൩. മഹാപരിനിബ്ബാനസുത്തവണ്ണനാ
൧൩൧. പൂജനീയഭാവതോ, ബുദ്ധസമ്പദഞ്ച പഹായ പവത്തതാ മഹന്തഞ്ച തം പരിനിബ്ബാനഞ്ചാതി മഹാപരിനിബ്ബാനം; സവാസനപ്പഹാനതോ മഹന്തം കിലേസക്ഖയം നിസ്സായ പവത്തം പരിനിബ്ബാനന്തിപി മഹാപരിനിബ്ബാനം; മഹതാ കാലേന മഹതാ വാ ഗുണരാസിനാ സാധിതം പരിനിബ്ബാനന്തിപി മഹാപരിനിബ്ബാനം; മഹന്തഭാവായ, ധാതൂനം ബഹുഭാവായ പരിനിബ്ബാനന്തിപി മഹാപരിനിബ്ബാനം; മഹതോ ലോകതോ നിസ്സടം പരിനിബ്ബാനന്തിപി മഹാപരിനിബ്ബാനം; സബ്ബലോകാസാധാരണത്താ ബുദ്ധാനം സീലാദിഗുണേഹി മഹതോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനന്തിപി മഹാപരിനിബ്ബാനം; മഹതി സാസനേ പതിട്ഠിതേ പരിനിബ്ബാനന്തിപി മഹാപരിനിബ്ബാനന്തി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനം വുച്ചതി, തപ്പടിസംയുത്തം സുത്തം മഹാപരിനിബ്ബാനസുത്തം. ഗിജ്ഝാ ഏത്ഥ വസന്തീതി ഗിജ്ഝം, ഗിജ്ഝം കൂടം ഏതസ്സാതി ഗിജ്ഝകൂടോ, ഗിജ്ഝം വിയ വാ ഗിജ്ഝം, കൂടം, തം ഏതസ്സാതി ഗിജ്ഝകൂടോ, പബ്ബതോ, തസ്മിം ഗിജ്ഝകൂടേ. തേനാഹ ‘‘ഗിജ്ഝാ’’തിആദി. അഭിയാതുകാമോതി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ അഭിഭവനത്ഥോ, ‘‘അഭിവിജാനാതൂ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൪൪; ൩.൮൫; മ. നി. ൩.൨൫൬) വിയാതി ആഹ ‘‘അഭിഭവനത്ഥായ യാതുകാമോ’’തി. വജ്ജിരാജാനോതി ‘‘വജ്ജേതബ്ബാ ഇമേ’’തിആദിതോ പവത്തം വചനം ഉപാദായ ‘‘വജ്ജീ’’തി ലദ്ധനാമാ രാജാനോ, വജ്ജീരട്ഠസ്സ വാ രാജാനോ വജ്ജിരാജാനോ. വജ്ജിരട്ഠസ്സ പന വജ്ജിസമഞ്ഞാ തന്നിവാസിരാജകുമാരവസേന വേദിതബ്ബാ. രാജിദ്ധിയാതി രാജഭാവാനുഗതേന സഭാവേന. സോ പന സഭാവോ നേസം ഗണരാജൂനം മിഥോ സാമഗ്ഗിയാ ലോകേ പാകടോ, ചിരട്ഠായീ ച അഹോസീതി ‘‘സമഗ്ഗഭാവം കഥേസീ’’തി വുത്തം. അനു അനു തംസമങ്ഗിനോ ഭാവേതി വഡ്ഢേതീതി അനുഭാവോ, അനുഭാവോ ഏവ ആനുഭാവോ, പതാപോ, സോ പന നേസം പതാപോ ഹത്ഥിഅസ്സാദിവാഹനസമ്പത്തിയാ, തത്ഥ ച സുസിക്ഖിതഭാവേന ലോകേ പാകടോ ജാതോതി ‘‘ഏതേന…പേ… കഥേസീ’’തി വുത്തം. താളച്ഛിഗ്ഗലേനാതി കുഞ്ചികാഛിദ്ദേന. അസനന്തി സരം. അതിപാതയിസ്സന്തീതി അതിക്കാമേന്തി. പോങ്ഖാനുപോങ്ഖന്തി പോങ്ഖസ്സ അനുപോങ്ഖം, പുരിമസരസ്സ പോങ്ഖപദാനുഗതപോങ്ഖം ഇതരം സരം കത്വാതി അത്ഥോ. അവിരാധിതന്തി അവിരജ്ഝിതം. ഉച്ഛിന്ദിസ്സാമീതി ഉമ്മൂലനവസേന കുലസന്തതിം ഛിന്ദിസ്സാമി. അയനം വഡ്ഢനം അയോ, തപ്പടിക്ഖേപേന അനയോതി ആഹ ‘‘അവഡ്ഢിയാ ഏതം നാമ’’ന്തി. വിക്ഖിപതീതി വിദൂരതോ ഖിപതി, അപനേതീതി അത്ഥോ.
ഗങ്ഗായന്തി ഗങ്ഗാസമീപേ. പട്ടനഗാമന്തി സകടപട്ടനഗാമം. ആണാതി ആണാ വത്തതി. അഡ്ഢയോജനന്തി ച തസ്മിം പട്ടനേ അഡ്ഢയോജനട്ഠാനവാസിനോ സന്ധായ വുത്തം. തത്രാതി തസ്മിം പട്ടനേ. ബലവാഘാതജാതോതി ഉപ്പന്നബലവകോധോ.
മേതി മയ്ഹം. ഗതേനാതി ഗമനേന.
രാജഅപരിഹാനിയധമ്മവണ്ണനാ
൧൩൪. സീതം വാ ഉണ്ഹം വാ നത്ഥി, തായം വേലായം പുഞ്ഞാനുഭാവേന ബുദ്ധാനം സബ്ബകാലം സമസീതുണ്ഹാവ ഉതു ഹോതി, തം സന്ധായ തഥാ വുത്തം. അഭിണ്ഹം സന്നിപാതാതി നിച്ചസന്നിപാതാ, തം പന നിച്ചസന്നിപാതതം ദസ്സേതും ‘‘ദിവസസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. സന്നിപാതബഹുലാതി പചുരസന്നിപാതാ. വോസാനന്തി സങ്കോചം. ‘‘യാവകീവ’’ന്തി ഏകമേവേതം പദം അനിയമതോ പരിമാണവാചീ, കാലോ ചേത്ഥ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘യത്തകം കാല’’ന്തി. ‘‘വുദ്ധിയേവാ’’തിആദിനാ വുത്തമത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘അഭിണ്ഹം അസന്നിപതന്താ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ആകുലാതി ഖുഭിതാ, ന പസന്നാ. ഭിജ്ജിത്വാതി വഗ്ഗബന്ധതോ വിഭജ്ജ വിസും വിസും ഹുത്വാ.
സന്നിപാതഭേരിയാതി സന്നിപാതാരോചനഭേരിയാ. അഡ്ഢഭുത്താ വാതി സാമിഭുത്താ ച. ഓസീദമാനേതി ഹായമാനേ.
പുബ്ബേ അകതന്തി പുബ്ബേ അനിബ്ബത്തം. സുങ്കന്തി ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തേഹി പബ്ബതഖണ്ഡ നദീതിത്ഥഗാമദ്വാരാദീസു രാജപുരിസാനം ദാതബ്ബഭാഗം. ബലിന്തി നിപ്ഫന്നസസ്സാദിതോ ഛഭാഗം, സത്തഭാഗന്തിആദിനാ ലദ്ധകരം. ദണ്ഡന്തി ദസവീസതികഹാപണാദികം അപരാധാനുരൂപം ഗഹേതബ്ബധനദണ്ഡം. വജ്ജിധമ്മന്തി വജ്ജിരാജധമ്മം. ഇദാനി അപഞ്ഞത്തപഞ്ഞാപനാദീസു തപ്പടിക്ഖേപ ആദീനവാനിസംസേ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘തേസം അപഞ്ഞത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. പാരിചരിയക്ഖമാതി ഉപട്ഠാനക്ഖമാ.
കുലഭോഗഇസ്സരിയാദിവസേന മഹതീ മത്താ പമാണം ഏതേസന്തി മഹാമത്താ, നീതിസത്ഥവിഹിതേ വിനിച്ഛയേ ഠപിതാ മഹാമത്താ വിനിച്ഛയമഹാമത്താ, തേസം. ദേന്തീതി നിയ്യാതേന്തി. സചേ ചോരോതി ഏവംസഞ്ഞിനോ സചേ ഹോന്തി. പാപഭീരുതായ അത്തനാ കിഞ്ചി അവത്വാ. ദണ്ഡനീതിസഞ്ഞിതേ വോഹാരേ നിയുത്താതി വോഹാരികാ, യേ ‘‘ധമ്മട്ഠാ’’തി വുച്ചന്തി. സുത്തധരാ നീതിസുത്തധരാ, ഈദിസേ വോഹാരവിനിച്ഛയേ നിയമേത്വാ ഠപിതാ. പരമ്പരാഭതേസു അട്ഠസു കുലേസു ജാതാ അഗതിഗമനവിരതാ അട്ഠമഹല്ലകപുരിസാ അട്ഠകുലികാ.
സക്കാരന്തി ഉപകാരം. ഗരുഭാവം പച്ചുപട്ഠപേത്വാതി ‘‘ഇമേ അമ്ഹാകം ഗരുനോ’’തി തത്ഥ ഗരുഭാവം പതി പതി ഉപട്ഠപേത്വാ. മാനേന്തീതി സമ്മാനേന്തി, തം പന സമ്മാനനം തേസു നേസം അത്തമനതാപുബ്ബകന്തി ആഹ ‘‘മനേന പിയായന്തീ’’തി. നിപച്ചകാരന്തി പണിപാതം. ദസ്സേന്തീതി ‘‘ഇമേ അമ്ഹാകം പിതാമഹാ, മാതാമഹാ’’തിആദിനാ നീചചിത്താ ഹുത്വാ ഗരുചിത്താകാരം ദസ്സേന്തി. സന്ധാരേതുന്തി സമ്ബന്ധം അവിച്ഛിന്നം കത്വാ ഘടേതും.
പസയ്ഹാകാരസ്സാതി ബലക്കാരസ്സ. കാമം വുദ്ധിയാ പൂജനീയതായ ‘‘വുദ്ധിഹാനിയോ’’തി വുത്തം, അത്ഥോ പന വുത്താനുക്കമേനേവ യോജേതബ്ബോ, പാളിയം വാ യസ്മാ ‘‘വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തദനുക്കമേന ‘‘വുദ്ധിഹാനിയോ’’തി വുത്തം.
വിപച്ചിതും അലദ്ധോകാസേ പാപകമ്മേ, തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേ വാ അനവസരോവ ദേവതോപസഗ്ഗോ, തസ്മിം പന ലദ്ധോകാസേ സിയാ ദേവതോപസഗ്ഗസ്സ അവസരോതി ആഹ ‘‘അനുപ്പന്നം…പേ… വഡ്ഢേന്തീ’’തി. ഏതേനേവ അനുപ്പന്നം സുഖന്തി ഏത്ഥാപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ബലകായസ്സ ദിഗുണതിഗുണതാദസ്സനം, പടിഭയഭാവദസ്സന’’ന്തി ഏവം ആദിനാ ദേവതാനം സങ്ഗാമസീസേ സഹായതാ വേദിതബ്ബാ.
അനിച്ഛിതന്തി അനിട്ഠം. ആവരണതോതി നിസേധനതോ. യസ്സ ധമ്മതോ അനപേതാ ധമ്മിയാതി ഇധ ‘‘ധമ്മികാ’’തി വുത്താ. മിഗസൂകരാദിഘാതായ സുനഖാദീനം കഡ്ഢിത്വാ വനചരണം വാജോ, മിഗവാ, തത്ഥ നിയുത്താ, തേ വാ വാജേന്തി നേന്തീതി വാജികാ, മിഗവധചാരിനോ. ചിത്തപ്പവത്തിം പുച്ഛതി. കായികവാചസികപയോഗേന ഹി സാ ലോകേ പാകടാ പകാസഭൂതാതി.
൧൩൫. ദേവായതനഭാവേന ചിതത്താ, ലോകസ്സ ചിത്തീകാരട്ഠാനത്താ ച ചേതിയം അഹോസി.
കാമംകാരവസേന കിഞ്ചിപി ന കരണീയാതി അകരണീയാ. കാമംകാരോ പന ഹത്ഥഗതകരണവസേനാതി ആഹ ‘‘അഗ്ഗഹേതബ്ബാതി അത്ഥോ’’തി. അഭിമുഖയുദ്ധേനാതി അഭിമുഖം ഉജുകമേവ സങ്ഗാമകരണേന. ഉപലാപനം സാമം ദാനഞ്ചാതി ദസ്സേതും ‘‘അല’’ന്തിആദി വുത്തം. ഭേദോപി ഇധ ഉപായോ ഏവാതി വുത്തം ‘‘അഞ്ഞത്ര മിഥുഭേദായാ’’തി. യുദ്ധസ്സ പന അനുപായതാ പഗേവ പകാസിതാ. ഇദന്തി ‘‘അഞ്ഞത്ര ഉപലാപനായ, അഞ്ഞത്ര മിഥുഭേദാ’’തി ച ഇദം വചനം. കഥായ നയം ലഭിത്വാതി ‘‘യാവകീവഞ്ച…പേ… നോ പരിഹാനീ’’തി ഇമായ ഭഗവതോ കഥായ നയം ഉപായം ലഭിത്വാ.
അനുകമ്പായാതി വജ്ജിരാജേസു അനുഗ്ഗഹേന. അസ്സാതി ഭഗവതോ.
കഥന്തി വജ്ജീഹി സദ്ധിം കാതബ്ബയുദ്ധകഥം. ഉജും കരിസ്സാമീതി പടിരാജാനോ ആനേത്വാ പാകാരപരിഖാനം അഞ്ഞഥാഭാവാപാദനേന ഉജുഭാവം കരിസ്സാമി.
പതിട്ഠിതഗുണോതി പതിട്ഠിതാചരിയഗുണോ. ഇസ്സരാ സന്നിപതന്തു, മയം അനിസ്സരാ, തത്ഥ ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമാതി ലിച്ഛവിനോ ന സന്നിപതിംസൂതി യോജനാ. സൂരാ സന്നിപതന്തൂതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.
ബലഭേരിന്തി യുദ്ധായ ബലകായസ്സ ഉട്ഠാനഭേരിം.
ഭിക്ഖുഅപരിഹാനിയധമ്മവണ്ണനാ
൧൩൬. അപരിഹാനായ ഹിതാതി അപരിഹാനിയാ, ന പരിഹായന്തി ഏതേഹീതി വാ അപരിഹാനിയാ, തേ പന യസ്മാ അപരിഹാനിയാ കാരകാ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അപരിഹാനികരേ’’തി. യസ്മാ പന തേ പരിഹാനികരാനം ഉജുപടിപക്ഖഭൂതാ, തസ്മാ ആഹ ‘‘വുദ്ധിഹേതുഭൂതേ’’തി. യസ്മാ ഭഗവതോ ദേസനാ ഉപരൂപരി ഞാണാലോകം പസാദേന്തീ സത്താനം ഹദയന്ധകാരം വിധമതി, പകാസേതബ്ബേ ച അത്ഥേ ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ സുട്ഠുതരം പാകടേ കത്വാ ദസ്സേതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചന്ദസഹസ്സം…പേ… കഥയിസ്സാമീ’’തി.
യസ്മാ ഭഗവാ ‘‘തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സമ്മുഖാ വജ്ജീനം അഭിണ്ഹസന്നിപാതാദിപടിപത്തിം കഥേന്തോയേവ അയം അപരിഹാനിയകഥാ അനിയ്യാനികാ വട്ടനിസ്സിതാ, മയ്ഹം പന സാസനേ തഥാരൂപീ കഥാ കഥേതബ്ബാ, സാ ഹോതി നിയ്യാനികാ വിവട്ടനിസ്സിതാ, യായ സാസനം മയ്ഹം പരിനിബ്ബാനതോ പരമ്പി അദ്ധനിയം അസ്സ ചിരട്ഠിതിക’’ന്തി ചിന്തേസി, തസ്മാ ഭിക്ഖൂ സന്നിപാതാപേത്വാ തേസം അപരിഹാനിയേ ധമ്മേ ദേസേന്തോ തേനേവ നിയാമേന ദേസേസി. തേന വുത്തം ‘‘ഇദം വജ്ജിസത്തകേ വുത്തസദിസമേവാ’’തി. ഏവം സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധാപി ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘തതോ’’തിആദി ദിസാസു ആഗതസാസനേ വുത്തം തം കഥനം. വിഹാരസീമാ ആകുലാ യസ്മാ, തസ്മാ ഉപോസഥപവാരണാ ഠിതാ.
ഓലീയമാനകോതി പാളിതോ, അത്ഥതോ ച വിനസ്സമാനോ. ഉക്ഖിപാപേന്താതി പഗുണഭാവകരണേന, അത്ഥസംവണ്ണനേന ച പഗ്ഗണ്ഹന്താ.
സാവത്ഥിയം ഭിക്ഖൂ വിയ പാചിത്തിയം ദേസാപേതബ്ബോതി (പാരാ. ൫൬൫ വിത്ഥാരവത്ഥു). വജ്ജിപുത്തകാ വിയ ദസവത്ഥുദീപനേന (ചൂളവ. ൪൪൬ വിത്ഥാരവത്ഥു). ‘‘ഗിഹിഗതാനീതി ഗിഹിപടിസംയുത്താനീ’’തി വദന്തി. ഗിഹീസു ഗതാനി, തേഹി ഞാതാനി ഗിഹിഗതാനി. ധൂമകാലോ ഏതസ്സാതി ധൂമകാലികം ചിതകധൂമവൂപസമതോ പരം അപ്പവത്തനതോ.
ഥിരഭാവപ്പത്താതി സാസനേ ഥിരഭാവം അനിവത്തിതഭാവം ഉപഗതാ. ഥേരകാരകേഹീതി ഥേരഭാവസാധകേഹി സീലാദിഗുണേഹി അസേക്ഖധമ്മേഹി. ബഹൂ രത്തിയോതി പബ്ബജിതാ ഹുത്വാ ബഹൂ രത്തിയോ ജാനന്തി. സീലാദിഗുണേസു പതിട്ഠാപനമേവ സാസനേ പരിണായകതാതി ആഹ ‘‘തീസു സിക്ഖാസു പവത്തേന്തീ’’തി.
ഓവാദം ന ദേന്തി അഭാജനഭാവതോ. പവേണീകഥന്തി ആചരിയപരമ്പരാഭതം സമ്മാപടിപത്തിദീപനം ധമ്മകഥം. സാരഭൂതം ധമ്മപരിയായന്തി സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസമ്പാപനേന സാരഭൂതം ബോജ്ഝങ്ഗകോസല്ലഅനുത്തരസീതീഭാവഅധിചിത്തസുത്താദിധമ്മതന്തിം.
പുനബ്ഭവദാനം പുനബ്ഭവോ ഉത്തരപദലോപേന. ഇതരേതി യേ ന പച്ചയവസികാ ന ആമിസചക്ഖുകാ, തേ ന ഗച്ഛന്തി തണ്ഹായ വസം.
ആരഞ്ഞകേസൂതി അരഞ്ഞഭാഗേസു അരഞ്ഞപരിയാപന്നേസു. നനു യത്ഥ കത്ഥചിപി തണ്ഹാ സാവജ്ജാ ഏവാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഗാമന്തസേനാസനേസു ഹീ’’തിആദി, തേന ‘‘അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തസിനേഹാദയോ വിയ ആരഞ്ഞകേസു സേനാസനേസു സാലയതാ സേവിതബ്ബപക്ഖിയാ ഏവാതി ദസ്സേതി.
അത്തനാവാതി സയമേവ, തേന പരേഹി അനുസ്സാഹിതാനം സരസേനേവ അനാഗതാനം പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം ആഗമനം, ആഗതാനഞ്ച ഫാസുവിഹാരം പച്ചാസിസന്തീതി ദസ്സേതി. ഇമിനാ നീഹാരേനാതി ഇമായ പടിപത്തിയാ. അഗ്ഗഹിതധമ്മഗ്ഗഹണന്തി അഗ്ഗഹിതസ്സ പരിയത്തിധമ്മസ്സ ഉഗ്ഗഹണം. ഗഹിതസജ്ഝായകരണന്തി ഉഗ്ഗഹിതസ്സ സുട്ഠു അത്ഥചിന്തനം. ചിന്തനത്ഥോ ഹി സജ്ഝായസദ്ദോ.
ഏന്തീതി ഉപഗച്ഛന്തി. നിസീദന്തി ആസനപഞ്ഞാപനാദിനാ.
൧൩൭. ആരമിതബ്ബട്ഠേന കമ്മം ആരാമോ. കമ്മേ രതാ, ന ഗന്ഥധുരേ, വാസധുരേ വാതി കമ്മരതാ, അനുയുത്താതി തപ്പരഭാവേന പുനപ്പുനം പസുതാ. ഇതി കാതബ്ബകമ്മന്തി തം തം ഭിക്ഖൂനം കാതബ്ബം ഉച്ചാവചകമ്മം ചീവരവിചാരണാദി. തേനാഹ ‘‘സേയ്യഥിദ’’ന്തിആദി. ഉപത്ഥമ്ഭനന്തി ദുപട്ടതിപട്ടാദികരണം. തഞ്ഹി പഠമപടലാദീനം ഉപത്ഥമ്ഭനകാരണത്താ തഥാ വുത്തം. യദി ഏവം കഥം അയം കമ്മരാമതാ പടിക്ഖിത്താതി ആഹ ‘‘ഏകച്ചോ ഹീ’’തിആദി.
കരോന്തോ യേവാതി യഥാവുത്തതിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തോയേവ. അതിരച്ഛാനകഥാഭാവേപി തസ്സ തത്ഥ തപ്പരഭാവദസ്സനത്ഥം അവധാരണവചനം. പരിയന്തകാരീതി സപരിയന്തം കത്വാ വത്താ. ‘‘പരിയന്തവതിം വാചം ഭാസിതാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൯, ൧൯൪) ഹി വുത്തം. അപ്പഭസ്സോ വാതി പരിമിതകഥോയേവ ഏകന്തേന കഥേതബ്ബസ്സേവ കഥനതോ. സമാപത്തിസമാപജ്ജനം അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ.
നിദ്ദായതിയേവാതി നിദ്ദോക്കമനേ അനാദീനവദസ്സീ നിദ്ദായതിയേവ. ഇരിയാപഥപരിവത്തനാദിനാ ന നം വിനോദേതി.
ഏവം സംസട്ഠോ വാതി വുത്തനയേന ഗണസങ്ഗണികായ സംസട്ഠോ ഏവ വിഹരതി.
ദുസ്സീലാ പാപിച്ഛാ നാമാതി സയം നിസ്സീലാ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനിച്ഛായ സമന്നാഗതത്താ പാപാ ലാമകാ ഇച്ഛാ ഏതേസന്തി പാപിച്ഛാ.
പാപപുഗ്ഗലേഹി മേത്തികരണതോ പാപമിത്താ. തേഹി സദാ സഹ പവത്തനേന പാപസഹായാ. തത്ഥ നിന്നതാദിനാ തദധിമുത്തതായ പാപസമ്പവങ്കാ.
൧൩൮. സദ്ധാ ഏതേസം അത്ഥീതി സദ്ധാതി ആഹ ‘‘സദ്ധാസമ്പന്നാ’’തി. ആഗമനീയപടിപദായ ആഗതസദ്ധാ ആഗമനീയസദ്ധാ, സാ സാതിസയാ മഹാബോധിസത്താനം പരോപദേസേന വിനാ സദ്ധേയ്യവത്ഥും അവിപരീതതോ ഓഗാഹേത്വാ അധിമുച്ചനതോതി ആഹ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം ഹോതീ’’തി. സച്ചപടിവേധതോ ആഗതസദ്ധാ അധിഗമസദ്ധാ സുരബന്ധാദീനം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൧൮; ധ. പ. അട്ഠ. ൧.സുപ്പബുദ്ധകുട്ഠിവത്ഥു; ഉദാ. അട്ഠ. ൪൩) വിയ. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ ബുദ്ധാദീസു ഉപ്പജ്ജനകപസാദോ പസാദസദ്ധാ മഹാകപ്പിനരാജാദീനം (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൩൧; ധ. പ. അട്ഠ. ൧.മഹാകപ്പിനത്ഥേരവത്ഥു; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.മഹാകപ്പിനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ, വിത്ഥാരോ) വിയ. ‘‘ഏവമേത’’ന്തി ഓക്കന്തിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ സദ്ദഹനവസേന കപ്പനം ഓകപ്പനം. ദുവിധാപീതി പസാദസദ്ധാപി ഓകപ്പനസദ്ധാപി. തത്ഥ പസാദസദ്ധാ അപരനേയ്യരൂപാ ഹോതി സവനമത്തേന പസീദനതോ. ഓകപ്പനസദ്ധാ സദ്ധേയ്യവത്ഥും ഓഗാഹേത്വാ അനുപവിസിത്വാ ‘‘ഏവമേത’’ന്തി പച്ചക്ഖം കരോന്തീ വിയ പവത്തതി. തേനാഹ ‘‘സദ്ധാധിമുത്തോ വക്കലിത്ഥേരസദിസോ ഹോതീ’’തി. തസ്സ ഹീതി ഓകപ്പനസദ്ധായ സമന്നാഗതസ്സ. ഹിരീ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഹിരി, ഹിരി മനോ ഏതേസന്തി ഹിരിമനാതി ആഹ ‘‘പാപ…പേ… ചിത്താ’’തി. പാപതോ ഓത്തപ്പേന്തി ഉബ്ബിജ്ജന്തി ഭായന്തീതി ഓത്തപ്പീ.
ബഹു സുതം സുത്തഗേയ്യാദി ഏതേനാതി ബഹുസ്സുതോ, സുതഗ്ഗഹണം ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം ധാരണപരിചയപരിപുച്ഛാനുപേക്ഖനദിട്ഠിനിജ്ഝാനാനം പേത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. സവനമൂലകത്താ വാ തേസമ്പി തഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. അത്ഥകാമേന പരിയാപുണിതബ്ബതോ, ദിട്ഠധമ്മികാദിപുരിസത്ഥസിദ്ധിയാ പരിയത്തഭാവതോ ച പരിയത്തി, തീണി പിടകാനി. സച്ചപ്പടിവേധോ സച്ചാനം പടിവിജ്ഝനം. തദപി ബാഹുസച്ചം യഥാവുത്തബാഹുസച്ചകിച്ചനിപ്ഫത്തിതോ. പരിയത്തി അധിപ്പേതാ സച്ചപടിവേധാവഹേന ബാഹുസച്ചേന ബഹുസ്സുതഭാവസ്സ ഇധ ഇച്ഛിതത്താ. സോതി പരിയത്തിബഹുസ്സുതോ. ചതുബ്ബിധോ ഹോതി പഞ്ചമസ്സ പകാരസ്സ അഭാവതോ. സബ്ബത്ഥകബഹുസ്സുതോതി നിസ്സയമുച്ചനകബഹുസ്സുതാദയോ വിയ പദേസികോ അഹുത്വാ പിടകത്തയേ സബ്ബത്ഥകമേവ ബാഹുസച്ചസബ്ഭാവതോ സബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ കായനതോ കഥനതോ സബ്ബത്ഥകബഹുസ്സുതോ. തേ ഇധ അധിപ്പേതാ പടിപത്തിപടിവേധസദ്ധമ്മാനം മൂലഭൂതേ പരിയത്തിസദ്ധമ്മേ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവതോ.
ആരദ്ധന്തി പഗ്ഗഹിതം. തം പന ദുവിധമ്പി വീരിയാരമ്ഭവിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏകകാതി ഏകാകിനോ, വൂപകട്ഠവിഹാരിനോതി അത്ഥോ.
പുച്ഛിത്വാതി പരതോ പുച്ഛിത്വാ. സമ്പടിച്ഛാപേതുന്തി ‘‘ത്വം അസുകനാമോ’’തി വത്വാ തേഹി ‘‘ആമാ’’തി പടിജാനാപേതുന്തി അത്ഥോ. ഏവം ചിരകതാദിഅനുസ്സരണസമത്ഥസതിനേപക്കാനം അപ്പകസിരേനേവ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഏവരൂപേ ഭിക്ഖൂ സന്ധായാ’’തി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി.
൧൩൯. ബുജ്ഝതി ഏതായാതി ‘‘ബോധീ’’തി ലദ്ധനാമായ സമ്മാദിട്ഠിആദിധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അങ്ഗോതി ബോജ്ഝങ്ഗോ, പസത്ഥോ, സുന്ദരോ വാ ബോജ്ഝങ്ഗോ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. ഉപട്ഠാനലക്ഖണോതി കായവേദനാചിത്തധമ്മാനം അസുഭദുക്ഖാനിച്ചാനത്തഭാവസല്ലക്ഖണസങ്ഖാതം ആരമ്മണേ ഉപട്ഠാനം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി ഉപട്ഠാനലക്ഖണോ. ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പീളനാദിപ്പകാരതോ വിചയോ ഉപപരിക്ഖാ ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി പവിചയലക്ഖണോ. അനുപ്പന്നാ കുസലാനുപ്പാദനാദിവസേന ചിത്തസ്സ പഗ്ഗഹോ പഗ്ഗണ്ഹനം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി പഗ്ഗഹലക്ഖണോ. ഫരണം വിപ്ഫാരികതാ ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി ഫരണലക്ഖണോ. ഉപസമോ കായചിത്തപരിളാഹാനം വൂപസമനം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി ഉപസമലക്ഖണോ. അവിക്ഖേപോ വിക്ഖേപവിദ്ധംസനം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി അവിക്ഖേപലക്ഖണോ. ലീനുദ്ധച്ചരഹിതേ അധിചിത്തേ പവത്തമാനേ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹസമ്പഹംസനേസു അബ്യാവടത്താ അജ്ഝുപേക്ഖനം പടിസങ്ഖാനം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി പടിസങ്ഖാനലക്ഖണോ.
ചതൂഹി കാരണേഹീതി സതിസമ്പജഞ്ഞം, മുട്ഠസ്സതിപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ, ഉപട്ഠിതസ്സതിപുഗ്ഗലസേവനാ, തദധിമുത്തതാതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി. ഛഹി കാരണേഹീതി പരിപുച്ഛകതാ, വത്ഥുവിസദകിരിയാ, ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ, ദുപ്പഞ്ഞപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ, പഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലസേവനാ, തദധിമുത്തതാതി ഇമേഹി ഛഹി കാരണേഹി. മഹാസതിപട്ഠാനവണ്ണനായം പന ‘‘സത്തഹി കാരണേഹീ’’ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൫; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൧൮) വക്ഖതി, തം ഗമ്ഭീരഞാണചരിയാപച്ചവേക്ഖണാതി ഇമം കാരണം പക്ഖിപിത്വാ വേദിതബ്ബം. നവഹി കാരണേഹീതി അപായഭയപച്ചവേക്ഖണാ, ഗമനവീഥിപച്ചവേക്ഖണാ, പിണ്ഡപാതസ്സ അപചായനതാ, ദായജ്ജമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാ, സത്ഥുമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാ, സബ്രഹ്മചാരീമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാ, കുസീതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ, ആരദ്ധവീരിയപുഗ്ഗലസേവനാ, തദധിമുത്തതാതി ഇമേഹി നവഹി കാരണേഹി. മഹാസതിപട്ഠാനവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൫; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൧൮) പന ആനിസംസദസ്സാവിതാ, ജാതിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാതി ഇമേഹി സദ്ധിം ‘‘ഏകാദസാ’’തി വക്ഖതി. ദസഹി കാരണേഹീതി ബുദ്ധാനുസ്സതി, ധമ്മാനുസ്സതി, സങ്ഘസീലചാഗദേവതാഉപസമാനുസ്സതി, ലൂഖപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ, സിനിദ്ധപുഗ്ഗലസേവനാ, തദധിമുത്തതാതി ഇമേഹി ദസഹി. മഹാസതിപട്ഠാനവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൫; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൧൮) പന പസാദനിയസുത്തന്തപച്ചവേക്ഖണായ സദ്ധിം ‘‘ഏകാദസാ’’തി വക്ഖതി. സത്തഹി കാരണേഹീതി പണീതഭോജനസേവനതാ, ഉതുസുഖസേവനതാ, ഇരിയാപഥസുഖസേവനതാ, മജ്ഝത്തപയോഗതാ, സാരദ്ധകായപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, പസ്സദ്ധകായപുഗ്ഗലസേവനതാ, തദധിമുത്തതാതി ഇമേഹി സത്തഹി. ദസഹി കാരണേഹീതി വത്ഥുവിസദകിരിയാ, ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ, നിമിത്തകുസലതാ, സമയേ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗഹണം, സമയേ ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗഹണം, സമയേ ചിത്തസ്സ സമ്പഹംസനം, സമയേ ചിത്തസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനം, അസമാഹിതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനം, സമാഹിതപുഗ്ഗലസേവനം, തദധിമുത്തതാതി ഇമേഹി ദസഹി കാരണേഹി. മഹാസതിപട്ഠാനവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൫; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൧൮) പന ‘‘ഝാനവിമോക്ഖപച്ചവേക്ഖണാ’’തി ഇമിനാ സദ്ധിം ‘‘ഏകാദസഹീ’’തി വക്ഖതി. പഞ്ചഹി കാരണേഹീതി സത്തമജ്ഝത്തതാ, സങ്ഖാരമജ്ഝത്തതാ, സത്തസങ്ഖാരകേലായനപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ, സത്തസങ്ഖാരമജ്ഝത്തപുഗ്ഗലസേവനാ, തദധിമുത്തതാതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം മഹാസതിപട്ഠാനവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൫; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൧൮) ആഗമിസ്സതി. കാമം ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ നാമ നിപ്പരിയായതോ അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ ഏവ നിയ്യാനികഭാവതോ. സുത്തന്തദേസനാ നാമ പരിയായകഥാതി ‘‘ഇമിനാ വിപസ്സനാ…പേ… കഥേസീ’’തി വുത്തം.
൧൪൦. തേഭൂമകേ സങ്ഖാരേ ‘‘അനിച്ചാ’’തി അനുപസ്സതി ഏതായാതി അനിച്ചാനുപസ്സനാ, തഥാ പവത്താ വിപസ്സനാ, സാ പന യസ്മാ അത്തനാ സഹഗതസഞ്ഞായ ഭാവിതായ വിഭാവിതാ ഏവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനായ സദ്ധിം ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ’’തി. സഞ്ഞാസീസേന വായം വിപസ്സനായ ഏവ നിദ്ദേസോ. അനത്തസഞ്ഞാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ലോകിയവിപസ്സനാപി ഹോന്തി, യസ്മാ ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ താ പവത്തന്തീതി. ലോകിയവിപസ്സനാപീതി പി-സദ്ദേന മിസ്സകാപേത്ഥ സന്തീതി അത്ഥതോ ആപന്നന്തി അത്ഥാപത്തിസിദ്ധമത്ഥം നിദ്ധാരേത്വാ സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘വിരാഗോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആഗതവസേനാതി തഥാ ആഗതപാളിവസേന ‘‘വിരാഗോ നിരോധോ’’തി ഹി തത്ഥ നിബ്ബാനം വുത്തന്തി ഇധ ‘‘വിരാഗസഞ്ഞാ, നിരോധസഞ്ഞാ’’തി വുത്തസഞ്ഞാ നിബ്ബാനാരമ്മണാപി സിയും. തേന വുത്തം ‘‘ദ്വേ ലോകുത്തരാപി ഹോന്തീ’’തി.
൧൪൧. മേത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം, ചിത്തം. തംസമുട്ഠാനം കായകമ്മം മേത്തം കായകമ്മം. ഏസ നയോ സേസദ്വയേപി. ഇമാനിപി മേത്താകായകമ്മാദീനി ഭിക്ഖൂനം വസേന ആഗതാനി തേസം സേട്ഠപരിസഭാവതോ. യഥാ പന ഭിക്ഖൂസുപി ലബ്ഭന്തി, ഏവം ഗിഹീസുപി ലബ്ഭന്തി ചതുപരിസസാധാരണത്താതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭിക്ഖൂനഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. കാമം ആദിബ്രഹ്മചരിയകധമ്മസ്സവനേനപി മേത്താകായകമ്മാനി ലബ്ഭന്തി, നിപ്പരിയായതോ പന ചാരിത്തധമ്മസ്സവനേന അയമത്ഥോ ഇച്ഛിതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ആഭിസമാചാരികധമ്മപൂരണ’’ന്തി ആഹ. തേപിടകമ്പി ബുദ്ധവചനം പരിപുച്ഛനഅത്ഥകഥനവസേന പവത്തിയമാനം ഹിതജ്ഝാസയേന പവത്തിതബ്ബതോ.
ആവീതി പകാസം, പകാസഭാവോ ചേത്ഥ യം ഉദ്ദിസ്സ തം കായകമ്മം കരീയതി, തസ്സ സമ്മുഖഭാവതോതി ആഹ ‘‘സമ്മുഖാ’’തി. രഹോതി അപ്പകാസം, അപ്പകാസതാ ച യം ഉദ്ദിസ്സ തം കായകമ്മം കരീയതി, തസ്സ പച്ചക്ഖാഭാവതോതി ആഹ ‘‘പരമ്മുഖാ’’തി. സഹായഭാവഗമനം തേസം പുരതോ. ഉഭയേഹീതി നവകേഹി, ഥേരേഹി ച.
പഗ്ഗയ്ഹാതി പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉച്ചം കത്വാ.
കാമം മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധാനം നയനാനം ഉമ്മീലനാ, പസന്നേന മുഖേന ഓലോകനഞ്ച മേത്തം കായകമ്മമേവ, യസ്സ പന ചിത്തസ്സ വസേന നയനാനം മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധതാ, മുഖസ്സ ച പസന്നതാ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘മേത്തം മനോകമ്മം നാമാ’’തി.
ലാഭസദ്ദോ കമ്മസാധനോ ‘‘ലാഭാവത, ലാഭോ ലദ്ധോ’’തിആദീസു വിയ, സോ ചേത്ഥ ‘‘ധമ്മലദ്ധാ’’തി വചനതോ അതീതകാലികോതി ആഹ ‘‘ചീവരാദയോ ലദ്ധപച്ചയാ’’തി. ധമ്മതോ ആഗതാതി ധമ്മികാ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മലദ്ധാ’’തി. ഇമമേവ ഹി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കുഹനാദീ’’തിആദി വുത്തം. ചിത്തേന വിഭജനപുബ്ബകം കായേന വിഭജനന്തി മൂലമേവ ദസ്സേതും ‘‘ഏവം ചിത്തേന വിഭജന’’ന്തി വുത്തം, തേന ചിത്തുപ്പാദമത്തേനപി പടിവിഭാഗോ ന കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി. അപ്പടിവിഭത്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, അപ്പടിവിഭത്തം വാ ലാഭം ഭുഞ്ജതീതി കമ്മനിദ്ദേസോ ഏവ.
തം തം നേവ ഗിഹീനം ദേതി അത്തനോ ആജീവസോധനത്ഥം. ന അത്തനാ ഭുഞ്ജതീതി അത്തനാവ ന പരിഭുഞ്ജതി ‘‘മയ്ഹം അസാധാരണഭോഗിതാ മാ ഹോതൂ’’തി. ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച…പേ… പസ്സതീ’’തി ഇമിനാ തസ്സ ലാഭസ്സ തീസുപി കാലേസു സാധാരണതോ ഠപനം ദസ്സിതം. ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂ’’തി ഇമിനാ പടിഗ്ഗഹണകാലോ ദസ്സിതോ, ‘‘ഗഹേത്വാ…പേ… പസ്സതീ’’തി ഇമിനാ പടിഗ്ഗഹിതകാലോ, തദുഭയം പന താദിസേന പുബ്ബാഭോഗേന വിനാ ന ഹോതീതി അത്ഥസിദ്ധോ പുരിമകാലോ. തയിദം പടിഗ്ഗഹണതോ പുബ്ബേ വസ്സ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി. പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗണ്ഹാമീ’’തി. പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗഹിതം മയാ’’തി ഏവം തിലക്ഖണസമ്പന്നം കത്വാ ലദ്ധലാഭം ഓസാനലക്ഖണം അവികോപേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തോ സാധാരണഭോഗീ, അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ ച ഹോതി.
ഇമം പന സാരണീയധമ്മന്തി ഇമം ചതുത്ഥം സരിതബ്ബയുത്തധമ്മം. ന ഹി…പേ… ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ സാധാരണഭോഗിതാ ഏവ ദുസ്സീലസ്സ നത്ഥീതി ആരമ്ഭോപി താവ ന സമ്ഭവതി, കുതോ പൂരണന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘പരിസുദ്ധസീലോ’’തി ഇമിനാ ലാഭസ്സ ധമ്മികഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘വത്തം അഖണ്ഡേന്തോ’’തി ഇമിനാ അപ്പടിവിഭത്തഭോഗിതം, സാധാരണഭോഗിതഞ്ച ദസ്സേതി. സതി പന തദുഭയേ സാരണീയധമ്മോ പൂരിതോ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പൂരേതീ’’തി. ‘‘ഓദിസ്സകം കത്വാ’’തി ഏതേന അനോദിസ്സകം കത്വാ പിതുനോ, ആചരിയുപജ്ഝായാദീനം വാ ഥേരാസനതോ പട്ഠായ ദേന്തസ്സ സാരണീയധമ്മോയേവ ഹോതീതി. സാരണീയധമ്മോ പനസ്സ ന ഹോതീതി പടിജഗ്ഗനട്ഠാനേ ഓദിസ്സകം കത്വാ ദിന്നത്താ. തേനാഹ ‘‘പലിബോധജഗ്ഗനം നാമ ഹോതീ’’തിആദി. യദി ഏവം സബ്ബേന സബ്ബം സാരണീയധമ്മപൂരകസ്സ ഓദിസ്സകദാനം ന വട്ടതീതി? നോ ന വട്ടതി യുത്തട്ഠാനേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേന പനാ’’തിആദിമാഹ. ഗിലാനാദീനം ഓദിസ്സകം കത്വാ ദാനം അപ്പടിവിഭാഗപക്ഖികം ‘‘അസുകസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി പടിക്ഖേപസ്സ അഭാവതോ. ബ്യതിരേകപ്പധാനോ ഹി പടിവിഭാഗോ. തേനാഹ ‘‘അവസേസ’’ന്തിആദി. അദാതുമ്പീതി പി-സദ്ദേന ദാതുമ്പി വട്ടതീതി ദസ്സേതി, തഞ്ച ഖോ കരുണായനവസേന, ന വത്തപൂരണവസേന.
സുസിക്ഖിതായാതി സാരണീയധമ്മപൂരണവിധിമ്ഹി സുട്ഠു സിക്ഖിതായ, സുകുസലായാതി അത്ഥോ. ഇദാനി തസ്സാ കോസല്ലം ദസ്സേതും ‘‘സുസിക്ഖിതായ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ദ്വാദസഹി വസ്സേഹി പൂരതി, ന തതോ ഓര’’ന്തി ഇമിനാ തസ്സ ദുപ്പൂരണം ദസ്സേതി. തഥാ ഹി സോ മഹപ്ഫലോ മഹാനിസംസോ, ദിട്ഠധമ്മികേഹിപി താവ ഗരുതരേഹി ഫലാനിസംസേഹി ച അനുഗതോ. തംസമങ്ഗീ ച പുഗ്ഗലോ വിസേസലാഭീ അരിയപുഗ്ഗലോ വിയ ലോകേ അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മസമന്നാഗതോ ഹോതി. തഥാ ഹി സോ ദുപ്പജഹം ദാനമയസ്സ, സീലമയസ്സ ച പുഞ്ഞസ്സ പടിപക്ഖധമ്മം സുദൂരേ വിക്ഖമ്ഭിതം കത്വാ സുവിസുദ്ധേന ചേതസാ ലോകേ പാകടോ പഞ്ഞാതോ ഹുത്വാ വിഹരതി, തസ്സിമമത്ഥം ബ്യതിരേകതോ, അന്വയതോ ച വിഭാവേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
ഇദാനി യേ സമ്പരായികേ, ദിട്ഠധമ്മികേ ച ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തം. നേവ ഇസ്സാ, ന മച്ഛരിയം ഹോതി ചിരകാലഭാവനായ വിധുതഭാവതോ. മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി പരിച്ചാഗസീലതായ വിസുദ്ധത്താ. തേനാഹ ‘‘ദദം പിയോ ഹോതി ഭജന്തി നം ബഹൂ’’തിആദി (അ. നി. ൫.൩൪). സുലഭപച്ചയോ ഹോതി ദാനവസേന ഉളാരജ്ഝാസയാനം പച്ചയലാഭസ്സ ഇധാനിസംസഭാവതോ ദാനസ്സ. പത്തഗതം അസ്സ ദിയ്യമാനംന ഖീയതി പത്തഗതവസേന ദ്വാദസവസ്സികസ്സ മഹാപത്തസ്സ അവിച്ഛേദേന പൂരിതത്താ. അഗ്ഗഭണ്ഡം ലഭതി ദേവസികം ദക്ഖിണേയ്യാനം അഗ്ഗതോ പട്ഠായ ദാനസ്സ ദിന്നത്താ. ഭയേവാ…പേ… ആപജ്ജന്തി ദേയ്യപടിഗ്ഗാഹകവികപ്പം അകത്വാ അത്തനി നിരപേക്ഖചിത്തേന ചിരകാലം ദാനപൂരതായ പസാദിതചിത്തത്താ.
തത്രാതി തേസു ആനിസംസേസു വിഭാവേതബ്ബേസു. ഇമാനി തം ദീപനാനി വത്ഥൂനി കാരണാനി. അലഭന്താപീതി അമഹാപുഞ്ഞതായ ന ലാഭിനോ സമാനാപി. ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗസഭാഗന്തി സഭാഗം തബ്ഭാഗിയം ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗം ജാനന്തി.
അനുത്തരിമനുസ്സധമ്മത്താ, ഥേരാനം സംസയവിനോദനത്ഥഞ്ച ‘‘സാരണീയധമ്മോ മേ ഭന്തേ പൂരിതോ’’തി ആഹ. തഥാ ഹി ദുതിയവത്ഥുസ്മിമ്പി ഥേരേന അത്താ പകാസിതോ. മനുസ്സാനം പിയതായ, സുലഭപച്ചയതായപി ഇദം വത്ഥുമേവ. പത്തഗതാഖീയനസ്സ പന വിസേസം വിഭാവനതോ ‘‘ഇദം താവ…പേ… ഏത്ഥ വത്ഥു’’ന്തി വുത്തം.
ഗിരിഭണ്ഡമഹാപൂജായാതി ചേതിയഗിരിമ്ഹി സകലലങ്കാദീപേ, യോജനപ്പമാണേ സമുദ്ദേ ച നാവാസങ്ഘാടാദികേ ഠപേത്വാ ദീപപുപ്ഫഗന്ധാദീഹി കരിയമാനമഹാപൂജായം. പരിയായേനപീതി ലേസേനപി. അനുച്ഛവികന്തി സാരണീയധമ്മപൂരണതോപി ഇദം യഥാഭൂതപ്പവേദനം തുമ്ഹാകം അനുച്ഛവികന്തി അത്ഥോ.
അനാരോചേത്വാവ പലായിംസു ചോരഭയേന. ‘‘അത്തനോ ദുജ്ജീവികായാ’’തി ച വദന്തി.
വട്ടിസ്സതീതി കപ്പിസ്സതി. ഥേരീ സാരണീയധമ്മപൂരികാ അഹോസി, ഥേരസ്സ പന സീലതേജേനേവ ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജി.
നത്ഥി ഏതേസം ഖണ്ഡന്തി അഖണ്ഡാനി. തം പന നേസം ഖണ്ഡം ദസ്സേതും ‘‘യസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപസമ്പന്നസീലാനം ഉദ്ദേസക്കമേന ആദി അന്താ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘സത്തസൂ’’തിആദി. അനുപസമ്പന്നസീലാനം പന സമാദാനക്കമേനപി ആദി അന്താ ലബ്ഭന്തി. പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയാതി വത്ഥന്തേ, ദസന്തേ വാ ഛിന്നവത്ഥം വിയ, വിസദിസൂദാഹരണം ചേതം ‘‘അഖണ്ഡാനീ’’തി ഇമസ്സ അധിഗതത്താ. ഏവം സേസാനിപി ഉദാഹരണാനി. ഖണ്ഡിതഭിന്നതാ ഖണ്ഡം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഖണ്ഡം, സീലം. ‘‘ഛിദ്ദ’’ന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വേമജ്ഝേ ഭിന്നം വിനിവിജ്ഝനവസേന വിസഭാഗവണ്ണേന ഗാവീ വിയാതി സമ്ബന്ധോ. സബലരഹിതാനി അസബലാനി. തഥാ അകമ്മാസാനി. സീലസ്സ തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചനം വിവട്ടൂപനിസ്സയഭാവാപാദനം. യസ്മാ ച തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ സേരീ സയംവസീ ഭുജിസ്സോ നാമ ഹോതി, തസ്മാപി ഭുജിസ്സാനി. തേനേവാഹ ‘‘ഭുജിസ്സഭാവകാരണതോ ഭുജിസ്സാനീ’’തി. സുപരിസുദ്ധഭാവേന പാസംസത്താ വിഞ്ഞുപസത്ഥാനി. ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ വാ ഭവേയ്യം, ദേവഞ്ഞതരോ വാ, തത്ഥ ‘‘നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ’’തി, ‘‘സീലേന സുദ്ധീ’’തി ച ഏവം ആദിനാ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അപരാമട്ഠത്താ. ‘‘അയം തേ സീലേസു ദോസോ’’തി ചതൂസുപി വിപത്തീസു യായ കായചി വിപത്തിയാ ദസ്സനേന പരാമട്ഠും അനുദ്ധംസേതും. സമാധിസംവത്തനപ്പയോജനാനി സമാധിസംവത്തനികാനി.
സമാനഭാവൂപഗതസീലാതി സീലസമ്പത്തിയാ സമാനഭാവം ഉപഗതസീലാ സഭാഗവുത്തികാ. കാമം പുഥുജ്ജനാനഞ്ച ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ നാനത്തം ന സിയാ, തം പന ന ഏകന്തികം, ഇദം ഏകന്തികം നിയതഭാവതോതി ആഹ ‘‘നത്ഥി മഗ്ഗസീലേ നാനത്ത’’ന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തന്തി മഗ്ഗസീലം സന്ധായ ഏതം ‘‘യാനി താനി സീലാനീ’’തിആദി വുത്തം.
യായന്തി യാ അയം മയ്ഹഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച പച്ചക്ഖഭൂതാ. ദിട്ഠീതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. നിദ്ദോസാതി നിധുതദോസാ, സമുച്ഛിന്നരാഗാദിപാപധമ്മാതി അത്ഥോ. നിയ്യാതീതി വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരതി നിഗച്ഛതി. സയം നിയ്യന്തസ്സേവ ഹി ‘‘തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലം വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാപേതീ’’തി വുച്ചതി. യാ സത്ഥു അനുസിട്ഠി, തം കരോതീതി തക്കരോ, തസ്സ, യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജനകസ്സാതി അത്ഥോ. സമാനദിട്ഠിഭാവന്തി സദിസദിട്ഠിഭാവം സച്ചസമ്പടിവേധേന അഭിന്നദിട്ഠിഭാവം. വുദ്ധിയേവാതി അരിയവിനയേ ഗുണേഹി വുഡ്ഢിയേവ, നോ പരിഹാനീതി അയം അപരിഹാനിയധമ്മദേസനാ അത്തനോപി സാസനസ്സ അദ്ധനിയതം ആകങ്ഖന്തേന ഭഗവതാ ഇധ ദേസിതാ.
൧൪൨. ആസന്നപരിനിബ്ബാനത്താതി കതിപയമാസാധികേന സംവച്ഛരമത്തേന പരിനിബ്ബാനം ഭവിസ്സതീതി കത്വാ വുത്തം. ഏതംയേവാതി ‘‘ഇതി സീല’’ന്തിആദികംയേവ ഇതി സീലന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ പകാരത്ഥോ, പരിമാണത്ഥോ ച ഏകജ്ഝം കത്വാ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ഏവം സീലം ഏത്തകം സീല’’ന്തി. ഏവം സീലന്തി ഏവം പഭേദം സീലം. ഏത്തകന്തി ഏതം പരമം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ. ചതുപാരിസുദ്ധിസീലന്തി മഗ്ഗസ്സ സമ്ഭാരഭൂതം ലോകിയചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. ചിത്തേകഗ്ഗതാ സമാധീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. യസ്മിം സീലേ ഠത്വാതി യസ്മിം ലോകുത്തരകുസലസ്സ പദട്ഠാനഭൂതേ ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൪൩൧; കഥാ. ൮൭൪) ഏവം വുത്തസീലേ പതിട്ഠായ. ഏസോതി മഗ്ഗഫലസമാധി. പരിഭാവിതോതി തേന സീലേന സബ്ബസോ ഭാവിതോ സമ്ഭാവിതോ. മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോതി മഗ്ഗസമാധി താവ സാമഞ്ഞഫലേഹി മഹപ്ഫലോ, വട്ടദുക്ഖവൂപസമേന മഹാനിസംസോ. ഇതരോ പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനേന മഹപ്ഫലോ, നിബ്ബുതിസുഖുപ്പത്തിയാ മഹാനിസംസോ. യമ്ഹി സമാധിമ്ഹി ഠത്വാതി യസ്മിം ലോകുത്തരകുസലസ്സ പദട്ഠാനഭൂതേ പാദകജ്ഝാനസമാധിമ്ഹി ചേവ വുട്ഠാനഗാമിനിസമാധിമ്ഹി ച ഠത്വാ. സാതി മഗ്ഗഫലപഞ്ഞാ. തേന പരിഭാവിതാതി തേന യഥാവുത്തസമാധിനാ സബ്ബസോ ഭാവിതാ പരിഭാവിതാ. മഹപ്ഫലമഹാനിസംസതാ സമാധിമ്ഹി വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. അപി ച തേ ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗഝാനങ്ഗപ്പഭേദഹേതുതായ മഹപ്ഫലാ സത്തദക്ഖിണേയ്യപുഗ്ഗലവിഭാഗഹേതുതായ മഹാനിസംസാതി വേദിതബ്ബാ. യായ പഞ്ഞായ ഠത്വാതി യായം വിപസ്സനാപഞ്ഞായം, സമാധിവിപസ്സനാപഞ്ഞായം വാ ഠത്വാ. സമഥയാനികസ്സ ഹി സമാധിസഹഗതാപി പഞ്ഞാ മഗ്ഗാധിഗമായ വിസേസപച്ചയോ ഹോതിയേവ. സമ്മദേവാതി സുട്ഠുയേവ യഥാ ആസവാനം ലേസോപി നാവസിസ്സതി, ഏവം സബ്ബസോ ആസവേഹി വിമുച്ചതി. അഗ്ഗമഗ്ഗക്ഖണഞ്ഹി സന്ധായേതം വുത്തം.
൧൪൩. ലോകിയത്ഥസദ്ദാനം വിയ അഭിരന്ത-സദ്ദസ്സ സിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ. അഭിരന്തം അഭിരതം അഭിരതീതി ഹി അത്ഥതോ ഏകം. അഭിരന്ത-സദ്ദോ ചായം അഭിരുചിപരിയായോ, ന അസ്സാദപരിയായോ. അസ്സാദവസേന ഹി കത്ഥചി വസന്തസ്സ അസ്സാദവത്ഥുവിഗമേന സിയാ തസ്സ തത്ഥ അനഭിരതി, യദിദം ഖീണാസവാനം നത്ഥി, പഗേവ ബുദ്ധാനന്തി ആഹ ‘‘ബുദ്ധാനം…പേ… നത്ഥീ’’തി. അഭിരതിവസേന കത്ഥചി വസിത്വാ തദഭാവതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗമനം നാമ ബുദ്ധാനം നത്ഥി. വേനേയ്യവിനയനത്ഥം പന കത്ഥചി വസിത്വാ തസ്മിം സിദ്ധേ വേനേയ്യവിനയനത്ഥമേവ തതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തി, അയമേത്ഥ യഥാരുചി. ആയാമാതി ഏത്ഥ ആ-സദ്ദോ ‘‘ആഗച്ഛാ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഏഹി യാമാ’’തി. അയാമാതി പന പാഠേ അ-കാരോ നിപാതമത്തം. സന്തികാവചരത്താ ഥേരം ആലപതി, ന പന തദാ സത്ഥു സന്തികേ വസന്താനം ഭിക്ഖൂനം അഭാവതോ. അപരിച്ഛിന്നഗണനോ ഹി തദാ ഭഗവതോ സന്തികേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. തേനാഹ ‘‘മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധി’’ന്തി. അമ്ബലട്ഠികാഗമനന്തി അമ്ബലട്ഠികാഗമനപടിസംയുത്തപാഠമാഹ. പാടലിഗമനേതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഉത്താനമേവ അനന്തരം, ഹേട്ഠാ ച സംവണ്ണിതരൂപത്താ.
സാരിപുത്തസീഹനാദവണ്ണനാ
൧൪൫. ‘‘ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ’’തിആദി പാഠജാതം. സമ്പസാദനീയേതി സമ്പസാദനീയസുത്തേ (ദീ. നി. ൩.൧൪൧) വിത്ഥാരിതം പോരാണട്ഠകഥായം, തസ്മാ മയമ്പി തത്ഥേവ നം അത്ഥതോ വിത്ഥാരയിസ്സാമാതി അധിപ്പായോ.
ദുസ്സീലആദീനവവണ്ണനാ
൧൪൮. ആഗന്ത്വാ വസന്തി ഏത്ഥ ആഗന്തുകാതി ആവസഥോ, തദേവ അഗാരന്തി ആഹ ‘‘ആവസഥാഗാരന്തി ആഗന്തുകാനം ആവസഥഗേഹ’’ന്തി. ദ്വിന്നം രാജൂനന്തി ലിച്ഛവിരാജമഗധരാജൂനം. സഹായകാതി സേവകാ. കുലാനീതി കുടുമ്ബികേ. സന്ഥതന്തി സന്ഥരി, സബ്ബം സന്ഥരി സബ്ബസന്ഥരി, തം സബ്ബസന്ഥരിം. ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ ചായം. തേനാഹ ‘‘യഥാ സബ്ബം സന്ഥതം ഹോതി, ഏവ’’ന്തി.
൧൪൯. ദുസ്സീലോതി ഏത്ഥ ദു-സദ്ദോ അഭാവത്ഥോ ‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൪൯; അ. നി. ൫.൧൦) വിയ, ന ഗരഹത്ഥോതി ആഹ ‘‘അസീലോ നിസ്സീലോ’’തി. ഭിന്നസംവരോതി ഏത്ഥ യോ സമാദിന്നസീലോ കേനചി കാരണേന സീലഭേദം പത്തോ, സോ താവ ഭിന്നസംവരോ ഹോതി. യോ പന സബ്ബേന സബ്ബം അസമാദിന്നസീലോ ആചാരഹീനോ, സോ കഥം ഭിന്നസംവരോ നാമ ഹോതീതി? സോപി സാധുസമാചാരസ്സ പരിഹാനിയസ്സ ഭേദിതത്താ ഭിന്നസംവരോ ഏവ നാമ. വിസ്സട്ഠസംവരോ സംവരരഹിതോതി ഹി വുത്തം ഹോതി.
തം തം സിപ്പട്ഠാനം. മാഘാതകാലേതി ‘‘മാ ഘാതേഥ പാണിനോ’’തി ഏവം മാഘാതാതി ഘോസനം ഘോസിതദിവസേ.
അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ.
അജ്ഝാസയേന മങ്കു ഹോതിയേവ വിപ്പടിസാരിഭാവതോ.
തസ്സാതി ദുസ്സീലസ്സ. സമാദായ പവത്തിട്ഠാനന്തി ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ കതകാരണം. ആപാഥം ആഗച്ഛതീതി തം മനസോ ഉപട്ഠാതി. ഉമ്മീലേത്വാ ഇധലോകന്തി ഉമ്മീലനകാലേ അത്തനോ പുത്തദാരാദിദസ്സനവസേന ഇധ ലോകം പസ്സതി. നിമീലേത്വാ പരലോകന്തി നിമീലനകാലേ ഗതിനിമിത്തുപട്ഠാനവസേന പരലോകം പസ്സതി. തേനാഹ ‘‘ചത്താരോ അപായാ’’തിആദി. പഞ്ചമപദന്തി ‘‘കായസ്സ ഭേദാ’’തിആദിനാ വുത്തോ പഞ്ചമോ ആദീനവകോട്ഠാസോ.
സീലവന്തആനിസംസവണ്ണനാ
൧൫൦. വുത്തവിപരിയായേനാതി വുത്തായ ആദീനവകഥായ വിപരിയായേന. ‘‘അപ്പമത്തോ തം തം കസിവാണിജ്ജാദിം യഥാകാലം സമ്പാദേതും സക്കോതീ’’തിആദിനാ ‘‘പാസംസം സീലമസ്സ അത്ഥീതി സീലവാ. സീലസമ്പന്നോതി സീലേന സമന്നാഗതോ. സമ്പന്നസീലോ’’തി ഏവമാദികം പന അത്ഥവചനം സുകരന്തി അനാമട്ഠം.
൧൫൧. പാളിമുത്തകായാതി സങ്ഗീതിഅനാരുള്ഹായ ധമ്മികഥായ. തത്ഥേവാതി ആവസഥാഗാരേ ഏവ.
പാടലിപുത്തനഗരമാപനവണ്ണനാ
൧൫൨. ഇസ്സരിയമത്തായാതി ഇസ്സരിയപ്പമാണേന, ഇസ്സരിയേന ചേവ വിത്തൂപകരണേന ചാതി ഏവം വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപഭോഗൂപകരണാനിപി ഹി ലോകേ ‘‘മത്താ’’തി വുച്ചന്തി. പാടലിഗാമം നഗരം കത്വാതി പുബ്ബേ ‘‘പാടലിഗാമോ’’തി ലദ്ധനാമം ഠാനം ഇദാനി നഗരം കത്വാ. മാപേന്തീതി പതിട്ഠാപേന്തി. ആയമുഖപച്ഛിന്ദനത്ഥന്തി ആയദ്വാരാനം ഉപച്ഛേദനായ. ‘‘സഹസ്സസേവാ’’തി വാ പാഠോ, സഹസ്സസോ ഏവ. തേനാഹ ‘‘ഏകേകവഗ്ഗവസേന സഹസ്സം സഹസ്സം ഹുത്വാ’’തി. ഘരവത്ഥൂനീതി ഘരപതിട്ഠാപനട്ഠാനാനി. ചിത്താനി നമന്തീതി തംതംദേവതാനുഭാവേന തത്ഥ തത്ഥേവ ചിത്താനി നമന്തി വത്ഥുവിജ്ജാപാഠകാനം, യത്ഥ യത്ഥ താഹി വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗഹിതാനി. സിപ്പാനുഭാവേനാതി സിപ്പാനുഗതവിജ്ജാനുഭാവേന. നാഗഗ്ഗാഹോതി നാഗാനം നിവാസപ്പരിഗ്ഗഹോ. സേസദ്വയേസുപി ഏസേവ നയോ. പാസാണോതി അപ്പലക്ഖണപാസാണോ. ഖാണുകോതി യോ കോചി ഖാണുകോ. സിപ്പം ജപ്പിത്വാ താദിസം സാരമ്ഭട്ഠാനം പരിഹരിത്വാ അനാരമ്ഭേ ഠാനേ താഹി വത്ഥുപരിഗ്ഗാഹികാഹി ദേവതാഹി സദ്ധിം മന്തയമാനാവിയ തംതംഗേഹാനി മാപേന്തി ഉപദേസദാനവസേന. നേസന്തി വത്ഥുവിജ്ജാപാഠകാനം, സബ്ബാസം ദേവതാനം. മങ്ഗലം വഡ്ഢാപേസ്സന്തീതി മങ്ഗലം ബ്രൂഹേസ്സന്തി. പണ്ഡിതദസ്സനാദീനി ഹി ഉത്തമമങ്ഗലാനി. തേനാഹ ‘‘അഥ മയ’’ന്തിആദി.
സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി അവയവധമ്മേന സമുദായസ്സ അപദിസിതബ്ബതോ യഥാ ‘‘അലങ്കതോ ദേവദത്തോ’’തി.
അരിയകമനുസ്സാനന്തി അരിയദേസവാസിമനുസ്സാനം. രാസിവസേനേവാതി ‘‘സഹസ്സം സതസഹസ്സ’’ന്തിആദിനാ രാസിവസേനേവ, അപ്പകസ്സ പന ഭണ്ഡസ്സ കയവിക്കയോ അഞ്ഞത്ഥാപി ലബ്ഭതേവാതി ‘‘രാസിവസേനേവാ’’തി വുത്തം. വാണിജായ പഥോ പവത്തിട്ഠാനന്തി വണിപ്പഥോതി പുരിമവികപ്പേ അത്ഥോ ദുതിയവികപ്പേ പന വാണിജാനം പഥോ പവത്തിട്ഠാനന്തി, വണിപ്പഥോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘വാണിജാനം വസനട്ഠാന’’ന്തി ആഹ. ഭണ്ഡപുടേ ഭിന്ദന്തി മോചേന്തി ഏത്ഥാതി പുടഭേദനന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഭണ്ഡപുടേ…പേ… വുത്തം ഹോതീ’’തി.
ച-കാരത്ഥോ സമുച്ചയത്ഥോ വാ-സദ്ദോ.
൧൫൩. കാളകണ്ണീ സത്താതി അത്തനാ കണ്ഹധമ്മബഹുലതായ പരേസഞ്ച കണ്ഹവിപാകാനത്ഥനിബ്ബത്തിനിമിത്തതായ ‘‘കാളകണ്ണീ’’തി ലദ്ധനാമാ പരൂപദ്ദവകരാ അപ്പേസക്ഖസത്താ. തന്തി ഭഗവന്തം. പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി പുബ്ബണ്ഹേ ഏകം സമയം. ഗാമപ്പവിസനനീഹാരേനാതി ഗാമപ്പവേസന നിവസനാകാരേന. കായപടിബദ്ധം കത്വാതി ചീവരം പാരുപിത്വാ, പത്തം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ.
ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വാ സകപ്പിതപ്പദേസേ. സഞ്ഞതേതി സമ്മദേവ സഞ്ഞതേ സുസംവുതകായവാചാചിത്തേ.
പത്തിം ദദേയ്യാതി അത്തനാ പസുതം പുഞ്ഞം താസം ദേവതാനം അനുപ്പദജ്ജേയ്യ. ‘‘പൂജിതാ’’തിആദീസു തദേവ പത്തിദാനം പൂജാ, അനാഗതേ ഏവ ഉപദ്ദവേ ആരക്ഖസംവിധാനം പടിപൂജാ. ‘‘യേഭുയ്യേന ഞാതിമനുസ്സാ ഞാതിപേതാനം പത്തിദാനാദിനാ പൂജനമാനനാദീനി കരോന്തി ഇമേ പന അഞ്ഞാതകാപി സമാനാ തഥാ കരോന്തി, തസ്മാ നേസം സക്കച്ചം ആരക്ഖാ സംവിധാതബ്ബാ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പവാരേത്വാ ദേവതാ തത്ഥ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമേ’’തിആദിമാഹ. ബലികമ്മകരണം മാനനം, സമ്പതി ഉപ്പന്നപരിസ്സയഹരണം പടിമാനന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഏതേ’’തിആദി വുത്തം.
സുന്ദരാനി പസ്സതീതി സുന്ദരാനി ഇട്ഠാനി ഏവ പസ്സതി, ന അനിട്ഠാനി.
൧൫൪. ആണിയോ കോട്ടേത്വാതി ലഹുകേ ദാരുദണ്ഡേ ഗഹേത്വാ കവാടഫലകേ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധേ കാതും ആണിയോ കോട്ടേത്വാ. നാവാസങ്ഖേപേന കതം ഉളുമ്പം, വേളുനളാദികേ സങ്ഘരിത്വാ വല്ലിആദീഹി കലാപവസേന ബന്ധിത്വാ കത്തബ്ബം കുല്ലം.
ഉദകട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനന്തി യഥാവുത്തസ്സ യസ്സ കസ്സചി ഉദകട്ഠാനസ്സ ഏതം ‘‘അണ്ണവ’’ന്തി അധിവചനം, സമുദ്ദസ്സേവാതി അധിപ്പായോ. സരന്തി ഇധ നദീ അധിപ്പേതാ സരതി സന്ദതീതി കത്വാ. ഗമ്ഭീരവിത്ഥതന്തി അഗാധട്ഠേന ഗമ്ഭീരം, സകലലോകത്തയബ്യാപിതായ വിത്ഥതം. വിസജ്ജാതി അനാസജ്ജ അപ്പത്വാ. പല്ലലാനി തേസം അതരണതോ. വിനായേവ കുല്ലേനാതി ഈദിസം ഉദകം കുല്ലേന ഈദിസേന വിനാ ഏവ തിണ്ണാ മേധാവിനോ ജനാ, തണ്ഹാസരം പന അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതം സേതും കത്വാ നിത്തിണ്ണാതി യോജനാ.
പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
അരിയസച്ചകഥാവണ്ണനാ
൧൫൫. മഹാപനാദസ്സ രഞ്ഞോ. പാസാദകോടിയംകതഗാമോതി പാസാദസ്സ പതിതഥുപികായ പതിട്ഠിതട്ഠാനേ നിവിട്ഠഗാമോ. അരിയഭാവകരാനന്തി യേ പടിവിജ്ഝന്തി, തേസം അരിയഭാവകരാനം നിമിത്തസ്സ കത്തുഭാവൂപചാരവസേനേവ വുത്തം. തച്ഛാവിപല്ലാസഭൂതഭാവേന സച്ചാനം. അനുബോധോ പുബ്ബഭാഗിയം ഞാണം, പടിവേധോ മഗ്ഗഞാണേന അഭിസമയോ, തത്ഥ യസ്മാ അനുബോധപുബ്ബകോ പടിവേധോ അനുബോധേന വിനാ ന ഹോതി, അനുബോധോപി ഏകച്ചോ പടിവേധേന സമ്ബന്ധോ, തദുഭയാഭാവഹേതുകഞ്ച വട്ടേവ സംസരണം, തസ്മാ വുത്തം പാളിയം ‘‘അനനുബോധാ…പേ… തുമ്ഹാകഞ്ചാ’’തി. പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഭവതോ ഭവന്തരൂപഗമനം സന്ധാവനം, അപരാപരം ചവനുപപജ്ജനവസേന സഞ്ചരണം സംസരണന്തി ആഹ ‘‘ഭവതോ’’തിആദി. സന്ധാവിതസംസരിതപദാനം കമ്മസാധനതം സന്ധായാഹ ‘‘മയാ ച തുമ്ഹേഹി ചാ’’തി പഠമവികപ്പേ. ദുതിയവികപ്പേ പന ഭാവസാധനതം ഹദയേ കത്വാ ‘‘മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ചാ’’തി യഥാരുതവസേനേവ വുത്തം. നയനസമത്ഥാതി പാപനസമത്ഥാ, ദീഘരജ്ജുനാ ബദ്ധസകുണം വിയ രജ്ജുഹത്ഥോ പുരിസോ ദേസന്തരം തണ്ഹാരജ്ജുനാ ബദ്ധം സത്തസന്താനം അഭിസങ്ഖാരോ ഭവന്തരം നേതി ഏതായാതി ഭവനേത്തി, തണ്ഹാ, സാ അരിയമഗ്ഗസത്ഥേന സുട്ഠു ഹതാ ഛിന്നാതി ഭവനേത്തിസമൂഹതാ.
അനാവത്തിധമ്മസമ്ബോധിപരായണവണ്ണനാ
൧൫൬. ദ്വേ ഗാമാ ‘‘നാതികാ’’തി ഏവം ലദ്ധനാമോ, ഞ-കാരസ്സ ചായം ന-കാരാദേസേന നിദ്ദേസോ ‘‘അനിമിത്താ ന നായരേ’’തിആദീസു (വിസുദ്ധി. ൧.൧൭൪; ജാ. അട്ഠ. ൨.൨.൩൪) വിയ. തേനാഹ ‘‘ഞാതിഗാമകേ’’തി. ഗിഞ്ജകാ വുച്ചന്തി ഇട്ഠകാ, ഗിഞ്ജകാഹി ഏവ കതോ ആവസഥോതി ഗിഞ്ജകാവസഥോ. സോ കിര ആവാസോ യഥാ സുധാപരികമ്മേന സമ്പയോജനം നത്ഥി, ഏവം ഇട്ഠകാഹി ഏവ ചിനിത്വാ ഛാദേത്വാ കതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഇട്ഠകാമയേ ആവസഥേ’’തി. തുലാദണ്ഡകവാടഫലകാനി പന ദാരുമയാനേവ.
൧൫൭. ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു, പച്ചയഭാവേന തം ഓരം ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി, ഓരമ്ഭാഗസ്സ വാ ഹിതാനി ഓരമ്ഭാഗിയാനി. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാഭാഗിയാന’’ന്തിആദി. തീഹി മഗ്ഗേഹീതി ഹേട്ഠിമേഹി തീഹി മഗ്ഗേഹി. തേഹി പഹാതബ്ബതായ ഹി നേസം സംയോജനാനം ഓരമ്ഭാഗിയതാ. ഓരമ്ഭഞ്ജിയാനി വാ ഓരമ്ഭാഗിയാനി വുത്താനി നിരുത്തിനയേന. ഇദാനി ബ്യതിരേകമുഖേന നേസം ഓരമ്ഭാഗിയഭാവം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. വിക്ഖമ്ഭിതാനി സമത്ഥതാവിഘാതേന പുഥുജ്ജനാനം, സമുച്ഛിന്നാനി സബ്ബസോ അഭാവേന അരിയാനം രൂപാരൂപഭവൂപപത്തിയാ വിബന്ധായ ന ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘അവിക്ഖമ്ഭിതാനി അസമുച്ഛിന്നാനീ’’തി. നിബ്ബത്തവസേനാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന. ഗന്തും ന ദേന്തി മഹഗ്ഗതഗാമികമ്മായൂഹനസ്സ വിനിബന്ധനതോ. സക്കായദിട്ഠിആദീനി തീണി സംയോജനാനി കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദാ വിയ മഹഗ്ഗതൂപപത്തിയാ അവിനിബന്ധഭൂതാനിപി കാമഭവൂപപത്തിയാ വിസേസപച്ചയത്താ തത്ഥ മഹഗ്ഗതഭവേ നിബ്ബത്തമ്പി തന്നിബ്ബത്തിഹേതുകമ്മപരിക്ഖയേ കാമഭവൂപപത്തിപച്ചയതായ മഹഗ്ഗതഭവതോ ആനേത്വാ പുന ഇധേവ കാമഭവേ ഏവ നിബ്ബത്താപേന്തി, തസ്മാ സബ്ബാനിപി പഞ്ചപി സംയോജനാനി ഓരമ്ഭാഗിയാനി ഏവ. പടിസന്ധിവസേന അനാഗമനസഭാവാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന തസ്മാ ലോകാ ഇധ ന ആഗമനസഭാവാ. ബുദ്ധദസ്സനഥേരദസ്സനധമ്മസ്സവനാനം പനത്ഥായസ്സ ആഗമനം അനിവാരിതം.
കദാചി കരഹചി ഉപ്പത്തിയാ സവിരളാകാരതാ പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ അബഹലതാതി ദ്വേധാപി തനുഭാവോ. അഭിണ്ഹന്തി ബഹുസോ. ബഹലബഹലാതി തിബ്ബതിബ്ബാ. യത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം സന്താനം മദ്ദന്താ, ഫരന്താ, സാധേന്താ, അന്ധകാരം കരോന്താ ഉപ്പജ്ജന്തി, ദ്വീഹി പന മഗ്ഗേഹി പഹീനത്താ തനുകതനുകാ മന്ദമന്ദാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ‘‘പുത്തധീതരോ ഹോന്തീ’’തി ഇദം അകാരണം. തഥാ ഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗപരാമസനമത്തേനപി തേ ഹോന്തി. ഇദന്തി ‘‘രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ’’തി ഇദം വചനം. ഭവതനുകവസേനാതി അപ്പകഭവവസേന. തന്തി മഹാസിവത്ഥേരസ്സ വചനം പടിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യേ ഭവാ അരിയാനം ലബ്ഭന്തി, തേ പരിപുണ്ണലക്ഖണഭവാ ഏവ. യേ ന ലബ്ഭന്തി, തത്ഥ കീദിസം തം ഭവതനുകം, തസ്മാ ഉഭയഥാപി ഭവതനുകസ്സ അസമ്ഭവോ ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘സോതാപന്നസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠമേ ഭവേ ഭവതനുകം നത്ഥി അട്ഠമസ്സേവ ഭവസ്സ സബ്ബസ്സേവ അഭാവതോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.
കാമാവചരലോകം സന്ധായ വുത്തം ഇതരസ്സ ലോകസ്സ വസേന തഥാ വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ. യോ ഹി സകദാഗാമീ ദേവമനുസ്സലോകേസു വോമിസ്സകവസേന നിബ്ബത്തതി, സോപി കാമഭവവസേനേവ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. ഭഗവതാ ച കാമലോകേ ഠത്വാ ‘‘സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ’’തി വുത്തം, ‘‘ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ’’തി ച ഇമിനാ പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു ചത്താരോ വജ്ജേത്വാ ഏകോവ ഗഹിതോ. ഏകച്ചോ ഹി ഇധ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ ഇധേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, ഇമേ ചത്താരോ ഇധ ന ലബ്ഭന്തി. യോ പന ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ യാവതായുകം വസിത്വാ പുന ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ഇധ അധിപ്പേതോ. അട്ഠകഥായം പന ഇമം ലോകന്തി കാമഭവോ അധിപ്പേതോതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദിനാ അഞ്ഞംയേവ ചതുക്കം ദസ്സിതം.
ചതൂസു …പേ… സഭാവോതി അത്ഥോ അപായഗമനീയാനം പാപധമ്മാനം സബ്ബസോ പഹീനത്താ. ധമ്മനിയാമേനാതി മഗ്ഗധമ്മനിയാമേന. നിയതോ ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമസ്സ അവസ്സംഭാവിഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘സമ്ബോധിപരായണോ’’തി.
ധമ്മാദാസധമ്മപരിയായവണ്ണനാ
൧൫൮. തേസം തേസം ഞാണഗതിന്തി തേസം തേസം സത്താനം ‘‘അസുകോ സോതാപന്നോ, അസുകോ സകദാഗാമീ’’തിആദിനാ തംതംഞാണാധിഗമനം. ഞാണൂപപത്തിം ഞാണാഭിസമ്പരായന്തി തതോ പരമ്പി ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’’തിആദിനാ ച ഞാണസഹിതം ഉപ്പത്തിപച്ചയഭാവം. ഓലോകേന്തസ്സ ഞാണചക്ഖുനാ പേക്ഖന്തസ്സ കായകിലമഥോവ, ന തേന കാചി വേനേയ്യാനം അത്ഥസിദ്ധീതി അധിപ്പായോ. ചിത്തവിഹേസാതി ചിത്തഖേദോ, സാ കിലേസൂപസംഹിതത്താ ബുദ്ധാനം നത്ഥി. ആദീയതി ആലോകീയതി അത്താ ഏതേനാതി ആദാസം, ധമ്മഭൂതം ആദാസം ധമ്മാദാസം, അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സേതം അധിവചനം, തേന അരിയസാവകാ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു വിദ്ധസ്തസമ്മോഹത്താ അത്താനമ്പി യാഥാവതോ ഞത്വാ യാഥാവതോ ബ്യാകരേയ്യ, തപ്പകാസനതോ പന ധമ്മപരിയായസ്സ സുത്തസ്സ ധമ്മാദാസതാ വേദിതബ്ബാ. യേന ധമ്മാദാസേനാതി ഇധ പന മഗ്ഗധമ്മമേവ വദതി.
അവേച്ച യാഥാവതോ ജാനിത്വാ തന്നിമിത്തഉപ്പന്നപസാദോ അവേച്ചപസാദോ, മഗ്ഗാധിഗമേന ഉപ്പന്നപസാദോ, സോ പന യസ്മാ പാസാണപബ്ബതോ വിയ നിച്ചലോ, ന ച കേനചി കാരണേന വിഗച്ഛതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അചലേന അച്ചുതേനാ’’തി.
‘‘പഞ്ചസീലാനീ’’തി ഗഹട്ഠവസേനേതം വുത്തം തേഹി ഏകന്തപരിഹരണീയതോ. അരിയാനം പന സബ്ബാനി സീലാനി കന്താനേവ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബോപി പനേത്ഥ സംവരോ ലബ്ഭതിയേവാ’’തി.
സബ്ബേസന്തി സബ്ബേസം അരിയാനം. സിക്ഖാപദാവിരോധേനാതി യഥാ ഭൂതരോചനാപത്തി ന ഹോതി, ഏവം. യുത്തട്ഠാനേതി കാതും യുത്തട്ഠാനേ.
അമ്ബപാലീഗണികാവത്ഥുവണ്ണനാ
൧൬൧. തദാ കിര വേസാലീ ഇദ്ധാ ഫീതാ സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നാ അഹോസി വേപുല്ലപ്പത്താ, തം സന്ധായാഹ ‘‘ഖന്ധകേ വുത്തനയേന വേസാലിയാ സമ്പന്നഭാവോ വേദിതബ്ബോ’’തി. തസ്മിം കിര ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പഞ്ചസതമത്താ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അഹേസും ഓസന്നവീരിയാ ച. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘തത്ഥ കിര ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഓസന്നവീരിയാ’’തിആദി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൬൫). സതിപച്ചുപട്ഠാനത്ഥന്തി തേസം സതിപച്ചുപട്ഠാപനത്ഥം. സരതീതി കായാദികേ യഥാസഭാവതോ ഞാണസമ്പയുത്തായ സതിയാ അനുസ്സരതി ഉപധാരേതി. സമ്പജാനാതീതി സമം പകാരേഹി ജാനാതി അവബുജ്ഝതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന പരതോ സതിപട്ഠാനവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬) ആഗമിസ്സതി.
സബ്ബസങ്ഗാഹകന്തി സരീരഗതസ്സ ചേവ വത്ഥാലങ്കാരഗതസ്സ ചാതി സബ്ബസ്സ നീലഭാവസ്സ സങ്ഗാഹകം വചനം. തസ്സേവാതി നീലാതി സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന വുത്തഅത്ഥസ്സേവ. വിഭാഗദസ്സനന്തി പഭേദദസ്സനം. യഥാ തേ ലിച്ഛവിരാജാനോ അപീതാദിവണ്ണാ ഏവ കേചി വിലേപനവസേന പീതാദിവണ്ണാ ഖായിംസു, ഏവം അനീലാദിവണ്ണാ ഏവ കേചി വിലേപനവസേന നീലാദിവണ്ണാ ഖായിംസൂതി വുത്തം ‘‘ന തേസം പകതിവണ്ണോ നീലോ’’തിആദി. നീലോ മണി ഏതേസൂതി നീലമണി, ഇന്ദനീലമഹാനീലാദിനീലരതനവിനദ്ധാ അലങ്കാരാ. തേ കിര സുവണ്ണവിരചിതേ ഹി മണിഓഭാസേഹി ഏകനീലാ വിയ ഖായന്തി. നീലമണിഖചിതാതി നീലരതനപരിക്ഖിത്താ. നീലവത്ഥപരിക്ഖിത്താതി നീലവത്ഥനീലകമ്പലപരിക്ഖേപാ. നീലവമ്മികേഹീതി നീലകഘടപരിക്ഖിത്തേഹി. സബ്ബപദേസൂതി ‘‘പീതാ ഹോന്തീ’’തിആദിസബ്ബപദേസു. പരിവട്ടേസീതി പടിഘട്ടേസി. ആഹരന്തി ഇമസ്മാ രാജപുരിസാ ബലിന്തി ആഹാരോ, തപ്പത്തജനപദോതി ആഹ ‘‘സാഹാരന്തി സജനപദ’’ന്തി. അങ്ഗുലിഫോടോപി അങ്ഗുലിയാ ചാലനവസേനേവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അങ്ഗുലിം ചാലേസു’’ന്തി. അമ്ബകായാതി മാതുഗാമേന. ഉപചാരവചനം ഹേതം ഇത്ഥീസു, യദിദം ‘‘അമ്ബകാ മാതുഗാമോ ജനനികാ’’തി.
അവലോകേഥാതി അപവത്തിത്വാ ഓലോകനം ഓലോകേഥ. തം പന അപവത്തിത്വാ ഓലോകനം അനു അനു ദസ്സനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം പസ്സഥാ’’തി. ഉപനേഥാതി ‘‘യഥായം ലിച്ഛവിരാജപരിസാ സോഭാതിസയേന യുത്താ, ഏവം താവതിംസപരിസാ’’തി ഉപനയം കരോഥ. തേനാഹ ‘‘താവതിംസേഹി സമകേ കത്വാ പസ്സഥാ’’തി.
‘‘ഉപസംഹരഥ ഭിക്ഖവേ ലിച്ഛവിപരിസം താവതിംസസദിസ’’ന്തി നയിദം നിമിത്തഗ്ഗാഹേ നിയോജനം, കേവലം പന ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസാ ഏതേസം രാജൂനം ഇസ്സരിയസമ്പത്തീതി അനുപുബ്ബികഥായ സഗ്ഗസമ്പത്തികഥനം വിയ ദട്ഠബ്ബം. തേസു പന ഭിക്ഖൂസു ഏകച്ചാനം തത്ഥ നിമിത്തഗ്ഗാഹോപി സിയാ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘നിമിത്തഗ്ഗാഹേ ഉയ്യോജേതീ’’തി. ഹിതകാമതായ തേസം ഭിക്ഖൂനം യഥാ ആയസ്മതോ നന്ദസ്സ ഹിതകാമതായ സഗ്ഗസമ്പത്തിദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘തത്ര കിരാ’’തിആദി. ഓസന്നവീരിയാതി സമ്മാപടിപത്തിയം അവസന്നവീരിയാ, ഓസ്സട്ഠവീരിയാ വാതി അത്ഥോ. അനിച്ചലക്ഖണവിഭാവനത്ഥന്തി തേസം രാജൂനം വസേന ഭിക്ഖൂനം അനിച്ചലക്ഖണവിഭൂതഭാവത്ഥം.
വേളുവഗാമവസ്സൂപഗമനവണ്ണനാ
൧൬൩. സമീപേ വേളുവഗാമോതി പുബ്ബണ്ഹം വാ സായന്ഹം വാ ഗന്ത്വാ നിവത്തനയോഗ്യേ ആസന്നട്ഠാനേ നിവിട്ഠാ പരിവാരഗാമോ. സങ്ഗമ്മാതി സമ്മാ ഗന്ത്വാ. അസ്സാതി ഭഗവതോ.
൧൬൪. ഫരുസോതി കക്ഖളോ, ഗരുതരോതി അത്ഥോ. വിസഭാഗരോഗോതി ധാതുവിസഭാഗതായ സമുട്ഠിതോ ബഹലതരരോഗോ, ന ആബാധമത്തം. ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി വേദനാനം ഖണികതം, ദുക്ഖതം, അത്തസുഞ്ഞതഞ്ച യാഥാവതോ ഞാണേന പരിച്ഛിജ്ജ പരിതുലേത്വാ. അധിവാസേസീതി താ അഭിഭവന്തോ യഥാപരിമദ്ദിതാകാരസല്ലക്ഖണേന അത്തനി ആരോപേത്വാ വാസേസി, ന താഹി അഭിഭുയ്യമാനോ. തേനാഹ ‘‘അവിഹഞ്ഞമാനോ’’തിആദി. അദുക്ഖിയമാനോതി ചേതോദുക്ഖവസേന അദുക്ഖിയമാനോ, കായദുക്ഖം പന ‘‘നത്ഥീ’’തി ന സക്കാ വത്തും. അസതി ഹി തസ്മിം അധിവാസനായ ഏവ അസമ്ഭവോതി. അനാമന്തേത്വാതി അനാലപിത്വാ. അനപലോകേത്വാതി അവിസ്സജ്ജിത്വാ. തേനാഹ ‘‘ഓവാദാനുസാസനിം അദത്വാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. പുബ്ബഭാഗവീരിയേനാതി ഫലസമാപത്തിയാ പരികമ്മവീരിയേന. ഫലസമാപത്തിവീരിയേനാതി ഫലസമാപത്തിസമ്പയുത്തവീരിയേന. വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി വിനോദേത്വാ. യഥാ നാമ പുപ്ഫനസമയേ ചമ്പകാദിരുക്ഖേ വേഖേ ദിന്നേ യാവ സോ വേഖോ നാപനീയതി, താവസ്സ പുപ്ഫനസമത്ഥതാ വിക്ഖമ്ഭിതാ വിനോദിതാ ഹോതി, ഏവമേവ യഥാവുത്തവീരിയവേഖദാനേന താ വേദനാ സത്ഥു സരീരേ യഥാപരിച്ഛിന്നം കാലം വിക്ഖമ്ഭിതാ വിനോദിതാ അഹേസും. തേന വുത്തം ‘‘വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി വിനോദേത്വാ’’തി. ജീവിതമ്പി ജീവിതസങ്ഖാരോ കമ്മുനാ സങ്ഖരീയതീതി കത്വാ. ഛിജ്ജമാനം വിരോധിപച്ചയസമായോഗേന പയോഗസമ്പത്തിയാ ഘടേത്വാ ഠപീയതി. അധിട്ഠായാതി അധിട്ഠാനം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘ദസമാസേ മാ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി സമാപത്തിം സമാപജ്ജീ’’തി. തം പന ‘‘അധിട്ഠാനം, പവത്തന’’ന്തി ച വത്തബ്ബതം അരഹതീതി വുത്തം ‘‘അധിട്ഠഹിത്വാ പവത്തേത്വാ’’തി.
ഖണികസമാപത്തീതി താദിസം പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരം അകത്വാ ഠാനസോ സമാപജ്ജിതബ്ബസമാപത്തി. പുന സരീരം വേദനാ അജ്ഝോത്ഥരതി സവിസേസപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ അകതത്താ. രൂപസത്തകഅരൂപസത്തകാനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനാസു (വിസുദ്ധി. ടീ. ൨.൭൦൬, ൭൧൭) വിത്ഥാരിതനയേന വേദിതബ്ബാനി. സുട്ഠു വിക്ഖമ്ഭേതി പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ സാതിസയത്താ. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. അപബ്യൂള്ഹോതി അപനീതോ. ചുദ്ദസഹാകാരേഹി സന്നേത്വാതി തേസംയേവ രൂപസത്തകഅരൂപസത്തകാനം വസേന ചുദ്ദസഹി പകാരേഹി വിപസ്സനാചിത്തം, സകലമേവ വാ അത്തഭാവം വിസഭാഗരോഗസഞ്ജനിതലൂഖഭാവനിരോഗകരണായ സിനേഹേത്വാ ന ഉപ്പജ്ജിയേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സാതിസയസമാപത്തിവേഗേന സുവിക്ഖമ്ഭിതത്താ.
ഗിലാനോ ഹുത്വാ പുന വുട്ഠിതോതി പുബ്ബേ ഗിലാനോ ഹുത്വാ പുന തതോ ഗിലാനഭാവതോ വുട്ഠിതോ. മധുരകഭാവോ നാമ സരീരസ്സ ഥമ്ഭിതത്തം, തം പന ഗരുഭാവപുബ്ബകന്തി ആഹ ‘‘സഞ്ജാതഗരുഭാവോ സഞ്ജാതഥദ്ധഭാവോ’’തി. ‘‘നാനാകാരതോ ന ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി ഇമിനാ ദിസാസമ്മോഹോപി മേ അഹോസി സോകബലേനാതി ദസ്സേതി. സതിപട്ഠാനാദിധമ്മാതി കായാനുപസ്സനാദയോ അനുപസ്സനാധമ്മാ പുബ്ബേ വിഭൂതാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്താപി ഇദാനി മയ്ഹം പാകടാ ന ഹോന്തി.
൧൬൫. അബ്ഭന്തരം കരോതി നാമ അത്തനിയേവ ഠപനതോ. പുഗ്ഗലം അബ്ഭന്തരം കരോതി നാമ സമാനത്തതാവസേന ധമ്മേന പുബ്ബേ തസ്സ സങ്ഗണ്ഹതോ. ദഹരകാലേതി അത്തനോ ദഹരകാലേ. കസ്സചി അകഥേത്വാതി കസ്സചി അത്തനോ അന്തേവാസികസ്സ ഉപനിഗൂഹഭൂതം ഗന്ഥം അകഥേത്വാ. മുട്ഠിം കത്വാതി മുട്ഠിഗതം വിയ രഹസിഭൂതം കത്വാ. യസ്മിം വാ നട്ഠേ സബ്ബോ തംമൂലകോ ധമ്മോ വിനസ്സതി, സോ ആദിതോ മൂലഭൂതോ ധമ്മോ, മുസ്സതി വിനസ്സതി ധമ്മോ ഏതേന നട്ഠേനാതി മുട്ഠി, തം തഥാരൂപം മുട്ഠിം കത്വാ പരിഹരിത്വാ ഠപിതം കിഞ്ചി നത്ഥീതി ദസ്സേതി.
അഹമേവാതി അവധാരണം ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിഹരണസ്സ അഞ്ഞസാധാരണിച്ഛാദസ്സനത്ഥം, അവധാരണേന പന വിനാ ‘‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘ’’ന്തിആദി ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിഹരണേ അഹംകാരമമംകാരാഭാവദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഉദ്ദിസിതബ്ബട്ഠേനാതി ‘‘സത്ഥാ’’തി ഉദ്ദിസിതബ്ബട്ഠേന. മാ വാ അഹേസും ഭിക്ഖൂതി അധിപ്പായോ. ‘‘മാ വാ അഹോസീ’’തി വാ പാഠോ. ഏവം ന ഹോതീതി ‘‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തിആദി ആകാരേന ചിത്തപ്പവത്തി ന ഹോതി. ‘‘പച്ഛിമവയഅനുപ്പത്തഭാവദീപനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി ഇമിനാ വയോ വിയ ബുദ്ധകിച്ചമ്പി പരിയോസിതകമ്മന്തി ദീപേതി. സകടസ്സ ബാഹപ്പദേസേ ദള്ഹീഭാവായ വേഠദാനം ബാഹബന്ധോ. ചക്കനേമിസന്ധീനം ദള്ഹീഭാവായ വേഠദാനം ചക്കബന്ധോ.
തമത്ഥന്തി വേഠമിസ്സകേന മഞ്ഞേതി വുത്തമത്ഥം. രൂപാദയോ ഏവ ധമ്മാ സവിഗ്ഗഹോ വിയ ഉപട്ഠാനതോ രൂപനിമിത്താദയോ, തേസം രൂപനിമിത്താദീനം. ലോകിയാനം വേദനാനന്തി യാസം നിരോധനേന ഫലസമാപത്തി സമാപജ്ജിതബ്ബാ, താസം നിരോധാ ഫാസു ഹോതി, തഥാ ബാള്ഹവേദനാഭിതുന്നസരീരസ്സാപി. തദത്ഥായാതി ഫലസമാപത്തിവിഹാരത്ഥായ. ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ആപോ ഗതോ ഏത്ഥാതി ദീപോ, ഓഘേന പരിഗതോ ഹുത്വാ അനജ്ഝോത്ഥടോ ഭൂമിഭാഗോ, ഇധ പന ചതൂഹിപി ഓഘേഹി, സംസാരമഹോഘേനേവ വാ അനജ്ഝോത്ഥടോ അത്താ ‘‘ദീപോ’’തി അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘മഹാസമുദ്ദഗതാ’’തിആദി. അത്തസ്സരണാതി അത്തപ്പടിസരണാ. അത്തഗതികാ വാതി അത്തപരായണാവ. മാ അഞ്ഞഗതികാതി അഞ്ഞം കിഞ്ചി ഗതിം പടിസരണം പരായണം മാ ചിന്തയിത്ഥ. കസ്മാ? അത്താ നാമേത്ഥ പരമത്ഥതോ ധമ്മോ അബ്ഭന്തരട്ഠേന, സോ ഏവം സമ്പാദിതോ തുമ്ഹാകം ദീപം താണം ഗതി പരായണന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ധമ്മദീപാ’’തിആദി. തഥാ ചാഹ ‘‘അത്താ ഹി അത്തനോ നാഥോ, കോ ഹി നാഥോ പരോ സിയാ’’തി (ധ. പ. ൧൬൦, ൩൮൦) ഉപദേസമത്തമേവ ഹി പരസ്മിം പടിബദ്ധം, അഞ്ഞാ സബ്ബാ സമ്പത്തി പുരിസസ്സ അത്താധീനാ ഏവ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘തുമ്ഹേഹി കിച്ചം ആതപ്പം, അക്ഖാതാരോ തഥാഗതാ’’തി (ധ. പ. ൨൭൬). തമഗ്ഗേതി തമയോഗസ്സ അഗ്ഗേ തസ്സ അതിക്കന്താഭാവതോ. തേനേവാഹ ‘‘ഇമേ അഗ്ഗതമാ’’തിആദി. മമാതി മമ സാസനേ. സബ്ബേപി തേ ചതുസതിപട്ഠാനഗോചരാ വാതി ചതുബ്ബിധം സതിപട്ഠാനം ഭാവേത്വാ ബ്രൂഹേത്വാ തദേവ ഗോചരം അത്തനോ പവത്തിട്ഠാനം കത്വാ ഠിതാ ഏവ ഭിക്ഖൂ അഗ്ഗേ ഭവിസ്സന്തി.
ദുതിയഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
നിമിത്തോഭാസകഥാവണ്ണനാ
൧൬൬. അനേകവാരം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി, തസ്മാ ഇമം വേസാലിപ്പവേസനം നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കദാ പാവിസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ആഗമനതോ പട്ഠായ തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭഗവാ കിരാ’’തിആദിമാഹ. ആഗതമഗ്ഗേനേവാതി പുബ്ബേ യാവ വേളുവഗാമകാ ആഗതമഗ്ഗേനേവ പടിനിവത്തേന്തോ. യഥാപരിച്ഛേദേനാതി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലേന. തതോതി ഫലസമാപത്തിതോ. അയന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരോ. ദിവാട്ഠാനോലോകനാദി പരിനിബ്ബാനസ്സ ഏകന്തികഭാവദസ്സനം. ഓസ്സട്ഠോതി വിസ്സട്ഠോ ആയുസങ്ഖാരോ ‘‘സത്താഹമേവ മയാ ജീവിതബ്ബ’’ന്തി.
ജേട്ഠകനിട്ഠഭാതികാനന്തി സബ്ബേവ സബ്രഹ്മചാരിനോ സന്ധായ വദതി.
പടിപാദേസ്സാമീതി മഗ്ഗപടിപത്തിയാ നിയോജേസ്സാമി. മണിഫലകേതി മണിഖചിതേ പമുഖേ അത്ഥതഫലകേ. തം പഠമം ദസ്സനന്തി യം വേളുവനേ പരിബ്ബാജകരൂപേന ആഗതസ്സ സിദ്ധം ദസ്സനം, തം പഠമദസ്സനം. യം വാ അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ വചനം സദ്ദഹന്തേന തദാ അഭിനീഹാരകാലേ പച്ചക്ഖതോ വിയ തുമ്ഹാകം ദസ്സനം സിദ്ധം, തം പഠമദസ്സനം. പച്ചാഗമനചാരികന്തി പച്ചാഗമനത്ഥം ചാരികം.
സത്താഹന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. ഥേരസ്സ ജാതോവരകഗേഹം കിര ഇതരഗേഹതോ വിവേകട്ഠം, വിവടങ്ഗണഞ്ച, തസ്മാ ദേവബ്രഹ്മാനം ഉപസങ്കമനയോഗ്യന്തി ‘‘ജാതോവരകം പടിജഗ്ഗഥാ’’തി വുത്തം. സോതി ഉപരേവതോ. തം പവത്തിന്തി തത്ഥ വസിതുകാമതായ വുത്തം തം.
‘‘ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തീ’’തി (പാരാ. ൧൬, ൧൬൫) ഇമിനാ നീഹാരേന ഥേരോ ‘‘കേ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ത്വം ചതൂഹി മഹാരാജേഹി മഹന്തതരോ’’തി പുട്ഠോ അത്തനോ മഹത്തം സത്ഥു ഉപരി പക്ഖിപന്തോ ‘‘ആരാമികസദിസാ ഏതേ ഉപാസികേ അമ്ഹാകം സത്ഥുനോ’’തി ആഹ. സാവകസമ്പത്തികിത്തനമ്പി ഹി അത്ഥതോ സത്ഥു സമ്പത്തിംയേവ വിഭാവേതി.
സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായാതി ഥേരസ്സ ദേസനാനുഭാവേന, അത്തനോ ച ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ ഞാണസ്സ പരിപക്കത്താ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിത്വാ.
അയന്തി യഥാവുത്താ. ഏത്ഥാതി ‘‘വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസീ’’തി ഏതസ്മിം വേസാലീപവേസേ. അനുപുബ്ബീകഥാതി അനുപുബ്ബദീപനീ കഥാ.
൧൬൭. ഉദേനയക്ഖസ്സ ചേതിയട്ഠാനേതി ഉദേനസ്സ നാമ യക്ഖസ്സ ആയതനഭാവേന ഇട്ഠകാഹി ചിതേ മഹാജനസ്സ ചിത്തീകതട്ഠാനേ. കതവിഹാരോതി ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ കതവിഹാരോ. വുച്ചതീതി പുരിമവോഹാരേന ‘‘ഉദേനചേതിയ’’ന്തി വുച്ചതി. ഗോതമകാദീസുപീതി ‘‘ഗോതമകചേതിയ’’ന്തി ഏവം ആദീസുപി. ഏസേവ നയോതി ചേതിയട്ഠാനേ കതവിഹാരഭാവം അതിദിസതി. വഡ്ഢിതാതി ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിബ്രൂഹിതാ. പുനപ്പുനം കതാതി ഭാവനായ ബഹുലീകരണേന അപരാപരം പവത്തിതാ. യുത്തയാനം വിയ കതാതി യഥാ യുത്തം ആജഞ്ഞയാനം ഛേകേന സാരഥിനാ അധിട്ഠിതം യഥാരുചി പവത്തതി, ഏവം യഥാരുചിപവത്തിരഹതം ഗമിതാ. പതിട്ഠാനട്ഠേനാതി അധിട്ഠാനട്ഠേന. വത്ഥു വിയ കതാതി സബ്ബസോ ഉപക്കിലേസവിസോധനേന ഇദ്ധിവിസയതായ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ സുവിസോധിതപരിസ്സയവത്ഥു വിയ കതാ. അധിട്ഠിതാതി പടിപക്ഖദൂരീഭാവതോ സുഭാവിതഭാവേന തംതംഅധിട്ഠാനയോഗ്യതായ ഠപിതാ. സമന്തതോ ചിതാതി സബ്ബഭാഗേന ഭാവനുപചയം ഗമിതാ. തേനാഹ ‘‘സുവഡ്ഢിതാ’’തി. സുട്ഠു സമാരദ്ധാതി ഇദ്ധിഭാവനായ സിഖാപ്പത്തിയാ സമ്മദേവ സംസേവിതാ.
അനിയമേനാതി ‘‘യസ്സ കസ്സചീ’’തി അനിയമവചനേന. നിയമേത്വാതി ‘‘തഥാഗതസ്സാ’’തി സരൂപദസ്സനേന നിയമേത്വാ. ആയുപ്പമാണന്തി പരമായുപ്പമാണം വദതി, തസ്സേവ ഗഹണേ കാരണം ബ്രഹ്മജാലസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൦; ദീ. നി. ടീ. ൧.൪൦) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. മഹാസിവത്ഥേരോ പന ‘‘മഹാബോധിസത്താനം ചരിമഭവേ പടിസന്ധിദായിനോ കമ്മസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യായുകതാസംവത്തനസമത്ഥതം ഹദയേ ഠപേത്വാ ബുദ്ധാനം ആയുസങ്ഖാരസ്സ പരിസ്സയവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതാ പാളിയം ആഗതാ ഏവാതി ഇമം ഭദ്ദകപ്പമേവ തിട്ഠേയ്യാ’’തി അവോച. ‘‘ഖണ്ഡിച്ചാദീഹി അഭിഭുയ്യതീ’’തി ഏതേന യഥാ ഇദ്ധിബലേന ജരായ ന പടിഘാതോ, ഏവം തേന മരണസ്സപി ന പടിഘാതോതി അത്ഥതോ ആപന്നമേവാതി. ‘‘ക്വ സരോ ഖിത്തോ, ക്വ ച നിപതിതോ’’തി അഞ്ഞഥാ വുട്ഠിതേനാപി ഥേരവാദേന അട്ഠകഥാവചനമേവ സമത്ഥിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘സോ ന രുച്ചതി…പേ… നിയമിത’’ന്തി.
പരിയുട്ഠിതചിത്തോതി യഥാ കിഞ്ചി അത്ഥാനത്ഥം സല്ലക്ഖേതും ന സക്കാ, ഏവം അഭിഭൂതചിത്തോ. സോ പന അഭിഭവോ മഹതാ ഉദകോഘേന അപ്പകസ്സ ഉദകസ്സ അജ്ഝോത്ഥരണം വിയ അഹോസീതി വുത്തം ‘‘അജ്ഝോത്ഥടചിത്തോ’’തി. അഞ്ഞോപീതി ഥേരതോ, അരിയേഹി വാ അഞ്ഞോപി യോ കോചി പുഥുജ്ജനോ. പുഥുജ്ജനഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ യഥാ സബ്ബേന സബ്ബം അപ്പഹീനവിപല്ലാസോ മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്തോ കിഞ്ചി അത്ഥം സല്ലക്ഖേതും ന സക്കോതി, ഏവം ഥേരോ ഭഗവതാ കതം നിമിത്തോഭാസം സബ്ബസോ ന സല്ലക്ഖേസീതി ദസ്സനത്ഥം. തേനാഹ ‘‘മാരോ ഹീ’’തിആദി. ചത്താരോ വിപല്ലാസാതി അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ, ചിത്തവിപല്ലാസോ, ദുക്ഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ, ചിത്തവിപല്ലാസോതി ഇമേ ചത്താരോ വിപല്ലാസാ. തേനാതി യദിപി ഇതരേ അട്ഠ വിപല്ലാസാ പഹീനാ, തഥാപി യഥാവുത്താനം ചതുന്നം വിപല്ലാസാനം അപ്പഹീനഭാവേന. അസ്സാതി ഥേരസ്സ. മദ്ദതീതി ഫുസനമത്തേന മദ്ദന്തോ വിയ ഹോതി, അഞ്ഞഥാ തേന മദ്ദിതേ സത്താനം മരണമേവ സിയാ. കിം സക്ഖിസ്സതി, ന സക്ഖിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. കസ്മാ ന സക്ഖിസ്സതി, നനു ഏസ അഗ്ഗസാവകസ്സ കുച്ഛിം പവിട്ഠോതി? സച്ചം പവിട്ഠോ, തഞ്ച ഖോ അത്തനോ ആനുഭാവദസ്സനത്ഥം, ന വിബാധനാധിപ്പായേന. വിബാധനാധിപ്പായേന പന ഇധ ‘‘കിം സക്ഖിസ്സതീ’’തി വുത്തം ഹദയമദ്ദനസ്സ അധിഗതത്താ. നിമിത്തോഭാസന്തി ഏത്ഥ ‘‘തിട്ഠതു ഭഗവാ കപ്പ’’ന്തി സകലകപ്പം അവട്ഠാനയാചനായ ‘‘യസ്സ കസ്സചി ആനന്ദ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ’’തിആദിനാ അഞ്ഞാപദേസേന അത്തനോ ചതുരിദ്ധിപാദഭാവനാനുഭാവേന കപ്പം അവട്ഠാനസമത്ഥതാവസേന സഞ്ഞുപ്പാദനം നിമിത്തം, തഥാ പന പരിയായം മുഞ്ചിത്വാ ഉജുകംയേവ അത്തനോ അധിപ്പായവിഭാവനം ഓഭാസോ. ജാനന്തോയേവ വാതി മാരേന പരിയുട്ഠിതഭാവം ജാനന്തോ ഏവ. അത്തനോ അപരാധഹേതുതോ സത്താനം സോകോ തനുകോ ഹോതി, ന ബലവാതി ആഹ ‘‘ദോസാരോപനേന സോകതനുകരണത്ഥ’’ന്തി. കിം പന ഥേരോ മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്തകാലേ പവത്തിം പച്ഛാ ജാനാതീതി? ന ജാനാതി സഭാവേന, ബുദ്ധാനുഭാവേന പന അനുജാനാതി.
മാരയാചനകഥാവണ്ണനാ
൧൬൮. അനത്ഥേ നിയോജേന്തോ ഗുണമാരണേന മാരേതി, വിരാഗവിബന്ധനേന വാ ജാതിനിമിത്തതായ തത്ഥ തത്ഥ ജാതം ജാതം മാരേന്തോ വിയ ഹോതീതി ‘‘മാരേതീതി മാരോ’’തി വുത്തം. അതിവിയ പാപതായ പാപിമാ. കണ്ഹധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ കണ്ഹോ. വിരാഗാദിഗുണാനം അന്തകരണതോ അന്തകോ. സത്താനം അനത്ഥാവഹപടിപത്തിം ന മുച്ചതീതി നമുചി. അത്തനോ മാരപാസേന പമത്തേ ബന്ധതി, പമത്താ വാ ബന്ധൂ ഏതസ്സാതി പമത്തബന്ധു. സത്തമസത്താഹതോ പരം സത്ത അഹാനി സന്ധായാഹ ‘‘അട്ഠമേ സത്താഹേ’’തി ന പന പല്ലങ്കസത്താഹാദി വിയ നിയതകിച്ചസ്സ അട്ഠമസത്താഹസ്സ നാമ ലബ്ഭനതോ. സത്തമസത്താഹസ്സ ഹി പരതോ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ മഹാബ്രഹ്മുനോ, സക്കസ്സ ച ദേവരഞ്ഞോ പടിഞ്ഞാതധമ്മദേസനം ഭഗവന്തം ഞത്വാ ‘‘ഇദാനി സത്തേ ധമ്മദേസനായ മമ വിസയം അതിക്കമാപേസ്സതീ’’തി സഞ്ജാതദോമനസ്സോ ഹുത്വാ ഠിതോ ചിന്തേസി ‘‘ഹന്ദ ദാനാഹം നം ഉപായേന പരിനിബ്ബാപേസ്സാമി, ഏവമസ്സ മനോരഥോ അഞ്ഞഥത്തം ഗമിസ്സതി, മമ ച മനോരഥോ ഇജ്ഝിസ്സതീ’’തി. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകം അന്തം ഠിതോ ‘‘പരിനിബ്ബാതു ദാനി ഭന്തേ ഭഗവാ’’തിആദിനാ പരിനിബ്ബാനം യാചി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അട്ഠമേ സത്താഹേ’’തിആദി. തത്ഥ അജ്ജാതി ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനദിവസം സന്ധായാഹ. ഭഗവാ ചസ്സ അഭിസന്ധിം ജാനന്തോപി തം അനാവികത്വാ പരിനിബ്ബാനസ്സ അകാലഭാവമേവ പകാസേന്തോ യാചനം പടിക്ഖിപി. തേനാഹ ‘‘ന താവാഹ’’ന്തിആദി.
മഗ്ഗവസേന വിയത്താതി സച്ചസമ്പടിവേധവേയ്യത്തിയേന ബ്യത്താ. തഥേവ വിനീതാതി മഗ്ഗവസേന കിലേസാനം സമുച്ഛേദവിനയനേന വിനീതാ. തഥാ വിസാരദാതി അരിയമഗ്ഗാധിഗമേനേവ സത്ഥുസാസനേ വേസാരജ്ജപ്പത്തിയാ വിസാരദാ, സാരജ്ജകരാനം ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദിപാപധമ്മാനം വിഗമേന വിസാരദഭാവം പത്താതി അത്ഥോ. യസ്സ സുതസ്സ വസേന വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരണം സമ്ഭവതി, തം ഇധ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ‘‘സുത’’ന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘തേപിടകവസേനാ’’തി. തിണ്ണം പിടകാനം സമൂഹോ തേപിടകം, തീണി വാ പിടകാനി തിപിടകം, തിപിടകമേവ തേപിടകം, തസ്സ വസേന. തമേവാതി യം തം തേപിടകം സോതബ്ബഭാവേന ‘‘സുത’’ന്തി വുത്തം, തമേവ. ധമ്മന്തി പരിയത്തിധമ്മം. ധാരേന്തീതി സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തസീഹവസം വിയ അവിനസ്സന്തം കത്വാ സുപ്പഗുണസുപ്പവത്തിഭാവേന ധാരേന്തി ഹദയേ ഠപേന്തി. ഇതി പരിയത്തിധമ്മവസേന ബഹുസ്സുതധമ്മധരഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പടിവേധധമ്മവസേനപി തം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. അരിയധമ്മസ്സാതി മഗ്ഗഫലധമ്മസ്സ, നവവിധസ്സാപി വാ ലോകുത്തരധമ്മസ്സ. അനുധമ്മഭൂതന്തി അധിഗമായ അനുരൂപധമ്മഭൂതം. അനുച്ഛവികപടിപദന്തി ച തമേവ വിപസ്സനാധമ്മമാഹ, ഛബ്ബിധാ വിസുദ്ധിയോ വാ. അനുധമ്മന്തി തസ്സാ യഥാവുത്തപടിപദായ അനുരൂപം അഭിസല്ലേഖിതം അപ്പിച്ഛതാദിധമ്മം. ചരണസീലാതി സമാദായ പവത്തനസീലാ. അനു മഗ്ഗഫലധമ്മോ ഏതിസ്സാതി വാ അനുധമ്മാ, വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ, തസ്സാ ചരണസീലാ. അത്തനോ ആചരിയവാദന്തി അത്തനോ ആചരിയസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വാദം. സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ആചാരസിക്ഖാപനേന ആചരിയോ, ഭഗവാ. തസ്സ വാദോ, ചതുസച്ചദേസനാ.
ആചിക്ഖിസ്സന്തീതി ആദിതോ കഥേസ്സന്തി, അത്തനാ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേന പരേ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ദേസേസ്സന്തീതി വാചേസ്സന്തി, പാളിം സമ്മാ പബോധേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. പഞ്ഞാപേസ്സന്തീതി പജാനാപേസ്സന്തി, സങ്കാപേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. പട്ഠപേസ്സന്തീതി പകാരേഹി ഠപേസ്സന്തി, പകാസേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. വിവരിസ്സന്തീതി വിവടം കരിസ്സന്തി. വിഭജിസ്സന്തീതി വിഭത്തം കരിസ്സന്തി. ഉത്താനിം കരിസ്സന്തീതി അനുത്താനം ഗമ്ഭീരം ഉത്താനം പാകടം കരിസ്സന്തി. സഹ ധമ്മേനാതി ഏത്ഥ ധമ്മ-സദ്ദോ കാരണപരിയായോ ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൨൭൦) വിയാതി ആഹ ‘‘സഹേതുകേന സകാരണേന വചനേനാ’’തി. സപ്പാടിഹാരിയന്തി സനിസ്സരണം, യഥാ പരവാദം ഭഞ്ജിത്വാ സകവാദോ പതിട്ഠഹതി, ഏവം ഹേതുദാഹരണേഹി യഥാധിഗതമത്ഥം സമ്പാദേത്വാ ധമ്മം കഥേസ്സന്തി. തേനാഹ ‘‘നിയ്യാനികം കത്വാ ധമ്മം ദേസേസ്സന്തീ’’തി, നവവിധം ലോകുത്തരധമ്മം പബോധേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ‘‘പഞ്ഞാപേസ്സന്തീ’’തിആദീഹി ഛഹി പദേഹി ഛ അത്ഥപദാനി ദസ്സിതാനി, ആദിതോ പന ദ്വീഹി പദേഹി ഛ ബ്യഞ്ജനപദാനി. ഏത്താവതാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സംവണ്ണനാനയേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സിതം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം നേത്തിയം ‘‘ദ്വാദസപദാനി സുത്തം, തം സബ്ബം ബ്യഞ്ജനഞ്ച അത്ഥോ ചാ’’തി (നേത്തി. സങ്ഖാരേ).
സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതന്തി അധിസീലസിക്ഖാദിസിക്ഖത്തയസങ്ഗഹണം. സകലം സാസനബ്രഹ്മചരിയന്തി അനവസേസം സത്ഥുസാസനഭൂതം സേട്ഠചരിയം. സമിദ്ധന്തി സമ്മദേവ വഡ്ഢിതം. ഝാനസ്സാദവസേനാതി തേഹി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സമധിഗതഝാനസുഖവസേന. വുദ്ധിപ്പത്തന്തി ഉളാരപണീതഭാവഗമനേന സബ്ബസോ പരിവുദ്ധിം ഉപഗതം. സബ്ബപാലിഫുല്ലം വിയ അഭിഞ്ഞാസമ്പത്തിവസേന അഭിഞ്ഞാസമ്പദാഹി സാസനാഭിവുദ്ധിയാ മത്ഥകപ്പത്തിതോ. പതിട്ഠിതവസേനാതി പതിട്ഠാനവസേന, പതിട്ഠപ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. പടിവേധവസേന ബഹുനോ ജനസ്സ ഹിതന്തി ബാഹുജഞ്ഞം. തേനാഹ ‘‘ബഹുജനാഭിസമയവസേനാ’’തി. പുഥു പുഥുലം ഭൂതം ജാതം, പുഥു വാ പുഥുത്തം ഭൂതം പത്തന്തി പുഥുഭൂതം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബാകാര…പേ… പത്ത’’ന്തി. സുട്ഠു പകാസിതന്തി സുട്ഠു സമ്മദേവ ആദികല്യാണാദിഭാവേന പവേദിതം.
ആയുസങ്ഖാരഓസ്സജ്ജനവണ്ണനാ
൧൬൯. സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാതി അയം കായാദിവിഭാഗോ അത്തഭാവസഞ്ഞിതോ ദുക്ഖഭാരോ മയാ ഏത്തകം കാലം വഹിതോ, ഇദാനി പന ന വഹിതബ്ബോ, ഏതസ്സ അവഹനത്ഥം ചിരതരം കാലം അരിയമഗ്ഗസമ്ഭാരോ സമ്ഭതോ, സ്വായം അരിയമഗ്ഗോ പടിവിദ്ധോ, യതോ ഇമേ കായാദയോ അസുഭാദിതോ സമ്മദേവ പരിഞ്ഞാതാ, ചതുബ്ബിധമ്പി സമ്മാസതിം യഥാതഥം വിസയേ സുട്ഠു ഉപട്ഠിതം കത്വാ. ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി യസ്മാ ഇമസ്സ അത്തഭാവസഞ്ഞിതസ്സ ദുക്ഖഭാരസ്സ വഹനേ പയോജനഭൂതം അത്തഹിതം താവ മഹാബോധിമൂലേ ഏവ പരിസമാപിതം, പരഹിതം പന ബുദ്ധവേനേയ്യവിനയനം പരിസമാപിതബ്ബം, തം ഇദാനി മാസത്തയേനേവ പരിസമാപനം പാപുണിസ്സതി, തസ്മാ അഭാസി ‘‘വിസാഖപുണ്ണമായം പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി, ഏവം ബുദ്ധഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സബ്ബഭാഗേന നിച്ഛയം കത്വാ. ആയുസങ്ഖാരം വിസ്സജ്ജീതി ആയുനോ ജീവിതസ്സ അഭിസങ്ഖാരകം ഫലസമാപത്തിധമ്മം ‘‘ന സമാപജ്ജിസ്സാമീ’’തി വിസ്സജ്ജി തംവിസ്സജ്ജനേനേവ തേന അഭിസങ്ഖരിയമാനം ജീവിതസങ്ഖാരം ‘‘നപ്പവത്തേസ്സാമീ’’തി വിസ്സജ്ജി. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. ഠാനമഹന്തതായപി പവത്തിആകാരമഹന്തതായപി മഹന്തോ പഥവീകമ്പോ. തത്ഥ ഠാനമഹന്തതായ ഭൂമിചാലസ്സ മഹത്തം ദസ്സേതും ‘‘തദാ കിര…പേ… കമ്പിത്ഥാ’’തി വുത്തം. സാ പന ജാതിക്ഖേത്തഭൂതാ ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏവ, ന യാ കാചി, യാ മഹാഭിനീഹാരമഹാജാതിആദീസുപി കമ്പിത്ഥ. തദാപി തത്തികായ ഏവ കമ്പനേ കിം കാരണം? ജാതിക്ഖേത്തഭാവേന തസ്സേവ ആദിതോ പരിഗ്ഗഹസ്സ കതത്താ. പരിഗ്ഗഹകരണം ചസ്സ ധമ്മതാവസേന വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി പുരിമബുദ്ധാനമ്പി താവതകമേവ ജാതിക്ഖേത്തം അഹോസി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ദസസഹസ്സീ ലോകധാതൂ, നിസ്സദ്ദാ ഹോന്തി നിരാകുലാ…പേ… മഹാസമുദ്ദോ ആഭുജതി, ദസസഹസ്സീ പകമ്പതീ’’തി ച ആദി (ബു. വം. ൮൪-൯൧). ഉദകപരിയന്തം കത്വാ ഛപ്പകാരപവേധനേന അവീതരാഗേ ഭിംസേതീതി ഭിംസനോ, സോ ഏവ ഭിംസനകോതി ആഹ ‘‘ഭയജനകോ’’തി. ദേവഭേരിയോതി ദേവദുന്ദുഭിസദ്ദസ്സ പരിയായവചനമത്തം. ന ചേത്ഥ കാചി ഭേരീ ‘‘ദേവദുന്ദുഭീ’’തി അധിപ്പേതാ, അഥ ഖോ ഉപ്പാതഭാവേന ലബ്ഭമാനോ ആകാസഗതോ നിഗ്ഘോസസദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘ദേവോ’’തിആദി. ദേവോതി മേഘോ. തസ്സ ഹി അച്ഛഭാവേന ആകാസസ്സ വസ്സാഭാവേന സുക്ഖഗജ്ജിതസഞ്ഞിതേ സദ്ദേ നിച്ഛരന്തേ ദേവദുന്ദുഭിസമഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘ദേവോ സുക്ഖഗജ്ജിതം ഗജ്ജീ’’തി.
പീതിവേഗവിസ്സട്ഠന്തി ‘‘ഏവം ചിരതരം കാലം വഹിതോ അയം അത്തഭാവസഞ്ഞിതോ ദുക്ഖഭാരോ, ഇദാനി ന ചിരസ്സേവ നിക്ഖിപിസ്സതീ’’തി സഞ്ജാതസോമനസ്സോ ഭഗവാ സഭാവേനേവ പീതിവേഗവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേസി. ഏവം പന ഉദാനേന്തേന അയമ്പി അത്ഥോ സാധിതോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം അട്ഠകഥായം ‘‘കസ്മാ’’തിആദി വുത്തം.
തുലീയതീതി തുലന്തി തുല-സദ്ദോ കമ്മസാധനോതി ദസ്സേതും ‘‘തുലിത’’ന്തി വുത്തം. അപ്പാനുഭാവതായ പരിച്ഛിന്നം. തഥാ ഹി തം പരിതോ ഖണ്ഡിതഭാവേന ‘‘പരിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. പടിപക്ഖവിക്ഖമ്ഭനതോ ദീഘസന്താനതായ, വിപുലഫലതായ ച ന തുലം ന പരിച്ഛിന്നം. യേഹി കാരണേഹി പുബ്ബേ അവിസേസതോ മഹഗ്ഗതം ‘‘അതുല’’ന്തി വുത്തം, താനി കാരണാനി രൂപാവചരതോ ആരുപ്പസ്സ സാതിസയാനി വിജ്ജന്തീതി ‘‘അരൂപാവചരം അതുല’’ന്തി വുത്തം, ഇതരഞ്ച ‘‘തുല’’ന്തി, അപ്പവിപാകം തീസുപി കമ്മേസു യം തനുവിപാകം ഹീനം, തം തുലം. ബഹുവിപാകന്തി യം മഹാവിപാകം പണീതം, തം അതുലം. യം പനേത്ഥ മജ്ഝിമം, തം ഹീനം, ഉക്കട്ഠന്തി ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ദ്വീസു ഭാഗേസു പക്ഖിപിതബ്ബം. ഹീനത്തികവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ അപ്പബഹുവിപാകതം നിദ്ധാരേത്വാ തസ്സ വസേന തുലാതുലഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സമ്ഭവതി ഏതസ്മാതി സമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘സമ്ഭവസ്സ ഹേതുഭൂത’’ന്തി. നിയകജ്ഝത്തരതോതി സസന്താനധമ്മേസു വിപസ്സനാവസേന, ഗോചരാസേവനായ ച നിരതോ. സവിപാകം സമാനം പവത്തിവിപാകമത്തദായികമ്മം സവിപാകട്ഠേന സമ്ഭവം. ന ച തം കാമാദിഭവാഭിസങ്ഖാരകന്തി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘സമ്ഭവ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഭവസങ്ഖാര’’ന്തി വുത്തം. ഓസ്സജ്ജീതി അരിയമഗ്ഗേന അവസ്സജ്ജി. കവചം വിയ അത്തഭാവം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതം അത്തനി സമ്ഭൂതത്താ അത്തസമ്ഭവം കിലേസഞ്ച അഭിന്ദീതി കിലേസഭേദസഹഭാവികമ്മോസ്സജ്ജനം ദസ്സേന്തോ തദുഭയസ്സ കാരണം അവോച ‘‘അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ’’തി.
തീരേന്തോതി ‘‘ഉപ്പാദോ ഭയം, അനുപ്പാദോ ഖേമ’’ന്തിആദിനാ വീമംസന്തോ. ‘‘തുലേന്തോ തീരേന്തോ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി ആദിം വത്വാ ഭവസങ്ഖാരസ്സ അവസ്സജ്ജനാകാരം സരൂപതോ ദസ്സേസി. ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിനാ പന ഉദാനവണ്ണനായം ആദിതോ വുത്തമത്ഥം നിഗമനവസേന ദസ്സേസി.
മഹാഭൂമിചാലവണ്ണനാ
൧൭൧. യന്തി കരണേ വാ അധികരണേ വാ പച്ചത്തവചനന്തി അധിപ്പായേന ആഹ ‘‘യേന സമയേന, യസ്മിം വാ സമയേ’’തി. ഉക്ഖേപകവാതാതി ഉദകസന്ധാരകവാതം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ ഠിതട്ഠാനതോ ഖേപകവാതാ. ‘‘സട്ഠി…പേ… ബഹല’’ന്തി ഇദം തസ്സ വാതസ്സ ഉബ്ബേധപ്പമാണമേവ ഗഹേത്വാ വുത്തം, ആയാമവിത്ഥാരതോ പന ദസസഹസ്സചക്കവാളപ്പമാണമ്പി ഉദകസന്ധാരകവാതം ഉപച്ഛിന്ദതിയേവ. ആകാസേതി പുബ്ബേ വാതേന പതിട്ഠിതോകാസേ. പുന വാതോതി ഉക്ഖേപകവാതേ തഥാകത്വാ വിഗതേ ഉദകസന്ധാരകവാതോ പുന ആബന്ധിത്വാ ഗണ്ഹാതി യഥാ തം ഉദകം ന ഭസ്സതി, ഏവം ഉത്ഥമ്ഭേന്തം ആബന്ധനവിതാനവസേന ബന്ധിത്വാ ഗണ്ഹാതി. തതോ ഉദകം ഉഗ്ഗച്ഛതീതി തതോ ആബന്ധിത്വാ ഗഹണതോ തേന വാതേന ഉത്ഥമ്ഭിതം ഉദകം ഉഗ്ഗച്ഛതി ഉപരി ഗച്ഛതി. ഹോതിയേവാതി അന്തരന്തരാ ഹോതിയേവ. ബഹലഭാവേനാതി മഹാപഥവിയാ മഹന്തഭാവേന. സകലാ ഹി മഹാപഥവീ തദാ ഓഗ്ഗച്ഛതി, ഉഗ്ഗച്ഛതി ച, തസ്മാ കമ്പനം ന പഞ്ഞായതി.
ഇജ്ഝനസ്സാതി ഇച്ഛിതത്ഥസിജ്ഝനസ്സ. അനുഭവിതബ്ബസ്സഇസ്സരിയസമ്പത്തിആദികസ്സ. പരിത്താതി പടിലദ്ധമത്താ നാതിസുഭാവിതാ. തഥാ ച ഭാവനാ ബലവതീ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദുബ്ബലാ’’തി. സഞ്ഞാസീസേന ഹി ഭാവനാ വുത്താ. അപ്പമാണാതി പഗുണാ സുഭാവിതാ. സാ ഹി ഥിരാ ദള്ഹതരാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ബലവാ’’തി. ‘‘പരിത്താ പഥവീസഞ്ഞാ, അപ്പമാണാ ആപോസഞ്ഞാ’’തി ദേസനാമത്തമേവ, ആപോസഞ്ഞായ പന സുഭാവിതായ പഥവീകമ്പോ സുഖേനേവ ഇജ്ഝതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. സംവേജേന്തോ ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ പമത്തം സക്കം ദേവരാജാനം. വീമംസന്തോ വാ താവദേവ സമധിഗതം അത്തനോ ഇദ്ധിബലം. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ പാസാദകമ്പനം പാകടന്തി തം അനാമസിത്വാ സങ്ഘരക്ഖിതസാമണേരസ്സ പാസാദകമ്പനം ദസ്സേതും ‘‘സോ കിരായസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. പൂതിമിസ്സോ ഗന്ധോ ഏതസ്സാതി പൂതിഗന്ധോ, തേന പൂതിഗന്ധേനേവ അധിഗതമാതുകുച്ഛിസമ്ഭവം വിയ ഗന്ധേനേവ സീസേന, അതിവിയ ദാരകോ ഏവാതി അത്ഥോ.
ആചരിയന്തി ആചരിയൂപദേസം. ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരോ നാമ ഇദ്ധിവിധപ്പടിപക്ഖാദീഭാവേന ഇച്ഛിതബ്ബോ, സോ ച ഉപായേ കോസല്ലസ്സ അത്തനാ ന സമ്മാ ഉഗ്ഗഹിതത്താ ന താവ സിക്ഖിതോതി ആഹ ‘‘അസിക്ഖിത്വാവ യുദ്ധം പവിട്ഠോസീ’’തി. ‘‘പിലവന്ത’’ന്തി ഇമിനാ സകലമേവ പാസാദവത്ഥും ഉദകം കത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബപാസാദോവ തത്ഥ പിലവതീതി ദസ്സേതി. അധിട്ഠാനക്കമം പന ഉപമായ ദസ്സേന്തോ ‘‘താത…പേ… ജാനാഹീ’’തി ആഹ. തത്ഥ കപല്ലകപൂവന്തി ആസിത്തകപൂവം, തം പചന്താ കപാലേ പഠമം കിഞ്ചി പിട്ഠം ഠപേത്വാ അനുക്കമേന വഡ്ഢേത്വാ അന്തന്തേന പരിച്ഛിന്ദന്തി പൂവം സമന്തതോ പരിച്ഛിന്നം കത്വാ ഠപേന്തി, ഏവം ‘‘ആപോകസിണവസേന ‘പാസാദേന പതിട്ഠിതട്ഠാനം ഉദകം ഹോതൂ’തി അധിട്ഠഹന്തോ സമന്തതോ പാസാദസ്സ യാവ പരിയന്താ യഥാ ഉദകം ഹോതി, തഥാ അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി ഉപമായ ഉപദിസതി.
മഹാപദാനേ വുത്തമേവാതി ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ തുസിതാ കായാ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൮) വത്വാ ‘‘അയഞ്ച ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു സങ്കമ്പതി സമ്പകമ്പതി സമ്പവേധതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൮), തഥാ ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൦) വത്വാ ‘‘അയഞ്ച ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു സങ്കമ്പതി സമ്പകമ്പതി സമ്പവേധതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൨) ച മഹാബോധിസത്തസ്സ ഗബ്ഭോക്കന്തിയം, അഭിജാതിയഞ്ച ധമ്മതാവസേന മഹാപദാനേപഥവീകമ്പസ്സ വുത്തത്താ ഇതരേസുപി ചതൂസു ഠാനേസു പഥവീകമ്പോ ധമ്മതാവസേനേവാതി മഹാപദാനേഅത്ഥതോ വുത്തം ഏവാതി അധിപ്പായോ.
ഇദാനി നേസം പഥവീകമ്പനം കാരണതോ, പവത്തിആകാരതോ ച വിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘ഇതി ഇമേസൂ’’തിആദി വുത്തം. ധാതുകോപേനാതി ഉക്ഖേപകധാതുസങ്ഖാതായ വായോധാതുയാ പകോപേന. ഇദ്ധാനുഭാവേനാതി ഞാണിദ്ധിയാ വാ കമ്മവിപാകജിദ്ധിയാ വാ പഭാവേന, തേജേനാതി അത്ഥോ. പുഞ്ഞതേജേനാതി പുഞ്ഞാനുഭാവേന, മഹാബോധിസത്തസ്സ പുഞ്ഞബലേനാതി അത്ഥോ. ഞാണതേജേനാതി പടിവേധഞാണാനുഭാവേന. സാധുകാരദാനവസേനാതി യഥാ അനഞ്ഞസാധാരണേന പടിവേധഞാണാനുഭാവേന അഭിഹതാ മഹാപഥവീ അഭിസമ്ബോധിയം അകമ്പിത്ഥ, ഏവം അനഞ്ഞസാധാരണേന ദേസനാഞാണാനുഭാവേന അഭിഹതാ മഹാപഥവീ അകമ്പിത്ഥ, തം പനസ്സാ സാധുകാരദാനം വിയ ഹോതീതി ‘‘സാധുകാരദാനവസേനാ’’തി വുത്തം.
യേന പന ഭഗവാ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണ- (ദീ. നി. ൨.൩൩; ൩.൧൯൮; മ. നി. ൨.൩൮൫) വിചിത്രരൂപകായോ സബ്ബാകാരപരിസുദ്ധസീലക്ഖന്ധാദിഗുണരതനസമിദ്ധിധമ്മകായോ പുഞ്ഞമഹത്തഥാമമഹത്തയസമഹആഇദ്ധിമഹത്തപഞ്ഞാമഹത്താനം പരമുക്കംസഗതോ അസമോ അസമസമോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അത്തനോ അത്തഭാവസഞ്ഞിതം ഖന്ധപഞ്ചകം കപ്പം വാ കപ്പാവസേസം വാ ഠപേതും സമത്ഥോപി സങ്ഖതധമ്മം പടിജിഗുച്ഛനാകാരപ്പവത്തേന ഞാണവിസേസേന തിണായപി അമഞ്ഞമാനോ ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനവിധിനാ നിരപേക്ഖോ ഓസ്സജ്ജി. തദനുഭാവാഭിഹതാ മഹാപഥവീ ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനേ അകമ്പിത്ഥ, തം പനസ്സാ കാരുഞ്ഞസഭാവസണ്ഠിതാ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘കാരുഞ്ഞസഭാവേനാ’’തി. യസ്മാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബാനസമയേ ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖ്യാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജി അന്തരന്തരാ ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനേന, തസ്സ പുബ്ബഭാഗേ സാതിസയം തിക്ഖം സൂരം വിപസ്സനാഞാണഞ്ച പവത്തേസി, ‘‘യദത്ഥഞ്ച മയാ ഏവം സുചിരകാലം അനഞ്ഞസാധാരണോ പരമുക്കംസഗതോ ഞാണസമ്ഭാരോ സമ്ഭതോ, അനുത്തരോ ച വിമോക്ഖോ സമധിഗതോ, തസ്സ വത മേ സിഖാപ്പത്തഫലഭൂതാ അച്ചന്തനിട്ഠാ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതു അജ്ജ സമിജ്ഝതീ’’തി ഭിയ്യോ അതിവിയ സോമനസ്സപ്പത്തസ്സ ഭഗവതോ പീതിവിപ്ഫാരാദിഗുണവിപുലതരാനുഭാവോ പരേഹി അസാധാരണഞാണാതിസയോ ഉദപാദി, യസ്സ സമാപത്തിബലസമുപബ്രൂഹിതസ്സ ഞാണാതിസയസ്സ ആനുഭാവം സന്ധായ ഇദം വുത്തം ‘‘ദ്വേമേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമസമവിപാകാ’’തിആദി (ഉദാ. ൭൫), തസ്മാ തസ്സ ആനുഭാവേന സമഭിഹതാ മഹാപഥവീ അകമ്പിത്ഥ. തം പനസ്സാ തസ്സം വേലായം ആരോദനാകാരപ്പത്തി വിയ ഹോതീതി ‘‘അട്ഠമോ ആരോദനേനാ’’തി വുത്തം.
ഇദാനി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമന്തേ’’തിആദിമാഹ. അയം പനത്ഥോതി ‘‘സാധുകാരദാനവസേനാ’’തിആദിനാ വുത്തോ അത്ഥോ. പഥവീദേവതായ വസേനാതി ഏത്ഥ സമുദ്ദദേവതാ വിയ മഹാപഥവിയാ അധിദേവതാ കിര നാമ അത്ഥി. താദിസേ കാരണേ സതി തസ്സാ ചിത്തവസേന അയം മഹാപഥവീ സങ്കമ്പതി സമ്പകമ്പതി സമ്പവേധതി, യഥാ വാതവലാഹകദേവതാനം ചിത്തവസേന വാതാ വായന്തി, സീതുണ്ഹഅബ്ഭവസ്സവലാഹകദേവതാനം ചിത്തവസേന സീതാദയോ ഭവന്തി. തഥാ ഹി വിസാഖപുണ്ണമായം അഭിസമ്ബോധിഅത്ഥം ബോധിരുക്ഖമൂലേ നിസിന്നസ്സ ലോകനാഥസ്സ അന്തരായകരണത്ഥം ഉപട്ഠിതം മാരബലം വിധമിതും –
‘‘അചേതനായം പഥവീ, അവിഞ്ഞായ സുഖം ദുഖം;
സാപി ദാനബലാ മയ്ഹം, സത്തക്ഖത്തും പകമ്പഥാ’’തി. (ചരിയാ. ൧.൧൨൪) –
വചനസമനന്തരം മഹാപഥവീ ഭിജ്ജിത്വാ സപരിസം മാരം പരിവത്തേസി. ഏതന്തി സാധുകാരദാനാദി. യദിപി നത്ഥി അചേതനത്താ, ധമ്മതാവസേന പന വുത്തനയേന സിയാതി സക്കാ വത്തും. ധമ്മതാ പന അത്ഥതോ ധമ്മസഭാവോ, സോ പുഞ്ഞധമ്മസ്സ വാ ഞാണധമ്മസ്സ വാ ആനുഭാവസഭാവോതി. തയിദം സബ്ബം വിചാരിതമേവ, ഏവഞ്ച കത്വാ –
‘‘ഇമേ ധമ്മേ സമ്മസതോ, സഭാവസരസലക്ഖണേ;
ധമ്മതേജേന വസുധാ, ദസസഹസ്സീ പകമ്പഥാ’’തി. (ബു. വം. ൧.൧൬൬);
ആദി വചനഞ്ച സമത്ഥിതം ഹോതി.
നിദ്ദിട്ഠനിദസ്സനന്തി നിദ്ദിട്ഠസ്സ അത്ഥസ്സ നിയ്യാതനം, നിഗമനന്തി അത്ഥോ. ഏത്താവതാതി പഥവീകമ്പാദിഉപ്പാദജനനേന ചേവ പഥവീകമ്പസ്സ ഭഗവതോ ഹേതുനിദസ്സനേന ച. ‘‘അദ്ധാ അജ്ജ ഭഗവതാ ആയുസങ്ഖാരോ ഓസ്സട്ഠോ’’തി സല്ലക്ഖേസി പാരിസേസഞായേന. ഏവഞ്ഹി തദാ ഥേരോ തമത്ഥം വീമംസേയ്യ നായം ഭൂമികമ്പോ ധാതുപ്പകോപഹേതുകോ തസ്സ അപഞ്ഞായമാനരൂപത്താ, ബാഹിരകോപി ഇസി ഏവം മഹാനുഭാവോ ബുദ്ധകാലേ നത്ഥി, സാസനികോപി സത്ഥു അനാരോചേത്വാ ഏവം കരോന്തോ നാമ നത്ഥി, സേസാനം പഞ്ചന്നം ഇദാനി അസമ്ഭവോ, ഏവം ഭൂമികമ്പോ ചായം മഹാഭിംസനകോ സലോമഹംസോ അഹോസി, തസ്മാ പാരിസേസതോ ആഹ ‘‘അജ്ജ ഭഗവതാ ആയുസങ്ഖാരോ ഓസ്സട്ഠോതി സല്ലക്ഖേസീ’’തി.