതി. ‘‘ഗച്ഛതീ’’തി വത്വാ യഥാ പവത്തമാനേ കായേ ‘‘ഗച്ഛതീ’’തി വോഹാരോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. തന്തി ഗന്തുകാമതാവസേന പവത്തചിത്തം. വായം ജനേതീതി വായോധാതുഅധികം രൂപകലാപം ഉപ്പാദേതി, അധികതാ ചേത്ഥ സാമത്ഥിയതോ, ന പമാണതോ. ഗമനചിത്തസമുട്ഠിതം സഹജാതരൂപകായസ്സ ഥമ്ഭനസന്ധാരണചലനാനം പച്ചയഭൂതേന ആകാരവിസേസേന പവത്തമാനം വായോധാതും സന്ധായാഹ ‘‘വായോ വിഞ്ഞത്തിം ജനേതീ’’തി. അധിപ്പായസഹഭാവീ ഹി വികാരോ വിഞ്ഞത്തി. യഥാവുത്തഅധികഭാവേനേവ ച വായോഗഹണം, ന വായോധാതുയാ ഏവ ജനകഭാവതോ, അഞ്ഞഥാ വിഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദായരൂപഭാവോ ദുരുപപാദോ സിയാ. പുരതോ അഭിനീഹാരോ പുരതോഭാഗേന കായസ്സ പവത്തനം, യോ ‘‘അഭിക്കമോ’’തി വുച്ചതി.

‘‘ഏസേവ നയോ’’തി അതിദേസേന സങ്ഖേപതോ വത്വാ തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘തത്രാപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കോടിതോ പട്ഠായാതി ഹേട്ഠിമകോടിതോ പട്ഠായ പാദതലതോ പട്ഠായ. ഉസ്സിതഭാവോതി ഉബ്ബിദ്ധഭാവോ.

ഏവം പജാനതോതി ഏവം ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ ഗമനാദി ഹോതീതി പജാനതോ. തസ്സ ഏവം പജാനനായ നിച്ഛയഗമനത്ഥം ‘‘ഏവം ഹോതീ’’തി വിചാരണാ വുച്ചതി ലോകേ യഥാഭൂതം അജാനന്തേഹി മിച്ഛാഭിനിവേസവസേന, ലോകവോഹാരവസേന വാ. അത്ഥി പനാതി അത്തനോ ഏവം വീമംസനവസേന പുച്ഛാവചനം. നത്ഥീതി നിച്ഛയവസേന സത്തസ്സ പടിക്ഖേപവചനം. ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി തസ്സേവ അത്ഥസ്സ ഉപമായ വിഭാവനം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നാവാ മാലുതവേഗേനാതി യഥാ അചേതനാ നാവാ വാതവേഗേന ദേസന്തരം യാതി, യഥാ ച അചേതനോ തേജനം കണ്ഡോ ജിയാവേഗേന ദേസന്തരം യാതി, തഥാ അചേതനോ കായോ വാതാഹതോ യഥാവുത്തവായുനാ നീതോ ദേസന്തരം യാതീതി ഏവം ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം. സചേ പന കോചി വദേയ്യ ‘‘യഥാ നാവാതേജനാനം പേല്ലകസ്സ പുരിസസ്സ വസേന ദേസന്തരഗമനം, ഏവം കായസ്സാപീ’’തി, ഹോതു, ഏവം ഇച്ഛിതോ വായമത്ഥോ യഥാ ഹി നാവാതേജനാനം സംഹതലക്ഖണസ്സേവ പുരിസസ്സ വസേന ഗമനം, ന അസംഹതലക്ഖണസ്സ, ഏവം കായസ്സാപീതി. കാ നോ ഹാനി, ഭിയ്യോപി ധമ്മമത്തതാവ പതിട്ഠം ലഭതി, ന പുരിസവാദോ. തേനാഹ ‘‘യന്തസുത്തവസേനാ’’തിആദി.

തത്ഥ പയുത്തന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഗമനാദികിരിയാവസേന പച്ചയേഹി പയോജിതം. ഠാതീതി തിട്ഠതി. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. വിനാ ഹേതുപച്ചയേതി ഗന്തുകാമതാചിത്തതംസമുട്ഠാനവായോധാതുആദിഹേതുപച്ചയേഹി വിനാ. തിട്ഠേതി തിട്ഠേയ്യ. വജേതി വജേയ്യ ഗച്ഛേയ്യ കോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. പടിക്ഖേപത്ഥോ ചേത്ഥ കിം-സദ്ദോതി ഹേതുപച്ചയവിരഹേന ഠാനഗമനപടിക്ഖേപമുഖേന സബ്ബായപി ധമ്മപ്പവത്തിയാ പച്ചയാധീനവുത്തിതാവിഭാവനേന അത്തസുഞ്ഞതാ വിയ അനിച്ചദുക്ഖതാപി വിഭാവിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

പണിഹിതോതി യഥാ യഥാ പച്ചയേഹി പകാരേഹി നിഹിതോ ഠപിതോ. സബ്ബസങ്ഗാഹികവചനന്തി സബ്ബേസമ്പി ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം ഏകജ്ഝം സങ്ഗണ്ഹനവചനം, പുബ്ബേ വിസും വിസും ഇരിയാപഥാനം വുത്തത്താ ഇദം നേസം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വചനന്തി അത്ഥോ. പുരിമനയോ വാ ഇരിയാപഥപ്പധാനോ വുത്തോതി തത്ഥ കായോ അപ്പധാനോ അനുനിപ്ഫാദീതി ഇധ കായം പധാനം, അപധാനഞ്ച ഇരിയാപഥം അനുനിപ്ഫാദിം കത്വാ ദസ്സേതും ദുതിയനയോ വുത്തോതി ഏവമ്പേത്ഥ ദ്വിന്നം നയാനം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ഠിതോതി പവത്തോ.

ഇരിയാപഥപരിഗ്ഗണ്ഹനമ്പി ഇരിയാപഥവതോ കായസ്സേവ പരിഗ്ഗണ്ഹനം തസ്സ അവത്ഥാവിസേസഭാവതോതി വുത്തം ‘‘ഇരിയാപഥപരിഗ്ഗണ്ഹനേന കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തി. തേനേവേത്ഥ രൂപക്ഖന്ധവസേനേവ സമുദയാദയോ ഉദ്ധടാ. ഏസ നയോ സേസവാരേസുപി. ആദിനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന യഥാ ‘‘തണ്ഹാസമുദയാ കമ്മസമുദയാ ആഹാരസമുദയാ’’തി നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതീതി ഇമേ ചത്താരോ ആകാരാ സങ്ഗയ്ഹന്തി, ഏവം ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ’’തി ആദയോപി പഞ്ച ആകാരാ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഇരിയാപഥപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുസമ്പജഞ്ഞപബ്ബവണ്ണനാ

൩൭൬. ചതുസമ്പജഞ്ഞവസേനാതി സമന്തതോ പകാരേഹി, പകട്ഠം വാ സവിസേസം ജാനാതീതി സമ്പജാനോ, സമ്പജാനസ്സ ഭാവോ സമ്പജഞ്ഞം, തഥാപവത്തം ഞാണം, ഹത്ഥവികാരാദിഭേദഭിന്നത്താ ചത്താരി സമ്പജഞ്ഞാനി സമാഹടാനി ചതുസമ്പജഞ്ഞം, തസ്സ വസേന. ‘‘അഭിക്കന്തേ’’തിആദീനി സാമഞ്ഞഫലേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൧൪; ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൧൪ വാക്യഖന്ധേപി) വണ്ണിതാനി, ന പുന വണ്ണേതബ്ബാനി, തസ്മാ തംതംസംവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാപി തത്ഥ വിഹിതനയേനേവ ഗഹേതബ്ബാ. ‘‘അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതീ’’തിആദി വചനതോ അഭിക്കമാദിഗതചതുസമ്പജഞ്ഞപരിഗ്ഗണ്ഹനേന രൂപകായസ്സേവേത്ഥ സമുദയധമ്മാനുപസ്സിതാദി അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘രൂപക്ഖന്ധസ്സേവ സമുദയോ ച വയോ ച നീഹരിതബ്ബോ’’തി. രൂപധമ്മാനംയേവ ഹി പവത്തിആകാരവിസേസാ അഭിക്കമാദയോതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ചതുസമ്പജഞ്ഞപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിക്കൂലമനസികാരപബ്ബവണ്ണനാ

൩൭൭. പടിക്കൂലമനസികാരവസേനാതി ജിഗുച്ഛനീയതായ പടികൂലമേവ പടിക്കൂലം, യോ പടിക്കൂലസഭാവോ പടിക്കൂലാകാരോ, തസ്സ മനസി കരണവസേന. അന്തരേനാപി ഹി ഭാവവാചിനം സദ്ദം ഭാവത്ഥോ വിഞ്ഞായതി യഥാ ‘‘പടസ്സ സുക്ക’’ന്തി. യസ്മാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൮൨) വുത്തം, തസ്മാ തത്ഥ, തംസംവണ്ണനായഞ്ച (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൧൮൨ ആദയോ) വുത്തനയേന ‘‘ഇമമേവ കായ’’ന്തി ആദീനമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

വത്ഥാദീഹി പസിബ്ബകാകാരേന ബന്ധിത്വാ കതം ആവാടനം പുതോളി. നാനാകാരാ ഏകസ്മിം ഠാനേ സമ്മിസ്സാതി ഏത്താവതാ നാനാവണ്ണാനം കേസാദീനഞ്ച ഉപമേയ്യതാ. വിഭൂതകാലോതി പണ്ണത്തിം സമതിക്കമിത്വാ കേസാദീനം അസുഭാകാരസ്സ ഉപട്ഠിതകാലോ. ഇതി-സദ്ദസ്സ ആകാരത്ഥതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവ’’ന്തി വത്വാ തം ആകാരം സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘കേസാദിപരിഗ്ഗണ്ഹനേനാ’’തിആദിമാഹ. കേസാദിസഞ്ഞിതാനഞ്ഹി അസുചിഭാവാനം പരമദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലാകാരസ്സ സമുദയതോ അനുപസ്സനാ ഇധ കായാനുപസ്സനാതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

പടിക്കൂലമനസികാരപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധാതുമനസികാരപബ്ബവണ്ണനാ

൩൭൮. ധാതുമനസികാരവസേനാതി പഥവീധാതുആദികാ ചതസ്സോ ധാതുയോ ആരബ്ഭ പവത്തഭാവനാമനസികാരവസേന, ചതുധാതുവവത്ഥാനവസേനാതി അത്ഥോ. ധാതുമനസികാരോ, ധാതുകമ്മട്ഠാനം, ചതുധാതുവവത്ഥാനന്തി ഹി അത്ഥതോ ഏകം. ഗോഘാതകോതി ജീവികത്ഥായ ഗുന്നം ഘാതകോ. അന്തേവാസികോതി കമ്മകരണവസേന തസ്സ സമീപവാസീ തം നിസ്സായ ജീവനകോ. വിനിവിജ്ഝിത്വാതി ഏകസ്മിം ഠാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിനിവിജ്ഝിത്വാ. മഹാപഥാനം വേമജ്ഝട്ഠാനസങ്ഖാതേതി ചതുന്നം മഹാപഥാനം തായ ഏവ വിനിവിജ്ഝനട്ഠാനതായ വേമജ്ഝസങ്ഖാതേ. യസ്മാ തേ ചത്താരോ മഹാപഥാ ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗന്ത്വാ തത്ഥ സമോഹിതാ വിയ ഹോന്തി, തസ്മാ തം ഠാനം ചതുമഹാപഥം, തസ്മിം ചതുമഹാപഥേ. ഠിത-സദ്ദോ ‘‘ഠിതോ വാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൬൩; അ. നി. ൫.൨൮) ഠാനസങ്ഖാതഇരിയാപഥസമങ്ഗിതായ, ഠാ-സദ്ദസ്സ വാ ഗതിനിവത്തിഅത്ഥതായ അഞ്ഞത്ഥ ഠപേത്വാ ഗമനം സേസഇരിയാപഥസമങ്ഗിതായ ബോധകോ, ഇധ പന യഥാ തഥാ രൂപകായസ്സ പവത്തിആകാരബോധകോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം യേന കേനചി ആകാരേന ഠിതത്താ യഥാ ഠിത’’ന്തി. തത്ഥ ആകാരേനാതി ഠാനാദിനാ രൂപകായസ്സ പവത്തിആകാരേന. ഠാനാദയോ ഹി ഇരിയാപഥസങ്ഖാതായ കിരിയായ പഥോ പവത്തിമഗ്ഗോതി ‘‘ഇരിയാപഥോ’’തി വുച്ചന്തീതി വുത്തോ വായമത്ഥോ. യഥാഠിതന്തി യഥാപവത്തം, യഥാവുത്തം ഠാനമേവേത്ഥ പണിധാനന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘യഥാ ഠിതത്താ ച യഥാപണിഹിത’’ന്തി. ‘‘ഠിത’’ന്തി വാ കായസ്സ ഠാനസങ്ഖാതഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം, ‘‘പണിഹിത’’ന്തി തദഞ്ഞഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം. ‘‘ഠിത’’ന്തി വാ കായസങ്ഖാതാനം രൂപധമ്മാനം തസ്മിം തസ്മിം ഖണേ സകിച്ചവസേന അവട്ഠാനപരിദീപനം, പണിഹിതന്തി പച്ചയവസേന തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി പകാരതോ നിഹിതം പണിഹിതന്തി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചവേക്ഖതീതി പതി പതി അവേക്ഖതി, ഞാണചക്ഖുനാ വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ വിസും വിസും പസ്സതി.

ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം ഭാവത്ഥവിഭാവനവസേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഗോഘാതകസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പോസേന്തസ്സാതി മംസൂപചയപരിബ്രൂഹനായ കുണ്ഡകഭത്തകപ്പാസട്ഠിആദീഹി സംവഡ്ഢേന്തസ്സ. വധിതം മതന്തി ഹിംസിതം ഹുത്വാ മതം. മതന്തി ച മതമത്തം. തേനേവാഹ ‘‘താവദേവാ’’തി. ഗാവീതി സഞ്ഞാ ന അന്തരധായതീതി യാനി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി യഥാസന്നിവിട്ഠാനി ഉപാദായ ഗാവീസമഞ്ഞാ മതമത്തായപി ഗാവിയാ തേസം തംസന്നിവേസസ്സ അവിനട്ഠത്താ. വിലീയന്തി ഭിജ്ജന്തി വിഭുജ്ജന്തീതി ബീലാ, ഭാഗാ വ-കാരസ്സ ബ-കാരം, ഇകാരസ്സ ച ഈകാരം കത്വാ. ബീലസോതി ബീലം ബീലം കത്വാ. വിഭജിത്വാതി അട്ഠിസങ്ഘാതതോ മംസം വിവേചേത്വാ, തതോ വാ വിവേചിതം മംസം ഭാഗസോ കത്വാ. തേനേവാഹ ‘‘മംസസഞ്ഞാ പവത്തതീ’’തി. പബ്ബജിതസ്സാപി അപരിഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനസ്സ. ഘനവിനിബ്ഭോഗന്തി സന്തതിസമൂഹകിച്ചഘനാനം വിനിബ്ഭുജ്ജനം വിവേചനം. ധാതുസോ പച്ചവേക്ഖതോതി ഘനവിനിബ്ഭോഗകരണേന ധാതും ധാതും പഥവീആദിധാതും വിസും വിസും കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ. സത്തസഞ്ഞാതി അത്താനുദിട്ഠിവസേന പവത്താ സത്തസഞ്ഞാതി വദന്തി, വോഹാരവസേന പവത്തസത്തസഞ്ഞായപി തദാ അന്തരധാനം യുത്തമേവ യാഥാവതോ ഘനവിനിബ്ഭോഗസ്സ സമ്പാദനതോ. ഏവഞ്ഹി സതി യഥാവുത്തഓപമ്മത്ഥേന ഉപമേയ്യത്ഥോ അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതി സമേതി. തേനേവാഹ ‘‘ധാതുവസേനേവ ചിത്തം സന്തിട്ഠതീ’’തി. ദക്ഖോതി ഛേകോ തംതംസമഞ്ഞായ കുസലോ ‘‘യഥാജാതേ സൂനസ്മിം നങ്ഗുട്ഠഖുരവിസാണാദിവന്തേ അട്ഠിമംസാദിഅവയവസമുദായേ അവിഭത്തേ ഗാവീസമഞ്ഞാ, ന വിഭത്തേ. വിഭത്തേ പന അട്ഠിമംസാദിഅവയവസമഞ്ഞാ’’തി ജാനനതോ. ചതുമഹാപഥോ വിയ ചതുഇരിയാപഥോതി ഗാവിയാ ഠിതചതുമഹാപഥോ വിയ കായസ്സ പവത്തിമഗ്ഗഭൂതോ ചതുബ്ബിധോ ഇരിയാപഥോ യസ്മാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൦൫) വിത്ഥാരിതാ, തസ്മാ തത്ഥ, തംസംവണ്ണനായഞ്ച (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൩൦൬) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ധാതുമനസികാരപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നവസിവഥികപബ്ബവണ്ണനാ

൩൭൯. സിവഥികായ അപവിദ്ധഉദ്ധുമാതകാദിപടിസംയുത്താനം ഓധിസോ പവത്താനം കഥാനം, തദഭിധേയ്യാനഞ്ച ഉദ്ധുമാതകാദിഅസുഭഭാഗാനം സിവഥികപബ്ബാനീതി സങ്ഗീതികാരേഹി ഗഹിതസമഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘സിവഥികപബ്ബേഹി വിഭജിതു’’ന്തി. മരിത്വാ ഏകാഹാതിക്കന്തം ഏകാഹമതം. ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാതി ജീവിതക്ഖയതോ ഉപരി മരണതോ പരം. സമുഗ്ഗതേനാതി സമുട്ഠിതേന. ഉദ്ധുമാതത്താതി ഉദ്ധം ഉദ്ധം ധുമാതത്താ സൂനത്താ. സേതരത്തേഹി വിപരിഭിന്നം വിമിസ്സിതം നീലം വിനീലം, പുരിമവണ്ണവിപരിണാമഭൂതം വാ നീലം വിനീലം. വിനീലമേവ വിനീലകന്തി ക-കാരേന പദവഡ്ഢനം അനത്ഥന്തരതോ യഥാ ‘‘പീതകം ലോഹിതക’’ന്തി (ധ. സ. ൬൧൬). പടിക്കൂലത്താതി ജിഗുച്ഛനീയത്താ. കുച്ഛിതം വിനീലന്തി വിനീലകന്തി കുച്ഛനത്ഥോ വാ അയം ക-കാരോതി ദസ്സേതും വുത്തം യഥാ ‘‘പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീ’’തി. (ദീ. നി. ൩.൩൧൬; അ. നി. ൫.൨൧൩; മഹാവ. ൨൮൫) പരിഭിന്നട്ഠാനേഹി കാകകങ്കാദീഹി. വിസ്സന്ദമാനപുബ്ബന്തി വിസ്സവന്തപുബ്ബം, തഹം തഹം പഗ്ഘരന്തപുബ്ബന്തി അത്ഥോ. തഥാഭാവന്തി വിസ്സന്ദമാനപുബ്ബഭാവം.

സോ ഭിക്ഖൂതി യോ ‘‘പസ്സേയ്യ സരീരം സിവഥികായ ഛഡ്ഡിത’’ന്തി വുത്തോ, സോ ഭിക്ഖു. ഉപസംഹരതി സദിസതം. ‘‘അയമ്പി ഖോ’’തിആദി ഉപസംഹരണാകാരദസ്സനം. ആയൂതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം, അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം പനേത്ഥ വിഞ്ഞാണഗതികമേവ. ഉസ്മാതി കമ്മജതേജോ. ഏവം പൂതികസഭാവോയേവാതി ഏവം അതിവിയ ദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലപൂഭികസഭാവോ ഏവ, ന ആയുആദീനം അവിഗമേ വിയ മത്തസോതി അധിപ്പായോ. ഏദിസോ ഭവിസ്സതീതി ഏവംഭാവീതി ആഹ ‘‘ഏവം ഉദ്ധുമാതാദിഭേദോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

ലുഞ്ചിത്വാ ലുഞ്ചിത്വാതി ഉപ്പാടേത്വാ ഉപ്പാടേത്വാ. സാവസേസമംസലോഹിതയുത്തന്തി സബ്ബസോ അഖാദിതത്താ തഹം തഹം സേസേന അപ്പാവസേസേന മംസലോഹിതേന യുത്തം. ‘‘അഞ്ഞേന ഹത്ഥട്ഠിക’’ന്തി അവിസേസേന ഹത്ഥട്ഠികാനം വിപ്പകിണ്ണതാ ജോതിതാതി അനവസേസതോ തേസം വിപ്പകിണ്ണതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതുസട്ഠിഭേദമ്പീ’’തിആദിമാഹ.

തേരോവസ്സികാനീതി തിരോവസ്സം ഗതാനി, താനി പന സംവച്ഛരം വീതിവത്താനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അതിക്കന്തസംവച്ഛരാനീ’’തി. പുരാണതായ ഘനഭാവവിഗമേന വിചുണ്ണതാ ഇധ പൂതിഭാവോതി സോ യഥാ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അബ്ഭോകാസേ’’തിആദിമാഹ. തേരോവസ്സികാനേവാതി സംവച്ഛരമത്താതിക്കന്താനി ഏവ. ഖജ്ജമാനതാദിവസേന ദുതിയസിവഥികപബ്ബാദീനം വവത്ഥാപിതത്താ വുത്തം ‘‘ഖജ്ജമാനതാദീനം വസേന യോജനാ കാതബ്ബാ’’തി.

നവസിവഥികപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇമാനേവ ദ്വേതി അവധാരണേന അപ്പനാകമ്മട്ഠാനം തത്ഥ നിയമേതി അഞ്ഞപബ്ബേസു തദഭാവതോ. യതോ ഹി ഏവ-കാരോ, തതോ അഞ്ഞത്ഥ നിയമേതി, തേന പബ്ബദ്വയസ്സ വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനതാപി അപ്പടിസിദ്ധാ ദട്ഠബ്ബാ അനിച്ചതാദിദസ്സനതോ. സങ്ഖാരേസു ആദീനവവിഭാവനാനി സിവഥികപബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘സിവഥികാനം ആദീനവാനുപസ്സനാവസേന വുത്തത്താ’’തി. ഇരിയാപഥപബ്ബാദീനം അപ്പനാവഹതാ പാകടാ ഏവാതി ‘‘സേസാനി ദ്വാദസപീ’’തി വുത്തം. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

കായാനുപസ്സനാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.