൬. മഹാഗോവിന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൯൩. പഞ്ചകുണ്ഡലികോതി വിസ്സട്ഠപഞ്ചവേണികോ. ചതുമഗ്ഗട്ഠാനേസൂതി ചതുന്നം മഗ്ഗാനം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗതട്ഠാനേസു. തത്ഥ ഹി കതാ സാലാദയോ ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗതമനുസ്സാനം ഉപഭോഗക്ഖമാ ഹോന്തി. ‘‘ഏവരൂപാനീ’’തി ഇമിനാ രുക്ഖമൂലസോധനാദീനി ചേവ യഥാസത്തി അന്നദാനാദീനി ച പുഞ്ഞാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘സുവണ്ണക്ഖന്ധസദിസോ അത്തഭാവോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ അഹോസീ’’തി പാഠോ. സകടസഹസ്സമത്തന്തി വാഹസഹസ്സമത്തം, വാഹോ പന വീസതി ഖാരീ, ഖാരീ സോളസദോണമത്താ, ദോണം സോളസ നാളിയോ വേദിതബ്ബാ. കുമ്ഭം ദസമ്ബണാനി. ‘‘സഹസ്സനാളിയോ’’തി കേചി. രത്തസുവണ്ണകണ്ണികന്തി രത്തസുവണ്ണമയം വടംസകം.

യസ്മാ മജ്ഝിമയാമേ ഏവ ദേവതാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിതും അവസരം ലഭന്തി, തസ്മാ ‘‘ഏകകോട്ഠാസം അതീതായാ’’തി വുത്തം. അതിക്കന്തവണ്ണോതി അതിവിയ കമനീയരൂപോ, കേവലകപ്പന്തി വാ മനം ഊനം അവസേസം, ഈസകം അസമത്തന്തി അത്ഥോ ഭഗവതോ ഹി സമീപട്ഠാനം മുഞ്ചിത്വാ സബ്ബോ ഗിജ്ഝകൂടവിഹാരോ തേന ഓഭാസിതോ. തേനാഹ ‘‘ചന്ദിമാ വിയാ’’തിആദി.

ദേവസഭാവണ്ണനാ

൨൯൪. രതനമത്തകണ്ണികരുക്ഖനിസ്സന്ദേനാതി രതനപ്പമാണരുക്ഖമയകൂടദാനപുഞ്ഞനിസ്സന്ദേന, തസ്സ വാ പുഞ്ഞസ്സ നിസ്സന്ദഫലഭാവേന. നിബ്ബത്തസഭായന്തി സമുട്ഠിതഉപട്ഠാനസാലായം. മണിമയാതി പദുമരാഗാദിമണിമയാ. ആണിയോതി ഥമ്ഭതുലാസങ്ഘാടകാദീസു വാളരൂപാദിസങ്ഘാടനകആണിയോ.

ഗന്ധബ്ബരാജാതി ഗന്ധബ്ബകായികാനം ദേവതാനം രാജാ. യേ താവതിംസാനം ആസന്നവാസിനോ ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ, തേ പുരതോ കരോന്തോ ‘‘ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവതാ പുരതോ കത്വാ നിസിന്നോ’’തി വുത്തോ. സേസേസുപി തീസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ.

നാഗരാജാതി നാഗാനം അധിപതി, ന പന സയം നാഗജാതികോ.

ആസതി നിസീദതി ഏത്ഥാതി ആസനം, നിസജ്ജട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘നിസീദിതും ഓകാസോ’’തി. ‘‘ഏത്ഥാ’’തി പദം നിപാതമത്തം, ഏത്ഥാതി വാ ഏതസ്മിം പാഠേ. അത്ഥുദ്ധാരനയേന വത്തബ്ബം പുബ്ബേ വുത്തം ചതുബ്ബിധമേവ. താവതിംസാ, ഏകച്ചേ ച ചാതുമഹാരാജികാ യഥാലദ്ധായ സമ്പത്തിയാ ഥാവരഭാവായ, ആയതിം സോധനായ ച പഞ്ച സീലാനി രക്ഖന്തി, തേ തസ്സ വിസോധനത്ഥം പവാരണാസങ്ഗഹം കരോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘മഹാപവാരണായാ’’തിആദി.

വസ്സസഹസ്സന്തി മനുസ്സഗണനായ വസ്സസഹസ്സം.

പന്നപലാസോതി പതിതപത്തോ. ഖാരകജാതോതി ജാതഖുദ്ദകമകുളോ. യേ ഹി നീലപത്തകാ അതിവിയ ഖുദ്ദകാ മകുളാ, തേ ‘‘ഖാരകാ’’തി വുച്ചന്തി. ജാലകജാതോതി തേഹിയേവ ഖുദ്ദകമകുളേഹി ജാതജാലകോ സബ്ബസോ ജാലോ വിയ ജാതോ. കേചി പന ‘‘ജാലകജാതോതി ഏകജാലോ വിയ ജാതോ’’തി അത്ഥം വദന്തി. പാരിഛത്തകോ കിര ഖാരകഗ്ഗഹണകാലേ സബ്ബത്ഥകമേവ പല്ലവികോ ഹോതി, തേ ചസ്സ പല്ലവാ പഭസ്സരപവാളവണ്ണസമുജ്ജലാ ഹോന്തി, തേന സോ സബ്ബസോ സമുജ്ജലന്തോ തിട്ഠതി. കുടുമലകജാതോതി സഞ്ജാതമഹാമകുളോ. കോരകജാതോതി സഞ്ജാതസൂചിഭേദോ സമ്പതി വികസമാനാവത്ഥോ. സബ്ബപാലിഫുല്ലോതി സബ്ബസോ ഫുല്ലിതവികസിതോ.

കന്തനകവാതോതി ദേവാനം പുഞ്ഞകമ്മപച്ചയാ പുപ്ഫാനം ഛിന്ദനകവാതോ. കന്തതീതി ഛിന്ദതി. സമ്പടിച്ഛനകവാതോതി ഛിന്നാനം ഛിന്നാനം പുപ്ഫാനം സമ്പടിഗ്ഗണ്ഹനകവാതോ. നച്ചന്തോതി നാനാവിധഭത്തിം സന്നിവേസവസേന നച്ചനം കരോന്തോ. അഞ്ഞതരദേവതാനന്തി നാമഗോത്തവസേന അപ്പഞ്ഞാതദേവതാനം.

രേണുവട്ടീതി രേണുസങ്ഘാതോ. കണ്ണികം ആഹച്ചാതി സുധമ്മായ കൂടം ആഹന്ത്വാ.

അട്ഠ ദിവസേതി പഞ്ചമിയാ സദ്ധിം പക്ഖേ ചത്താരോ ദിവസേ സന്ധായ വുത്തം. യഥാവുത്തേസു അട്ഠസു ദിവസേസു ധമ്മസ്സവനം നിബദ്ധം തദാ പവത്തതീതി തതോ അഞ്ഞദാ കാരിതം സന്ധായാഹ ‘‘അകാലധമ്മസ്സവനം കാരിത’’ന്തി. ചേതിയേ ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ കാതബ്ബവേദികാ ഛത്തവേദികാ. ചേതിയം പരിക്ഖിപിത്വാ പദക്ഖിണകരണട്ഠാനം അന്തോകത്വാ കാതബ്ബവേദികാ പുടവേദികാ. ചേതിയസ്സ കുച്ഛിം പരിക്ഖിപിത്വാ തം സമ്ബന്ധമേവ കത്വാ കാതബ്ബവേദികാ കുച്ഛിവേദികാ. സീഹരൂപപാദകം ആസനം സീഹാസനം. ഉഭോസു പസ്സേസു സീഹരൂപയുത്തം സോപാനം സീഹസോപാനം.

അത്തമനാ ഹോന്തി അനിയാമനകഭാവതോ. തേനേവാഹ ‘‘മഹാപുഞ്ഞേ പുരക്ഖത്വാ’’തിആദി. പവാരണാസങ്ഗഹത്ഥായ സന്നിപതിതാതി വേദിതബ്ബാ ‘‘തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ പവാരണായ പുണ്ണായ പുണ്ണമായ രത്തിയാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൯൪) വചനതോ.

൨൯൫. നവഹി കാരണേഹീതി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹ’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൫൭, ൨൫൫) വുത്തേഹി അരഹത്താദീഹി നവഹി ബുദ്ധാനുഭാവദീപനേഹി കാരണേഹി. ധമ്മസ്സ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോതി തേന സമ്പിണ്ഡിതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉജുപ്പടിപന്നതാദിഭേദം സങ്ഘസ്സ ച സുപ്പടിപത്തി’’ന്തി ആഹ.

അട്ഠയഥാഭുച്ചവണ്ണനാ

൨൯൬. യഥാ അനന്തമേവ ആനഞ്ചം, ഭിസക്കമേവ ഭേസജ്ജം, ഏവം യഥാഭൂതാ ഏവ യഥാഭുച്ചാതി പാളിയം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യഥാഭുച്ചേതി യഥാഭൂതേ’’തി. വണ്ണേതബ്ബതോ കിത്തേതബ്ബതോ വണ്ണാ, ഗുണാ. കഥം പടിപന്നോതി ഹേതുഅവത്ഥായം, ഫലഅവത്ഥായം, സത്താനം ഉപകാരാ വത്ഥായന്തി തീസുപി അവത്ഥാസു ലോകനാഥസ്സ ബഹുജനഹിതായ പടിപത്തിയാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. തഥാ ഹി നം ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ സങ്ഖേപേനേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ദീപങ്കരപാദമൂലേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഭിനീഹരമാനോതി അഭിനീഹാരം കരോന്തോ. യം പനേത്ഥ മഹാഭിനീഹാരേ, പാരമീസു ച വത്തബ്ബം, തം ബ്രഹ്മജാലടീകായം (ദീ. നി. ടീ. ൧.൭) വുത്തം ഏവാതി തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

‘‘ഖന്തിവാദിതാപസകാലേ’’തിആദി (ജാ. ൧.ഖന്തീവാദീജാതക) ഹേതുഅവത്ഥായമേവ അനഞ്ഞസാധാരണായ സുദുക്കരായ ബഹുജനഹിതായ പടിപത്തിയാ വിഭാവനം. യഥാധിപ്പേതം ഹിതസുഖം യായ കിരിയായ വിനാ ന ഇജ്ഝതി, സാപി തദത്ഥാ ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘തുസിതപുരേ യാവതായുകം തിട്ഠന്തോപീ’’തിആദി വുത്തം.

ധമ്മചക്കപ്പവത്തനാദി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩; പടി. മ. ൩.൩൦) പന നിബ്ബത്തിതാ ബഹുജനഹിതായ പടിപത്തി. ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനമ്പി ‘‘ഏത്തകം കാലം തിട്ഠാമീ’’തി പവത്തിയാ ബഹുജനഹിതായ പടിപത്തി. അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാനവസേന ബഹുജനഹിതായ പടിപത്തി. തേനാഹ ‘‘യാവസ്സാ’’തിആദി. സേസപദാനീതി ‘‘ബഹുജനസുഖായാ’’തിആദീനി പദാനി. പച്ഛിമന്തി ‘‘അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായാ’’തി പദത്തയം. പുരിമസ്സാതി തതോ പുരിമസ്സ പദത്തയസ്സ. അത്ഥോതി അത്ഥനിദ്ദേസോ.

യദിപി അതീതേനങ്ഗേന സമന്നാഗതാ സത്ഥാരോ അഹേസും, തേപി പന ബുദ്ധാ ഏവാതി അത്ഥതോ അമ്ഹാകം സത്ഥാ അനഞ്ഞോതി ആഹ ‘‘അതീതേപി ബുദ്ധതോ അഞ്ഞം ന സമനുപസ്സാമാ’’തി. യഥാ ച അതീതേ, ഏവം അനാഗതേ ചാതി അയമത്ഥോ നയതോ ലബ്ഭതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അനാഗതേപി ന സമനുപസ്സാമാ’’തി. സക്കോ പന ദേവരാജാ തമത്ഥം അത്ഥാപന്നമേവ കത്വാ ‘‘ന പനേതരഹി’’ ഇച്ചേവാഹ. കിം സക്കോ കഥേതീതി വിചാരേത്വാതി ‘‘നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സമാ’തി വദന്തോ സക്കോ കിം കഥേതീ’’തി വിചാരണം സമുട്ഠപേത്വാ. യസ്മാ അതീതേ ബുദ്ധാ അഹേസും, അനാഗതേ ഭവിസ്സന്തീതി നായമത്ഥോ സക്കേന ദേവരാജേന പരിഞ്ഞാതോ, തേ പന ബുദ്ധസാമഞ്ഞേന അമ്ഹാകം ഭഗവതാ സദ്ധിം ഗഹേത്വാ ഏതരഹി അഞ്ഞസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവതോ തഥാ വുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഏതരഹീ’’തിആദി വുത്തം. സ്വാക്ഖാതാദീനീതി സ്വാക്ഖാതപദാദീനി. കുസലാദീനീതി ‘‘ഇദം കുസല’’ന്തിആദീനി പദാനി.

ഗങ്ഗായമുനാനം അസമാഗമട്ഠാനേ ഉദകം ഭിന്നവണ്ണം ഹോന്തമ്പി സമാഗമട്ഠാനേ അഭിന്നവണ്ണം ഏവാതി ആഹ ‘‘വണ്ണേനപി സംസന്ദതി സമേതീ’’തി. തത്ഥ കിര ഗങ്ഗോദകസദിസമേവ യമുനോദകം. യഥാ നിബ്ബാനം കേനചി കിലേസേന അനുപക്കിലിട്ഠതായ പരിസുദ്ധം, ഏവം നിബ്ബാനഗാമിനിപടിപദാപി കേനചി കിലേസേന അനുപക്കിലിട്ഠതായ പരിസുദ്ധാവ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. യേന പരിസുദ്ധത്ഥേന നിബ്ബാനസ്സ, നിബ്ബാനഗാമിനിയാ പടിപദായ ച ആകാസൂപമതാ, സോ കേനചി അനുപലേപോ, അനുപക്കിലേസോ ചാതി ആഹ ‘‘ആകാസമ്പി അലഗ്ഗം പരിസുദ്ധ’’ന്തി. ഇദാനി തമത്ഥം നിദസ്സനേന വിഭൂതം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ചന്ദിമസൂരിയാന’’ന്തിആദി വുത്തം. സംസന്ദതി യുജ്ജതി പടിപജ്ജിതബ്ബതാപടിപജ്ജനേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞാനുച്ഛവികതായ.

പടിപദായ ഠിതാനന്തി പടിപദം മഗ്ഗപടിപത്തിം പടിപജ്ജമാനാനം. വുസിതവതന്തി ബ്രഹ്മചരിയവാസം വുസിതവന്താനം ഏതേസം. ലദ്ധസഹായോതി ഏതാസം പടിപദാനം വസേന ലദ്ധസഹായോ. തത്ഥ തത്ഥ സാവകേഹി സത്ഥു കാതബ്ബകിച്ചേ. ഇദം പന ‘‘അദുതിയോ’’തിആദി സുത്തന്തരേ ആഗതവചനം അഞ്ഞേഹി അസദിസട്ഠേന വുത്തം, ന യഥാവുത്തസഹായാഭാവതോ. അപനുജ്ജാതി അപനീയ വിവജ്ജേത്വാ. ‘‘അപനുജ്ജാ’’തി ച അന്തോഗധാവധാരണം ഇദം വചനം ഏകന്തികത്താ തസ്സ അപനോദസ്സാതി വുത്തം ‘‘അപനുജ്ജേവാ’’തി.

ലബ്ഭതീതി ലാഭോ, സോ പന ഉക്കംസഗതിവിജാനനേന സാതിസയോ, വിപുലോ ഏവ ച ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘മഹാലാഭോ ഉപ്പന്നോ’’തി. ഉസ്സന്നപുഞ്ഞനിസ്സന്ദസമുപ്പന്നോതി യഥാവുത്തകാലം സമ്ഭതസുവിപുലഉളാരതരപുഞ്ഞാഭിസന്ദതോ നിബ്ബത്തോ.‘‘ഇമേ നിബ്ബത്താ, ഇതോ പരം മയ്ഹം ഓകാസോ നത്ഥീ’’തി ഉസ്സാഹജാതോ വിയ ഉപരൂപരി വഡ്ഢമാനോ ഉദപാദി. സബ്ബദിസാസു ഹി യമകമഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ മഹാമേഘം വിയ സബ്ബപാരമിയോ ‘‘ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ വിപാകം ദസ്സാമാ’’തി സമ്പിണ്ഡിതാ വിയ ഭഗവതോ ഇദം ലാഭസക്കാരസിലോകം നിബ്ബത്തയിംസു, തതോ അന്നപാനവത്ഥയാനമാലാഗന്ധവിലേപനാദിഹത്ഥാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദയോ ഉപഗന്ത്വാ ‘‘കഹം ബുദ്ധോ, കഹം ഭഗവാ, കഹം ദേവദേവോ, കഹം നരാസഭോ, കഹം പുരിസസീഹോ’’തി ഭഗവന്തം പരിയേസന്തി, സകടസതേഹിപി പച്ചയേ ആഹരിത്വാ ഓകാസം അലഭമാനാ സമന്താ ഗാവുതപ്പമാണമ്പി സകടധുരേന സകടധുരം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി ചേവ അനുബന്ധന്തി ച അന്ധകവിന്ദബ്രാഹ്മണാദയോ വിയ. സബ്ബം ഖന്ധകേ, തേസു തേസു ച സുത്തേസു ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ലാഭസക്കാരോ മഹോഘോ വിയാ’’തിആദി.

പടിപാടിഭത്തന്തി ബഹൂസു ‘‘ദാനം ദസ്സാമാ’’തി ആഹടപടിപാടികായ ഉട്ഠിതേസു അനുപടിപാടിയാ ദാതബ്ബ ഭത്തം.

മത്ഥകം പത്തോ അനഞ്ഞസാധാരണത്താ തസ്സ ദാനസ്സ. ഉപായം ആചിക്ഖി നാഗരാനം അസക്കുണേയ്യരൂപേന ദാനം ദാപേതും. സാലകല്യാണിരുക്ഖാ രാജപരിഗ്ഗഹാ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാ, തസ്മാ തേസം പദരേഹി മണ്ഡപോ കാരിതോ, ഹത്ഥിനോ ച രാജഭണ്ഡഭൂതാ നാഗരേഹി ന സക്കാ ലദ്ധുന്തി തേഹി ഛത്തം ധാരാപിതം, തഥാ ഖത്തിയധീതാഹി വേയ്യാവച്ചം കാരിതം. ‘‘പഞ്ച ആസനസതാനീ’’തി ഇദം സാലകല്യാണിമണ്ഡപേ പഞ്ഞത്തേ സന്ധായ വുത്തം, തതോ ബഹി പന ബഹൂനി പഞ്ഞത്താനി അഹേസും. ചതുജ്ജാതിയഗന്ധം പിസതി ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ പൂജനത്ഥഞ്ചേവ പത്തസ്സ ഉബ്ബടനത്ഥഞ്ച. ഉദകന്തി പത്തധോവനഉദകം. അനഗ്ഘാനി അഹേസും അനഗ്ഘരതനാഭിസങ്ഖതത്താ.

സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലിസ്സതി അനാദരകാരണാദിനാ. കാളം ഓലോകേസ്സാമീതി കാളം ഏവം അനുപേക്ഖിസ്സാമി, തസ്സ ഉപ്പജ്ജനകം അനത്ഥം പരിഹരിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

കദരിയാതി ഥദ്ധമച്ഛരിനോ പുഞ്ഞകമ്മവിമുഖാ. ദേവലോകം ന വജന്തി പുഞ്ഞസ്സ അകതത്താ, മച്ഛരിഭാവേന ച പാപസ്സ പസുതത്താ. ബാലാതി ദുച്ചിന്തിതചിന്തനാദിനാ ബാലലക്ഖണയുത്താ. നപ്പസംസന്തി ദാനം പസംസിതുമ്പി ന വിസഹന്തി. ധീരോതി ധീതിസമ്പന്നോ ഉളാരപഞ്ഞോ പരേഹി കതം ദാനം അനുമോദമാനോപി, തേനേവ ദാനാനുമോദനേനേവ. സുഖീ പരത്ഥാതി പരലോകേ കായികചേതസികസുഖസമങ്ഗീ ഹോതി.

വരരോജോ നാമ തസ്മിം കാലേ ഏകോ ഖത്തിയോ, തസ്സ വരരോജസ്സ. അനവജ്ജ…പേ… ഫലേയ്യ അഭൂതവാദിഭാവതോതി അധിപ്പായോ. അതിരേകപദസഹസ്സേന തിംസാധികേന അഡ്ഢതേയ്യഗാഥാസതേന വണ്ണമേവ കഥേസി രൂപപ്പസന്നതായ ച.

യാവ മഞ്ഞേ ഖത്തിയാതി ഏത്ഥ യാവാതി അവധിപരിച്ഛേദവചനം, അഞ്ഞേതി നിപാതമത്തം, യാവ ഖത്തിയാ ഖത്തിയേ അവധിം കത്വാ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദി. മദപമത്തോതി ലാഭസക്കാരസിലോകമദേന പമത്തോ ചേവ തദന്വയേന പമാദേന പമത്തോ ച ഹുത്വാ.

തദന്വയമേവാതി തദനുഗതമേവ. വാചാ…പേ… സമേതീതി വചീകമ്മകായകമ്മാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിരുദ്ധാനി, അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദന്തി. അജാ ഏവ മിഗാതി അജാമിഗാ, തേ അജാമിഗേ.

തിണ്ണവിചികിച്ഛോ സബ്ബസോ അതിക്കന്തവിചികിച്ഛാകന്താരോ. നനു ച സബ്ബേപി സോതാപന്നാ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ, വിഗതകഥംകഥാ ച? സച്ചമേതം, ഇദം പന ന താദിസം തിണ്ണവിചികിച്ഛതം സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ സബ്ബസ്മിം ഞേയ്യധമ്മേ സബ്ബാകാരാവബോധസങ്ഖാതസന്നിട്ഠാനവസേന സബ്ബസോ നിരാകതം സന്ധായാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തി ആദിമാഹ. ഉസ്സന്നുസ്സന്നത്താതി പരോപരഭാവതോ, അയഞ്ച അത്ഥോ ഭഗവതോ അനേകധാതുനാനാധാതുഞാണബലേനപി ഇജ്ഝതി. സബ്ബത്ഥ വിഗതകഥംകഥോ സബ്ബദസ്സാവിഭാവതോ. സബ്ബേസം പരമത്ഥധമ്മാനം സച്ചാഭിസമയവസേന പടിവിദ്ധത്താ വുത്തം ‘‘വോഹാരവസേനാ’’തി വാ നാമഗോത്താദിവസേനാതി അത്ഥോ.

പരിയോസിതസങ്കപ്പോതി സബ്ബസോ നിട്ഠിതമനോരഥോ. നനു ച അരിയമഗ്ഗേന പരിയോസിതസങ്കപ്പതാ നാമ സോളസകിച്ചസിദ്ധിയാ കതകരണീയഭാവേന, ന സബ്ബഞേയ്യധമ്മാവബോധേനാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസൂ’’തിആദി. സാവകാനം സാവകപാരമിഞാണം വിയ, ഹി പച്ചേകബുദ്ധാനം പച്ചേകബോധിഞാണം വിയ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ചതുസച്ചാഭിസമ്ബോധപുബ്ബകമേവാതി. അനനുസ്സുതേസൂതി ന അനുസ്സുതേസു. സാമന്തി സയമേവ. പദദ്വയേനാപി പരതോ ഘോസേന വിനാതി ദസ്സേതി. തത്ഥാതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, സച്ചാഭിസമ്ബോധനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. സച്ചാഭിസമ്ബോധോ ച അഗ്ഗമഗ്ഗവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. ബലേസു ച വസീഭാവന്തി ദസന്നം ബലഞാണാനം യഥാരുചി പവത്തി. ജാതത്താ ജാതാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ വദതി.

൨൯൭. തത്ഥ തത്ഥ രാജധാനിആദികേ നിബദ്ധവാസം വസന്തോ. തീസു മണ്ഡലേസു യഥാകാലം ചാരികം ചരന്തോ.

൨൯൮. അസ്സാതി ഫലസ്സ. തന്തി കാരണം. ദ്വിന്നമ്പി ഏകതോ ഉപ്പത്തിയാ കാരണം നത്ഥി, പഗേവ തിണ്ണം, ചതുന്നം വാതി. ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി വുത്തലോകധാതുയാ പമാണപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം.

യാവതാതി യത്തകേന ഠാനേന. പരിഹരന്തീതി സിനേരും പരിക്ഖിപന്താ പരിവത്തന്തി. ദിസാതി ദിസാസു, ഭുമ്മത്ഥേ ഏതം പച്ചത്തവചനം. ഭന്തി ദിബ്ബന്തി. വിരോചനാതി ഓഭാസന്താ, വിരോചനാ വാ സോഭമാനാ ചന്ദിമസൂരിയാ ഭന്തി, തതോ ഏവ ദിസാ ച ഭന്തി.താവ സഹസ്സധാതി തത്തകോ സഹസ്സലോകോ.

ഏത്തകന്തി ഇമം ചക്കവാളം മജ്ഝേ കത്വാ ഇമിനാവ സദ്ധിം ചക്കവാളം ദസസഹസ്സം. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം മഹാപദാനവണ്ണനായം വുത്തമേവ. ന പഞ്ഞായതീതി തീസു പിടകേസു അനാഗതത്താ.

സനങ്കുമാരകഥാവണ്ണനാ

൩൦൦. വണ്ണേനാതി രൂപസമ്പത്തിയാ. സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ തം അനാമസിത്വാ യസസദ്ദസ്സേവ അത്ഥമാഹ. അലങ്കാരപരിവാരേനാതി അലങ്കാരേന ച പരിവാരേന ച. പുഞ്ഞസിരിയാതി പുഞ്ഞിദ്ധിയാ.

൩൦൧. സമ്പസാദനേതി സമ്പസാദജനനേ. സംപുബ്ബോ ഖാ-സദ്ദോ ജാനനത്ഥോ ‘‘സങ്ഖായേതം പടിസേവതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൬൮) വിയാതി ആഹ ‘‘ജാനിത്വാ മോദാമാ’’തി.

ഗോവിന്ദബ്രാഹ്മണവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൦൪. യാവ ദീഘരത്തന്തി യാവ പരിമാണതോ, അപരിമിതകാലപരിദീപനമേതന്തി ആഹ ‘‘ഏത്തകന്തി…പേ… അതിചിരരത്ത’’ന്തി. മഹാപഞ്ഞോവ സോ ഭഗവാതി തേന ബ്രഹ്മുനാ അനുമതിപുച്ഛാവസേന ദേവാനം വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘മഹാപഞ്ഞോവ സോ ഭഗവാ. നോതി കഥം തുമ്ഹേ മഞ്ഞഥാ’’തി ആഹ. സയമേവേതം പഞ്ഹം ബ്യാകാതുകാമോ ‘‘ഭൂതപുബ്ബം ഭോ’’തി ആദിം ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം പന ബ്യാകരോന്തേന അത്ഥതോ അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ നാമ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനച്ഛരിയമേത’’ന്തി ആദിമാഹ. തിണ്ണം മാരാനന്തി കിലേസാഭിസങ്ഖാരദേവപുത്തമാരാനം. ‘‘അനച്ഛരിയമേത’’ന്തി വുത്തമേവത്ഥം നിഗമനവസേന ‘‘കിമേത്ഥ അച്ഛരിയ’’ന്തി പുനപി വുത്തം.

രഞ്ഞോ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഅത്ഥാനം പുരോ ധാനതോ പുരേ പുരേ സംവിധാനതോ പുരോഹിതോതി ആഹ ‘‘സബ്ബകിച്ചാനിഅനുസാസനപുരോഹിതോ’’തി. ഗോവിന്ദിയാഭിസേകേനാതി ഗോവിന്ദസ്സ ഠാനേ ഠപനാഭിസേകേന. തം കിര തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കുലപരമ്പരാഗതം ഠാനന്തരം. ജോതിതത്താതി ആവുധാനം ജോതിതത്താ. പാലനസമത്ഥതായാതി രഞ്ഞോ, അപരിമിതസ്സ ച സത്തകായസ്സ അനത്ഥതോ പരിപാലനസമത്ഥതായ.

സമ്മാ വോസ്സജ്ജിത്വാതി സുട്ഠു തസ്സേവാഗാരവഭാവേന വിസ്സജ്ജിത്വാ നിയ്യാതേത്വാ. തം തമത്ഥം കിച്ചം പസ്സതീതി അത്ഥദസോ.

൩൦൫. ഭവനം വഡ്ഢനം ഭവോ, ഭവതി ഏതേനാതി വാ ഭവോ, വഡ്ഢികാരണം സന്ധിവസേന മ-കാരാഗമോ, ഓ-കാരസ്സ ച അ-കാരാദേസം കത്വാ ‘‘ഭവമത്ഥൂ’’തി വുത്തം. ഭവന്തം ജോതിപാലന്തി പന സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ഭോതോ’’തി. മാ പച്ചബ്യാഹാസീതി മാ പടിക്ഖിപീതി അത്ഥോ. സോ പന പടിക്ഖേപോ പടിവചനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘മാ പടിബ്യാഹാസീ’’തി. അഭിസമ്ഭോസീതി കമ്മന്താനം സംവിധാനേ സമത്ഥോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സംവിദഹിത്വാ’’തി. ഭവാഭവം, പഞ്ഞഞ്ച വിന്ദി പടിലഭീതി ഗോവിന്ദോ, മഹന്തോ ഗോവിന്ദോ മഹാഗോവിന്ദോ. ‘‘ഗോ’’തി ഹി പഞ്ഞായേതം അധിവചനം ഗച്ഛതി അത്ഥേ ബുജ്ഝതീതി.

രജ്ജസംവിഭജനവണ്ണനാ

൩൦൬. ഏകപിതികാ വേമാതുകാ കനിട്ഠഭാതരോ. അയം അഭിസിത്തോതി അയം രേണു രാജകുമാരോ പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ അഭിസിത്തോ. രാജകാരകാതി രാജപുത്തം രജ്ജേ പതിട്ഠാപേതാരോ.

൩൦൭. മദേന്തീതി മദനീയാതി കത്തുസാധനതം ദസ്സേന്തോ ‘‘മദകരാ’’തി ആഹ. മദകരണം പന പമാദസ്സ വിസേസകാരണന്തി വുത്തം ‘‘പമാദകരാ’’തി.

൩൦൮. രേണുസ്സ രജ്ജസമീപേ ദസഗാവുതമത്തവിത്ഥതാനി ഹുത്വാ അപരഭാഗേ തിയോജനസതം വിത്ഥതത്താ സബ്ബാനി ഛ രജ്ജാനി സകടമുഖാനി പട്ഠപേസി. വിതാനസദിസം ചതുരസ്സഭാവതോ.

൩൧൦. സഹാതി ഗാഥായ പദപരിപൂരണത്ഥം വുത്തം. തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേനേവ സഹാ’’തി ആഹ. സഹാതി വാ അവിനാഭാവത്ഥേ നിപാതോ, സോ സഹ ആസും സത്ത ഭാരധാതി യോജേതബ്ബോ, തേന തേ ദേസന്തരേ വസന്താ വിചിത്തേന സഹഭാവിനോ അവിനാഭാവിനോതി ദീപേതി. രജ്ജഭാരം ധാരേന്തി അത്തനി ആരോപേന്തി വഹന്തീതി ഭാരധാ.

പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കിത്തിസദ്ദഅബ്ഭുഗ്ഗമനവണ്ണനാ

൩൧൧. അനുപുരോഹിതേ ഠപേസീതി അനുപുരോഹിതേ കത്വാ ഠപേസി, അനുപുരോഹിതേ വാ ഠാനേ ഠപേസി. തിസവനം കരോന്തേ സന്ധായ ‘‘ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തു’’ന്തി വുത്തം. ദ്വീസു സന്ധീസു സവനം കരോന്തേ സന്ധായ ‘‘സായം, പാതോ വാ’’തി വുത്തം. തതോ പട്ഠായാതി വതചരിയം മത്ഥകം പാപേത്വാ ന്ഹാതകാലതോ പഭുതി.

൩൧൨. അഭിഉഗ്ഗച്ഛീതി ഉട്ഠഹി ഉദപാദി. അചിന്തേത്വാതി ‘‘കഥം ഖോ അഹം ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം മന്തേയ്യ’’ന്തി അചിന്തേത്വാ ഏവം ചിത്തമ്പി അനുപ്പാദേത്വാ. തേന സമാഗമനസ്സേവ അഭാവതോ അമന്തേത്വാ. തം ദിസ്വാതി തം കരുണാബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനം ബ്രഹ്മദസ്സനൂപായം ദിസ്വാ ഞാണചക്ഖുനാ.

൩൧൩. ഏവന്തി ഏവം രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ പടിസല്ലാനം ഉപഗതേ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ഛന്നം ഖത്തിയാനം, സത്തന്നം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം, സത്തന്നം നാടകസതാനം, ചത്താരീസായ ച ഭരിയാനം ആപുച്ഛനവാരേസു.

൩൧൬. സാദിസിയോതി ജാതിയാ സാദിസിയോതി ആഹ ‘‘സമവണ്ണാ സമജാതികാ’’തി.

൩൧൭. സന്ഥാഗാരന്തി ഝാനമനസികാരേന ബഹി വിസടവിതക്കവൂപസമനേന ചിത്തസ്സ സന്ഥമ്ഭനം അഗാരം, ഝാനസാലന്തി അത്ഥോ. ഗഹിതാവാതി ഭാവനാനുയോഗേന മഹാസത്തേന അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ ഉപ്പാദനവസേന ഗഹിതാ ഏവ. നത്ഥി ഝാനേനേവ വിക്ഖമ്ഭിതത്താ. വിസേസതോ ഹിസ്സ കരുണായ ഭാവിതത്താ അനഭിരതി ഉക്കണ്ഠനാ നത്ഥി, മേത്തായ ഭാവിതത്താ ഭയപരിതസ്സനാ നത്ഥി. ഉക്കണ്ഠനാതി പന ബ്രഹ്മദസ്സനേ ഉസ്സുക്കം, പരിതസ്സനാതി തദഭിപത്ഥനാതി ആഹ ‘‘ബ്രഹ്മുനോ പനാ’’തിആദി.

ബ്രഹ്മുനാസാകച്ഛാവണ്ണനാ

൩൧൮. ചിത്തുത്രാസോതി ചിത്തസ്സ ഉത്രാസനമത്തം. കഥന്തി സത്തനികായനിവാസട്ഠാനനാമഗോത്താദീനം വസേന കേന പകാരേന. തേനാഹ ‘‘കി’’ന്തിആദി.

സോതി യേ തേ പനകനസനന്തബന്ധസതനസനങ്കുമാരകാലനാമകാ ലോകേ പാകടാ പഞ്ഞാതാ ബ്രഹ്മാനോ, തേസു സനങ്കുമാരോ നാമാഹന്തി ദസ്സേതി.

അഗ്ഘന്തി ഗരുട്ഠാനിയാനം ദാതബ്ബംആഹാരം. മധുസാകന്തി മധുരാഹാരം, യം കിഞ്ചി അതിഥിനോ ദാതബ്ബം ആഹാരം ഉപചാരവസേന ഏവം വദതി. തേനാഹ ‘‘മധുസാകം പനാ’’തിആദി. പുച്ഛാമാതി നിമന്തനവസേന പുച്ഛാമ.

൩൧൯. മഹാസത്തോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ഠിതോപി തേസു ‘‘ബ്രഹ്മസഹബ്യതായ മഗ്ഗോ’’തി അനിബ്ബേമതികതായ ‘‘കങ്ഖീ’’തി അവോച. കേചി പന ‘‘തപോകമ്മേന പരിക്ഖീണസരീരതായ, ബ്രഹ്മസമാഗമേന ഭയാദിസമുപ്പത്തിയാ ച പടിലദ്ധമത്തേഹി ബ്രഹ്മവിഹാരേഹി പരിഹീനോ അഹോസി, തസ്മാ അവിക്ഖമ്ഭിതവിചികിച്ഛതായ ‘കങ്ഖീ’തി അവോചാ’’തി വദന്തി. പരസ്സ വേദിയാ വിദിതാ പരവേദിയാ, തേ പന തസ്സ പാകടാ വിഭൂതാതി ആഹ ‘‘പരസ്സ പാകടേസു പരവേദിയേസൂ’’തി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘പരേന സയം അഭിസങ്ഖതത്താ’’തി. മമാതി കമ്മം മമംകാരോ, മമത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇദം മമ…പേ… തണ്ഹ’’ന്തി. ‘‘മമ’’ന്തി കരോതി ഏതേനാതി ഹി മമംകാരോ, തഥാപവത്താ തണ്ഹാ. മനുജേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം, ന വിസയേതി ആഹ ‘‘മനുജേസു യോ കോചീ’’തി. ‘‘ഏകോദിഭൂതോ’’തി പദസ്സ ഭാവത്ഥം താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകീഭൂതോ’’തി വത്വാ പുന തം വിവരന്തോ ‘‘ഏകോ തിട്ഠന്തോ ഏകോ നിസീദന്തോ’’തി ആഹ. താദിസോതി ഏകോ ഹുത്വാ പവത്തനകോ. ഭൂതോതി ജാതോ. ഝാനേ അധിമുത്തി നാമ തസ്മിം നിബ്ബത്തിതേ, അനിബ്ബത്തിതേ കുതോ അധിമുത്തീതി ആഹ ‘‘ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാതി അത്ഥോ’’തി. വിസ്സഗന്ധോ നാമ കോധാദികിലേസപരിഭാവനാതി തേസം വിക്ഖമ്ഭനേന വിസ്സഗന്ധവിരഹിതോ. ഏതേസു ധമ്മേസൂതി പബ്ബജ്ജാനം വിവേകവാസകരുണാബ്രഹ്മവിഹാരാദിധമ്മേസു.

൩൨൦. അവിദ്വാതി ന വിദിതവാ. ആവരിതാതി കുസലാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാനം ഉപ്പത്തിനിവാരണേന ആവരിതാ. പൂതികാതി ബ്യാപന്നചിത്തതാദിനാ പൂതിഭൂതാ. കിലേസവസേന ദുഗ്ഗന്ധം വിസ്സഗന്ധം വായതി. നിരയാദിഅപായേസു നിബ്ബത്തനസീലതായ ആപായികാതി ആഹ ‘‘അപായൂപഗാ’’തി. ചോരാദീഹി ഉപദ്ദുതസ്സ പവിസിതുകാമസ്സ പാകാരകവാടപരിഖാദീഹി വിയ നഗരം കോധാദീഹി നിവുതോ പിഹിതോ ബ്രഹ്മലോകോ അസ്സാതി നിവുതബ്രഹ്മലോകോ. പുച്ഛതി ‘‘കേനാവടാ’’തി വദന്തോ.

മുസാവാദോവ മോസവജ്ജം യഥാ ഭിസക്കമേവ ഭേസജ്ജം. കുജ്ഝനം ദുസ്സനം. ദിട്ഠാദീസു അദിട്ഠാദിവാദിതാവസേന പരേസം വിസംവാദനം പരവിസംവാദനം. സദിസം പതിരൂപം ദസ്സേത്വാ പലോഭനം സദിസം ദസ്സേത്വാ വഞ്ചനം. മിത്താനം വിഹിംസനം മേത്തിഭേദോ മിത്തദുബ്ഭനം. ദള്ഹമച്ഛരിതാ ഥദ്ധമച്ഛരിയം. അത്തനി വിജ്ജമാനം നിഹീനതം, സദിസതം വാ അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞനം. പരേസം സമ്പത്തിയാ അസഹനം ഖീയനം. അത്തസമ്പത്തിയാ നിഗൂഹനവസേന, പരേഹി സാധാരണഭാവാസഹനവസേന ച വിവിധാ ഇച്ഛാ രുചി ഏതസ്സാതി വിവിച്ഛാ. കദരിയതായ മുദുകം മച്ഛരിയം. യത്ഥ കത്ഥചീതി സകസന്തകേ, പരസന്തകേ, ഹീനാതികേ ചാതി യത്ഥ കത്ഥചി ആരമ്മണേ. ലുബ്ഭനം ആരമ്മണസ്സ ഗഹണം അഭിഗിജ്ഝനം. മജ്ജനം സേയ്യാദിവസേന മദനം സമ്പഗ്ഗഹോ. മുയ്ഹനം ആരമ്മണസ്സ അനവബോധോ. ഏതേസൂതി ഏതേസു യഥാവുത്തേസു കോധാദീസു സത്തസന്താനസ്സ കിലിസ്സനതോ വിബാധനതോ, ഉപതാപനതോ ച കിലേസസഞ്ഞിതേസു പാപധമ്മേസു. യുത്താ പയുത്താ സമ്പയുത്താ അവിരഹിതാ.

ഏത്ഥ ചായം ബ്രഹ്മാ മഹാസത്തേന ആമഗന്ധേ സുപുട്ഠോ അത്തനോ യഥാഉപട്ഠിതേ പാപധമ്മേ ചുദ്ദസഹി പദേഹി വിഭജിത്വാ കഥേസി, തേ പന താദിസം പവത്തിവിസേസം ഉപാദായ വുത്താപി കേചി പുന വുത്താ, ആമഗന്ധസുത്തേ (സു. നി. ൨൪൨) പന വുത്താപി കേചി ഇധ സബ്ബസോ ന വുത്താ, ഏവം സന്തേപി ലക്ഖണഹാരനയേന, തദേകട്ഠതായ വാ തേസം പേത്ഥ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഇദം പന സുത്ത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ആമഗന്ധസുത്തേന ദീപേത്വാതി ഇധ സരൂപതോ അവുത്തേ ആമഗന്ധേപി വുത്തേഹി ഏകലക്ഖണതാദിനാ ആമഗന്ധസുത്തേന പകാസേത്വാ കഥേതബ്ബം തത്ഥ നേസം സരൂപതോ കഥിതത്താ. ആമഗന്ധസുത്തമ്പി ഇമിനാ ദീപേതബ്ബം ഇധ വുത്താനമ്പി കേസഞ്ചി ആമഗന്ധാനം തത്ഥ അവുത്തഭാവതോ. യസ്മാ ആമഗന്ധസുത്തേ വുത്താപി ആമഗന്ധാ അത്ഥതോ ഇധ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ഇധ വുത്തേ പരിഹരണവസേന ദസ്സേന്തേന യസ്മാ ചേത്ഥ കേചി അഭിധമ്മനയേന അകിലേസസഭാവാപി സത്തസന്താനസ്സ വിബാധനട്ഠേന ‘‘കിലേസാ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി, തസ്മാ ‘‘ചുദ്ദസസു കിലേസേസൂ’’തി വുത്തം.

നിമ്മാദം മിലാപനം ഖേപനന്തി ആഹ ‘‘നിമ്മാദേതബ്ബാ പഹാതബ്ബാ’’തി. ബുദ്ധതന്തീതി ബുദ്ധഭാവീനം പവേണീ, ബുദ്ധഭാവിനോപി ‘‘ബുദ്ധാ’’തി വുച്ചന്തി യഥാ ‘‘അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ’’തി. മഹാപുരിസസ്സ ദള്ഹീകമ്മം കത്വാതി മഹാപുരിസസ്സ ‘‘പബ്ബജിസ്സാമഹ’’ന്തി പവത്തചിത്തുപ്പാദസ്സ ദള്ഹീകമ്മം കത്വാ.

രേണുരാജആമന്തനാവണ്ണനാ

൩൨൧. മമ മനം ഹരിത്വാതി മമ ചിത്തം അപനേത്വാ തസ്സ വസേന അവത്തിത്വാ.

ഏകീഭാവം ഉപഗന്ത്വാ വുത്ഥസ്സാതി കായവിവേകപരിബ്രൂഹനേന ഏകീഭാവം ഉപഗന്ത്വാ തപോകമ്മവസേന വുത്ഥസ്സ. കുസപത്തേഹി പരിത്ഥതോതി ബരിഹിസേഹി വേദിയാ സമന്തതോ സന്ഥരിതോ. അകാചോതി വണോ വണസദിസഖണ്ഡിച്ചവിരഹിതോ. തേനാഹ ‘‘അകക്കസോ’’തി.

ഛഖത്തിയആമന്തനാവണ്ണനാ

൩൨൨. സിക്ഖേയ്യാമാതി സിക്ഖാപേയ്യാമ, സിക്ഖാപനഞ്ചേത്ഥ അത്ഥിഭാവാപാദനന്തി ആഹ ‘‘ഉപലാപേയ്യാമാ’’തി.

൩൨൩. യസ്സ വീരിയാരമ്ഭസ്സ, ഖന്തിബലസ്സ ച അഭാവേന പബ്ബജിതാനം സമണധമ്മോ പരിപുണ്ണോ, പരിസുദ്ധോ ച ന ഹോതി, തേസു വീരിയാരമ്ഭഖന്തിബലേസു തേ തേ നിയോജേതും ‘‘ആരമ്ഭവ്ഹോ’’തിആദി വുത്തം.

കരുണാഝാനമഗ്ഗോതി കരുണാഝാനസങ്ഖാതോ മഗ്ഗോ. ഉജുമഗ്ഗോതി ബ്രഹ്മലോകഗമനേ ഉജുഭൂതോ മഗ്ഗോ. അനുത്തരോതി സേട്ഠോ ബ്രഹ്മവിഹാരസഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ഉത്തമമഗ്ഗോ നാമാ’’തി. സബ്ഭി രക്ഖിതോ സാധൂഹി യഥാ പരിഹാനി ന ഹോതി, ഏവം പടിപക്ഖദൂരീകരണേന രക്ഖിതോ ഗോപിതോ. ‘‘സദ്ധമ്മോ സബ്ഭി വക്ഖിതോ’’തി കേചി പഠന്തി, തേസം സപരഹിതസാധനേന സാധൂഹി ബുദ്ധാദീഹി കഥിതോ പവേദിതോതി അത്ഥോ.

തങ്ഖണവിദ്ധംസനധമ്മന്തി യസ്മിം ഖണേ വിരോധിധമ്മസമായോഗോ, തസ്മിംയേവ ഖണേ വിനസ്സനസഭാവം, യോ വാ സോ ഗമനസ്സാദാനം ദേവപുത്താനം ഹേട്ഠുപരിയേന പടിമുഖം ധാവന്താനം സിരസി, പാദേ ച ബദ്ധഖുരധാരാസമാഗമനതോപി സീഘതരതായ അതിഇത്തരോ പവത്തിക്ഖണോ, തേനേവ വിനസ്സനസഭാവം. തസ്സ ജീവിതസ്സ. ഗതിന്തി നിട്ഠം. മന്തായന്തി മന്തേയ്യന്തി വുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘മന്തേതബ്ബ’’ന്തി. കരണത്ഥേ വാ ഭുമ്മന്തി ‘‘മന്തായ’’ന്തി ഇദം ഭുമ്മം കരണത്ഥേ ദട്ഠബ്ബം യഥാ ‘‘ഞാതായ’’ന്തി. സബ്ബപലിബോധേതി സബ്ബേപി കുസലകിരിയായ വിബന്ധേ ഉപരോധേ.

ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാദീനം ആമന്തനാവണ്ണനാ

൩൨൪. അപ്പേസക്ഖാതി അപ്പാനുഭാവാതി ആഹ ‘‘പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായാ’’തിആദി.

ചക്കവത്തി രാജാ വിയ സമ്ഭാവിതോ.

മഹാഗോവിന്ദപബ്ബജ്ജാവണ്ണനാ

൩൨൮. സമാപത്തീനം ആജാനനം നാമ അത്തപച്ചക്ഖതാ, സച്ഛികിരിയാതി ആഹ ‘‘ന സക്ഖിംസു നിബ്ബത്തേതു’’ന്തി.

൩൨൯. ഇമിനാതി ‘‘സരാമഹ’’ന്തി ഇമിനാ പദേന. ‘‘സരാമഹ’’ന്തി ഹി വദന്തേന ഭഗവതോ മഹാബ്രഹ്മുനാ കഥിതം ‘‘തഥേവ ത’’ന്തി ഭഗവതാ പടിഞ്ഞാതമേവ ജാതന്തി. ന വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനകഥായ അഭാവതോ. അസതി പന വട്ടേ നിബ്ബിദായ വിരാഗാനം അസമ്ഭവോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ന വിരാഗായാ’’തിആദി. ഏകന്തമേവ വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ അനേകാകാരവോകാരവട്ടേ ആദീനവവിഭാവനതോ.

‘‘നിബ്ബിദായാ’’തി ഇമിനാ പദേന വിപസ്സനാ വുത്താ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. വവത്ഥാനകഥാതി വിപസ്സനാമഗ്ഗനിബ്ബാനാനം തംതംപദേഹി വവത്ഥപേത്വാ കഥാ. അയമേത്ഥ നിപ്പരിയായകഥാതി ആഹ ‘‘പരിയായേന പനാ’’തിആദി.

൩൩൦. പരിപൂരേതുന്തി ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിപുണ്ണേ കാതും, നിബ്ബത്തേതുന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയചിണ്ണകുലപുത്താനന്തി ചിണ്ണമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയാനം കുലപുത്താനന്തി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേസി.

അഭിനന്ദനം നാമ സമ്പടിച്ഛനം ‘‘അഭിനന്ദന്തി ആഗത’’ന്തിആദീസു വിയ, തഞ്ചേത്ഥ അത്ഥതോ ചിത്തസ്സ അത്തമനതാതി ആഹ ‘‘ചിത്തേന സമ്പടിച്ഛന്തോ അഭിനന്ദിത്വാ’’തി. ‘‘സാധു സാധൂ’’തി വാചായ സമ്പഹംസനാ അനുമോദനാതി ആഹ ‘‘വാചായ സമ്പഹംസമാനോ അനുമോദിത്വാ’’തി.

മഹാഗോവിന്ദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.