൪. മഹാസുദസ്സനസുത്തവണ്ണനാ

കുസാവതീരാജധാനീവണ്ണനാ

൨൪൨. സോവണ്ണമയാതി സുവണ്ണമയാ. അയം പാകാരോതി സബ്ബരതനമയോ പാകാരോ. തയോ തയോതി അന്തോ ച തയോ, ബഹി ച തയോതി തയോ തയോ.

ഏസികത്ഥമ്ഭോ ഇന്ദഖീലോ നഗരസോഭനോ അലങ്കാരത്ഥമ്ഭോ. അങ്ഗീയതി ഞായതി പുഥുലഭാവോ ഏതേനാതി അങ്ഗം, പരിക്ഖേപോ. തിപോരിസം അങ്ഗം ഏതിസ്സാതി തിപോരിസങ്ഗാ. തേനാഹ ‘‘തേനാ’’തിആദി. തേന പഞ്ചഹത്ഥപ്പമാണേന തിപോരിസേന. പണ്ണഫലേസുപീതി സബ്ബരതനമയാനം താലാനം പണ്ണഫലേസുപി. ഏസേവ നയോതി ‘‘പണ്ണേസു ഏകം പത്തകം സോവണ്ണമയം, ഏകം രൂപിയമയം. ഫലേസുപി ഏകോ ലേഖാഭാവോ സോവണ്ണമയോ, ഏകോ രൂപിയമയോ’’തിആദികോ അയമത്ഥോ അതിദിട്ഠോ. പാകാരന്തരേതി ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം പാകാരാനം അന്തരേ. ഏകേകാ ഹുത്വാ ഠിതാ താലപന്തി.

ഛേകോതി പടു സുവിസദോ, സോ ചസ്സ പടുഭാവോ മനോസാരോതി ആഹ ‘‘സുന്ദരോ’’തി. രഞ്ജേതുന്തി രാഗം ഉപ്പാദേതും. ഖമതേവാതി രോചതേവ. ന ബീഭച്ഛേതീതി ന തജ്ജേതി, സോതസുഖഭാവതോ പിയായിതബ്ബോ ച ഹോതി. കുമ്ഭഥുണദദ്ദരികാദി ഏകതലം തൂരിയം. ഉഭയതലം പാകടമേവ. സബ്ബതോ പരിയോനദ്ധം ചതുരസ്സഅമ്ബണകം, പണവാദി ച. വംസാദീതി ആദി-സദ്ദേന സങ്ഖാദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. സുമുച്ഛിതസ്സാതി സുട്ഠു പരിയത്തസ്സ. പമാണേതി നാതിദള്ഹനാതിസിഥിലതാസങ്ഖാതേ മജ്ഝിമേ മുച്ഛനപ്പമാണേ. ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ചാലേത്വാതി ഹത്ഥലയപാദലയേ സജ്ജേത്വാ. നച്ചന്താതി സാഖാനച്ചം നച്ചന്താ.

ചക്കരതനവണ്ണനാ

൨൪൩. ഉപോസഥം വുച്ചതി അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം സബ്ബദിവസേസു ഗഹട്ഠേഹി രക്ഖിതബ്ബസീലം, സമാദാനവസേന തം തസ്സ അത്ഥീതി ഉപോസഥികോ, തസ്സ ഉപോസഥികസ്സ. തേനാഹ ‘‘സമാദിന്നഉപോസഥങ്ഗസ്സാ’’തി. തദാതി തസ്മിം കാലേ. കസ്മിം പന കാലേതി? യസ്മിം കാലേ ചക്കവത്തിഭാവസംവത്തനിയദാനസീലാദിപുഞ്ഞസമ്ഭാരസമുദാഗമസമ്പന്നോ പൂരിതചക്കവത്തിവത്തോ കാലദീപദേസവിസേസപച്ചാജാതിയാ ചേവ കുലരൂപഭോഗാധിപതേയ്യാദിഗുണവിസേസസമ്പത്തിയാ ച തദനുരൂപേ അത്തഭാവേ ഠിതോ ഹോതി, തസ്മിം കാലേ. താദിസേ ഹി കാലേ ചക്കവത്തിഭാവീ പുരിസവിസേസോ യഥാവുത്തഗുണസമന്നാഗതോ രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ വിസുദ്ധസീലോ അനുപോസഥം സതസഹസ്സവിസ്സജ്ജനാദിനാ സമ്മാപടിപത്തിം പടിപജ്ജതി, ന യദാ ചക്കരതനം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ ഏവ. ഇമേ ച വിസേസാ സബ്ബചക്കവത്തീനം സാധാരണവസേന വുത്താ. തേനാഹ ‘‘പാതോവ…പേ… ധമ്മതാ’’തി. ബോധിസത്താനം പന ചക്കവത്തിഭാവാവഹഗുണാപി ചക്കവത്തിഗുണാപി സാതിസയാവ ഹോന്തി.

വുത്തപ്പകാരപുഞ്ഞകമ്മപച്ചയന്തി ചക്കവത്തിഭാവാവഹദാനദമസംയമാദിപുഞ്ഞകമ്മഹേതുകം. നീലമണിസങ്ഘാതസദിസന്തി ഇന്ദനീലമണിസഞ്ചയസമാനം. ദിബ്ബാനുഭാവയുത്തത്താതി ദസ്സനേയ്യതാ, മനുഞ്ഞഘോസതാ, ആകാസഗാമിതാ, ഓഭാസവിസ്സജ്ജനാ, അപ്പടിഘാതതാ, രഞ്ഞോ ഇച്ഛിതത്ഥനിപ്ഫത്തികാരണതാതി ഏവമാദീഹി ദിബ്ബസദിസേഹി ആനുഭാവേഹി സമന്നാഗതത്താ, ഏതേന ദിബ്ബം വിയാതി ദിബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ന ഹി തം ദേവലോകപരിയാപന്നം. സഹസ്സം അരാ ഏതസ്സാതി വാ സഹസ്സാരം. സബ്ബേഹി ആകാരേഹീതി സബ്ബേഹി സുന്ദരേഹി പരിപുണ്ണാവയവേ ലക്ഖണസമ്പന്നേ ചക്കേ ഇച്ഛിതബ്ബേഹി ആകാരേഹി. പരിപൂരന്തി പരിപുണ്ണം, സാ ചസ്സാ പാരിപൂരിം ഇദാനേവ വിത്ഥാരേസ്സതി.

പനാളീതി ഛിദ്ദം. സുദ്ധസിനിദ്ധദന്തപന്തിയാ നിബ്ബിവരായാതി അധിപ്പായോ. തസ്സാ പന പനാളിയാ സമന്തതോ പസ്സസ്സ രജതമയത്താ സാരരജതമയാ വുത്താ. യസ്മാ ചസ്സ ചക്കസ്സ രഥചക്കസ്സ വിയ അന്തോഭാവോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉഭോസുപി ബാഹിരന്തേസൂ’’തി. കതപരിക്ഖേപാ ഹോതി പനാളീതി യോജനാ. നാഭിപനാളിപരിക്ഖേപപട്ടേസൂതി നാഭിപരിക്ഖേപപട്ടേ ചേവ നാഭിയാ പനാളിപരിക്ഖേപപട്ടേ ച.

തേസന്തി അരാനം. ഘടകാ നാമ അലങ്കാരഭൂതാ ഖുദ്ദകപുണ്ണഘടാ. തഥാ മണികാ നാമ മുത്താവളികാ. പരിച്ഛേദലേഖാ തസ്സ തസ്സ പരിച്ഛേദദസ്സനവസേന ഠിതാ പരിച്ഛിന്നലേഖാ. ആദി-സദ്ദേന മാലാകമ്മാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സുവിഭത്താനേവാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം അസംകിണ്ണത്താ സുട്ഠു വിഭത്താനി.

‘‘സുരത്താ’’തിആദീസു സുരത്തഗ്ഗഹണേന മഹാനാമവണ്ണതം പടിക്ഖിപതി, സുദ്ധഗ്ഗഹണേന സംങ്കിലിട്ഠതം, സിനിദ്ധഗ്ഗഹണേന ലൂഖതം. കാമം തസ്സ ചക്കരതനസ്സ നേമിമണ്ഡലം അസന്ധികമേവ നിബ്ബത്തം, സബ്ബത്ഥകമേവ പന കേവലം പവാളവണ്ണേന ച സോഭതീതി പകതിചക്കസ്സ സന്ധിയുത്തട്ഠാനേ സുരത്തസുവണ്ണപട്ടാദിമയാഹി വട്ടപരിച്ഛേദലേഖാഹി പഞ്ഞായമാനാഹി സസന്ധികാ വിയ ദിസ്സന്തീതി ആഹ ‘‘സന്ധീസു പനസ്സാ’’തിആദി.

നേമിമണ്ഡലപിട്ഠിയന്തി നേമിമണ്ഡലസ്സ പിട്ഠിപദേസേ. ആകാസചാരിഭാവതോ ഹിസ്സ തത്ഥ വാതഗ്ഗാഹീ പവാളദണ്ഡോ ഹോതി. ദസന്നം ദസന്നം അരാനം അന്തരേതി ദസന്നം ദസന്നം അരാനം അന്തരേ സമീപേ പദേസേ. ഛിദ്ദമണ്ഡലഖചിതോതി മണ്ഡലസണ്ഠാനഛിദ്ദവിചിത്തോ. സുകുസലസമന്നാഹതസ്സാതി സുട്ഠു കുസലേന സിപ്പിനാ പഹതസ്സ, വാദിതസ്സാതി അത്ഥോ. വഗ്ഗൂതി മനോരമോ. രജനീയോതി സുണന്താനം രാഗുപ്പാദകോ. കമനീയോതി കന്തോ. സമോസരിതകുസുമദാമാതി ഓലമ്ബിതസുഗന്ധകുസുമദാമാ. നേമിപരിക്ഖേപസ്സാതി നേമിപരിയന്തപരിക്ഖേപസ്സ. നാഭിപനാളിയാ ദ്വിന്നം പസ്സാനം വസേന ‘‘ദ്വിന്നമ്പി നാഭിപനാളീന’’ന്തി വുത്തം. ഏകാ ഏവ ഹി സാ പനാളി. യേഹീതി യേഹി ദ്വീഹി മുഖേഹി. പുന യേഹീതി യേഹി മുത്തകലാപേഹി.

ഓധാപയമാനന്തി സോതും അവഹിതാനി കുരുമാനം.

ചന്ദോ പുരതോ ചക്കരതനം പച്ഛാതി ഏവം പുബ്ബാപരിയേന പുബ്ബാപരഭാവേന.

അന്തേപുരസ്സാതി അനുരാധപുരേ രഞ്ഞോ അന്തേപുരസ്സ. ഉത്തരസീഹപഞ്ജരസദിസേതി തദാ രഞ്ഞോ പാസാദേ താദിസസ്സ ഉത്തരദിസായ സീഹപഞ്ജരസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ വുത്തം. സുഖേന സക്കാതി കിഞ്ചി അനാരുഹിത്വാ, സരീരഞ്ച അനുല്ലങ്ഘിത്വാ യഥാഠിതേനേവ ഹത്ഥേന പുപ്ഫമുട്ഠിയോ ഖിപിത്വാ സുഖേന സക്കാ ഹോതി പൂജേതും.

നാനാവിരാഗരതനപ്പഭാസമുജ്ജലന്തി നാനാവിധവിചിത്തവണ്ണരതനോഭാസപഭസ്സരം. ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പവത്തേതി ആഗന്ത്വാ ഠിതട്ഠാനതോ ഉപരി ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പവത്തേ.

൨൪൪. രാജായുത്താതി രഞ്ഞോ കിച്ചേ ആയുത്തകപുരിസാ.

സിനേരും വാമപസ്സേന കത്വാ തസ്സ ധുരതരം ഗച്ഛന്തോ ‘‘വാമപസ്സേന സിനേരും പഹായാ’’തി വുത്തം.

വിനിബ്ബേധേനാതി തിരിയം വിനിവിജ്ഝനവസേന. സന്നിവേസക്ഖമോതി ഖന്ധാവാരസന്നിവേസയോഗ്യോ. സുലഭാഹാരുപകരണോതി സുഖേനേവ ലദ്ധബ്ബധഞ്ഞഗോരസദാരുതിണാദിഭോജനസാധനോ.

പരചക്കന്തി പരസ്സ രഞ്ഞോ സേനാ, ആണാ വാ.

ആഗമനനന്ദനോതി ആഗമനേന നന്ദിജനനോ. ഗമനേന സോചേതീതി ഗമനസോചനോ. ഉപകപ്പേഥാതി ഉപരൂപരി കപ്പേഥ, സംവിദഹഥ ഉപനേഥാതി അത്ഥോ. ഉപപരിക്ഖിത്വാതി ഹേതുതോപി സഭാവതോപി ഫലതോപി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാദിആദീനവതോപി വീമംസിത്വാ. വിഭാവേന്തി പഞ്ഞായ അത്ഥം വിഭൂതം കരോന്തീതി വിഭാവിനോ, പഞ്ഞവന്തോ. അനുയന്താതി അനുവത്തകാ, അനുവത്തകഭാവേനേവ, പന രഞ്ഞോ ച മഹാനുഭാവേന തേ ജിഗുച്ഛനവസേന പാപതോ അനോരമന്താപി ഏകച്ചേ ഓത്തപ്പവസേന ഓരമന്തീതി വേദിതബ്ബം.

ഓഗച്ഛമാനന്തി ഓസീദന്തം. യോജനമത്തന്തി വിത്ഥാരതോ യോജനമത്തം പദേസം. ഗമ്ഭീരഭാവേന പന യഥാ ഭൂമി ദിസ്സതി, ഏവം ഓഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘മഹാസമുദ്ദതല’’ന്തിആദി. അന്തേ ചക്കരതനം ഉദകേന സേനായ അനജ്ഝോത്ഥരണത്ഥം. പുരത്ഥിമോ മഹാസമുദ്ദോ പരിയന്തോ ഏതസ്സാതി പുരത്ഥിമമഹാസമുദ്ദപരിയന്തോ, തം പുരത്ഥിമമഹാസമുദ്ദപരിയന്തം, പുരത്ഥിമമഹാസമുദ്ദം പരിയന്തം കത്വാതി അത്ഥോ.

ചാതുരന്തായാതി ചതുസമുദ്ദന്തായ, പുരത്ഥിമദിസാദിചതുകോട്ഠാസന്തായ വാ. സോഭയമാനം വിയാതി വിയ-സദ്ദോ നിപാതമത്തം. അത്തനോ അച്ഛരിയഗുണേഹി സോഭന്തമേവ ഹി തം തിട്ഠതി. പാളിയമ്പി ഹി ‘‘ഉപസോഭയമാനം’’ ത്വേവ വുത്തം.

ഹത്ഥിരതനവണ്ണനാ

൨൪൬. ഹരിചന്ദനാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന ചതുജ്ജാതിയഗന്ധാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ആഗമനം ചിന്തേഥാതി വദന്തി ചക്കവത്തിവത്തസ്സ പൂരിതതായ പരിചിതത്താ. കാളതിലകാദീനം അഭാവേന വിസുദ്ധസേതസരീരോ. സത്തപതിട്ഠോതി ഭൂമിഫുസനകേഹി വാലധി, വരങ്ഗം, ഹത്ഥോതി ഇമേഹി ച തീഹി, ചതൂഹി പാദേഹി ചാതി സത്തഹി അവയവേഹി പതിട്ഠിതത്താ സത്തപതിട്ഠോ. സബ്ബകനിട്ഠോതി സബ്ബേഹി ഛദ്ദന്തകുലഹത്ഥീഹി ഹീനോ. ഉപോസഥകുലാ സബ്ബജേട്ഠോതി ഉപോസഥകുലതോ ആഗച്ഛന്തോ തത്ഥ സബ്ബപ്പധാനോ ആഗച്ഛതീതി യോജനാ. വുത്തനയേനാതി ‘‘മഹാദാനം ദത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തേന നയേന. ചക്കവത്തീനം, ചക്കവത്തിപുത്താനഞ്ച ചക്കവത്തിം ഉദ്ദിസ്സ ചിന്തയന്താനം ആഗച്ഛതി. അപനേത്വാതി അത്തനോ ആനുഭാവേന അപനേത്വാ. ഗന്ധമേവ ഹി തസ്സ ഇതരേ ഹത്ഥീ ന സഹന്തി.

ഘരധേനുവച്ഛകോ വിയാതി ഘരേ പരിചിതധേനുയാ തത്ഥേവ ജാതസംവദ്ധവച്ഛകോ വിയ. സകലപഥവിന്തി സകലം ജമ്ബുദീപസഞ്ഞിതം പഥവിം.

അസ്സരതനവണ്ണനാ

൨൪൭. സിന്ധവകുലതോതി സിന്ധവസ്സാജാനീയകുലതോ.

മണിരതനവണ്ണനാ

൨൪൮. സകടനാഭിസമപരിണാഹന്തി പരിണാഹതോ മഹാസകടസ്സ നാഭിയാ സമപ്പമാണം. ഉഭോസു അന്തേസൂതി ഹേട്ഠാ, ഉപരി ചാതി ദ്വീസു അന്തേസു. കണ്ണികപരിയന്തതോതി ദ്വിന്നം കഞ്ചനപദുമാനം കണ്ണികായ പരിയന്തതോ. മുത്താജാലകേ ഠപേത്വാതി സുവിസുദ്ധേ മുത്തമയേ ജാലകേ പതിട്ഠാപേത്വാ. അരുണുഗ്ഗമനവേലാ വിയാതി അരുണുഗ്ഗമനസീസേന സൂരിയഉദയക്ഖണം ഉപലക്ഖേതി.

ഇത്ഥിരതനവണ്ണനാ

൨൪൯. ‘‘ഇത്ഥിരതനം പാതുഭവതീ’’തി വത്വാ കുതസ്സാ പാതുഭാവോതി ദസ്സേതും ‘‘മദ്ദരാജകുലതോ’’തിആദി വുത്തം. മദ്ദരട്ഠം കിര ജമ്ബുദീപേ അഭിരൂപാനം ഇത്ഥീനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം. തഥാ ഹി ‘‘സിഞ്ചയമഹാരാജസ്സ ദേവീ, വേസ്സന്തരമഹാരാജസ്സ ദേവീ, ഭദ്ദകാപിലാനീ’’തി ഏവമാദി ഇത്ഥിരതനം മദ്ദരട്ഠേ ഏവ ഉപ്പന്നം. പുഞ്ഞാനുഭാവേനാതി ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ പുഞ്ഞതേജേന.

സണ്ഠാനപാരിപൂരിയാതി ഹത്ഥപാദാദിസരീരാവയവാനം സുസണ്ഠിതായ. അവയവപാരിപൂരിയാ ഹി സമുദായപാരിപൂരിസിദ്ധി. രൂപന്തി സരീരം ‘‘രൂപം ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦൬) വിയ. ദസ്സനീയാതി സുരൂപഭാവേന പസ്സിതബ്ബയുത്താ. തേനാഹ ‘‘ദിസ്സമാനാവാ’’തിആദി. സോമനസ്സവസേന ചിത്തം പസാദേതി യോനിസോ ചിന്തേന്താനം കമ്മഫലസദ്ധായ വസേന. പസാദാവഹത്താതി കാരണവചനേന യഥാ പാസാദികതായ വണ്ണപോക്ഖരതാസിദ്ധി വുത്താ, ഏവം ദസ്സനീയതായ പാസാദികതാസിദ്ധി, അഭിരൂപതായ ച ദസ്സനീയതാസിദ്ധി വത്തബ്ബാതി നയം ദസ്സേതി. പടിലോമതോ വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ പാസാദികതാസിദ്ധി, പാസാദികതായ ദസ്സനീയതാസിദ്ധി, ദസ്സനീയതായ അഭിരൂപതാസിദ്ധി യോജേതബ്ബാ. ഏവം സരീരസമ്പത്തിവസേന അഭിരൂപതാദികേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സരീരേ ദോസാഭാവവസേനപി തേ ദസ്സേതും ‘‘അഭിരൂപാ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാ പമാണയുത്താ, ഏവം ആരോഹപരിണാഹയോഗതോ ച പാസാദികാ നാതിദീഘതാദയോ, ഏവം മനുസ്സാനം ദിബ്ബരൂപതാസമ്പത്തിപീതി ‘‘അപ്പത്താ ദിബ്ബവണ്ണ’’ന്തി വുത്തം.

ആരോഹസമ്പത്തി വുത്താ ഉബ്ബേധേന പാസാദികഭാവതോ. പരിണാഹസമ്പത്തി വുത്താ കിസഥൂലദോസാഭാവതോ. വണ്ണസമ്പത്തി വുത്താ വിവണ്ണതാഭാവതോ. കായവിപത്തിയാതി സരീരദോസസ്സ. സതവാരവിഹതസ്സാതി സത്തക്ഖത്തും വിഹതസ്സ, ‘‘സതവാരവിഹതസ്സാ’’തി ച ഇദം കപ്പാസപിചുവസേന വുത്തം, തൂലപിചുനോ പന വിഹനനമേവ നത്ഥി. കുങ്കുമതഗരതുരുക്ഖയവനപുപ്ഫാനി ചതുജ്ജാതി. ‘‘തമാലതഗരതുരുക്ഖയവനപുപ്ഫാനീ’’തി അപരേ.

അഗ്ഗിദഡ്ഢാ വിയാതി ആസനഗതേന അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ വിയ. പഠമമേവാതി രാജാനം ദിസ്വാപി കിച്ചന്തരപ്പസുതാ അഹുത്വാ കിച്ചന്തരതോ പഠമമേവ, ദസ്സനസമകാലം ഏവാതി അത്ഥോ. രഞ്ഞോ നിസജ്ജായ പച്ഛാ നിപാതനം നിസീദനം സീലം ഏതിസ്സാതി പച്ഛാനിപാതിനീ. തം തം അത്തനാ രഞ്ഞോ കാതബ്ബകിച്ചം ‘‘കിം കരോമീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബതായ കിം കരണം പടിസാവേതീതി കിംകാരപടിസ്സാവിനീ.

മാതുഗാമോ നാമ യേഭുയ്യേന സഠജാതികോ, ഇത്ഥിരതനസ്സ പന തം നത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘സ്വാസ്സാ’’തിആദി വുത്തം.

ഗുണാതി രൂപഗുണാ ചേവ ആചാരഗുണാ ച. പുരിമകമ്മാനുഭാവേനാതി കതസ്സ പുരിമകമ്മസ്സാനുഭാവേന ഇത്ഥിരതനസ്സ തബ്ഭാവസംവത്തനിയസ്സ പുരിമകമ്മസ്സ ആനുഭാവേന. ചക്കവത്തിനോപി പരിവാരസമ്പത്തിസംവത്തനിയം പുഞ്ഞകമ്മം താദിസസ്സ ഫലവിസേസസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതിയേവ. തേനാഹ ‘‘ചക്കവത്തിനോ പുഞ്ഞം ഉപനിസ്സായാ’’തി, ഏതേന സേസേസുപി സവിഞ്ഞാണകരതനേസു അത്തനോ കമ്മവസേന നിബ്ബത്തേസുപി തേസം തേസം വിസേസാനം തദുപനിസ്സയതാ വിഭാവിതാ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബാ. പുബ്ബേ ഏകദേസവസേന ലബ്ഭമാനാ പാരിപൂരീ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിഭാവൂപഗമനതോ പട്ഠായ സബ്ബാകാരപരിപൂരാ ജാതാ.

ഗഹപതിരതനവണ്ണനാ

൨൫൦. പകതിയാ വാതി സഭാവേനേവ ചക്കരതനപാതുഭാവതോ പുബ്ബേപി. യാദിസം രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പുഞ്ഞബലം നിസ്സായ യഥാവുത്താ ചക്കരതനാനുഭാവനിബ്ബത്തി, താദിസം ഏതസ്സ പുഞ്ഞബലം നിസ്സായ ഗഹപതിരതനസ്സ കമ്മവിപാകജം ദിബ്ബചക്ഖും നിബ്ബത്തേതീതി ആഹ ‘‘ചക്കരതനാനുഭാവസഹിത’’ന്തി. കാരണസ്സ ഹി ഏകസന്തതിപതിതതായ, ഫലസ്സ ച സമാനകാലികതായ തഥാവചനം.

പരിണായകരതനവണ്ണനാ

൨൫൧. ‘‘അയം ധമ്മോ, അയം അധമ്മോ’’തിആദിനാ കമ്മസ്സകതാവബോധനസങ്ഖാതസ്സ പണ്ഡിതഭാവസ്സ അത്ഥിതായ പണ്ഡിതോ. ബാഹുസച്ചബ്യത്തിയാ ബ്യത്തോ. സഭാവസിദ്ധായ മേധാസങ്ഖാതായ പകതിപഞ്ഞായ അത്ഥിതായ മേധാവീ. അത്തനോ യാഥാവബുദ്ധമത്ഥം പരേസം വിഭാവേതും പകാസേതും സമത്ഥതായ വിഭാവീ. വവത്ഥപേതുന്തി നിച്ഛിതും.

ചതുഇദ്ധിസമന്നാഗതവണ്ണനാ

൨൫൨. വിപച്ചനം വിപാകോ, വിപാകോ ഏവ വേപാകോ യഥാ ‘‘വികതമേവ വേകത’’ന്തി. സമം നാതിസീതനാച്ചുണ്ഹതായ അവിസമം ഭുത്തസ്സ വേപാകോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി സമവേപാകിനീ, തായ സമവേപാകിനിയാ.

ധമ്മപാസാദപോക്ഖരണിവണ്ണനാ

൨൫൩. ജനരാസിം കാരേത്വാ തേന ജനരാസിനാ ഖണിത്വാ ന മാപേസി. കിഞ്ചരഹീതി ആഹ ‘‘രഞ്ഞോ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ കാരണം പരതോ ആഗമിസ്സതി. ഏകായ വേദികായ പരിക്ഖിത്താ പോക്ഖരണിയോ. പരിവേണപരിച്ഛേദപരിയന്തേതി ഏത്ഥ പരിവേണം നാമ സമന്തതോ വിവടങ്ഗണഭൂതം പോക്ഖരണിയാ തീരം, തസ്സ പരിച്ഛേദഭൂതേ പരിയന്തേ ഏകായ വേദികായ പരിക്ഖിത്താ പോക്ഖരണിയോ. ഏതദഹോസീതി ഏതം ‘‘യംനൂനാഹം ഇമാസു പോക്ഖരണീസൂ’’തിആദികം അഹോസീതി. സബ്ബോതുകന്തി സബ്ബേസു ഉതൂസു പുപ്ഫനകം. നാനാവണ്ണഉപ്പലബീജാദീനീതി രത്തനീലാദിനാനാവണ്ണപുപ്ഫേന പുപ്ഫനകഉപ്പലബീജാദീനി. ജലജഥലജമാലന്തി ജലജഥലജപുപ്ഫമാലം.

൨൫൪. പരിചാരവസേനാതി തങ്ഖണികപരിചാരവസേന, ഇദഞ്ച പഠമം പട്ഠപിതനിയാമേനേവ വുത്തം, പച്ഛാ പന യാനസയനാദീനി വിയ ഇത്ഥിയോപി അത്ഥികാനം പരിച്ചത്താ ഏവ. തേനാഹ ‘‘ഇത്ഥീഹിപീ’’തിആദി. പരിച്ചാഗവസേനാതി നിരപേക്ഖപരിച്ചാഗവസേന. ദീയതീതി ദാനം, ദേയ്യവത്ഥു. തം അഗ്ഗീയതി നിസ്സജ്ജീയതി ഏത്ഥാതി ദാനഗ്ഗം, പരിവേസനട്ഠാനം. താദിസാനി അത്ഥീതി യാദിസാനി രഞ്ഞോ ദാനഗ്ഗേ ഖോമസുഖുമാദീനി വത്ഥാനി, താദിസാനി യേസം അത്തനോ സന്തകാനി സന്തി. ഓഹായാതി പഹായ തത്ഥേവ ഠപേത്വാ. അത്ഥോ അത്ഥി യേസം തേതി അത്ഥികാ. ഏവം അനത്ഥികാപി ദട്ഠബ്ബാ.

൨൫൫. കലഹസദ്ദോപീതി പി-സദ്ദേന ദാനാധിപ്പായേന ഗേഹതോ നീഹതം പുന ഗേഹം പവേസേതും ന യുത്തന്തി ഇമമത്ഥം സമുച്ചേതി. തേനാഹ ‘‘ന ഖോ ഏതം അമ്ഹാകം പതിരൂപ’’ന്തിആദി (ദീ. നി. ൨.൨൫൫).

൨൫൭. ഉണ്ഹീസമത്ഥകേതി സിഖാപരിയന്തമത്ഥകേ. പരിച്ഛേദമത്ഥകേതി പാസാദങ്ഗണപരിച്ഛേദസ്സ മത്ഥകേ.

൨൫൮. ഹരതീതി അതിവിയ പഭസ്സരഭാവേന ചക്ഖൂനി പടിഹരന്തം ദുദ്ദിക്ഖതായ ദിട്ഠിയോ ഹരതി അപനേന്തം വിയ ഹോതി. തം പന ഹരണം നേസം പരിപ്ഫന്ദനേനാതി ആഹ ‘‘ഫന്ദാപേതീ’’തി.

പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഝാനസമ്പത്തിവണ്ണനാ

൨൬൦. മഹതിയാ ഇദ്ധിയാതി മഹന്തേന ഇച്ഛിതത്ഥസമിജ്ഝനേന. തേസംയേവ ഇച്ഛിതിച്ഛിതത്ഥാനം. ‘‘അനുഭവിതബ്ബാന’’ന്തി ഇമിനാ ആനുഭാവ-സദ്ദസ്സ കമ്മസാധനതം ദസ്സേതി. പുബ്ബേ സമ്പന്നം കത്വാ ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗസ്സ കതഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്പത്തിപരിച്ചാഗസ്സാ’’തി ആഹ. അത്താനം ദമേതി ഏതേനാതി ദമോ.

ബോധിസത്തപുബ്ബയോഗവണ്ണനാ

അസ്സാതി മഹാസുദസ്സനരഞ്ഞോ. ഏകോ ഥേരോതി അപ്പഞ്ഞാതോ നാമഗോത്തതോ അഞ്ഞതരോ പുഥുജ്ജനോ ഥേരോ. ഥേരം ദിസ്വാതി അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം ദിസ്വാ. കട്ഠത്ഥരണന്തി കട്ഠമയം അത്ഥരണം, ദാരുഫലകന്തി അത്ഥോ.

പരിഭോഗഭാജനന്തി പാനീയപരിഭോജനീയാദിപരിഭോഗയോഗ്യം ഭാജനം. ആരകണ്ടകന്തി സൂചിവിജ്ഝനകകണ്ടകം. പിപ്ഫലികന്തി ഖുദ്ദകസത്ഥകം. ഉദകതുമ്ബകന്തി കുണ്ഡികം.

കൂടാഗാരദ്വാരേയേവ നിവത്തേസീതി കൂടാഗാരം പവിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ തേസം മിച്ഛാവിതക്കാനം പവത്തിയാ ഓകാസം നാദാസി.

൨൬൧. കസിണമേവ പഞ്ഞായതി മഹാപുരിസസ്സ തത്ഥ തത്ഥ കതാധികാരത്താ, തേസഞ്ച പദേസാനം സുപരികമ്മകതകസിണസദിസത്താ.

൨൬൨. ചത്താരി ഝാനാനീതി ചത്താരി കസിണജ്ഝാനാനി. കസിണജ്ഝാനപ്പമഞ്ഞാനംയേവ വചനം താസം തദാ ആദരഗാരവവസേന നിബ്ബത്തിതത്താ. മഹാബോധിസത്താനഞ്ഹി അരൂപജ്ഝാനേസു ആദരോ നത്ഥി, അഭിഞ്ഞാപദട്ഠാനതം പന സന്ധായ താനിപി നിബ്ബത്തേന്തി, തസ്മാ മഹാസത്തോ താപസപരിബ്ബാജകകാലേ യത്തകേ ലോകിയഗുണേ നിബ്ബത്തേതി, തേ സബ്ബേപി തദാ നിബ്ബത്തേസിയേവ. തേനാഹ ‘‘മഹാപുരിസോ പനാ’’തിആദി.

ചതുരാസീതിനഗരസഹസ്സാദിവണ്ണനാ

൨൬൩. അഭിഹരിതബ്ബഭത്തന്തി ഉപനേതബ്ബഭത്തം.

൨൬൪. നിബദ്ധവത്തന്തി പുബ്ബേ ഉപനിബദ്ധം പാകവത്തം.

സുഭദ്ദാദേവിഉപസങ്കമനവണ്ണനാ

൨൬൫. ആവട്ടേത്വാതി അതിവിസിത്വാ. യം യം രഞ്ഞോ ഇച്ഛിതം ദാനൂപകരണഞ്ചേവ ഭോഗൂപകരണഞ്ച, തസ്സ തസ്സ തഥേവ സമിദ്ധഭാവം വിത്ഥവതി.

൨൬൬. സചേ പന രാജാ ജീവിതേ ഛന്ദം ജനേയ്യ, ഇതോ പരമ്പി ചിരം കാലം തിട്ഠേയ്യ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോതി ഏവം മഹജ്ഝാസയാ ദേവീ ഭോഗേസു, ജീവിതേ ച രാജാനം സാപേക്ഖം കാതും വായമി. തേന വുത്തം ‘‘മാ ഹേവ ഖോ രാജാ’’തിആദി. തേനേവാഹ ‘‘തസ്സ കാലങ്കിരിയം അനിച്ഛമാനാ’’തിആദി. ഛന്ദം ജനേഹീതി ഏത്ഥ ഛന്ദ-സദ്ദോ തണ്ഹാപരിയായോതി ആഹ ‘‘പേമം ഉപ്പാദേഹീ’’തി. അപേക്ഖതി ആരമ്മണം ഏതായ ന വിസ്സജ്ജേതീതി അപേക്ഖാ, തണ്ഹാ.

൨൬൭. ഗരഹിതാതി ഏത്ഥ കേഹി ഗരഹിതാ, കസ്മാ ച ഗരഹിതാതി അന്തോലീനം ചോദനം വിസ്സജ്ജേന്തോ ‘‘ബുദ്ധേഹീ’’തിആദിമാഹ, തേന വിഞ്ഞുഗരഹിതത്താ, ദുഗ്ഗതിസംവത്തനിയതോ ച സാപേക്ഖകാലകിരിയാ പരിവജ്ജേതബ്ബാതി ദസ്സേതി.

൨൬൮. ഏകമന്തം ഗന്ത്വാതി രഞ്ഞോ ചക്ഖുപഥം വിജഹിത്വാ.

ബ്രഹ്മലോകൂപഗമനവണ്ണനാ

൨൬൯. സോണസ്സാതി കോളിവീസസ്സ സോണസ്സ. ഏകാ ഭത്തപാതീതി ഏകം ഭത്തവഡ്ഢിതകം. താദിസം ഭത്തന്തി തഥാരൂപം ഗരും മധുരം സിനിദ്ധം ഭത്തം. ഭുത്താനന്തി ഭുത്തവന്താനം.

൨൭൧. ദാസമനുസ്സാതി ദാസാ ചേവ ആയുത്തകമനുസ്സാ ച.

ഇദാനി യഥാവുത്തായ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഭോഗസമ്പത്തിയാ കമ്മസരിക്ഖതം ഉദ്ധരന്തോ ‘‘ഏതാനി പനാ’’തിആദിമാഹ, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൨൭൨. ആദിതോ പട്ഠായാതി സമുദാഗമനതോ പട്ഠായ. യത്ഥ തം പുഞ്ഞം ആയൂഹിതം, യതോ സാ സമ്പത്തി നിബ്ബത്താ, തതോ തതിയത്തഭാവതോ പഭുതി. മഹാസുദസ്സനസ്സ ജാതകദേസനാ ഹി തദാ സമുദാഗമനതോ പട്ഠായ ഭഗവതാ ദേസിതാതി. പംസ്വാഗാരകീളം വിയാതി യഥാ നാമ ദാരകാ പംസൂഹി വാപിഗേഹഭോജനാദീനി ദസ്സേന്താ യഥാരുചി കീളിത്വാ ഗമനകാലേ സബ്ബം തം വിധംസേന്താ ഗച്ഛന്തി, ഏവമേവ ഭഗവാ മഹാസുദസ്സനകാലേ അത്തനാ അനുഭൂതം ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസം അചിന്തേയ്യാനുഭാവസമ്പത്തിം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേത്വാ പുന അത്തനോ ദേസനം ആദീനവനിസ്സരണദസ്സനവസേന വിവട്ടാഭിമുഖം വിപരിവത്തേന്തോ ‘‘സബ്ബാ സാ സമ്പത്തി അനിച്ചതായ വിപരിണതാ വിധംസിതാ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പസ്സാനന്ദാ’’തിആദിമാഹ. വിപരിണതാതി വിപരിണാമം സഭാവവിഗമം ഗതാ. തേനാഹ ‘‘പകതിവിജഹനേനാ’’തിആദി. പകതീതി സഭാവധമ്മാനം ഉദയവയപരിച്ഛിന്നോ കക്ഖളഫുസനാദിസഭാവോ, സോ ഭങ്ഗക്ഖണതോ പട്ഠായ ജഹിതോ, പരിച്ചജന്തോ സബ്ബസോ നത്ഥേവ. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബുതപദീപോ വിയ അപഞ്ഞത്തികഭാവം ഗതാ’’തി.

ഏത്താവതാതി ആദിതോ പട്ഠായ പവത്തേന ഏത്തകേന ദേസനാമഗ്ഗേന. അനേകാനി വസ്സകോടിസതസഹസ്സാനിയേവ ഉബ്ബേധോ ഏതിസ്സാതി അനേകവസ്സകോടിസതസഹസ്സുബ്ബേധാ. അനിച്ചലക്ഖണം ആദായാതി തം സമ്പത്തിഗതം അനിച്ചലക്ഖണം ദേസനായ ഗഹേത്വാ വിഭാവേത്വാ. യഥാ നിസ്സേണിമുച്ചനേ താദിസം സതഹത്ഥുബ്ബേധം രുക്ഖം പകതിപുരിസേന ആരോഹിതും ന സക്കാ, ഏവം അനിച്ചതാവിഭാവനേന തസ്സാ സമ്പത്തിയാ അപേക്ഖാനിസ്സേണിമുച്ചനേ കേനചി ആരോഹിതും ന സക്കാതി ആഹ ‘‘അനിച്ചലക്ഖണം ആദായ നിസ്സേണിം മുഞ്ചന്തോ വിയാ’’തി. തേനേവാതി യഥാവുത്തകാരണേനേവ, ആദിതോ സാതിസയം കാമേസു അസ്സാദം ദസ്സേത്വാപി ഉപരി നേസം ‘‘പസ്സാനന്ദാ’’തിആദിനാ ആദീനവം, ഓകാരം, സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസഞ്ച വിഭാവേത്വാ ദേസനായ നിട്ഠാപിതത്താ. പുബ്ബേതി അതീതകാലേ. വസഭരാജാതി വസഭനാമകോ സീഹളമഹാരാജാ.

ഉദകപുപ്ഫുളാദയോതി ആദി-സദ്ദേന തിണഗ്ഗേ ഉസ്സാവബിന്ദുആദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

മഹാസുദസ്സനസ്സ പനാതി പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതനോ, തേന മഹാസുദസ്സനമഹാരാജാ ഝാനാഭിഞ്ഞാസമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേസി, തദഗ്ഗേന പരിസുദ്ധേ ച സമണഭാവേ പതിട്ഠിതോ, യതോ വിധുയ ഏവ കാമവിതക്കാദിസമണഭാവസംകിലേസം സുഞ്ഞാഗാരം പാവിസി, ഏവംഭൂതസ്സാപി തസ്സ കാലം കിരിയതോ സത്തമേ ദിവസേ സബ്ബാ ചക്കവത്തിസമ്പത്തി അന്തരഹിതാ, ന തതോ പരം, അഹോ അച്ഛരിയമനുസ്സോ അനഞ്ഞസാധാരണഗുണവിസേസോതി ഇമം വിസേസം ദസ്സേതി.

അനാരുള്ഹന്തി ‘‘രാജാ കിര പുബ്ബേ ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തീ’’തിആദിനാ, (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൬൦) ‘‘പുന ഥേരം ആമന്തേസീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൭൨) ച വുത്തമത്ഥം സന്ധായാഹ. സോ ഹി ഇമസ്മിം സുത്തേ സങ്ഗീതിം അനാരുള്ഹോ, അഞ്ഞത്ഥ പന ആഗതോ ഇമിസ്സാ ദേസനായ പിട്ഠിവത്തകഭാവേന. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യം ഏവാതി.

മഹാസുദസ്സനസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.