൫. ജനവസഭസുത്തവണ്ണനാ

നാതികിയാദിബ്യാകരണവണ്ണനാ

൨൭൩-൨൭൫. ‘‘പരിതോ’’തി പദം യഥാ സമന്തത്ഥവാചകോ, ഏവം സമീപത്ഥവാചകോപി ഹോതീതി സമന്താ സാമന്താതി അത്ഥോ വുത്തോ. ആമേഡിതേന പന സമന്തത്ഥോ ജോതിതോ. യസ്സ പന സാമന്താ ജനപദേസു ‘‘നാതികേ വിഹരതീ’’തി വുത്തത്താ നാതികസ്സാതി വിഞ്ഞാതോ യമത്ഥോ. യസ്സ പരിതോ ജനപദേസു ബ്യാകരോതി, തത്ഥ പരിചാരകാരകാനം ബ്യാകരണം അവുത്തസിദ്ധം, നിദസ്സനവസേന വാ തസ്സ വക്ഖമാനത്താ ‘‘പരിതോ പരിതോ ജനപദേസു’’ ഇച്ചേവ വുത്തം. പരിചാരകേതി ഉപാസകേ. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘാനം പരിചാരകേ’’തി. ഉപപത്തീസൂതി നിബ്ബത്തീസു. ഞാണഗതിപുഞ്ഞാനം ഉപപത്തീസൂതി ഏത്ഥ ഞാണഗതൂപപത്തി നാമ തസ്സ തസ്സ മഗ്ഗഞാണഗമനസ്സ നിബ്ബത്തി. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം പരിക്ഖയാ’’തിആദി. പുഞ്ഞൂപപത്തി നാമ തംതംദേവനികായൂപപത്തി. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘വജ്ജിമല്ലേസൂ’’തിആദികേ സബ്ബത്ഥ ചതൂസുപി പദേസു. പുരിമേസൂതി പാളിയം വുത്തേ സന്ധായാഹ. ദസസുയേവാതി തേസു ഏവ ദസസു ജനപദേസു. പരിചാരകേ ബ്യാകരോതി ബ്യകാതബ്ബാനം ബഹൂനം തത്ഥ ലബ്ഭനതോ. നാതികേ ഭവാ നാതികിയാ.

നിട്ഠങ്ഗതാതി നിട്ഠം നിച്ഛയം ഉപഗതാ.

ആനന്ദപരികഥാവണ്ണനാ

൨൭൬. യസ്മാ സങ്ഘസുപ്പടിപത്തി നാമ ധമ്മസുധമ്മതായ, ധമ്മസുധമ്മതാ ച ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ, തസ്മാ ‘‘അഹോ ധമ്മോ, അഹോ സങ്ഘോ’’തി ധമ്മസങ്ഘഗുണകിത്തനാപി അത്ഥതോ ബുദ്ധഗുണകിത്തനാ ഏവ ഹോതീതി ‘‘ഭഗവന്തം കിത്തയമാനരൂപാ’’തി പദസ്സ ‘‘അഹോ ധമ്മോ’’തിആദിനാപി അത്ഥോ വുത്തോ.

൨൭൮. ഞാണഗതീതി ‘‘പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ’’തിആദിനാ ആഗതം പഹാതബ്ബപഹാനവസേന പവത്തം മഗ്ഗഞാണഗമനം. യസ്മാ തസ്സാ ഏവ ഞാണഗതിയാ വസേന തസ്സ തസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ഓപപാതികതാദിവിസേസോ, തസ്മാ തം താദിസം തസ്സ അഭിസമ്പരായം സന്ധായാഹ ‘‘ഞാണാഭിസമ്പരായമേവാ’’തി.

൨൭൯. ഉപസന്തം പതി സമ്മതി ആലോകീയതീതി ഉപസന്തപതിസോ. ഉപസന്തദസ്സനോ ഉപസന്തഉസ്സന്നോ. ഭാതിരിവാതി ഏത്ഥ ര-കാരോ പദസന്ധികരോ, ഇവ-സദ്ദോ ഭുസത്ഥോതി ആഹ ‘‘അതിവിയ ഭാതീ’’തി.

ജനവസഭയക്ഖവണ്ണനാ

൨൮൦. ജേട്ഠകഭാവേന ജനേ വസഭസദിസോതി ജനവസഭോതി അസ്സ ദേവപുത്തസ്സ നാമം അഹോസി.

ഇതോ ദേവലോകാ ചവിത്വാ സത്തക്ഖത്തും മനുസ്സലോകേ രാജഭൂതസ്സ. മനുസ്സലോകാ ചവിത്വാ സത്തക്ഖത്തും ദേവഭൂതസ്സ. ഏത്ഥേവാതി ഏതസ്മിംയേവ ചാതുമഹാരാജികഭവേ, ഏത്ഥാപി വേസ്സവണസ്സ സഹബ്യതാവസേന.

൨൮൧. ആസിസനം ആസാ, പത്ഥനാ. ആസാസീസേന ചേത്ഥ കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദം വദതി. തേനേവാഹ ‘‘സകദാഗാമിമഗ്ഗത്ഥായാ’’തിആദി. യദഗ്ഗേതി ഏത്ഥ അഗ്ഗ-സദ്ദോ ആദിപരിയായോതി ആഹ ‘‘തം ദിവസം ആദിം കത്വാ’’തി. ‘‘പുരിമം…പേ… അവിനിപാതോ’’തി ഇദം യഥാ തത്തകം കാലം സുഗതിതോ സുഗതൂപപത്തിയേവ അഹോസി, തഥാ കതൂപചിതകുസലകമ്മത്താ. ഫുസ്സസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കാലതോ പഭുതി ഹി സമ്ഭതവിവട്ടൂപനിസ്സയകുസലസമ്ഭാരോ ഏസ ദേവപുത്തോ. അനച്ഛരിയന്തി അനു അനു അച്ഛരിയം. തേനാഹ ‘‘പുനപ്പുനം അച്ഛരിയമേവാ’’തി. സയംപരിസായാതി സകായ പരിസായ. ഭഗവതോ ദിട്ഠസദിസമേവാതി ആവജ്ജനസമനന്തരം യഥാ തേ ഭഗവതോ ചതുവീസതിസതസഹസ്സമത്താ സത്താ ഞാണഗതിതോ ദിട്ഠാ, ഏവം തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠസദിസമേവ. വേസ്സവണസ്സ സമ്മുഖാ സുതം മയാതി വദതി.

ദേവസഭാവണ്ണനാ

൨൮൨. വസ്സൂപനായികസങ്ഗഹത്ഥന്തി വസ്സൂപനായികായ ആരക്ഖാസംവിധാനവസേന ഭിക്ഖൂനം സങ്ഗഹണത്ഥം ‘‘വസ്സൂപഗതാ ഭിക്ഖൂ ഏവം സുഖേന സമണധമ്മം കരോന്തീ’’തി, പവാരണസങ്ഗഹോ പനസ്സ പവാരേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛന്താനം ഭിക്ഖൂനം അന്തരാമഗ്ഗേ പരിസ്സയപരിഹരണത്ഥം. ധമ്മസ്സവനത്ഥം ദൂരട്ഠാനം ഗച്ഛന്തേസുപി ഏസേവ നയോ. അത്തനാപി ആഗന്ത്വാ ധമ്മസ്സവനത്ഥം സന്നിപതിയേവ. ഏത്ഥേത്ഥാതി ഏത്ഥ ഏത്ഥ അയ്യാനം വസനട്ഠാനേ.

തദാപീതി ‘‘പുരിമാനി ഭന്തേ ദിവസാനീ’’തി വുത്തകാലേപി. ഏതേനേവ കാരണേനാതി വസ്സൂപനായികനിമിത്തമേവ. തേനാഹ പാളിയം ‘‘തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ വസ്സൂപനായികായാ’’തിആദി. ആസനേപി നിസജ്ജായ സുധമ്മായ ദേവസഭായ പഠമം ദേവേസു താവതിംസേസു നിസിന്നേസു തസ്സാ ചതൂസു ദ്വാരേസു ചത്താരോ മഹാരാജാനോ നിസീദന്തി, ഇദം നേസം ആസനേ നിസജ്ജായ ചാരിത്തം ഹോതി.

യേനത്ഥേനാതി യേന കിച്ചേന യേന പയോജനേന. ആരക്ഖത്ഥന്തി ആരക്ഖഭൂതമത്ഥം. വുത്തം വചനം ഏതേസന്തി വുത്തവചനാ, മഹാരാജാനോ.

൨൮൩. അതിക്കമിത്വാതി അഭിഭവിത്വാ.

സനങ്കുമാരകഥാവണ്ണനാ

൨൮൪. അഭിസമ്ഭവിതും അധിഗന്തും അസക്കുണേയ്യോ അനഭിസമ്ഭവനീയോ. തേനാഹ ‘‘അപ്പത്തബ്ബോ’’തിആദി. ചക്ഖുയേവ പഥോ രൂപദസ്സനസ്സ മഗ്ഗോ ഉപായോതി ചക്ഖുപഥോ, തസ്മിം ചക്ഖുപഥസ്മിന്തി ആഹ ‘‘ചക്ഖുപസാദേ’’തി, ചക്ഖുസ്സ ഗോചരയോഗ്ഗോ വാ ചക്ഖുപഥോതി ആഹ ‘‘ആപാഥേ വാ’’തി. നാഭിഭവതീതി ന അഭിഭവതി, ഗോചരഭാവം ന ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഹേട്ഠാ ഹേട്ഠാതി താവതിംസതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ ഹേട്ഠാ, ന ചാതുമഹാരാജികതോ പട്ഠായ, നാപി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജതോ പട്ഠായ. ‘‘ചാതുമഹാരാജികാ ഹി താവതിംസാനം യഥാ ജാതിരൂപാനി പസ്സിതും സക്കോന്തി, തഥാ ബ്രഹ്മാനോ ഹേട്ഠിമാ ഉപരിമാന’’ന്തി കേചി, തം ന യുത്തം. ന ഹി ഹേട്ഠിമാ ബ്രഹ്മാനോ ഉപരിമാനം മൂലപടിസന്ധിരൂപം പസ്സിതും സക്കോന്തി, മാപിതമേവ പസ്സിതും സക്കോന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.

സുണന്തോവ നിദ്ദം ഓക്കമീതി ഗതിയോ ഉപധാരേന്തോ ബഹി വിസടവിതക്കവിച്ഛേദേന സങ്കോചം ആപന്നചിത്തതായ. മയ്ഹം അയ്യകസ്സാതി ഭഗവന്തം സന്ധായ വദതി.

പഞ്ച സിഖാ ഏതസ്സാതി പഞ്ചസിഖോ, പഞ്ചസിഖോ വിയ പഞ്ചസിഖോതി ആഹ ‘‘പഞ്ചസിഖഗന്ധബ്ബസദിസോ’’തി. മമായന്തീതി പിയായന്തി.

൨൮൫. സുമുത്തോതി സരദോസേഹി സുട്ഠു മുത്തോ. യേഹി പിത്തസേമ്ഹാദീഹി പലിബുദ്ധത്താ സരോ അവിസ്സട്ഠോ സിയാ, തദഭാവതോ വിസ്സട്ഠോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപലിബുദ്ധോ’’തി. വിഞ്ഞാപേതീതി വിഞ്ഞേയ്യോ, അന്തോഗധഹേതുഅത്ഥോ കത്തുസാധനോ ഏസ വിഞ്ഞേയ്യസദ്ദോതി ആഹ ‘‘അത്ഥവിഞ്ഞാപനോ’’തി. സരസ്സ മധുരതാ നാമ മദ്ദവന്തി ആഹ ‘‘മധുരോ മുദൂ’’തി. സവനം അരഹതീതി സവനീയോ. സവനാരഹതായ ച ആപാഥസുഖതായാതി ആഹ ‘‘കണ്ണസുഖോ’’തി. ബിന്ദൂതി പിണ്ഡിതോ. ആകോടിതഭിന്നകംസസദ്ദോ വിയ അനേകാവയവോ അഹുത്വാ നിരവയവോ, ഏകഭാവോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏകഗ്ഘനോ’’തി, ഏതേനേവസ്സ അവിസാരിതാ സംവണ്ണിതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഗമ്ഭീരുപ്പത്തിട്ഠാനതായ ചസ്സ ഗമ്ഭീരതാതി ആഹ ‘‘നാഭിമൂലതോ’’തിആദി. ഏവം സമുട്ഠിതോതി ജീവ്ഹാദിപ്പഹാരമത്തസമുട്ഠിതോ. അമധുരോ ച ഹോതി ഉപ്പത്തിട്ഠാനാനം പരിലഹുഭാവതോ. ന ച ദൂരം സാവേതി വീരഭാവാഭാവതോ. നിന്നാദീ സുവിപുലഭാവതോ സവിസേസം നിന്നാദോ, പാസംസനിന്നാദോ വാ. തേനാഹ ‘‘മഹാമേഘ…പേ… യുത്തോ’’തി.

പച്ഛിമം പച്ഛിമന്തി ദുതിയം, ചതുത്ഥം, ഛട്ഠം, അട്ഠമഞ്ച പദം. പുരിമസ്സ പുരിമസ്സാതി യഥാക്കമം പഠമസ്സ, തതിയസ്സ, പഞ്ചമസ്സ, സത്തമസ്സ ച. അത്ഥോയേവാതി അത്ഥനിദ്ദേസോ ഏവ. വിസ്സട്ഠതാ ഹിസ്സ വിഞ്ഞേയ്യതായ വേദിതബ്ബാ, മഞ്ജുഭാവോ സവനീയതായ, ബിന്ദുഭാവോ അവിസാരിതായ, ഗമ്ഭീരഭാവോ നിന്നാദിതായാതി. യഥാപരിസന്തി ഏത്ഥ യഥാ-സദ്ദോ പരിമാണവാചീ, ന പകാരാദിവാചീതി ആഹ ‘‘യത്തകാ പരിസാ’’തി, തേന പരിസപ്പമാണം ഏവസ്സ സരോ നിച്ഛരതി, അയമസ്സ ധമ്മതാതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘തത്തകമേവാ’’തിആദി.

‘‘യേ ഹി കേചീ’’തിആദി ‘‘യാവഞ്ച സോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ഹേതുകിത്തനവസേന സമത്ഥനം സരണേസു നേസം നിച്ചസേവനേന, സീലേസു ച പതിട്ഠാപനേന ഛകാമസഗ്ഗസമ്പത്തിഅനുപ്പാദനതോ. തേനാഹ ‘‘യേ ഹി കേചി…പേ… വദതീ’’തി. നിബ്ബേമതികഗഹിതസരണേതി മഗ്ഗേനാഗതസരണഗമനേ. തേ ഹി സബ്ബസോ സമുഗ്ഘാതിതവിചികിച്ഛതായ രതനത്തയേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതായേവ, പോഥുജ്ജനികസദ്ധായ വസേന ബുദ്ധാദീനം ഗുണേ ഓഗാഹേത്വാ ജാനന്തി, അപരനേയ്യബുദ്ധിനോ തേ പരിയായതോ നിബ്ബേമതികഗഹിതസരണാ വേദിതബ്ബാ. ഗന്ധബ്ബദേവഗണന്തി ഗന്ധബ്ബദേവസമൂഹം. തുകാ വുച്ചതി ഖീരിണീ യാ തുകാതിപി വുച്ചതി. തസ്സാ ചുണ്ണം തുകാപിട്ഠം. തം കോട്ടേത്വാ പക്ഖിത്തം ഘനം നിരന്തരചിതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി.

ഭാവിതഇദ്ധിപാദവണ്ണനാ

൨൮൭. സുപഞ്ഞത്താതി സുട്ഠു പകാരേഹി ഞാപിതാ ബോധിതാ, അസങ്കരതോ വാ ഠപിതാ, തം പന ബോധനം, അസങ്കരതോ ഠപനഞ്ച അത്ഥതോ ദേസനാ ഏവാതി ആഹ ‘‘സുകഥിതാ’’തി. ഇജ്ഝനട്ഠേനാതി സമിജ്ഝനട്ഠേന, നിപ്പജ്ജനസ്സ കാരണഭാവേനാതി അത്ഥോ. പതിട്ഠാനട്ഠേനാതി അധിട്ഠാനട്ഠേന. ഇദ്ധിയാ പാദോതി ഇദ്ധിപാദോ, ഇദ്ധിയാ അധിഗമുപായോതി അത്ഥോ. തേന ഹി യസ്മാ ഉപരൂപരി വിസേസസങ്ഖാതം ഇദ്ധിം പജ്ജന്തി പാപുണന്തി, തസ്മാ ‘‘പാദോ’’തി വുച്ചതി. ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, സമിജ്ഝതി നിപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ, ഇദ്ധികോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. ഏവം താവ ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ’’തി ഏത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇദ്ധിപഹോനകതായാതി ഇദ്ധിയാ നിപ്ഫാദനേ സമത്ഥഭാവായ. ഇദ്ധിവിസവിതായാതി ഇദ്ധിയാ നിപ്ഫാദനേ യോഗ്യഭാവായ. അനേകത്ഥത്താ ഹി ധാതൂനം യോഗ്യത്ഥോ വി-പുബ്ബോ സു-സദ്ദോ, വിസവനം വാ പജ്ജനം വിസവിതാ, തത്ഥ കാമകാരിതാ വിസവിതാ. തേനാഹ ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തിആദി. ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായാതി വികുബ്ബനിദ്ധിയാ വിവിധരൂപകരണായ. തേനാഹ ‘‘നാനപ്പകാരതോ കത്വാ ദസ്സനത്ഥായാ’’തി.

‘‘ഛന്ദഞ്ച ഭിക്ഖു അധിപതിം കരിത്വാ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതം, അയം വുച്ചതി ഛന്ദസമാധീ’’തി (വിഭ. ൪൩൨) ഇമായ പാളിയാ ഛന്ദാധിപതി സമാധി ഛന്ദസമാധീതി അധിപതിസദ്ദലോപം കത്വാ സമാസോ വുത്തോതി വിഞ്ഞായതി, അധിപതിസദ്ദത്ഥദസ്സനവസേന പന ‘‘ഛന്ദഹേതുകോ, ഛന്ദാധികോ വാ സമാധി ഛന്ദസസമാധീ’’തി അട്ഠകഥായംവുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പധാനഭൂതാതി വീരിയഭൂതാ’’തി കേചി വദന്തി. സങ്ഖതസങ്ഖാരാദിനിവത്തനത്ഥഞ്ഹി പധാനഗ്ഗഹണന്തി. അഥ വാ തം തം വിസേസം സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, സബ്ബമ്പി വീരിയം. തത്ഥ ചതുകിച്ചസാധകതോ അഞ്ഞസ്സ നിവത്തനത്ഥം പധാനഗ്ഗഹണന്തി പധാനഭൂതാ സേട്ഠഭൂതാതി അത്ഥോ. ചതുബ്ബിധസ്സ പന വീരിയസ്സ അധിപ്പേതത്താ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോ. വിസും സമാസയോജനവസേന യോ പുബ്ബേ ഇദ്ധിപാദത്ഥോ പാദസ്സ ഉപായത്ഥതം, കോട്ഠാസത്ഥതഞ്ച ഗഹേത്വാ യഥായോഗവസേന ഇധ വുത്തോ, സോ വക്ഖമാനാനം പടിലാഭപുബ്ബഭാഗാനം കത്തുകരണിദ്ധിഭാവം, ഉത്തരചൂളഭാജനീയേ വാ വുത്തേഹി ഛന്ദാദീഹി ഇദ്ധിപാദേഹി സാധേതബ്ബായ ഇദ്ധിയാ കത്തിദ്ധിഭാവം, ഛന്ദാദീനഞ്ച കരണിദ്ധിഭാവം സന്ധായ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ ‘‘ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധീ’’തി ഏത്ഥ കത്തുഅത്ഥോ, കരണത്ഥോ ച ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വുത്തോതി കത്തുഅത്ഥം താവ ദസ്സേതും ‘‘നിപ്ഫത്തിപരിയായേന ഇജ്ഝനട്ഠേന വാ’’തി വത്വാ ഇതരം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇജ്ഝന്തി ഏതായാ’’തിആദിമാഹ. വുത്തന്തി കത്ഥ വുത്തം? ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗപാഠേ. (വിഭ. ൪൩൪) തഥാഭൂതസ്സാതി തേനാകാരേന ഭൂതസ്സ, തേ ഛന്ദാദിധമ്മേ പടിലഭിത്വാ ഠിതസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദീഹി ഛന്ദാദയോ അന്തോകത്വാ ചത്താരോപി ഖന്ധാ കഥിതാ. സേസേസൂതി സേസിദ്ധിപാദേസു.

വീരിയിദ്ധിപാദനിദ്ദേസേ ‘‘വീരിയസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗത’’ന്തി ദ്വിക്ഖത്തും വീരിയം ആഗതം. തത്ഥ പുരിമം സമാധിവിസേസനം ‘‘വീരിയാധിപതി സമാധി വീരിയസമാധീ’’തി, ദുതിയം സമന്നാഗമങ്ഗദസ്സനം. ദ്വേയേവ ഹി സബ്ബത്ഥ സമന്നാഗമങ്ഗാനി, സമാധി, പധാനസങ്ഖാരോ ച. ഛന്ദാദയോ ഹി സമാധിവിസേസനാനി, പധാനസങ്ഖാരോ പന പധാനവചനേനേവ വിസേസിതോ, ന ഛന്ദാദീഹീതി ന ഇധ വീരിയാധിപതിതാ പധാനസങ്ഖാരസ്സ വുത്താ ഹോതി. വീരിയഞ്ച സമാധിം വിസേസേത്വാ ഠിതമേവ, സമന്നാഗമങ്ഗവസേന പന പധാനസങ്ഖാരവചനേന വുത്തന്തി നാപി ദ്വീഹി വീരിയേഹി സമന്നാഗമോ വുത്തോ ഹോതി. യസ്മാ പന ഛന്ദാദീഹി വിസിട്ഠോ സമാധി, തഥാവിസിട്ഠേനേവ ച തേന സമ്പയുത്തോ പധാനസങ്ഖാരോ, സേസധമ്മാ ച, തസ്മാ സമാധിവിസേസനാനം വസേന ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ വുത്താ, വിസേസനഭാവോ ച ഛന്ദാദീനം തംതംഅവസ്സയദസ്സനവസേന ഹോതീതി ‘‘ഛന്ദസമാധി…പേ… ഇദ്ധിപാദ’’ന്തി ഏത്ഥ നിസ്സയത്ഥേപി പാദ-സദ്ദേ ഉപായത്ഥേന ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ ഹോതി. തേനേവ ഹി അഭിധമ്മേ ഉത്തരചൂളഭാജനീയേ (വിഭ. ൪൫൬) ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ’’തിആദിനാ ഛന്ദാദീനമേവ ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ. പഞ്ഹപുച്ഛകേ (വിഭ. ൪൫൭ ആദയോ) ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധീ’’തിആദിനാ ച ഉദ്ദേസം കത്വാപി പുന ഛന്ദാദീനംയേവ കുസലാദിഭാവോ വിഭത്തോ. ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവ ഹി നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം, അഞ്ഞഥാ ചതുബ്ബിധതാ ന സിയാതി. അയമേത്ഥ പാളിവസേന അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ഇദാനി പടിലാഭപുബ്ബഭാഗാനം വസേന ഇദ്ധിപാദേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഇധ ഇദ്ധിപാദകഥാ സങ്ഖേപേനേവ വുത്താതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരേന പന…പേ… വുത്താ’’തി.

കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ. തേസു ഹി ഏകച്ചേ ‘‘ഇദ്ധി നാമ അനിപ്ഫന്നാ’’തി വദന്തി, ഏകച്ചേ ‘‘ഇദ്ധിപാദോ പന അനിപ്ഫന്നോ’’തി വദന്തി, അനിപ്ഫന്നോതി ച പരമത്ഥതോ അസിദ്ധോ, നത്ഥീതി അത്ഥോ. ആഭതോതി അഭിധമ്മപാഠതോ (വിഭ. ൪൫൮) ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൮൭) ആനീതോ പുരിമനയതോ അഞ്ഞേനാകാരേന ദേസനായ പവത്തത്താ. ഛന്ദോ ഏവ ഇദ്ധിപാദോ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. ഇമേ പനാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ആഗതാ ഇദ്ധിപാദാ. രട്ഠപാലത്ഥേരോ (മ. നി. ൨.൨൯൩; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧൦; അപ. അട്ഠ. ൨.രട്ഠപാലത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനായ വിത്ഥാരോ) ‘‘ഛന്ദേ സതി കഥം നാനുജാനിസ്സന്തീ’’തി സത്താഹം ഭത്താനി അഭുഞ്ജിത്വാ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഛന്ദമേവ അവസ്സായ ലോകുത്തരം ധമ്മം നിബ്ബത്തേസീതി ആഹ ‘‘രട്ഠപാലത്ഥേരോ…പേ… നിബ്ബത്തേസീ’’തി. സോണത്ഥേരോ (മഹാവ. ൨൪൩; അ. നി. ൬.൫൫; ഥേരഗാ. അട്ഠ. തേരസനിപാത; അപ. അട്ഠ. ൨.സോണകോടിവീസത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനായ വിത്ഥാരോ) ഭാവനമനുയുത്തോ ആരദ്ധവീരിയോ പരമസുഖുമാലോ പാദേസു ഫോടേസു ജാതേസുപി വീരിയം നപ്പടിപസ്സമ്ഭേസീതി ആഹ ‘‘സോണത്ഥേരോ വീരിയം ധുരം കത്വാ’’തി. സമ്ഭൂതത്ഥേരോ (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.സമ്മൂതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനായ വിത്ഥാരോ) ‘‘ചിത്തവതോ കിം നാമ ന സിജ്ഝതീ’’തി ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ ഭാവനം ആരാധേസീതി ആഹ ‘‘സമ്ഭൂതത്ഥേരോ ചിത്തം ധുരം കത്വാ’’തി. മോഘത്ഥേരോ വീമംസം അവസ്സയി, തസ്മാ തസ്സ ഭഗവാ ‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂ’’തി (സു. നി. ൧൧൨൫; ബു. വം. ൫൪.൩൫൩; മഹാ. നി. ൧൮൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാ ൧൪൪; മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസേ ൮൮; നേത്തി. ൫; പേടകോ. ൨൨, ൩൧) സുഞ്ഞതാകഥം കഥേസി, പഞ്ഞാനിസ്സിതമാനനിഗ്ഗഹത്ഥം, പഞ്ഞായ പരിഗ്ഗഹത്ഥഞ്ച ദ്വിക്ഖത്തും പുച്ഛിതോ സമാനോ പഞ്ഹം കഥേസി. തേനാഹ ‘‘ആയസ്മാ മോഘരാജാ വീമംസം ധുരം കത്വാ’’തി.

പുനപ്പുനം ഛന്ദുപ്പാദനം പേസനം വിയ ഹോതീതി ഛന്ദസ്സ ഉപട്ഠാനസദിസതാ വുത്താ.

പരക്കമേനാതി പരക്കമസീസേന സൂരഭാവം വദതി. ഥാമഭാവതോ ച വീരിയസ്സ സൂരഭാവസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ.

ചിന്തനപ്പധാനത്താ ചിത്തസ്സ മന്തസംവിധാനസദിസതാ വുത്താ.

ജാതിസമ്പത്തി നാമ വിസിട്ഠജാതിതാ. ‘‘സബ്ബധമ്മേസു ച പഞ്ഞാ സേട്ഠാ’’തി വീമംസായ ജാതിസമ്പത്തിസദിസതാ വുത്താ. സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൪൩൩) പന ചിത്തിദ്ധിപാദസ്സ ജാതിസമ്പത്തിസദിസതാ, വീമംസിദ്ധിപാദസ്സ മന്തബലസദിസതാ ച യോജിതാ.

അനേകം വിഹിതം വിധം ഏതസ്സാതി അനേകവിഹിതന്തി ആഹ ‘‘അനേകവിധ’’ന്തി. വിധ-സദ്ദോ കോട്ഠാസപരിയായോ ‘‘ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥൂ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൫൧) വിയാതി ആഹ ‘‘ഇദ്ധിവിധന്തി ഇദ്ധികോട്ഠാസ’’ന്തി.

തിവിധഓകാസാധിഗമവണ്ണനാ

൨൮൮. ‘‘സുഖസ്സാ’’തി ഇദം തിണ്ണമ്പി സുഖാനം സാധാരണവചനന്തി ആഹ ‘‘ഝാനസുഖസ്സ മഗ്ഗസുഖസ്സ ഫലസുഖസ്സാ’’തി. നാനപ്പനാപത്തതായ പന അപ്പധാനത്താ ഉപചാരജ്ഝാനസുഖസ്സ, വിപസ്സനാസുഖസ്സ ചേത്ഥ അഗ്ഗഹണം. പുരിമേസു താവ ദ്വീസു ഓകാസാധിഗമേസു തീണിപി സുഖാനി ലബ്ഭന്തി, തതിയേ പന കഥന്തി? തത്ഥ കാമം തീണി ന ലബ്ഭന്തി, ദ്വേ പന ലബ്ഭന്തിയേവ. യഥാലാഭവസേന ഹേതം വുത്തം. ‘‘സക്ഖരകഥലമ്പി മച്ഛഗുമ്ബമ്പി ചരന്തമ്പി തിട്ഠന്തമ്പീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൪൯; മ. നി. ൧.൪൩൩; ൨.൨൫൯; അ. നി. ൧.൪൫, ൪൬) വിയ. സംസട്ഠോതി സംസഗ്ഗം ഉപഗതോ സമങ്ഗീഭൂതോ, സോ പന തേഹി സമന്നാഗതചിത്തോപി ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സമ്പയുത്തചിത്തോ’’തി. അരിയധമ്മന്തി അരിയഭാവകരം ധമ്മം. ഉപായതോതി വിധിതോ. പഥതോതി മഗ്ഗതോ. കാരണതോതി ഹേതുതോ. യേന ഹി വിധിനാ ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി ഹോതി, സോ ഉപേതി ഏതേനാതി ഉപായോ, സോ തദധിഗമസ്സ മഗ്ഗഭാവതോ പഥോ, തസ്സ കരണതോ കാരണന്തി ച വുച്ചതി.

‘‘അനിച്ചന്തിആദിവസേന മനസി കരോതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘യോനിസോ മനസികാരോ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപായമനസികാരോതി കുസലധമ്മപ്പവത്തിയാ കാരണഭൂതോ മനസികാരോ. പഥമനസികാരോതി തസ്സ ഏവ മഗ്ഗഭൂതോ മനസികാരോ. അനിച്ചേതി ആദിഅന്തവന്തതായ, അനച്ചന്തികതായ ച അനിച്ചേ തേഭൂമകേ സങ്ഖാരേ ‘‘അനിച്ച’’ന്തി മനസികാരോതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. അയം പന വിസേസോ തസ്മിംയേവ ഉദയബ്ബയപടിപീളനതായ ദുക്ഖനതോ, ദുക്ഖമതോ ച ദുക്ഖേ, അവസവത്തനത്ഥേന, അനത്തസഭാവതായ ച അനത്തനി, അസുചിസഭാവതായ അസുഭേ. സബ്ബമ്പി ഹി തേഭൂമകം സങ്ഖതം കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതോ ‘‘അസുഭ’’ന്ത്വേവ വത്തും അരഹതി. സച്ചാനുലോമികേന വാതി സച്ചാഭിസമയസ്സ അനുലോമനവസേന. ‘‘ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാ’’തിആദിനാ ആവജ്ജനായ പച്ചയഭൂതാ തതോ പുരിമുപ്പന്നാ മനോദ്വാരികാ കുസലജവനപ്പവത്തി ഫലവോഹാരേനേവ തഥാ വുത്താ. തസ്സാ ഹി വസേന സാ കുസലുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി. ആവജ്ജനാ ഹി ഭവങ്ഗചിത്തം ആവട്ടേതീതി ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാ, അനു അനു ആവട്ടേതീതി അന്വാവട്ടനാ. ഭവങ്ഗാരമ്മണതോ അഞ്ഞം ആഭുജതീതി ആഭോഗോ. സമന്നാഹരതീതി സമന്നാഹാരോ. തദേവാരമ്മണം അത്താനം അനുബന്ധിത്വാ അനുബന്ധിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേ മനസി കരോതി ഠപേതീതി മനസികാരോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഉപായമനസികാരലക്ഖണോ യോനിസോമനസികാരോ നാമ വുച്ചതി, യസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ദുക്ഖാദീനി സച്ചാനി ആവജ്ജിതും സക്കോതി.

അസംസട്ഠോതി ന സംസട്ഠോ കാമാദീഹി വിവിത്തോ വിനാഭൂതോ. കാമാദിവിസംസഗ്ഗഹേതു ഉപ്പജ്ജനകസുഖം നാമ വിവേകജം പീതിസുഖന്തി ആഹ ‘‘പഠമജ്ഝാനസുഖ’’ന്തി. കാമം പഠമജ്ഝാനസുഖമ്പി സോമനസ്സമേവ, സുത്തേസു പന തം കായികസുഖസ്സാപി പച്ചയഭാവതോ വിസേസതോ ‘‘സുഖ’’ന്ത്വേവ വുച്ചതീതി ഇധാപി ഝാനഭൂതം സോമനസ്സം സുഖന്തി, ഇതരം സോമനസ്സം. തേന വുത്തം ‘‘സുഖാ’’തി. ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘ഝാനസുഖപച്ചയാ’’തി. അപരാപരം സോമനസ്സന്തി ഝാനാധിഗമഹേതു പച്ചവേക്ഖണാദിവസേന പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനകസോമനസ്സം.

പമോദനം പമുദോ, തരുണപീതി, തതോ പമുദാ. ‘‘പാമോജ്ജം പീതത്ഥായാ’’തിആദീസു തരുണപീതി ‘‘പാമോജ്ജ’’ന്തി വുച്ചതി, ഇധ പന പകട്ഠോ മുദോ പമുദോ പാമോജ്ജന്തി അധിപ്പേതം, തഞ്ച സോമനസ്സരഹിതം നത്ഥീതി അവിനാഭാവിതായ ‘‘ബലവതരം പീതിസോമനസ്സ’’ന്തി വുത്തം. ഝാനസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകതം സന്ധായ ‘‘പഞ്ച നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭേത്വാ’’തി വുത്തം. ഝാനം പന തദേകട്ഠേ സബ്ബേപി കിലേസേ, സബ്ബേപി അകുസലേ ധമ്മേ വിക്ഖമ്ഭേതിയേവ, അത്തനോ ഓകാസം ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി പടിപക്ഖധമ്മേഹി അനഭിഭവനീയതോ. തസ്മാതി ഓകാസഗ്ഗഹണതോ, ലദ്ധോകാസതായാതി അത്ഥോ. മഗ്ഗഫലസുഖാധിഗമായ ഓകാസഭാവതോ വാ ഓകാസോ, അസ്സ അധിഗമോ ഓകാസാധിഗമോ. പുരിമപക്ഖേ പന ഓകാസം അവസരം അധിഗച്ഛതി ഏതേനാതി ഓകാസാധിഗമോ.

രൂപസഭാവതായ, ഏകന്തരൂപാധീനവുത്തിതായ, സവിപ്ഫാരികതായ ച ആനാപാനവിതക്കവിചാരാനം ഥൂലഭാവം അനുജാനന്തോ ‘‘കായവചീസങ്ഖാരാ താവ ഓളാരികാ ഹോന്തൂ’’തി ആഹ. തബ്ബിധുരതായ പന ഏകച്ചാനം വേദനാസഞ്ഞാനം ഥൂലതം അനനുജാനന്തോ ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരാ കഥം ഓളാരികാ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘അപ്പഹീനത്താ’’തി കാരണം വത്വാ ‘‘കായസങ്ഖാരാ ഹീ’’തിആദിനാ തമത്ഥം വിവരതി. തേതി ചിത്തസങ്ഖാരാ. അപ്പഹീനാ സങ്ഖാരാ ലബ്ഭമാനസങ്ഖാരനിമിത്തതായ ‘‘ഓളാരികാ’’തി വത്തും അരഹന്തി, പഹീനാ പന തദഭാവതോ ‘‘സുഖുമാ’’തി ആഹ ‘‘പഹീനേ ഉപാദായ അപ്പഹീനത്താ ഓളാരികാ നാമ ജാതാ’’തി. പാളിയം ‘‘കായസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘സുഖന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിസുഖ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ’’തി പന വുത്തത്താ ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. വചീസങ്ഖാരപടിപ്പസ്സദ്ധി കായസങ്ഖാരപടിപ്പസ്സദ്ധിയാവ സിദ്ധാതി വേദിതബ്ബാ. തേനേവാഹ ‘‘ദുതിയ…പേ… വിസും ന വുത്താനീ’’തി. പാളിയം പന അത്ഥതോ സിദ്ധാപി സുപാകടഭാവേന വിഭാവേതും സരൂപതോ ഗണ്ഹാതി. ന ഹി അരിയവിനയേ അത്ഥാപത്തിവിഭാവനാ അഭിധമ്മദേസനായ പകതീതി. യഥാ നീവരണവിക്ഖമ്ഭനഞ്ച പഠമസ്സ ഝാനസ്സ അധിഗമായ ഉപായോ, ഏവം സുഖദുക്ഖവിക്ഖമ്ഭനം ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ അധിഗമായ ഉപായോതി ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനം സുഖം ദുക്ഖം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ’’തി വുത്തം. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

അവിജ്ജാരാഗാദീഹി സഹ വജ്ജേഹീതി സാവജ്ജം, അകുസലം, തദഭാവതോ അനവജ്ജം കുസലം. അത്തനോ ഹിതസുഖം ആകങ്ഖന്തേന സേവനീയതോ സേവിതബ്ബം, കുസലം, തബ്ബിപരിയായതോ ന സേവിതബ്ബം, അകുസലം. ലാമകഭാവേന ഹീനം, അകുസലം, സേട്ഠഭാവേന പണീതം, കുസലന്തി സാവജ്ജദുകാദയോ തയോപി ദുകാ യഥാരഹം ഏതേസം കുസലാകുസലകമ്മപഥാനം വസേനേവ വേദിതബ്ബാ. സബ്ബന്തി യഥാവുത്തം സബ്ബം ചതൂഹി ദുകേഹി സങ്ഗഹിതം ധമ്മജാതം. യഥാരഹം കണ്ഹഞ്ച സുക്കഞ്ച പടിദ്വന്ദിഭാവതോ, സപ്പടിഭാഗഞ്ച അപ്പടിഭാഗഞ്ച അദ്വയഭാവതോ. വട്ടപടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ പഹീയതി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം സമ്മദേവ പടിവിജ്ഝനതോ. തതോ ഏവ അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. സുഖന്തി ഏവം കമ്മപഥമുഖേന തേഭൂമകധമ്മേ സമ്മസിത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹന്തസ്സ യം അരഹത്തമഗ്ഗസുഖഞ്ചേവ അരഹത്തഫലസുഖഞ്ച, തം ഇധ ‘‘സുഖ’’ന്തി അധിപ്പേതം. അന്തോഗധാ ഏവ നാനന്തരിയഭാവതോ.

അട്ഠതിംസാരമ്മണവസേനാതി പാളിയം ആഗതാനം അട്ഠതിംസായ കമ്മട്ഠാനാനം വസേന. വിത്ഥാരേത്വാ കഥേതബ്ബാ പഠമജ്ഝാനാദിവസേന ആഗതത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘കഥ’’ന്തിആദിനാ തമേവ വിത്ഥാരേത്വാ കഥനം നയതോ ദസ്സേതി. ‘‘ചതുവീസതിയാ ഠാനേസൂ’’തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം മഹാപരിനിബ്ബാനവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൧൯) വുത്തമേവ. ‘‘നിരോധസമാപത്തിം പാപേത്വാ’’തി ഇമിനാ അരൂപജ്ഝാനാനിപി ഗഹിതാനി ഹോന്തി തേഹി വിനാ നിരോധസമാപത്തിസമാപജ്ജനസ്സ അസമ്ഭവതോ, ചതുത്ഥജ്ഝാനസഭാവത്താ ച തേസം. ദസ ഉപചാരജ്ഝാനാനീതി ഠപേത്വാ കായഗതാസതിം ആനാപാനഞ്ച അട്ഠ അനുസ്സതിയോ, സഞ്ഞാവവത്ഥാനഞ്ചാതി ദസ ഉപചാരജ്ഝാനാനി. അധിസീലം നാമ സമാധിസംവത്തനിയന്തി തസ്സ ഹേട്ഠിമന്തേന പഠമജ്ഝാനം പരിയോസാനന്തി വുത്തം ‘‘അധിസീലസിക്ഖാ പഠമം ഓകാസാധിഗമം ഭജതീ’’തി. അധിചിത്തം നാമ ചതുത്ഥജ്ഝാനനിട്ഠം തദന്തോഗധത്താ അരൂപജ്ഝാനാനം, തപ്പരിയോസാനത്താ ഫലജ്ഝാനാനന്തി വുത്തം ‘‘അധിചിത്തസിക്ഖാ ദുതിയ’’ന്തി. മത്ഥകപ്പത്താ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ നാമ അഗ്ഗമഗ്ഗവിജ്ജാതി ആഹ ‘‘അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ തതിയ’’ന്തി. സിക്ഖത്തയവസേന തയോ ഓകാസാധിഗമേ നീഹരന്തേന യഥാരഹം തംതംസുത്തവസേനപി നീഹരിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സാമഞ്ഞഫലേപീ’’തിആദിമാഹ.

യദഗ്ഗേന ച തിസ്സോ സിക്ഖാ യഥാക്കമം തയോ ഓകാസാധിഗമേ ഭജന്തി, തദഗ്ഗേന തപ്പധാനത്താ യഥാക്കമം തീണി പിടകാനി തേ ഭജന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘തീസു പനാ’’തിആദി വുത്തം. തീണി പിടകാനി വിഭജിത്വാതി തിണ്ണം ഓകാസാധിഗമാനം വസേന യഥാനുപുബ്ബം തീണി പിടകാനി വിത്ഥാരേത്വാ കഥേതും ലഭിസ്സാമാതി. സമോധാനേത്വാതി സമായോജേത്വാ തത്ഥ വുത്തമത്ഥം ഇമസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥഭാവേന സമാനേത്വാ. ദുക്കഥിതന്തി അസമ്ബന്ധകഥനേന, അതിപപഞ്ചകഥനേന വാ ദുട്ഠു കഥിതന്തി ന സക്കാ വത്തും തഥാകഥനസ്സേവ സുകഥനഭാവതോതി ആഹ ‘‘തേപിടകം…പേ… സുകഥിതം ഹോതീ’’തി.

ചതുസതിപട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൮൯. ന കേവലം അഭിധമ്മപരിയായേനേവ കുസലട്ഠോ ഗഹേതബ്ബോ, അഥ ഖോ ബാഹിതികപരിയായേന പീതി ആഹ ‘‘ഫലകുസലസ്സ ചാ’’തി. ഖേമട്ഠേനാതി ചതൂഹിപി യോഗേഹി അനുപദ്ദവഭാവേന. സമ്മാ സമാഹിതോതി സമഥവസേന ചേവ വിപസ്സനാവസേന ച സുട്ഠു സമാഹിതോ. ഏകഗ്ഗചിത്തോതി വിക്ഖേപസ്സ ദൂരസമുസ്സാരിതത്താ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പത്തചിത്തോ. അത്തനോ കായതോതി അജ്ഝത്തം കായേ കായാനുപസ്സനാവസേന സമ്മാ സമാഹിതചിത്തോ സമാനോ ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൫; ൫.൧൦൭൧, ൧൦൭൨; നേത്തി. ൪൦; മി. പ. ൧.൧൪) വചനതോ. തത്ഥ ഞാണദസ്സനം നിബ്ബത്തേന്തോ തതോ ബഹിദ്ധാ പരസ്സ കായേപി ഞാണദസ്സനം നിബ്ബത്തേതി. തേനാഹ ‘‘പരസ്സ കായാഭിമുഖം ഞാണം പേസേതീ’’തി. സമ്മാ വിപ്പസീദതീതി സമ്മാ സമാധാനപച്ചയേന അഭിപ്പസാദേന ഞാണൂപസഞ്ഹിതേന അജ്ഝത്തം കായം ഓകപ്പേതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബട്ഠാനേസു. സതി കഥിതാതി യോജനാ. ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ അനുപസ്സനാഞാണദസ്സനാനം തദുഭയസാധാരണഭാവതോ.

സത്തസമാധിപരിക്ഖാരവണ്ണനാ

൨൯൦. ഏത്ഥാതി ഇമിസ്സാ കഥായ. ഝാനക്ഖസ്സ വീരിയചക്കസ്സ അരിയമഗ്ഗരഥസ്സ സീലം വിഭൂസനഭാവേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അലങ്കാരോ പരിക്ഖാരോ നാമാ’’തി. സത്തഹി നഗരപരിക്ഖാരേഹീതി നഗരം പരിവാരേത്വാ രക്ഖണകേഹി കതപരിക്ഖേപോ, പരിഖാ, ഉദ്ദാപോ, പാകാരോ, ഏസികാ, പലിഘാ, പാകാരപക്ഖണ്ഡിലന്തി ഇമേഹി സത്തഹി നഗരപരിക്ഖാരേഹി. സമ്ഭരീയതി ഫലം ഏതേനാതി സമ്ഭാരോ, കാരണം. ഭേസജ്ജഞ്ഹി ബ്യാധിവൂപസമനേന ജീവിതസ്സ കാരണം. പരിവാരപരിക്ഖാരവസേനാതി പരിവാരസങ്ഖാതപരിക്ഖാരവസേന. പരിക്ഖാരോ ഹി സമ്മാദിട്ഠിയാദയോ മഗ്ഗധമ്മാ സമ്മാസമാധിസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന പരികരണതോ അഭിസങ്ഖരണതോ. ഉപേച്ച നിസ്സീയതീതി ഉപനിസാ, സഹ ഉപനിസായാതി സഉപനിസോതി ആഹ ‘‘സഉപനിസ്സയോ’’തി, സഹകാരീകാരണഭൂതോ ധമ്മസമൂഹോ ഇധ ‘‘ഉപനിസ്സയോ’’തി അധിപ്പേതോ. സമ്മാ പസത്ഥാ സുന്ദരാ ദിട്ഠി ഏതസ്സാതി സമ്മാദിട്ഠി, പുഗ്ഗലോ, തസ്സ സമ്മാദിട്ഠിസ്സ. സോ പന യസ്മാ പതിട്ഠിതസമ്മാദിട്ഠികോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സമ്മാദിട്ഠിയം ഠിതസ്സാ’’തി. സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതീതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ ദുക്ഖാദീസു പരിജാനനാദികിച്ചം സാധേന്തിയാ കാമവിതക്കാദികേ സമുഗ്ഘാടേന്തോ സമ്മാസങ്കപ്പോ യഥാ അത്തനോ കിച്ചസാധനേ പഹോതി, തഥാ പവത്തിം പനസ്സ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്മാസങ്കപ്പോ പവത്തതീ’’തി. ഏസ നയോ സബ്ബപദേസൂതി ‘‘സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ സമ്മാവാചാ പഹോതീ’’തിആദീസു സേസപദേസു യഥാവുത്തമത്ഥം അതിദിസതി.

ഏത്ഥ ച യസ്മാ നിബ്ബാനാധിഗമായ പടിപന്നസ്സ യോഗിനോ ബഹൂപകാരാ സമ്മാദിട്ഠി. തഥാ ഹി സാ ‘‘പഞ്ഞാപജ്ജോതോ, പഞ്ഞാസത്ഥ’’ന്തി ച വുത്താ. തായ ഹി സോ അവിജ്ജന്ധകാരം വിധമിത്വാ കിലേസചോരേ ഘാതേന്തോ ഖേമേന നിബ്ബാനം പാപുണാതി, തസ്മാ അരിയമഗ്ഗകഥായം സമ്മാദിട്ഠി ആദിതോ ഗയ്ഹതി, ഇധ പന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനദേസനായ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ പന സമ്മാദിട്ഠിപുഗ്ഗലോ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദിവസേന സമ്മദേവ സങ്കപ്പേതി, ന മിച്ഛാകാമസങ്കപ്പാദിവസേന, തസ്മാ സമ്മാദിട്ഠിസ്സ സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതി. യസ്മാ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചായ ഉപകാരകോ. യഥാഹ ‘‘പുബ്ബേ ഖോ ഗഹപതി വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ പച്ഛാ വാചം ഭിന്ദതീ’’തി, (സം. നി. ൨.൩൪൮) തസ്മാ സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ സമ്മാവാചാ പഹോതി. യസ്മാ പന ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരിസ്സാമാ’’തി ഹി പഠമം വാചായ സംവിദഹിത്വാ യേഭുയ്യേന തേ തേ കമ്മന്താ സമ്മാ പയോജീയന്തി, തസ്മാ വാചാ കായകമ്മസ്സ ഉപകാരികാതി സമ്മാവാചസ്സ സമ്മാകമ്മന്തോ പഹോതി. യസ്മാ പന ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം, തിവിധഞ്ച കായദുച്ചരിതം പഹായ ഉഭയം സുചരിതം പൂരേന്തസ്സേവ ആജീവട്ഠമകസീലം പൂരതി, ന ഇതരസ്സ, തസ്മാ സമ്മാവാചസ്സ സമ്മാകമ്മന്തസ്സ ച സമ്മാആജീവോ പഹോതി. വിസുദ്ധിദിട്ഠിസമുദാഗതസമ്മാആജീവസ്സ യോനിസോ പധാനസ്സ സമ്ഭവതോ സമ്മാആജീവസ്സ സമ്മാവായാമോ പഹോതി. യോനിസോ പദഹന്തസ്സ കായാദീസു ചതൂസു വത്ഥൂസു സതി സൂപട്ഠിതാ ഹോതീതി സമ്മാവായാമസ്സ സമ്മാസതി പഹോതി. യസ്മാ ഏവം സൂപട്ഠിതാ സതി സമാധിസ്സ ഉപകാരാനുപകാരാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്നേസിത്വാ പഹോതി ഏകത്താരമ്മണേ ചിത്തം സമാധാതും, തസ്മാ സമ്മാസതിസ്സ സമ്മാസമാധി പഹോതീതി. അയഞ്ച നയോ പുബ്ബഭാഗേ നാനാക്ഖണികാനം സമ്മാദിട്ഠിആദീനം വസേന വുത്തോ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന സമ്മാദിട്ഠിആദീനം തസ്സ തസ്സ സഹജാതാദിവസേന വുത്തോ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സ സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതീ’’തിആദീനം പദാനമത്ഥോ യുത്തോ, അയമേവ ച ഇധാധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘അയം പനത്ഥോ’’തിആദി.

മഗ്ഗഞാണേതി മഗ്ഗപരിയാപന്നഞാണേ ഠിതസ്സ തംസമങ്ഗിനോ. മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഹി ചതുന്നം സച്ചാനം സമ്മാദസ്സനട്ഠേന ‘‘മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠീ’’തി വുത്താ, സാ ഏവ നേസം യാഥാവതോ ജാനനതോ പടിവിജ്ഝനതോ ഇധ ‘‘മഗ്ഗഞാണ’’ന്തിപി വുത്താ. മഗ്ഗവിമുത്തീതി മഗ്ഗേന കിലേസാനം വിമുച്ചനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനമേവ. ഫലസമ്മാദിട്ഠി ഏവ ‘‘ഫലസമ്മാഞാണ’’ന്തി പരിയായേന വുത്തം, പരിയായവചനഞ്ച വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. ഫലവിമുത്തി പന പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം ദട്ഠബ്ബം.

അമതസ്സ ദ്വാരാതി അരിയമഗ്ഗമാഹ. സോ പന വിനാ ച ആചരിയമുട്ഠിനാ അനന്തരം അബാഹിരം കരിത്വാ യാവദേവ മനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിതത്താ വിവടോ. ധമ്മവിനീതാതി അരിയധമ്മേ വിനീതാ. സോ പനേത്ഥ കിലേസാനം സമുച്ഛേദവിനയവസേന വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘സമ്മാനിയ്യാനേന നിയ്യാതാ’’തി.

അത്ഥീതി പുഥുത്ഥവിസയം നിപാതപദം ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦; ൩.൧൫൪; സം. നി. ൪.൧൨൭; അ. നി. ൬.൨൯; ൧൦.൬൦; വിഭ. ൩൫൬; ഖു. പാ. ൨.൧.ദ്വത്തിംസആകാര; നേത്തി. ൪൭) വിയാതി ആഹ ‘‘അനാഗാമിനോ ച അത്ഥീ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘അത്ഥി ചേവേത്ഥ സകദാഗാമിനോ’’തി. ബഹിദ്ധാ സംയോജനപച്ചയോ നിബ്ബത്തിഹേതുഭൂതോ പുഞ്ഞഭാഗോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി പുഞ്ഞഭാഗാ, അതിസയവിസിട്ഠോ ചേത്ഥ അത്ഥിഅത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഓത്തപ്പമാനോതി ഉത്തസന്തോ ഭായന്തോ. ന പന നത്ഥി, അത്ഥി ഏവാതി ദീപേതി.

൨൯൧. അസ്സാതി വേസ്സവണസ്സ. ലദ്ധി പന ന അത്ഥി പടിവിദ്ധസച്ചത്താ. ‘‘അഭിസമയേ വിസേസോ നത്ഥീ’’തി ഏതേന സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുഗുണാ സബ്ബബുദ്ധാനം സദിസാ ഏവാതി ദസ്സേതി.

൨൯൨. കാരണസ്സ ഏകരൂപത്താ ഇമാനി പന പദാനീതി ന കേവലം ‘‘തയിദം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തിആദീനി പദാനി, അഥ ഖോ ‘‘ഇമമത്ഥം ജനവസഭോ യക്ഖോ’’തിആദീനി പദാനി പീതി.

ജനവസഭസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.