൨. മഹാനിദാനസുത്തവണ്ണനാ

നിദാനവണ്ണനാ

൯൫. ജനപദിനോതി ജനപദവന്തോ, ജനപദസ്സ വാ ഇസ്സരസാമിനോ രാജകുമാരാ ഗോത്തവസേന കുരൂ നാമ. തേസം നിവാസോ യദി ഏകോ ജനപദോ, കഥം ബഹുവചനന്തി ആഹ ‘‘രുള്ഹിസദ്ദേനാ’’തി. അക്ഖരചിന്തകാ ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു യുത്തേ വിയ ഈദിസലിങ്ഗവചനാനി ഇച്ഛന്തി. അയമേത്ഥ രുള്ഹി യഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘അങ്ഗേസു വിഹരതി, മല്ലേസു വിഹരതീ’’തി ച. തബ്ബിസേസനേപി ജനപദസദ്ദേ ജാതിസദ്ദേ ഏകവചനമേവ. അട്ഠകഥാചരിയാ പനാതി പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതനോ, തേന ‘‘പുഥുഅത്ഥവിസയതായ ഏവേതം പുഥുവചന’’ന്തി ‘‘ബഹുകേ പനാ’’തിആദിനാ വക്ഖമാനം വിസേസം ജോതേതി. സുത്വാതി മന്ധാതുമഹാരാജസ്സ ആനുഭാവദസ്സനാനുസാരേന പരമ്പരാനുഗതം കഥം സുത്വാ. അനുസംയായന്തേനാതി അനുവിചരന്തേന. ഏതേസം ഠാനന്തി ചന്ദിമസൂരിയമുഖേന ചാതുമഹാരാജികഭവനമാഹ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ അഗമാസീ’’തിആദി. സോതി മന്ധാതുമഹാരാജാ. തന്തി ചാതുമഹാരാജികരജ്ജം. ഗഹേത്വാതി സമ്പടിച്ഛിത്വാ. പുന പുച്ഛി പരിണായകരതനം.

ദോവാരികഭൂമിയം തിട്ഠന്തി സുധമ്മായ ദേവസഭായ, ദേവപുരസ്സ ച ചതൂസു ദ്വാരേസു ആരക്ഖായ അധിഗതത്താ. ‘‘ദിബ്ബരുക്ഖസഹസ്സപടിമണ്ഡിത’’ന്തി ഇദം ‘‘ചിത്തലതാവന’’ന്തിആദീസുപി യോജേതബ്ബം.

പഥവിയം പതിട്ഠാസീതി ഭസ്സിത്വാ പഥവിയാ ആസന്നട്ഠാനേ അട്ഠാസി. ന ഹി ചക്കരതനം ഭൂമിയം പതതി, തഥാഠിതഞ്ച നചിരസ്സേവ അന്തരധായി തേനത്തഭാവേന ചക്കവത്തിഇസ്സരിയസ്സ അഭാവതോ. ‘‘ചിരതരം കാലം ഠത്വാ’’തി അപരേ. രാജാ ഏകകോവ അഗമാസി അത്തനോ ആനുഭാവേന. മനുസ്സഭാവോതി മനുസ്സഗന്ധസരീരനിസ്സന്ദാദിമനുസ്സഭാവോ. പാതുരഹോസീതി ദേവലോകേ പവത്തിവിപാകദായിനോ അപരാപരിയായ വേദനീയസ്സ കമ്മസ്സ കതോകാസത്താ സബ്ബദാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികതാ മാലാമിലായനാദി ദിബ്ബഭാവോ പാതുരഹോസി. തദാ മനുസ്സാനം അസങ്ഖേയ്യായുകതായ സക്കരജ്ജം കാരേത്വാ. ‘‘കിം മേ ഇമിനാ ഉപദ്ധരജ്ജേനാ’’തി അത്രിച്ഛതായ അതിത്തോവ. മനുസ്സലോകേ ഉതുനോ കക്ഖളതായ വാതാതപേന ഫുട്ഠഗത്തോ കാലമകാസി.

അവയവേസു സിദ്ധോ വിസേസോ സമുദായസ്സ വിസേസകോ ഹോതീതി ഏകമ്പി രട്ഠം ബഹുവചനേന വോഹരിയതി.

ദ-കാരേന അത്ഥം വണ്ണയന്തി നിരുത്തിനയേന. കമ്മാസോതി കമ്മാസപാദോ വുച്ചതി ഉത്തരപദലോപേന യഥാ ‘‘രൂപഭവോ രൂപ’’ന്തി. കഥം പന സോ ‘‘കമ്മാസപാദോ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘തസ്സ കിരാ’’തിആദി. ദമിതോതി ഏത്ഥ കീദിസം ദമനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘പോരിസാദഭാവതോ പടിസേധിതോ’’തി. ‘‘ഇമേ പന ഥേരാതി മജ്ഝിമഭാണകാ’’തി കേചി. അപരേ പന ‘‘അട്ഠകഥാചരിയാ’’തി, ‘‘ദീഘഭാണകാ’’തി വദന്തി. ഉഭയഥാപി ചൂളകമ്മാസദമ്മം സന്ധായ തഥാ വദന്തി. യക്ഖിനിപുത്തോ ഹി കമ്മാസപാദോ അലീനസത്തുകുമാരകാലേ (ചരിയാ. ൨.൭൫) ബോധിസത്തേന തത്ഥ ദമിതോ. സുതസോമകാലേ (ജാ. ൨.൨൧.൩൭൧) പന ബാരാണസിരാജാ പോരിസാദഭാവപടിസേധനേന യത്ഥ ദമിതോ, തം മഹാകമ്മാസദമ്മം നാമ. ‘‘പുത്തോ’’തി വത്വാ ‘‘അത്രജോ’’തി വചനം ഓരസപുത്തഭാവദസ്സനത്ഥം.

യേഹി ആവസിതപ്പദേസോ ‘‘കുരുരട്ഠ’’ന്തി നാമം ലഭി, തേ ഉത്തരകുരുതോ ആഗതമനുസ്സാ തത്ഥ രക്ഖിതനിയാമേനേവ പഞ്ച സീലാനി രക്ഖിംസു. തേസം ദിട്ഠാനുഗതിയാ പച്ഛിമജനതാതി സോ ദേസധമ്മവസേന അവിച്ഛേദതോ പവത്തമാനോ കുരുവത്തധമ്മോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. അയഞ്ച അത്ഥോ കുരുധമ്മജാതകേന ദീപേതബ്ബോ. സോ അപരഭാഗേ പഠമം യത്ഥ സംകിലിട്ഠോ ജാതോ, തം ദസ്സേതും ‘‘കുരുരട്ഠവാസീന’’ന്തിആദി വുത്തം. യത്ഥ ഭഗവതോ വസനോകാസഭൂതോ കോചി വിഹാരോ ന ഹോതി, തത്ഥ കേവലം ഗോചരഗാമകിത്തനം നിദാനകഥായ പകതി യഥാ തം സക്കേസു വിഹരതി ദേവദഹം നാമ സക്യാനം നിഗമോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അവസനോകാസതോ’’തിആദിമാഹ.

‘‘ആയസ്മാ’’തി വാ ‘‘ദേവാനം പിയാ’’തി വാ ‘‘തത്ര ഭവ’’ന്തി വാ പിയസമുദാഹാരോ ഏസോതി ആഹ ‘‘ആയസ്മാതി പിയവചനമേത’’ന്തി. തയിദം പിയവചനം ഗരുഗാരവവസേന വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഗാരവവചനമേത’’ന്തി.

അതിദൂരഅച്ചാസന്നവജ്ജനേന നാതിദൂരനാച്ചാസന്നം നാമ ഗഹിതം, തം പന അവകംസതോ ഉഭിന്നം പസാരിതഹത്ഥാനം സങ്ഘട്ടനേന വേദിതബ്ബം. ചക്ഖുനാ ചക്ഖും ആഹച്ച ദട്ഠബ്ബം ഹോതി, തേനാപി അഗാരവമേവ കതം ഹോതി. ഗീവം പരിവത്തേത്വാതി പരിവത്തനവസേന ഗീവം പസാരേത്വാ.

കുലസങ്ഗഹത്ഥായാതി കുലാനുദ്ദയതാവസേന കുലാനം അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥായ സഹസ്സഭണ്ഡികം നിക്ഖിപന്തോ വിയ ഭിക്ഖപടിഗ്ഗണ്ഹനേന തേസം മഹതോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദസ്സ ജനനേന. പടിസമ്മജ്ജിത്വാതി അന്തേവാസികേഹി സമ്മജ്ജനട്ഠാനം സക്കച്ചകാരിതായ പുന സമ്മജ്ജിത്വാ. തിക്ഖത്തുന്തി ‘‘ആദിതോ പട്ഠായ അന്ത’’ന്തിആദിനാ വുത്തചതുരാകാരൂപസഞ്ഹിതേ തയോ വാരേ, തേനസ്സ ദ്വാദസക്ഖത്തും സമ്മസിതഭാവമാഹ.

അമ്ഹാകം ഭഗവതോ ഗമ്ഭീരഭാവേനേവ കഥിതത്താ സേസബുദ്ധേഹിപി ഏവമേവ കഥിതോതി ധമ്മന്വയേ ഠത്വാ വുത്തം ‘‘സബ്ബബുദ്ധേഹി…പേ… കഥിതോ’’തി. സാലിന്ദന്തി സപരിഭണ്ഡം. ‘‘സിനേരും ഉക്ഖിപന്തോവിയാ’’തി ഇമിനാ താദിസായ ദേസനായ സുദുക്കരഭാവമാഹ. സുത്തമേവ ‘‘സുത്തന്തകഥ’’ന്തി ആഹ ധമ്മക്ഖന്ധഭാവതോ. യഥാ വിനയപണ്ണത്തിഭൂമന്തരസമയന്തരാനം വിജാനനം അനഞ്ഞസാധാരണം സബ്ബഞ്ഞുതഞാണസ്സേവ വിസയോ, ഏവം അന്തദ്വയവിനിമുത്തസ്സ കാരകവേദകരഹിതസ്സ പച്ചയാകാരസ്സ വിഭജനം പീതി ദസ്സേതും ‘‘ബുദ്ധാനഞ്ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഠാനാനീതി കാരണാനി. ഗജ്ജിതം മഹന്തം ഹോതീതി തം ദേസേതബ്ബസ്സേവ അനേകവിധതായ, ദുവിഞ്ഞേയ്യതായ ച നാനാനയേഹി പവത്തമാനം ദേസനാഗജ്ജിതം മഹന്തം വിപുലം, ബഹുഭേദഞ്ച ഹോതി. ഞാണം അനുപവിസതീതി തതോ ഏവ ദേസനാഞാണം ദേസേതബ്ബധമ്മേ വിഭാഗസോ കുരുമാനം അനു അനു പവിസതി, തേന അനുപവിസ്സ ഠിതം വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. ബുദ്ധഞാണസ്സ മഹന്തഭാവോ പഞ്ഞായതീതി ഏവംവിധസ്സ നാമ ധമ്മസ്സ ദേസകം, പടിവേധകഞ്ചാതി ബുദ്ധാനം ദേസനാഞാണസ്സ, പടിവേധഞാണസ്സ ച ഉളാരഭാവോ പാകടോ ഹോതി. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ‘‘സബ്ബം വചീകമ്മം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്ത’’ന്തി (മഹാനി. ൬൯, ൧൬൯; ചൂളനി. ൮൫; പടി. മ. ൩.൫; നേത്തി. ൧൪) വചനതോ സബ്ബാപി ഭഗവതോ ദേസനാ ഞാണരഹിതാ നത്ഥി, സീഹസമാനവുത്തിതായ സബ്ബത്ഥ സമാനപ്പവത്തി. ദേസേതബ്ബവസേന പന ദേസനാ വിസേസതോ ഞാണേന അനുപവിട്ഠാ, ഗമ്ഭീരതരാ ച ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. കഥം പന വിനയപഞ്ഞത്തിം പത്വാ ദേസനാ തിലക്ഖണബ്ഭാഹതാ സുഞ്ഞതപടിസംയുത്താ ഹോതീതി? തത്ഥാപി സന്നിസിന്നപരിസായ അജ്ഝാസയാനുരൂപം പവത്തമാനാ ദേസനാ സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാദിവിഭാവനം, സബ്ബധമ്മാനം അത്തത്തനിയതാഭാവപ്പകാസനഞ്ച ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘അനേകപരിയായേന ധമ്മിം കഥം കത്വാ’’തിആദി.

ആപജ്ജാതി പത്വാ യഥാ ഞാണകോഞ്ചനാദം വിസ്സജ്ജേതി, ഏവം പാപുണിത്വാ.

പമാണാതിക്കമേതി അപരിമാണത്ഥേ ‘‘യാവഞ്ചിദം തേന ഭഗവതാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൪) വിയ. അപരിമേയ്യഭാവജോതനോ ഹി അയം യാവ-സദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘അതിഗമ്ഭീരോ അത്ഥോ’’തി. അവഭാസതീതി ഞായതി ഉപട്ഠാതി. ഞാണസ്സ തഥാ ഉപട്ഠാനഞ്ഹി സന്ധായ ‘‘ദിസ്സതീ’’തി വുത്തം. നനു ഏസ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഏകന്തഗമ്ഭീരോവ, തത്ഥ കസ്മാ ഗമ്ഭീരാവഭാസതാ ജോതിതാതി? സച്ചമേതം, ഏകന്തഗമ്ഭീരതാദസ്സനത്ഥമേവ പനസ്സ ഗമ്ഭീരാവഭാസഗ്ഗഹണം. തസ്മാ അഞ്ഞത്ഥ ലബ്ഭമാനം ചതുകോടികം ബ്യതിരേകമുഖേന നിദസ്സേത്വാ തം ഏവസ്സ ഏകന്തഗമ്ഭീരതം വിഭാവേതും ‘‘ഏകഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏതം നത്ഥീതി അഗമ്ഭീരോ, അഗമ്ഭീരാവഭാസോ ചാതി ഏതം ദ്വയം നത്ഥി, തേന യഥാദസ്സിതേ ചതുകോടികേ പച്ഛിമാ ഏക കോടി ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി.

യേഹി ഗമ്ഭീരഭാവേഹി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ‘‘ഗമ്ഭീരോ’’തി വുച്ചതി, തേ ചതൂഹി ഉപമാഹി ഉല്ലിങ്ഗേന്തോ ‘‘ഭവഗ്ഗഗ്ഗഹണായാ’’തിആദിമാഹ. യഥാ ഭവഗ്ഗം ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഗഹേതും ന സക്കാ ദൂരഭാവതോ, ഏവം സങ്ഖാരാദീനം അവിജ്ജാദിപച്ചയസമ്ഭൂതസമുദാഗതട്ഠോ പാകതികഞാണേന ഗഹേതും ന സക്കാ. യഥാ സിനേരും ഭിന്ദിത്വാ മിഞ്ജം പബ്ബതരസം പാകതികപുരിസേന നീഹരിതും ന സക്കാ, ഏവം പടിച്ചസമുപ്പാദഗതേ ധമ്മത്ഥാദികേ പാകതികഞാണേന ഭിന്ദിത്വാ വിഭജ്ജ പടിവിജ്ഝനവസേന ജാനിതും ന സക്കാ. യഥാ മഹാസമുദ്ദം പാകതികപുരിസസ്സ ബാഹുദ്വയേന പധാരിതും ന സക്കാ, ഏവം വേപുല്ലട്ഠേന മഹാസമുദ്ദസദിസം പടിച്ചസമുപ്പാദം പാകതികഞാണേന ദേസനാവസേന പധാരിതും ന സക്കാ. യഥാ മഹാപഥവിം പരിവത്തേത്വാ പാകതികപുരിസസ്സ പഥവോജം ഗഹേതും ന സക്കാ, ഏവം ‘‘ഇത്ഥം അവിജ്ജാദയോ സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയാ ഹോന്തീ’’തി തേസം പച്ചയഭാവോ പാകതികഞാണേന നീഹരിത്വാ ഗഹേതും ന സക്കാതി. ഏവം ചതുബ്ബിധഗമ്ഭീരതാവസേന ചതസ്സോ ഉപമാ യോജേതബ്ബാ. പാകതികഞാണവസേന ചായമത്ഥയോജനാ കതാ ദിട്ഠസച്ചാനം തത്ഥ പടിവേധസഭാവതോ, തഥാപി യസ്മാ സാവകാനം, പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച തത്ഥ സപ്പദേസമേവ ഞാണം, ബുദ്ധാനംയേവ നിപ്പദേസം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ബുദ്ധവിസയം പഞ്ഹ’’ന്തിആദി.

ഉസ്സാദേന്തോതി പഞ്ഞായ ഉക്കംസേന്തോ, ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോതി അത്ഥോ. അപസാദേന്തോതി നിബ്ഭച്ഛന്തോ, നിഗ്ഗണ്ഹന്തോതി അത്ഥോ.

ഉസ്സാദനാവണ്ണനാ

തേനാതി മഹാപഞ്ഞാഭാവേന. തത്ഥാതി ഥേരസ്സ സതിപി ഉത്താനഭാവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സഅഞ്ഞേസം ഗമ്ഭീരഭാവേ. സുഭോജനരസപുട്ഠസ്സാതി സുന്ദരേന ഭോജനരസേന പോസിതസ്സ. കതയോഗസ്സാതി നിബദ്ധപയോഗേന കതപരിചയസ്സ. മല്ലപാസാണന്തി മല്ലേഹി മഹബ്ബലേഹേവ ഉക്ഖിപിതബ്ബപാസാണം. കുഹിം ഇമസ്സ ഭാരിയട്ഠാനന്തി കസ്മിം പസ്സേ ഇമസ്സ പാസാണസ്സ ഗരുതരപ്പദേസോതി തസ്സ സല്ലഹുകഭാവം ദീപേന്തോ വദതി.

തിമിരപിങ്ഗലേനേവ ദീപേന്തി തസ്സ മഹാവിപ്ഫാരഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘തസ്സ കിരാ’’തിആദി. പക്കുഥതീതി പക്കുഥന്തം വിയ പരിവത്തതി പരിതോ വിവത്തതി. ലക്ഖണവചനഞ്ഹേതം. പിട്ഠിയം സകലിനപദകാപിട്ഠം. കായൂപപന്നസ്സാതി മഹതാ കായേന ഉപേതസ്സ, മഹാകായസ്സാതി അത്ഥോ.

പിഞ്ഛവട്ടീതി പിഞ്ഛകലാപോ. സുപണ്ണവാതന്തി നാഗഗ്ഗഹണാദീസു പക്ഖപപ്ഫോടനവസേന ഉപ്പജ്ജനകവാതം.

പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പത്തികഥാവണ്ണനാ

‘‘പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ’’തിആദിനാ ഉദ്ദിട്ഠകാരണാനി വിത്ഥാരതോ വിവരിതും ‘‘ഇതോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇതോതി ഇതോ കപ്പതോ. സതസഹസ്സിമേതി സതസഹസ്സമേ. ഹംസാവതീ നാമ നഗരം അഹോസി ജാതനഗരം. ധുരപത്താനീതി ബാഹിരപത്താനി, യാനി ദീഘതമാനി.

കനിട്ഠഭാതാതി വേമാതികഭാതാ കനിട്ഠോ യഥാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ നന്ദത്ഥേരോ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സഹോദരാ ഭാതരോ നാമ ന ഹോന്തി. കഥം ജേട്ഠാ താവ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, കനിട്ഠാനം പന അസമ്ഭവോ ഏവ. ഭോഗന്തി വിഭവം. ഉപസന്തോതി ചോരജനിതസങ്ഖോഭവൂപസമേന ഉപസന്തോ ജനപദോ.

ദ്വേ സാടകേ നിവാസേത്വാതി സാടകദ്വയമേവ അത്തനോ കായപരിഹാരികം കത്വാ ഇതരം സബ്ബസമ്ഭാരം അത്തതോ മോചേത്വാ.

പത്തഗ്ഗഹണത്ഥന്തി അന്തോപക്ഖിത്തഉണ്ഹഭോജനത്താ അപരാപരം ഹത്ഥേ പരിവത്തേന്തസ്സ പത്തഗ്ഗഹണത്ഥം. ഉത്തരിസാടകന്തി അത്തനോ ഉത്തരിസാടകം. ഏതാനി പാകടട്ഠാനാനീതി ഏതാനി യഥാവുത്താനി ഭഗവതോ ദേസനായ പാകടാനി ഥേരസ്സ പുഞ്ഞകരണട്ഠാനാനി.

പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാതി അമ്ഹാകം മഹാബോധിസത്തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസേ ഏവ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ.

തിത്ഥവാസാദിവണ്ണനാ

ഉഗ്ഗഹണം പാളിയാ ഉഗ്ഗണ്ഹനം. സവനം അത്ഥസവനം. പരിപുച്ഛനം ഗണ്ഠിട്ഠാനേസു അത്ഥപരിപുച്ഛനം. ധാരണം പാളിയാപി പാളിഅത്ഥസ്സപി ചിത്തേ ഠപനം. സബ്ബഞ്ചേതം ഇധ പടിച്ചസമുപ്പാദവസേന വേദിതബ്ബം.

സോതാപന്നാനഞ്ച…പേ... ഉപട്ഠാതിതത്ഥ സമ്മോഹവിദ്ധംസനേന ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൨൯൮; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൬; ചൂളനി. ൪, ൭, ൮) അത്തപച്ചക്ഖവസേന ഉപട്ഠാനതോ. നാമരൂപപരിച്ഛേദോതി സഹ പച്ചയേന നാമരൂപസ്സ പരിച്ഛിജ്ജ അവബോധോ.

പടിച്ചസമുപ്പാദഗമ്ഭീരതാവണ്ണനാ

‘‘അത്ഥഗമ്ഭീരതായാ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ജാതിപച്ചയസമ്ഭൂതസമുദാഗതട്ഠോതി ജാതിപച്ചയതോ സമ്ഭൂതം ഹുത്വാ സഹിതസ്സ അത്തനോ പച്ചയാനുരൂപസ്സ ജരാമരണസ്സ ഉദ്ധം ഉദ്ധം ആഗതഭാവോ, അനുപവത്തത്ഥോതി അത്ഥോ. അഥ വാ സമ്ഭൂതട്ഠോ ച സമുദാഗതട്ഠോ ച സമ്ഭൂതസമുദാഗതട്ഠോ. ‘‘ന ജാതിതോ ജരാമരണം ന ഹോതി,’’ ന ച ജാതിം വിനാ ‘‘അഞ്ഞതോ ഹോതീ’’തി ഹി ജാതിപച്ചയസമ്ഭൂതട്ഠോ വുത്തോ, ഇത്ഥഞ്ച ജാതിതോ സമുദാഗച്ഛതീതി ജാതിപച്ചയസമുദാഗതട്ഠോ, യാ യാ ജാതി യഥാ യഥാ പച്ചയോ ഹോതി, തദനുരൂപപാതുഭാവോതി അത്ഥോ. സോ അനുപചിതകുസലസമ്ഭാരാനം ഞാണസ്സ തത്ഥ അപ്പതിട്ഠതായ അഗാധട്ഠേന ഗമ്ഭീരോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാനം പച്ചയട്ഠോതി യേനാകാരേന യദവത്ഥാ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ ഹോതി. യേന ഹി പവത്തിആകാരേന, യായ ച അവത്ഥായ അവത്ഥിതാ അവിജ്ജാ തേസം തേസം സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ ഹോതി, തദുഭയസ്സപി ദുരവബോധനീയതോ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം നവഹി ആകാരേഹി പച്ചയട്ഠോ അനുപചിതകുസലസമ്ഭാരാനം ഞാണസ്സ തത്ഥ അപ്പതിട്ഠതായ അഗാധട്ഠേന ഗമ്ഭീരോ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി.

കത്ഥചി അനുലോമതോ ദേസീയതി, കത്ഥചി പടിലോമതോതി ഇധ പന പച്ചയുപ്പാദാ പച്ചയുപ്പന്നുപ്പാദസങ്ഖാതോ അനുലോമോ, പച്ചയനിരോധാ പച്ചയുപ്പന്നനിരോധസങ്ഖാതോ ച പടിലോമോ അധിപ്പേതോ. ആദിതോ പന പട്ഠായ അന്തഗമനം അനുലോമോ, അന്തതോ ച ആദിഗമനം പടിലോമോതി അധിപ്പേതോ. ആദിതോ പട്ഠായ അനുലോമദേസനായ, അന്തതോ പട്ഠായ പടിലോമദേസനായ ച തിസന്ധി ചതുസങ്ഖേപോ. ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖവേ ചത്താരോ ആഹാരാ കിം നിദാനാ’’തിആദികായ (സം. നി. ൨.൧൧) ച വേമജ്ഝതോ പട്ഠായ പടിലോമദേസനായ, ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തിആദികായ (സം. നി. ൨.൪൩, ൪൫) അനുലോമദേസനായ ച ദ്വിസന്ധി തിസങ്ഖേപോ. ‘‘സംയോജനിയേസു ഭിക്ഖവേ ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൩, ൫൭) ഏകസന്ധി ദ്വിസങ്ഖേപോ. ഏകങ്ഗോ ഹി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദേസിതോ. ലബ്ഭതേവ ഹി സോ ‘‘തത്ര ഭിക്ഖവേ സുതവാ അരിയസാവകോ പടിച്ചസമുപ്പാദംയേവ സാധുകം യോനിസോ മനസി കരോതി ‘ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി…പേ… നിരുജ്ഝതീ’തി. സുഖവേദനിയം ഭിക്ഖവേ ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖവേദനാ’’തി (സം. നി. ൨.൬൨) ഇമസ്സ സുത്തസ്സ വസേന വേദിതബ്ബോ. ഇതി തേന തേന കാരണേന തഥാ തഥാ പവത്തേതബ്ബത്താ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദേസനായ ഗമ്ഭീരോ. തേനാഹ ‘‘അയം ദേസനാഗമ്ഭീരതാ’’തി. ന ഹി തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണതോ അഞ്ഞം ഞാണം പതിട്ഠം ലഭതി.

‘‘അവിജ്ജായ പനാ’’തിആദീസു ജാനനലക്ഖണസ്സ ഞാണസ്സ പടിപക്ഖഭൂതോ അവിജ്ജായ അഞ്ഞാണട്ഠോ. ആരമ്മണസ്സ പച്ചക്ഖകരണേന ദസ്സനഭൂതസ്സ പടിപക്ഖഭൂതോ അദസ്സനട്ഠോ. യേനേസാ അത്തനോ സഭാവേന ദുക്ഖാദീനം യാഥാവസരസം പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠതി, സോ തസ്സാ സച്ചാസമ്പടിവേധട്ഠോ. അഭിസങ്ഖരണം സംവിധാനം, പകപ്പനന്തി അത്ഥോ. ആയൂഹനം സമ്പിണ്ഡനം, സമ്പയുത്തധമ്മാനം അത്തനോ കിച്ചാനുരൂപതായ രാസീകരണന്തി അത്ഥോ. അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേകദേസോ സരാഗോ. അഞ്ഞോ വിരാഗോ. രാഗസ്സ വാ അപ്പടിപക്ഖഭാവതോ രാഗപ്പവഡ്ഢകോ, രാഗുപ്പത്തിപച്ചയോ ച സബ്ബോപി അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ സരാഗോ. ഇതരോ തബ്ബിദൂരഭാവതോ വിരാഗോ. ‘‘ദീഘരത്തം ഹേതം ഭിക്ഖവേ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ അജ്ഝോസിതം മമായിതം പരാമട്ഠം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി’’ (സം. നി. ൨.൬൧) അത്തപരാമാസസ്സ വിഞ്ഞാണം വിസേസതോ വത്ഥു വുത്തന്തി വിഞ്ഞാണസ്സ സുഞ്ഞതട്ഠോ ഗമ്ഭീരോ. അത്താ വിജാനാതി സംസരതീതി സബ്യാപാരതാസങ്കന്തിഅഭിനിവേസബലവതായ അബ്യാപാരഅസങ്കന്തിപടിസന്ധിപാതുഭാവട്ഠാ ച ഗമ്ഭീരാ. നാമരൂപസ്സ പടിസന്ധിക്ഖണേ ഏകതോവ ഉപ്പാദോ ഏകുപ്പാദോ, പവത്തിയം വിസും വിസും യഥാരഹം ഏകുപ്പാദോ. നാമസ്സ രൂപേന, രൂപസ്സ ച നാമേന അസമ്പയോഗതോ വിനിബ്ഭോഗോ നാമസ്സ നാമേന, രൂപസ്സ ച രൂപേന ഏകച്ചസ്സ ഏകച്ചേന അവിനിബ്ഭോഗോ (നാമസ്സ നാമേന അവിനിബ്ഭോഗോ വിഭ. മൂലടീ. ൨൪൨) യോജേതബ്ബോ. ഏകുപ്പാദേകനിരോധേഹി അവിനിബ്ഭോഗേ അധിപ്പേതേ സോ രൂപസ്സ ച ഏകകലാപപവത്തിനോ രൂപേന ലബ്ഭതീതി. അഥ വാ ഏകചതുവോകാരഭവേസു നാമരൂപാനം അസഹവത്തനതോ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിനിബ്ഭോഗോ, പഞ്ചവോകാരഭവേ സഹവത്തനതോ അവിനിബ്ഭോഗോ ച വേദിതബ്ബോ.

നാമസ്സ ആരമ്മണാഭിമുഖം നമനം നമനട്ഠോ. രൂപസ്സ വിരോധിപച്ചയസമവായേ വിസദിസുപ്പത്തി രുപ്പനട്ഠോ. ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവോ അധിപതിയട്ഠോ. ‘‘ലോകോപേസോ, ദ്വാരാപേസാ, ഖേത്തം പേത’’ന്തി വുത്തലോകാദിഅത്ഥോ ചക്ഖാദീസു പഞ്ചസു യോജേതബ്ബോ. മനായതനസ്സ പന ലുജ്ജനതോ, മനോസമ്ഫസ്സാദീനം ദ്വാരഖേത്തഭാവതോ ച ഏതേ അത്ഥാ വേദിതബ്ബാ. ആപാഥഗതാനം രൂപാദീനം പകാസനയോഗ്യതാലക്ഖണം ഓഭാസനം ചക്ഖാദീനം വിസയിഭാവോ, മനായതനസ്സ വിജാനനം. സങ്ഘട്ടനട്ഠോ വിസേസതോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീനം പഞ്ചന്നം, ഇതരേ ഛന്നമ്പി യോജേതബ്ബാ. ഫുസനഞ്ച ഫസ്സസ്സ സഭാവോ. സങ്ഘട്ടനം രസോ, ഇതരേ ഉപട്ഠാനാകാരാ. ആരമ്മണരസാനുഭവനട്ഠോ രസവസേന വുത്തോ, വേദയിതട്ഠോ ലക്ഖണവസേന. സുഖദുക്ഖമ അജ്ഝത്തഭാവോ യഥാക്കമം തിസ്സന്നം വേദനാനം സഭാവവസേന വുത്തോ. ‘‘അത്താ വേദയതീ’’തി അഭിനിവേസസ്സ ബലവഭാവതോ നിജ്ജീവട്ഠോ വേദനായ ഗമ്ഭീരോ. നിജ്ജീവായ വാ വേദനായ വേദയിതം നിജ്ജീവവേദയിതം, സോ ഏവ അത്ഥോതി നിജ്ജീവവേദയിതട്ഠോ.

സപ്പീതികതണ്ഹായ അഭിനന്ദിതട്ഠോ. ബലവതരതണ്ഹായ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപനം അജ്ഝോസാനട്ഠോ. ഇതരേ പന ജേട്ഠഭാവഓസാരണസമുദ്ദദുരതിക്കമഅപാരിപൂരിവസേന വേദിതബ്ബാ. ആദാനഗ്ഗഹണാഭിനിവേസട്ഠാ ചതുന്നമ്പി ഉപാദാനാനം സമാനാ, പരാമാസട്ഠോ ദിട്ഠുപാദാനാദീനമേവ, തഥാ ദുരതിക്കമട്ഠോ. ‘‘ദിട്ഠികന്താരോ’’തി (ധ. സ. ൩൯൨) ഹി വചനതോ ദിട്ഠീനം ദുരതിക്കമതാ. ദള്ഹഗ്ഗഹണത്താ വാ ചതുന്നമ്പി ദുരതിക്കമട്ഠോ യോജേതബ്ബോ. യോനിഗതിഠിതിനിവാസേസുഖിപനന്തി സമാസേ ഭുമ്മവചനസ്സ അലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി തേന ആയൂഹനാഭിസങ്ഖരണപദാനം സമാസോ ഹോതി. യഥാ തഥാ ജായനം ജാതിഅത്ഥോ. തസ്സാ പന സന്നിപാതതോ ജായനം സഞ്ജാതിഅത്ഥോ. മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമിത്വാ വിയ ജായനം ഓക്കന്തിഅത്ഥോ. സോ ജാതിതോ നിബ്ബത്തനം നിബ്ബത്തിഅത്ഥോ. കേവലം പാതുഭവനം പാതുഭാവട്ഠോ.

ജരാമരണങ്ഗം മരണപ്പധാനന്തി തസ്സ മരണട്ഠാ ഏവ ഖയാദയോ ഗമ്ഭീരാതി ദസ്സിതാ. ഉപ്പന്നഉപ്പന്നാനഞ്ഹി നവനവാനം ഖയേന കമേന ഖണ്ഡിച്ചാദിപരിപക്കപവത്തിയം ലോകേ ജരാവോഹാരോതി. ഖയട്ഠോ വാ ജരായ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. നവഭാവാപഗമോ ഹി ‘‘ഖയോ’’തി വത്തും യുത്തോതി വിപരിണാമട്ഠോ ദ്വിന്നമ്പി വസേന യോജേതബ്ബോ, സന്തതിവസേന വാ ജരായ ഖയവയഭാവാ, സമ്മുതിഖണികവസേന മരണസ്സ ഭേദവിപരിണാമട്ഠാ യോജേതബ്ബാ. അവിജ്ജാദീനം സഭാവോ പടിവിജ്ഝീയതീതി പടിവേധോ. വുത്തഞ്ഹേതം നിദാനകഥായം ‘‘തേസം തേസം വാ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തധമ്മാനം പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ സലക്ഖണസങ്ഖാതോ അവിപരീതസഭാവോ പടിവേധോ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; അഭി. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) സോ ഹി അവിജ്ജാദീനം സഭാവോ മഗ്ഗഞാണേനേവ അസമ്മോഹപടിവേധവസേന പടിവിജ്ഝിതബ്ബതോ അഞ്ഞാണസ്സ അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠതായ അഗാധട്ഠേന ഗമ്ഭീരോ. സാ സബ്ബാപീതി സാ യഥാവുത്താ സങ്ഖേപതോ ചതുബ്ബിധാ വിത്ഥാരതോ അനേകപ്പഭേദാ സബ്ബാപി പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ഗമ്ഭീരതാ ഥേരസ്സ ഉത്താനകാ വിയ ഉപട്ഠാസി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതത്താ. ഉദാഹു അഞ്ഞേസമ്പീതി ‘‘മയ്ഹം താവ ഏസ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനകോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, കിം നു ഖോ അഞ്ഞേസമ്പി ഏവം ഉത്താനകോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീ’’തി മാ ഏവം അവച മയാവ ദിന്നനയേ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനവിധിമ്ഹി ഠത്വാ.

അപസാദനാവണ്ണനാ

ഓളാരികന്തി വത്ഥുവീതിക്കമസമത്ഥതാവസേന ഥൂലം. കാമം കാമരാഗപടിഘായേവ അത്ഥതോ കാമരാഗപടിഘസംയോജനാനി, കാമരാഗപടിഘാനുസയാ ച, തഥാപി അഞ്ഞോയേവ സംയോജനട്ഠോ ബന്ധനഭാവതോ, അഞ്ഞോ അനുസയനട്ഠോ അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ ഥാമഗമനന്തി കത്വാ, ഇതി കിച്ചവിസേസവിസിട്ഠഭേദേ ഗഹേത്വാ ‘‘ചത്താരോ കിലേസേ’’തി ച വുത്തം. ഏസേവ നയോ ഇതരേസുപി. അണുസഹഗതേതി അണുസഭാവം ഉപഗതേ. തബ്ഭാവത്ഥോ ഹി അയം സഹഗത-സദ്ദോ ‘‘നന്ദിരാഗസഹഗതാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൯൧, ൧൩൩, ൪൬൦; ൩.൩൭൪; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൪; വിഭ. ൨൦൩; പടി. മ. ൧.൩൪; ൨.൩൦) വിയ.

യഥാ ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമനവസേന സച്ചസമ്പടിവേധോ പച്ചയാകാരപടിവേധവസേന, ഏവം സാവകബോധിപച്ചേകബോധിസമ്മാസമ്ബോധിഅധിഗമനവസേനപി സച്ചസമ്പടിവേധോ പച്ചയാകാരപടിവേധവസേനേവാതി ദസ്സേതും ‘‘കസ്മാ ചാ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബഥാവാതി സബ്ബപ്പകാരേനേവ കിഞ്ചിപി പകാരം അസേസേത്വാതി അത്ഥോ. യേ കതാഭിനീഹാരാനം മഹാബോധിസത്താനം വീരിയസ്സ ഉക്കട്ഠമജ്ഝിമമുദുതാവസേന ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണേ കാലഭേദാ ഇച്ഛിതാ, തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘ചത്താരി, അട്ഠ, സോളസ വാ അസങ്ഖ്യേയ്യാനീ’’തി ആഹ, സ്വായമത്ഥോ ചരിയാപിടകവണ്ണനായ ഗഹേതബ്ബോ. സാവകോ പദേസഞാണേ ഠിതോതി സാവകോ ഹുത്വാ സേക്ഖഭാവതോ തത്ഥാപി പദേസഞാണേ ഠിതോ. ബുദ്ധാനം കഥായ ‘‘തം തഥാഗതോ അഭിസമേതീ’’തിആദികായ പച്ചനീകം ഹോതി. അനഞ്ഞസാധാരണസ്സ ഹി വസേന ബുദ്ധാനം സീഹനാദോ, ന അഞ്ഞസാധാരണസ്സ.

‘‘വായമന്തസ്സേവാ’’തി ഇമിനാ വിസേസതോ ഞാണസമ്ഭാരസമ്ഭരണം പഞ്ഞാപാരമിതാപൂരണം വദതി. തസ്സ ച സബ്ബമ്പി പുഞ്ഞം ഉപനിസ്സയോ.

‘‘ഏസ ദേവമനുസ്സാനം, സബ്ബകാമദദോ നിധി;

യം യദേവാഭിപത്ഥേന്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീ’’തി. (ഖു. പാ. ൮.൧൦) –

ഹി വുത്തം. തസ്മാ മഹാബോധിസത്താനം സബ്ബേസമ്പി പുഞ്ഞസമ്ഭാരോ യാവദേവ ഞാണസമ്ഭാരത്ഥോ സമ്മാസമ്ബോധിസമധിഗമസമത്ഥത്താതി ആഹ ‘‘പച്ചയാകാരം …പേ… നത്ഥീ’’തി. ഇദാനി പച്ചയാകാരപടിവേധസ്സേവ വാ മഹാനുഭാവതാദസ്സനമുഖേന പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സേവ പരമഗമ്ഭീരതം ദസ്സേതും ‘‘അവിജ്ജാ’’തിആദി വുത്തം. നവഹി ആകാരേഹീതി ഉപ്പാദാദീഹി നവഹി ആകാരേഹി. അവിജ്ജാ ഹി സങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി, പവത്തം ഹുത്വാ നിമിത്തം, ആയൂഹനം, സംയോഗോ, പലിബോധോ, സമുദയോ, ഹേതു, പച്ചയോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി. ഏവം സങ്ഖാരാദയോ വിഞ്ഞാണാദീനം. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ‘‘കഥം പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണം? അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദട്ഠിതി ച പവത്തട്ഠിതി ച നിമിത്തട്ഠിതി ച ആയൂഹനട്ഠിതി ച സഞ്ഞോഗട്ഠിതി ച പലിബോധട്ഠിതി ച സമുദയട്ഠിതി ച ഹേതുട്ഠിതി ച പച്ചയട്ഠിതി ച ഇമേഹി നവഹാകാരേഹി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ പച്ചയസമുപ്പന്നാ’’തിആദി (പടി. മ. ൧.൪൫).

തത്ഥ നവഹാകാരേഹീതി നവഹി പച്ചയഭാവൂപഗമനാകാരേഹി. ഉപ്പജ്ജതി ഏതസ്മാ ഫലന്തി ഉപ്പാദോ, ഫലുപ്പത്തിയാ കാരണഭാവോ. സതി ച അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാസതി, തസ്മാ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി. തഥാ അവിജ്ജായ സതി സങ്ഖാരാ പവത്തന്തി, നീയന്തി ച. യഥാ ച ഭവാദീസു ഖിപന്തി, ഏവം തേസം അവിജ്ജാ പച്ചയോ ഹോതി. തഥാ ആയൂഹന്തി ഫലുപ്പത്തിയാ ഘടേന്തി, സംയുജ്ജന്തി അത്തനോ ഫലേന. യസ്മിം സന്താനേ സയം ഉപ്പന്നാ, തം പലിബുന്ധന്തി. പച്ചയന്തരസമവായേ ഉദയന്തി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഹിനോതി ച സങ്ഖാരാനം കാരണഭാവം ഗച്ഛതി. പടിച്ച അവിജ്ജം സങ്ഖാരാ അയന്തി പവത്തന്തീതി ഏവം അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാനം കാരണഭാവൂപഗമനവിസേസാ ഉപ്പാദാദയോ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ തഥാ സങ്ഖാരാദീനം വിഞ്ഞാണാദീസു ഉപ്പാദട്ഠിതിആദീസുപി. തിട്ഠതി ഏതേനാതി ഠിതി, കാരണം. ഉപ്പാദോ ഏവ ഠിതി ഉപ്പാദട്ഠിതി. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. ‘‘പച്ചയോ ഹോതീ’’തി ഇദം ഇധ ലോകനാഥേന തദാ പച്ചയപരിഗ്ഗഹസ്സ ആരദ്ധഭാവദസ്സനം. സോ ച ആരമ്ഭോ ഞായാരുള്ഹോ ‘‘യഥാ ച പുരിമേഹി മഹാബോധിസത്തേഹി ബോധിമൂലേ പവത്തിതോ, തഥേവ ച പവത്തിതോ’’തി. അച്ഛരിയവേഗാഭിഹതാ ദസസഹസ്സിലോകധാതു സങ്കമ്പി സമ്പകമ്പീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദിട്ഠമത്തേവാ’’തിആദിമാഹ.

ഏതസ്സ ധമ്മസ്സാതി ഏതസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസഞ്ഞിതസ്സ ധമ്മസ്സ. സോ പന യസ്മാ അത്ഥതോ ഹേതുപഭവാനം ഹേതു. തേനാഹ ‘‘ഏതസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സാ’’തി, ജാതിആദീനം ജരാമരണാദിപച്ചയതായാതി അത്ഥോ. നാമരൂപപരിച്ഛേദോ, തസ്സ ച പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ ന പഠമാഭിനിവേസമത്തേന ഹോതി, അഥ ഖോ തത്ഥ അപരാപരം ഞാണുപ്പത്തിസഞ്ഞിതേന അനു അനു ബുജ്ഝനേന, തദുഭയാഭാവം പന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഞാതപരിഞ്ഞാവസേന അനനുബുജ്ഝനാ’’തി ആഹ. നിച്ചസഞ്ഞാദീനം പജഹനവസേന വത്തമാനാ വിപസ്സനാ ധമ്മേ ച പടിവിജ്ഝന്തീ ഏവ നാമ ഹോതി പടിപക്ഖവിക്ഖമ്ഭനേന തിക്ഖവിസദഭാവാപത്തിതോ, തദധിട്ഠാനഭൂതാ ച തീരണപരിഞ്ഞാ, അരിയമഗ്ഗോ ച പരിഞ്ഞാപഹാനാഭിസമയവസേന പവത്തിയാ തീരണപഹാനപരിഞ്ഞാസങ്ഗഹോ ചാതി തദുഭയപടിവേധാഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘തീരണ…പേ… അപ്പടിവിജ്ഝനാ’’തി ആഹ. തന്തം വുച്ചതി വത്ഥവീനനത്ഥം തന്തവായേഹി ദണ്ഡകേ ആസഞ്ജിത്വാ പസാരിതസുത്തപട്ടീ തനീയതീതി കത്വാ. തം പന സുത്തസന്താനാകുലതായ നിദസ്സനഭാവേന ആകുലമേവ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘തന്തം വിയ ആകുലകജാതാ’’തി. സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. സമാനേതുന്തി പുബ്ബേന പരം സമം കത്വാ ആനേതും, അവിസമം ഉജും കാതുന്തി അത്ഥോ. തന്തമേവ വാ ആകുലം തന്താകുലം, തന്താകുലം വിയ ജാതാ ഭൂതാതി തന്താകുലജാതാ. മജ്ഝിമം പടിപദം അനുപഗന്ത്വാ അന്തദ്വയപതനേന പച്ചയാകാരേ ഖലിതാ ആകുലാ ബ്യാകുലാ ഹോന്തി. തേനേവ അന്തദ്വയപതനേന തംതംദിട്ഠിഗാഹവസേന പരിബ്ഭമന്താ ഉജുകം ധമ്മട്ഠിതി കഥം പടിപജ്ജിതും ന ജാനന്തി. തേനാഹ ‘‘ന സക്കോന്തി തം പച്ചയാകാരം ഉജും കാതു’’ന്തി. ദ്വേ ബോധിസത്തേതി പച്ചേകബോധിസത്തമഹാബോധിസത്തേ. അത്തനോ ധമ്മതായാതി അത്തനോ സഭാവേന, പരോപദേസേന വിനാതി അത്ഥോ. തത്ഥ തത്ഥ ഗുളകജാതന്തി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ജാതഗുളകമ്പി ഗണ്ഠീതി സുത്തഗണ്ഠി. തതോ ഏവ ഗണ്ഠിബദ്ധം ബദ്ധഗണ്ഠികം. പച്ചയേസു പക്ഖലിത്വാതി അനിച്ചദുക്ഖാനത്താദിസഭാവേസു പച്ചയധമ്മേസു നിച്ചാദിഗ്ഗാഹവസേന പക്ഖലിത്വാ. പച്ചയേ ഉജും കാതും അസക്കോന്താതി തസ്സേവ നിച്ചാദിഗ്ഗാഹസ്സ അവിസ്സജ്ജനതോ പച്ചയധമ്മനിമിത്തം അത്തനോ ദസ്സനം ഉജും കാതും അസക്കോന്താ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥവസേന ഗണ്ഠികജാതാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ദ്വാസട്ഠി…പേ… ഗണ്ഠിബദ്ധാ’’തി. യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സസ്സതദിട്ഠിആദിദിട്ഠിയോ നിസ്സിതാ അല്ലീനാ.

വിനനതോ ‘‘കുലാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമസ്സ തന്തവായസ്സ ഗണ്ഠികം നാമ ആകുലഭാവേന അഗ്ഗതോ വാ മൂലതോ വാ ദുവിഞ്ഞേയ്യായേവ ഖലിതതന്തസുത്തന്തി ആഹ ‘‘കുലാഗണ്ഠികം വുച്ചതി പേസകാരകഞ്ജിയസുത്ത’’ന്തി. സകുണികാതി കുലാവകസകുണികാ. സാ ഹി രുക്ഖസാഖാസു ഓലമ്ബനകുലാവകാ ഹോതി. തഞ്ഹി സാ കുലാവകം തതോ തതോ തിണഹീരാദികേ ആനേത്വാ തഥാ വിനന്ധതി, യഥാ തേസം പേസകാരകഞ്ജിയസുത്തം വിയ അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും വിവേചേതും വാ ന സക്കാ. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. തദുഭയമ്പീതി ‘‘കുലാഗണ്ഠിക’’ന്തി വുത്തം കഞ്ജിയസുത്തം, കുലാവകഞ്ച. പുരിമനയേനേവാതി ‘‘ഏവമേവ സത്താ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ.

കാമം മുഞ്ജപബ്ബജതിണാനി യഥാജാതാനിപി ദീഘഭാവേന പതിത്വാ അരഞ്ഞട്ഠാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിനന്ധിത്വാ ആകുലബ്യാകുലാനി ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, താനി പന ന തഥാ ദുബ്ബിവേചിയാനി, യഥാ രജ്ജുഭൂതാനീതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ താനീ’’തിആദി വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

അപായാതി അവഡ്ഢിതാ, സുഖേന, സുഖഹേതുനാ വാ വിരഹിതാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതിഭാവതോതി ആപായികസ്സ ദുക്ഖസ്സ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ. സുഖസമുസ്സയതോതി അബ്ഭുദയതോ. വിനിപതിതത്താതി വിരൂപം നിപതിതത്താ യഥാ തേനത്തഭാവേന സുഖസമുസ്സയോ ന ഹോതി, ഏവം നിപതിതത്താ. ഇതരോതി സംസാരോ. നനു ‘‘അപായ’’ന്തിആദിനാ വുത്തോപി സംസാരോ ഏവാതി? സച്ചമേതം, നിരയാദീനം പന അധിമത്തദുക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം അപായാദിഗ്ഗഹണം. ഗോബലീബദ്ദഞായേനായമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടീതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഹേതുഫലഭാവേന അപരാപരം പവത്തി. അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാതി അവിച്ഛേദേന പവത്തമാനാ. തം സബ്ബമ്പീതി തം ‘‘അപായ’’ന്തിആദിനാ വുത്തം സബ്ബം അപായദുക്ഖഞ്ചേവ വട്ടദുക്ഖഞ്ച. ‘‘മഹാസമുദ്ദേ വാതുക്ഖിത്തനാവാ വിയാ’’തി ഇദം പരിബ്ഭമട്ഠാനസ്സ മഹന്തദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ പരിബ്ഭമനസ്സ അനവട്ഠിതതാദസ്സനത്ഥഞ്ച ‘‘ഉപമായ. യന്തേസു യുത്തഗോണോ വിയാ’’തി ഇദം പന അവസഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ ദുപ്പമോക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം.

പടിച്ചസമുപ്പാദവണ്ണനാ

ഇമിനാ താവാതി ഏത്ഥ താവ-സദ്ദോ കമത്ഥോ, തേന ‘‘തന്താകുലകജാതാ’’തി പദസ്സ അനുസന്ധി പരതോ ആവിഭവിസ്സതീതി ദീപേതി. അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാതി ഏത്ഥ അയം പച്ചയോതി ഇദപ്പച്ചയോ, തസ്മാ ഇദപ്പച്ചയാ, ഇമസ്മാ പച്ചയാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ഇമസ്മാ നാമ പച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഏവം വത്തബ്ബോ അത്ഥി നു ഖോ ജരാമരണസ്സ പച്ചയോതി. തേനാഹ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ…പേ… ഭവേയ്യാ’’തി. ഏത്ഥ ഹി ‘‘കിം പച്ചയാ ജരാമരണം? ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഉപരി ജാതിസദ്ദപച്ചയസദ്ദസമാനാധികരണേന കിം-സദ്ദേന ഇദം-സദ്ദസ്സ സമാനാധികരണതാദസ്സനതോ കമ്മധാരയസമാസതാ ഇദപ്പച്ചയസദ്ദസ്സ യുജ്ജതി. ന ഹേത്ഥ ‘‘ഇമസ്സ പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ’’തി ജരാമരണസ്സ, അഞ്ഞസ്സ വാ പച്ചയതോ ജരാമരണസമ്ഭവപുച്ഛാ സമ്ഭവതി വിഞ്ഞാതഭാവതോ, അസമ്ഭവതോ ച, ജരാമരണസ്സ പന പച്ചയപുച്ഛാ സമ്ഭവതി. പച്ചയസദ്ദസമാനാധികരണതായഞ്ച ഇദം-സദ്ദസ്സ ‘‘ഇമസ്മാ പച്ചയാ’’തി പച്ചയപുച്ഛാ യുജ്ജതി.

സാ പന സമാനാധികരണതാ യദിപി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേപി ലബ്ഭതി, അഞ്ഞപദത്ഥവചനിച്ഛാഭാവതോ പനേത്ഥ കമ്മധാരയസമാസോ വേദിതബ്ബോ. സാമിവചനസമാസപക്ഖേ പന നത്ഥേവ സമാനാധികരണതാസമ്ഭവോതി. നനു ച ‘‘ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ഏത്ഥ ഇദപ്പച്ചയ-സദ്ദോ സാമിവചനസമാസോ ഇച്ഛിതോതി? സച്ചം ഇച്ഛിതോ ഉജുകമേവ തത്ഥ പടിച്ചസമുപ്പാദവചനിച്ഛാതി കത്വാ, ഇധ പന കേവലം ജരാമരണസ്സ പച്ചയപരിപുച്ഛാ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ യഥാ തത്ഥ ഇദം-സദ്ദസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദവിസേസനതാ, ഇധ ച ‘‘പുച്ഛിതബ്ബപച്ചയത്ഥതാ സമ്ഭവതി, തഥാ തത്ഥ, ഇധ ച സമാസകപ്പനാ വേദിതബ്ബാ. കസ്മാ പന തത്ഥ കമ്മധാരയസമാസോ ന ഇച്ഛിതോതി? ഹേതുപ്പഭവാനം ഹേതു പടിച്ചസമുപ്പാദോതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ കമ്മധാരയസമാസേ അസമ്ഭവതോതി ഇമസ്സ, അത്തനോ പച്ചയാനുരൂപസ്സ അനുരൂപോ പച്ചയോ ഇദപ്പച്ചയോതി ഏതസ്സ ച അത്ഥസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. യോ പനേത്ഥ ഇദം-സദ്ദേന ഗഹിതോ അത്ഥോ, സോ ‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ജരാമരണഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതോതി ഇദം-സദ്ദോ പടിച്ചസമുപ്പാദതോ പരിച്ചജനതോ അഞ്ഞസ്സ അസമ്ഭവതോ പച്ചയേ അവതിട്ഠതി, തേനേത്ഥ കമ്മധാരയസമാസോ. തത്ഥ പന ഇദം-സദ്ദസ്സ തതോ പരിച്ചജനകാരണം നത്ഥീതി സാമിവചനസമാസോ ഏവ ഇച്ഛിതോ. അട്ഠകഥായംപന യസ്മാ ജരാമരണാദീനം പച്ചയപുച്ഛാമുഖേനായം പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാ ആരദ്ധാ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ ച നാമ അത്ഥതോ ഹേതുപ്പഭവാനം ഹേതൂതി വുത്തോ വായമത്ഥോ, തസ്മാ ‘‘ഇമസ്സ ജരാമരണസ്സ പച്ചയോ’’തി ഏവമത്ഥവണ്ണനാ കതാ.

പണ്ഡിതേനാതി ഏകംസബ്യാകരണീയാദിപഞ്ഹാവിസേസജാനനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതേന. തമേവ ഹിസ്സ പണ്ഡിച്ചം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. യാദിസസ്സ ജീവസ്സ ദിട്ഠിഗതികോ സരീരതോ അനഞ്ഞത്തം പുച്ഛതി ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’ന്തി, സോ ഏവം പരമത്ഥതോ നുപലബ്ഭതി, കഥം തസ്സ വഞ്ഝാതനയസ്സ വിയ ദീഘരസ്സതാ സരീരതോ അഞ്ഞതാ വാ അനഞ്ഞതാ വാ ബ്യാകാതബ്ബാ സിയാ, തസ്മാസ്സ പഞ്ഹസ്സ ഠപനീയതാ വേദിതബ്ബാ. തുണ്ഹീഭാവോ നാമേസ പുച്ഛതോ അനാദരോ വിഹേസാ വിയ ഹോതീതി ‘‘അബ്യാകതമേത’’ന്തി പകാരന്തരമാഹ. ഏവം അബ്യാകരണകാരണം ഞാതുകാമസ്സ കഥേതബ്ബം ഹോതി, കഥിതേ ച ജാനന്തസ്സ പമാദോപി ഏവം സിയാ, കഥനവിധി പന ‘‘യാദിസസ്സാ’’തിആദിനാ ദസ്സിതോ ഏവ. ഏവം അപ്പടിപജ്ജിത്വാതി ഏവം ഠപനീയപഞ്ഹേ വിയ തുണ്ഹീഭാവാദിം അനാപജ്ജിത്വാ ഏവ. ‘‘അപ്പടിപജ്ജിത്വാ’’തി വചനം നിദസ്സനമത്തമേതം. ‘‘കിം സബ്ബം അനിച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘കിം സങ്ഖതം സന്ധായ പുച്ഛസി, ഉദാഹു അസങ്ഖത’’ന്തി പടിപുച്ഛിത്വാ ബ്യാകാതബ്ബം ഹോതി ‘‘കിം ഖന്ധപഞ്ചകം പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി പുട്ഠേ ‘‘അത്ഥി തത്ഥ പരിഞ്ഞേയ്യം, അത്ഥി ന പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി വിഭജ്ജ ബ്യാകാതബ്ബം ഹോതി, ഏവം അപ്പടിപജ്ജിത്വാതി ച അയമേത്ഥ അത്ഥോ ഇച്ഛിതോതി. പുബ്ബേ യസ്സ പച്ചയസ്സ അത്ഥിതാമത്തം ചോദിതന്തി അത്ഥിതാമത്തം വിസ്സജ്ജിതം. പുച്ഛാസഭാഗേന ഹി വിസ്സജ്ജനന്തി. ഇദാനി തസ്സേവ സരൂപപുച്ഛാ കരീയതീതി ‘‘പുന കി’’ന്തി വുത്തം. ഇധാപി ‘‘യഥാ’’തിആദി സബ്ബം ആനേത്വാ വത്തബ്ബം.

‘‘ഏസ നയോ സബ്ബപദേസൂ’’തി അതിദേസവസേന ഉസ്സുക്കം കത്വാ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ’’തിആദിനാ തത്ഥ അപവാദോ ആരദ്ധോ. യസ്മാ ദസ്സേതുകാമോ, തസ്മാ ഇദം വുത്തന്തി യോജനാ. ഛന്നം വിപാകസമ്ഫസ്സാനംയേവ ഗഹണം ഹോതി വിഞ്ഞാണാദി വേദനാപരിയോസാനാ വിപാകവിധീതി കത്വാ അനേകേസു സുത്തപദേസു, (മ. നി. ൩.൧൨൬; ഉദാ. ൧) അഭിധമ്മേ (വിഭ. ൨൨൫) ച യേഭുയ്യേന തേസംയേവ ഗഹണസ്സ നിരുള്ഹത്താ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകത്ഥോ, തേനേത്ഥ ‘‘ഗഹിതമ്പീ’’തിആദിനാ വുച്ചമാനംയേവ വിസേസം ജോതേതി. പച്ചയഭാവോ നാമ പച്ചയുപ്പന്നാപേക്ഖോ തേന വിനാ തസ്സ അസമ്ഭവതോ. തസ്മാ സളായതനപ്പച്ചയാതി ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി ഇമിനാ പദേനാതി യോജനാ. അവയവേന വാ സമുദായോപലക്ഖണമേതം ‘‘സളായതനപച്ചയാ’’തി, തസ്മാ ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി ഇമിനാ പദേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഗഹിതമ്പീതി ഛബ്ബിധം വിപാകഫസ്സമ്പി. അഗ്ഗഹിതമ്പീതി അവിപാകഫസ്സമ്പി കുസലാകുസലകിരിയാഫസ്സമ്പി. പച്ചയുപ്പന്നവിസേസം ദസ്സേതുകാമോതി യോജനാ. ന ചേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നോവ ഉപാദിന്നോ ഇച്ഛിതോ, അഥ ഖോ പച്ചയോപി ഉപാദിന്നോ ഇച്ഛിതോതി അജ്ഝത്തികായതനസ്സേവ സളായതനഗ്ഗഹണേന ഗഹണന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘സളായതനതോ…പേ… ദസ്സേതുകാമോ’’തി. ന ഹി ഫസ്സസ്സ ചക്ഖാദിസളായതനമേവ പച്ചയോ, അഥ ഖോ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തിആദി (മ. നി. ൩.൪൨൧, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൪, ൪൫; ൨.൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫, ൪൬൭) വചനതോ രൂപായതനാദിരൂപഞ്ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിനാമഞ്ച പച്ചയോ, തസ്മാ ഇമം ചക്ഖാദിസളായതനതോ അതിരിത്തം ആവജ്ജനാദി വിയ സാധാരണം അഹുത്വാ, തസ്സ തസ്സ ഫസ്സസ്സ സാധാരണതായ അഞ്ഞം വിസേസപച്ചയം പി-സദ്ദേന അവിസിട്ഠം സാധാരണപച്ചയം പിദസ്സേതുകാമോ ഭഗവാ, ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി ഇദം വുത്തന്തി യോജനാ. അഭിധമ്മഭാജനീയേപി ഇമമേവ പച്ചയം സന്ധായ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വുത്തന്തി തദട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൪൩) ‘‘പച്ചയവിസേസദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ മഹാനിദാനദേസനാസങ്ഗഹത്ഥഞ്ചാ’’തി അത്ഥവണ്ണനാ കതാ. പച്ചയാനന്തി ജാതിആദീനം പച്ചയധമ്മാനം. നിദാനം കഥിതന്തി ജരാമരണാദികസ്സ നിദാനത്തം കഥിതം ഏകംസികോ പച്ചയഭാവോ കഥിതോ. തഞ്ഹി തേസം പച്ചയഭാവേ അബ്യഭിചാരീതി ദസ്സേതും ‘‘ഇതി ഖോ പനേത’’ന്തിആദിനാ ഉപരി ദേസനാ പവത്താ. നിജ്ജടേതി നിജ്ജാലകേ. നിഗ്ഗുമ്ബേതി നിക്ഖേപേ. പദദ്വയേനാപി ആകുലാഭാവമേവ ദസ്സേതി, തസ്മാ അനാകുലം അബ്യാകുലം മഹന്തം പച്ചയനിദാനമേത്ഥ കഥിതന്തി മഹാനിദാനം സുത്തം അഞ്ഞഥാഭാവസ്സ അഭാവതോ.

൯൮. തേസം തേസം പച്ചയാനന്തി തേസം തേസം ജാതിആദീനം പച്ചയാനം. യസ്മാ പച്ചയഭാവോ നാമ തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി അനൂനാധികേഹേവ തസ്സ തസ്സ ഫലസ്സ സമ്ഭവതോ തഥോ തച്ഛോ, തപ്പകാരോ വാ സാമഗ്ഗിഉപഗതേസു പച്ചയേസു മുഹുത്തമ്പി തഥോ നിബ്ബത്തനധമ്മാനം അസമ്ഭവാഭാവതോ. അവിതഥോ അവിസംവാദനകോ വിസംവാദനാകാരവിരഹിതോ അഞ്ഞധമ്മപച്ചയേഹി അഞ്ഞധമ്മാനുപ്പത്തിതോ. ‘‘അനഞ്ഞഥാ’’തി വുച്ചതി അഞ്ഞഥാഭാവസ്സ അഭാവതോ. തസ്മാ ‘‘തഥം അവിതഥം അനഞ്ഞഥം പച്ചയഭാവം ദസ്സേതു’’ന്തി വുത്തം. പരിയായതി അത്തനോ ഫലം പരിഗ്ഗഹേത്വാ വത്തതീതി പരിയായോ, ഹേതൂതി ആഹ ‘‘പരിയായേനാതി കാരണേനാ’’തി. സബ്ബേന സബ്ബന്തി ദേവത്താദിനാ സബ്ബഭാവേന സബ്ബാ ജാതി. സബ്ബഥാ സബ്ബന്തി തത്ഥാപി ചാതുമഹാരാജികാദിസബ്ബാകാരേന സബ്ബാ, നിപാതദ്വയമേതം, നിപാതഞ്ച അബ്യയം, തഞ്ച സബ്ബലിങ്ഗവിഭത്തിവചനേസു ഏകാകാരമേവ ഹോതീതി പാളിയം ‘‘സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. അത്ഥവചനേ പന തസ്സ തസ്സ ജാതിസദ്ദാപേക്ഖായ ഇത്ഥിഅത്ഥവുത്തിതം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബാകാരേന സബ്ബാ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാവ നയേനാതി ഇമിനാ ജാതിവാരേ വുത്തേനേവ നയേന. ദേവാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ഗന്ധബ്ബയക്ഖാദികേ പാളിയം (ദീ. നി. ൨.൯൮) ആഗതേ, തദന്തരഭേദേ ച സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഇധ നിക്ഖിത്തഅത്ഥവിഭജനത്ഥേതി ഇമസ്മിം ‘‘കസ്സചി കിമ്ഹിചീ’’തി അനിയമതോ ഉദ്ദേസവസേന വുത്തത്ഥസ്സ നിദ്ദിസനത്ഥേ ജോതേതബ്ബേ നിപാതോ, തദത്ഥജോതനം നിപാതപദന്തി അത്ഥോ. തസ്സാതി തസ്സ പദസ്സ. തേതി ധമ്മദേസനായ സമ്പദാനഭൂതം ഥേരം വദതി. സേയ്യഥിദന്തി വാ തേ കതമേതി ചേതി അത്ഥോ. യേ ഹി ‘‘കസ്സചീ’’തി, ‘‘കിമ്ഹിചീ’’തി ച അനിയമതോ വുത്തോ അത്ഥോ, തേ കതമേതി. കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ ഹേസാ. ദേവഭാവായാതി ദേവഭാവത്ഥം. ഖന്ധജാതീതി ഖന്ധപാതുഭാവോ, യഥാ ഖന്ധേസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘ദേവാ’’തി സമഞ്ഞാ ഹോതി, തഥാ തേസം ഉപ്പാദോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘യായാ’’തി ആഹ. സബ്ബപദേസൂതി ‘‘ഗന്ധബ്ബാനം ഗന്ധബ്ബത്ഥായാ’’തിആദീസു സബ്ബേസു ജാതിനിദ്ദേസപദേസു, ഭവാദിപദേസു ച. യേന ഹി നയേന സചേ ഹി ജാതീതി അയമത്ഥയോജനാ കതാ, ജാതിനിദ്ദേസപദേസോവ ‘‘ഭവോ’’തിആദിനാ ഭവാദിപദേസുപി സോ കാതബ്ബോതി. ദേവാതി ഉപപത്തിദേവാ ചാതുമഹാരാജികതോ പട്ഠായ യാവ ഭവഗ്ഗാ ദിബ്ബന്തി കാമഗുണാദീഹി കീളന്തി ലളന്തി വിഹരന്തി ജോതന്തീതി കത്വാ. ഗന്ധം അബ്ബന്തി പരിഭുഞ്ജന്തീതി ഗന്ധബ്ബാ, ധതരട്ഠസ്സ മഹാരാജസ്സ പരിവാരഭൂതാ. യജന്തി വേസ്സവണസക്കാദികേ പൂജേന്തീതി യക്ഖാ, തേന തേന വാ പണിധികമ്മാദിനാ യജിതബ്ബാ പൂജേതബ്ബാതി യക്ഖാ, വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ പരിവാരഭൂതാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘അമനുസ്സാ’’തി അവിസേസേന വുത്തം. ഭൂതാതി കുമ്ഭണ്ഡാ, വിരൂള്ഹകസ്സ മഹാരാജസ്സ പരിവാരഭൂതാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘യേ കേചി നിബ്ബത്തസത്താ’’തി അവിസേസേന വുത്തം. അട്ഠിപക്ഖാ ഭമരതുപ്പളാദയോ. ചമ്മപക്ഖാ ജതുസിങ്ഗാലാദയോ. ലോമപക്ഖാ ഹംസമോരാദയോ. സരീസപാ അഹിവിച്ഛികസതപദിആദയോ.

‘‘തേസം തേസ’’ന്തി ഇദം ന യേവാപനകനിദ്ദേസോ വിയ അവുത്തസങ്ഗഹത്ഥം വചനം, അഥ ഖോ അയേവാപനകനിദ്ദേസോ വിയ വുത്തസങ്ഗഹത്ഥന്തി. ആദി-സദ്ദേനേവ ച ആമേഡിതത്ഥോ സങ്ഗയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘തേസം തേസം ദേവഗന്ധബ്ബാദീന’’ന്തി. തദത്തായാതി തംഭാവായ, യഥാരൂപേസു ഖന്ധേസു പവത്തമാനേസു ‘‘ദേവാ ഗന്ധബ്ബാ’’തി ലോകസമഞ്ഞാ ഹോതി, തഥാരൂപതായാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ദേവഗന്ധബ്ബാദിഭാവായാ’’തി. ‘‘നിരോധോ, വിഗമോ’’തി ച പടിലദ്ധത്താലാഭസ്സ ഭാവോ വുച്ചതി, ഇധ പന അച്ചന്താഭാവോ അധിപ്പേതോ ‘‘സബ്ബസോ ജാതിയാ അസതീ’’തി അവത്വാ ‘‘ജാതിനിരോധാ’’തി വുത്തത്താതി ആഹ ‘‘അഭാവാതി അത്ഥോ’’തി.

ഫലത്ഥായ ഹിനോതീതി യഥാ ഫലം തതോ നിബ്ബത്തതി, ഏവം ഹിനോതി പവത്തതി, തസ്സ ഹേതുഭാവം ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഇദം ഗണ്ഹഥ നന്തി ‘‘ഇദം മേ ഫലം, ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി ഏവം അപ്പേതി വിയ നിയ്യാതേതി വിയ. ‘‘ഏസ നയോ’’തി അവിസേസം അതിദിസിത്വാ വിസേസമത്തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. നനു ചായം ജാതി പരിനിപ്ഫന്നാ, സങ്ഖതഭാവാ ച ന ഹോതി വികാരഭാവതോ, തഥാ ജരാമരണം, തസ്സ കഥം സാ ഹേതു ഹോതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ജരാമരണസ്സ ഹീ’’തിആദി. തബ്ഭാവേ ഭാവോ, തദഭാവേ ച അഭാവോ ജരാമരണസ്സ ജാതിയാ ഉപനിസ്സയതാ.

൯൯. ഓകാസപരിഗ്ഗഹോതി പവത്തിട്ഠാനപരിഗ്ഗഹോ. ഉപപത്തിഭവേ യുജ്ജതി ഉപപത്തിക്ഖന്ധാനം യഥാവുത്തട്ഠാനതോ അഞ്ഞത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതോ. ഇധ പനാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ‘‘കാമഭവോ’’തിആദിനാ ആഗതേ ഇമസ്മിം ഠാനേ. കമ്മഭവേ യുജ്ജതി കാമഭവാദിജോതനാ വിസേസതോ തസ്സ ജാതിയാ പച്ചയഭാവതോതി. തേനാഹ ‘‘സോ ഹി ജാതിയാ ഉപനിസ്സയകോടിയാവ പച്ചയോ’’തി. നനു ച ഉപപത്തിഭവോപി ജാതിയാ ഉപനിസ്സയവസേന പച്ചയോ ഹോതീതി? സച്ചം ഹോതി, സോ പന ന തഥാ പധാനഭൂതോ, കമ്മഭവോ പന പധാനഭൂതോ പച്ചയോ ജനകഭാവതോതി. ‘‘സോ ഹി ജാതിയാ’’തിആദി വുത്തം കാമഭവൂപഗം കമ്മം കാമഭവോ. ഏസ നയോ രൂപാരൂപഭവേസുപി. ഓകാസപരിഗ്ഗഹോവ കതോ‘‘കിമ്ഹിചീ’’തി ഇമിനാ സത്തപരിഗ്ഗഹസ്സ കതത്താ.

൧൦൦. തിണ്ണമ്പി കമ്മഭവാനന്തി കാമകമ്മഭവാദീനം തിണ്ണമ്പി കമ്മഭവാനം. തിണ്ണഞ്ച ഉപപത്തിഭവാനന്തി കാമുപപത്തിഭവാദീനം തിണ്ണഞ്ച ഉപപത്തിഭവാനം. തഥാ സേസാനിപീതി ദിട്ഠുപാദാനാദീനി സേസുപാദാനാനിപി തിണ്ണമ്പി കമ്മഭവാനം, തിണ്ണഞ്ച ഉപപത്തിഭവാനം പച്ചയോതി അത്ഥോ. ഇതീതി ഏവം വുത്തനയേന. ദ്വാദസ കമ്മഭവാ ദ്വാദസ ഉപപത്തിഭവാതി ചതുവീസതിഭവാ വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ കമ്മഭവസ്സ പച്ചയഭാവമുഖേനേവ ഉപാദാനം ഉപപത്തിഭവസ്സ പച്ചയോ നാമ ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ ഉപാദാനം കമ്മഭവസ്സ ഉജുകമേവ പച്ചയഭാവോതി ആഹ ‘‘നിപ്പരിയായേനേത്ഥ ദ്വാദസ കമ്മഭവാ ലബ്ഭന്തീ’’തി. തേസന്തി കമ്മഭവാനം. സഹജാതകോടിയാതി അകുസലസ്സ കമ്മഭവസ്സ സഹജാതം ഉപാദാനം സഹജാതകോടിയാ, ഇതരം അനന്തരൂപനിസ്സയാദിവസേന ഉപനിസ്സയകോടിയാ, കുസലസ്സ കമ്മഭവസ്സ പന ഉപനിസ്സയകോടിയാവ പച്ചയോ. ഏത്ഥ ച യഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയാനം സഹജാതപച്ചയേന ഏകസങ്ഗഹതം ദസ്സേതും ‘‘സഹജാതകോടിയാ’’തി വുത്തം, ഏവം ആരമ്മണൂപനിസ്സയഅനന്തരൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയാനം ഏകജ്ഝം ഗഹണവസേന ‘‘ഉപനിസ്സയകോടിയാ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൧൦൧. ഉപാദാനസ്സാതി ഏത്ഥ കാമുപാദാനസ്സ തണ്ഹാ ഉപനിസ്സയകോടിയാവ പച്ചയോ, സേസുപാദാനാനം സഹജാതകോടിയാപി ഉപനിസ്സയകോടിയാപി വിഞ്ഞാണാദി ച വേദനാപരിയോസാനാ വിപാകവിധീതി കത്വാ.

൧൦൨. യദിദം വേദനാതി ഏത്ഥ വിപാകവേദനാതി തമേവ താവ ഉപനിസ്സയകോടിയാ പച്ചയോ ഇതരകോടിയാ അസമ്ഭവതോ. അഞ്ഞാതി കുസലാകുസലകിരിയവേദനാ. അഞ്ഞഥാപീതി സഹജാതകോടിയാപി.

൧൦൩. ഏത്താവതാതി ജരാമരണാദീനം പച്ചയപരമ്പരാദസ്സനവസേന പവത്തായ ഏത്തകായ ദേസനായ. പുരിമതണ്ഹന്തി പുരിമഭവസിദ്ധം തണ്ഹം. ‘‘ഏസ പച്ചയോ തണ്ഹായ, യദിദം വേദനാ’’തി വത്വാ തദനന്തരം ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്ത’’ന്തിആദിനാ വേദനായ പച്ചയഭൂതസ്സ ഫസ്സസ്സ ഉദ്ധരണം അഞ്ഞേസു സുത്തേസു ആഗതനയേന പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ദേസനാമഗ്ഗോ, തം പന അനോതരിത്വാ സമുദാചാരതണ്ഹാദസ്സനമുഖേനേവ തണ്ഹാമൂലകധമ്മേ ദേസേന്തോ ആചിണ്ണദേസനാമഗ്ഗതോ ഓക്കമന്തോ വിയ, തഞ്ച ദേസനം പസ്സതോ അപ്പവത്തന്തി പസയ്ഹ ബലക്കാരേന ദേസേന്തോ വിയ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഇദാനീ’’തിആദി. ദ്വേ തണ്ഹാതി ഇധാധിപ്പേതതണ്ഹാ ഏവ ദ്വിധാ ഭിന്ദന്തോ ആഹ. ഏസനതണ്ഹാതി ഭോഗാനം പരിയേസനവസേന പവത്തതണ്ഹാ. ഏസിതതണ്ഹാതി പരിയിട്ഠേസു ഭോഗേസു ഉപ്പജ്ജമാനതണ്ഹാ. സമുദാചാരതണ്ഹായാതി പരിയുട്ഠാനവസേന പവത്തതണ്ഹായ. ദുവിധാപേസാ വേദനം പടിച്ച തണ്ഹാ നാമ വേദനാപച്ചയാ ച അപ്പടിലദ്ധാനം ഭോഗാനം പടിലാഭായ പരിയേസനാ, ലദ്ധേസു ച തേസുപാതബ്യതാപത്തിആദി ഹോതീതി.

പരിതസ്സനവസേന പരിയേസതി ഏതായാതി പരിയേസനാ. ആസയതോ, പയോഗതോ ച പരിയേസനാ തഥാപവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹായ സതി ഹോതീ’’തി. രൂപാദിആരമ്മണപടിലാഭോതി സവത്ഥുകാനം രൂപാദിആരമ്മണാനം ഗവേസനവസേന, പവത്തിയം പന അപരിയിട്ഠംയേവ ലബ്ഭതി, തമ്പി അത്ഥതോ പരിയേസനായ ലദ്ധമേവ നാമ തഥാരൂപസ്സ കമ്മസ്സ പുബ്ബേകതത്താ ഏവ ലബ്ഭനതോ. തേനാഹ ‘‘സോ ഹി പരിയേസനായ സതി ഹോതീ’’തി. സുഖവിനിച്ഛയന്തി സുഖം വിസേസതോ നിച്ഛിനോതീതി സുഖവിനിച്ഛയോ, സുഖം സഭാവതോ, സമുദയതോ, അത്ഥങ്ഗമനതോ, നിസ്സരണതോ ച യാഥാവതോ ജാനിത്വാ പവത്തഞാണം, തം സുഖവിനിച്ഛയം. ജഞ്ഞാതി ജാനേയ്യ. ‘‘സുഭസുഖ’’ന്തിആദികം ആരമ്മണേ അഭൂതാകാരം വിവിധം നിന്നഭാവേന നിച്ഛിനോതി ആരോപേതീതി വിനിച്ഛയോ. അസ്സാദാനുപസ്സനതണ്ഹാദിട്ഠിയാപി ഏവമേവ വിനിച്ഛയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ വിതക്കോയേവ ആഗതോതി യോജനാ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേതി സക്കപഞ്ഹസുത്തേ. (ദീ. നി. ൨.൩൫൮) തത്ഥ ഹി ‘‘ഛന്ദോ ഖോ, ദേവാനം ഇന്ദ, വിതക്കനിദാനോ’’തി ആഗതം. ഇധാതി ഇമസ്മിം മഹാനിദാനസുത്തേ.‘‘വിതക്കേനേവ വിനിച്ഛിനാതീ’’തി ഏതേന ‘‘വിനിച്ഛീയതി ഏതേനാതി വിനിച്ഛയോ’’തി വിനിച്ഛയ-സദ്ദസ്സ കരണസാധനമാഹ. ‘‘ഏത്തക’’ന്തിആദി വിനിച്ഛയനാകാരദസ്സനം.

ഛന്ദനട്ഠേന ഛന്ദോ, ഏവം രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ, സ്വായം അനാസേവനതായ മന്ദോ ഹുത്വാ പവത്തോ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ദുബ്ബലരാഗസ്സാധിവചന’’ന്തി. അജ്ഝോസാനന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന അഭിനിവിസനം. ‘‘മയ്ഹം ഇദ’’ന്തി ഹി തണ്ഹാഗാഹോ യേഭുയ്യേന അത്തഗ്ഗാഹസന്നിസ്സയോവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അഹം മമ’’ന്തി, ‘‘ബലവസന്നിട്ഠാന’’ന്തി ച തേസം ഗാഹാനം ഥിരഭാവപ്പത്തിമാഹ. തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന പരിഗ്ഗഹകരണന്തി ‘‘അഹം മമ’’ന്തി ബലവസന്നിട്ഠാനവസേന അഭിനിവിട്ഠസ്സ അത്തത്തനിയഗ്ഗാഹവത്ഥുനോ അഞ്ഞാസാധാരണം വിയ കത്വാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഠാനം, തഥാപവത്തോ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദോ. അത്തനാ പരിഗ്ഗഹിതസ്സ വത്ഥുനോ യസ്സ വസേന പരേഹി സാധാരണഭാവസ്സ അസഹമാനോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ, സോ ധമ്മോ അസഹനതാ. ഏവം വചനത്ഥം വദന്തി നിരുത്തിനയേന. സദ്ദലക്ഖണേ പന യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന മച്ഛരിയയോഗതോ പുഗ്ഗലോ മച്ഛരോ, തസ്സ ഭാവോ, കമ്മം വാ മച്ഛരിയം, മച്ഛേരോ ധമ്മോ. മച്ഛരിയസ്സ ബലവഭാവതോ ആദരേന രക്ഖണം ആരക്ഖോതി ആഹ ‘‘ദ്വാര…പേ… സുട്ഠു രക്ഖണ’’ന്തി. അത്തനോ ഫലം കരോതീതി കരണം, യം കിഞ്ചി കാരണം, അധികം കരണന്തി അധികരണം, വിസേസകാരണം. വിസേസകാരണഞ്ച ഭോഗാനം ആരക്ഖദണ്ഡാദാനാദിഅനത്ഥസമ്ഭവസ്സാതി വുത്തം ‘‘ആരക്ഖാധികരണ’’ന്തിആദി. പരനിസേധനത്ഥന്തി മാരണാദിനാ പരേസം വിബാധനത്ഥം. ആദീയതി ഏതേനാതി ആദാനം, ദണ്ഡസ്സ ആദാനം ദണ്ഡാദാനം, അഭിഭവിത്വാ പരവിഹേഠനചിത്തുപ്പാദോ. സത്ഥാദാനേപി ഏസേവ നയോ. ഹത്ഥപരാമാസാദിവസേന കായേന കാതബ്ബകലഹോ കായകലഹോ. മമ്മഘട്ടനാദിവസേന വാചായ കാതബ്ബകലഹോ വാചാകലഹോ. വിരുജ്ഝനവസേന വിരൂപം ഗണ്ഹാതി ഏതേനാതി വിഗ്ഗഹോ. വിരുദ്ധം വദതി ഏതേനാതി വിവാദോ. തുവം തുവന്തി അഗാരവവചനസഹചരണതോ തുവം തുവം, സബ്ബേതേ തഥാപവത്താ ദോസസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൦൪).

൧൧൨. ദേസനം നിവത്തേസീതി ‘‘തണ്ഹം പടിച്ച പരിയേസനാ’’തിആദിനാ അനുലോമനയേന പവത്തിതം ദേസനം പടിലോമനയേന പുന ‘‘ആരക്ഖാധികരണ’’ന്തി ആരഭന്തോ നിവത്തേസി. പഞ്ചകാമഗുണികരാഗവസേനാതി ആരമ്മണഭൂതാ പഞ്ച കാമഗുണാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പഞ്ചകാമഗുണികോ, തത്ഥ രഞ്ജനവസേന അഭിരമണവസേന പവത്തരാഗോ, തസ്സ വസേന ഉപ്പന്നാ രഞ്ജനവസേന തണ്ഹായനവസേന പവത്താ രൂപാദിതണ്ഹാവ കാമേസു തണ്ഹാതി കാമതണ്ഹാ. ഭവതി അത്ഥി സബ്ബകാലം തിട്ഠതീതി പവത്താ ഭവദിട്ഠി ഉത്തരപദലോപേന ഭവോ, തംസഹഗതാ തണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ. വിഭവതി വിനസ്സതി ഉച്ഛിജ്ജതീതി പവത്താ വിഭവദിട്ഠി വിഭവോ ഉത്തരപദലോപേന, തംസഹഗതാ തണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാതി ആഹ ‘‘സസ്സതദിട്ഠീ’’തിആദി. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാതി ‘‘ഏസ പച്ചയോ ഉപാദാനസ്സ, യദിദം തണ്ഹാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൦൧) ഏവം വുത്താ വട്ടമൂലതണ്ഹാ ച ‘‘തണ്ഹം പടിച്ച പരിയേസനാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൦൩) ഏവം വുത്താ സമുദാചാരതണ്ഹാ ചാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ. വട്ടമൂലസമുദാചാരവസേനാതി വട്ടമൂലവസേന ചേവ സമുദാചാരവസേന ച. ദ്വീഹി കോട്ഠാസേഹീതി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി. ദ്വീഹി അവയവേഹി സമോസരന്തി നിബ്ബത്തനവസേന സമം വത്തന്തി ഇതോതി സമോസരണം, പച്ചയോ, ഏകം സമോസരണം ഏതാസന്തി ഏകസമോസരണാ. കേന പന ഏകസമോസരണാതി ആഹ ‘‘വേദനായാ’’തി. ദ്വേപി ഹി തണ്ഹാ വേദനാപച്ചയാ ഏവാതി. തേനാഹ ‘‘വേദനാപച്ചയേന ഏകപച്ചയാ’’തി. തതോ തതോ ഓസരിത്വാ ആഗന്ത്വാ സമവസനട്ഠാനം ഓസരണ സമോസരണം. വേദനായ സമം സഹ ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ ഓസരണകപവത്തനകാ വേദനാ സമോസരണാതി ആഹ ‘‘ഇദം സഹജാതസമോസരണം നാമാ’’തി.

൧൧൩. സബ്ബേതി ഉപ്പത്തിദ്വാരവസേന ഭിന്ദിത്വാ വുത്താ സവിപാകഫസ്സാ ഏവ വിഞ്ഞാണാദി വേദനാപരിയോസാനാ വിപാകവിഥീതി കത്വാ. പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാ നാമ വട്ടകഥാതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ ചത്താരോ ലോകുത്തരവിപാകഫസ്സേ’’തി. ബഹുധാതി ബഹുപ്പകാരേന. അയഞ്ഹി പഞ്ചദ്വാരേ ചക്ഖുപസാദാദിവത്ഥുകാനം പഞ്ചന്നം വേദനാനം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദികോ ഫസ്സോ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകആഹാരസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന അട്ഠധാ പച്ചയോ ഹോതി. സേസാനം പന ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണതദാരമ്മണവസേന പവത്താനം കാമാവചരവിപാകവേദനാനം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദികോ ഫസ്സോ ഉപനിസ്സയവസേന ഏകധാവ പച്ചയോ ഹോതി. മനോദ്വാരേപി തദാരമ്മണവസേന പവത്താനം കാമാവചരവിപാകവേദനാനം സഹജാതമനോസമ്ഫസ്സോ തഥേവ അട്ഠധാ പച്ചയോ ഹോതി, തഥാ പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന പവത്താനം തേഭൂമകവിപാകവേദനാനം. യാ പന താ മനോദ്വാരേ തദാരമ്മണവസേന പവത്താ കാമാവചരവേദനാ, താസം മനോദ്വാരാവജ്ജനസമ്പയുത്തോ മനോസമ്ഫസ്സോ ഉപനിസ്സയവസേന ഏകധാവ പച്ചയോ ഹോതീതി ഏവം ഫസ്സോ ബഹുധാ വേദനായ പച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൧൧൪. വേദനാദീനന്തി വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാനം. അസദിസഭാവാതി അനുഭവനസഞ്ജാനനാഭിസങ്ഖരണവിജാനനഭാവാ. തേ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞവിധുരേന വേദയിതാദിരൂപേന ആകിരിയന്തി പഞ്ഞായന്തീതി ആകാരാതി വുച്ചന്തി. തേയേവാതി വേദനാദീനം തേ ഏവ വേദയിതാദിആകാരാ. സാധുകം ദസ്സിയമാനാതി സക്കച്ചം പച്ചക്ഖതോ വിയ പകാസിയമാനാ. തം തം ലീനമത്ഥം ഗമേന്തീതി ‘‘അരൂപട്ഠോ ആരമ്മണാഭിമുഖനമനട്ഠോ’’തി ഏവമാദികം തം തം ലീനം അപാകടമത്ഥം ഗമേന്തി ഞാപേന്തീതി ലിങ്ഗാനി. തസ്സ തസ്സ സഞ്ജാനനഹേതുതോതി തസ്സ തസ്സ അരൂപട്ഠാദികസ്സ സല്ലക്ഖണസ്സ കാരണത്താ. നിമീയന്തി അനുമീയന്തി ഏതേഹീതി നിമിത്താനി. തഥാ തഥാ അരൂപഭാവാദിപ്പകാരേന, വേദയിതാദിപ്പകാരേന ച ഉദ്ദിസിതബ്ബതോ കഥേതബ്ബതോ ഉദ്ദേസാ. തസ്മാതി ‘‘അസദിസഭാവാ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം കാരണഭാവേന പച്ചാമസതി. യസ്മാ വേദനാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞഅസദിസഭാവാ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ആകാരാദയോ, തസ്മാ അയം ഇദാനി വുച്ചമാനോ ഏത്ഥ പാളിപദേ അത്ഥോ.

നാമസമൂഹസ്സാതി ആരമ്മണാഭിമുഖം നമനട്ഠേന ‘‘നാമ’’ന്തി ലദ്ധസമഞ്ഞസ്സ വേദനാദിചതുക്ഖന്ധസങ്ഖാതസ്സ അരൂപധമ്മപുഞ്ജസ്സ. പഞ്ഞത്തീതി ‘‘നാമകായോ അരൂപകലാപോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ’’തിആദികാ പഞ്ഞാപനാ ഹോതി. ചേതനാപധാനത്താ സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മാനം ‘‘സങ്ഖാരാനം ചേതനാകാരേ’’തിആദി വുത്തം. തഥാ ഹി സുത്തന്തഭാജനീയേ സങ്ഖാരക്ഖന്ധവിഭജനേ ‘‘യാ ചേതനാ സഞ്ചേതനാ സഞ്ചേതയിതത്ത’’ന്തി (വിഭ. ൨൪൯ അഭിധമ്മഭാജനീയേ) ചേതനാവ നിദ്ദിട്ഠാ. അസതീതി അസന്തേസു. വചനവിപല്ലാസേന ഹി ഏവം വുത്തം. ചത്താരോ ഖന്ധേ വത്ഥും കത്വാതി വേദനാ സഞ്ഞാ ചിത്തം ചേതനാദയോതി ഇമേ ചതുക്ഖന്ധസഞ്ഞിതേ നിസ്സയപച്ചയഭൂതേ ധമ്മേ വത്ഥും കത്വാ. അയഞ്ച നയോ പഞ്ചദ്വാരേപി സമ്ഭവതീതി ‘‘മനോദ്വാരേ’’തി വിസേസിതം. അധിവചനസമ്ഫസ്സവേവചനോതി അധിവചനമുഖേന പഞ്ഞത്തിമുഖേന ഗഹേതബ്ബത്താ ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സോ’’തി ലദ്ധനാമോ. സോതി മനോസമ്ഫസ്സോ. പഞ്ചവോകാരേ ച ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ ലബ്ഭനതോ രൂപകായേ പഞ്ഞായതേവ, അയം പന നയോ ഇധ ന ഇച്ഛിതോ വേദനാദിപടിക്ഖേപവസേന അസമ്ഭവപരിയായസ്സ ജോതിതത്താതി ‘‘പഞ്ചപസാദേ വത്ഥും കത്വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. ന ഹി വേദനാസന്നിസ്സയേന വിനാ പഞ്ചപസാദേ വത്ഥും കത്വാ മനോസമ്ഫസ്സസ്സ സമ്ഭവോ അത്ഥി. ഉപ്പത്തിട്ഠാനേ അസതി അനുപ്പത്തിട്ഠാനതോ ഫലസ്സ ഉപ്പത്തി നാമ കദാചിപി നത്ഥീതി ഇമമത്ഥം യഥാധിഗതസ്സ അത്ഥസ്സ നിദസ്സനവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘അമ്ബരുക്ഖേ’’തിആദിമാഹ. രൂപകായതോതി കേവലം രൂപകായതോ. തസ്സാതി മനോസമ്ഫസ്സസ്സ.

വിരോധിപച്ചയസന്നിപാതേ വിഭൂതതരാ വിസദിസുപ്പത്തി, തസ്മിം വാ സതി അത്തനോ സന്താനേ വിജ്ജമാനസ്സേവ വിസദിസുപ്പത്തിഹേതുഭാവോ രുപ്പനാകാരോ. സോ ഏവ രുപ്പനാകാരോ വത്ഥുസപ്പടിഘാദികം തം തം ലീനമത്ഥം ഗമേതീതി ലിങ്ഗം. തസ്സ തസ്സ സഞ്ജാനനഹേതുതോ നിമിത്തം. തഥാ തഥാ ഉദ്ദിസിതബ്ബതോ ഉദ്ദേസോതി ഏവമേത്ഥ ആകാരാദയോ അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാ. വത്ഥാരമ്മണാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിഹനനം പടിഘോ, തതോ പടിഘതോ ജാതോ പടിഘസമ്ഫസ്സോ. തേനാഹ ‘‘സപ്പടിഘ’’ന്തിആദി. നാമകായതോതി കേവലം നാമകായതോ. തസ്സാതി പടിഘസമ്ഫസ്സസ്സ. സേസം പഠമപഞ്ഹേ വുത്തനയമേവ.

ഉഭയവസേനാതി നാമകായോ രൂപകായോതി ഉഭയസന്നിസ്സയസ്സ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ പടിഘസമ്ഫസ്സോതി ഉഭയസമ്ഫസ്സസ്സ വസേന.

വിസും വിസും പച്ചയം ദസ്സേത്വാതി ബ്യതിരേകമുഖേന പച്ചേകം നാമകായരൂപകായസഞ്ഞിതം പച്ചയം ദസ്സേത്വാ. തേസന്തി ഫസ്സാനം. അവിസേസതോതി വിസേസം അകത്വാ സാമഞ്ഞതോ. ദസ്സേതുന്തി ബ്യതിരേകമുഖേനേവ ദസ്സേതും. ഏസേവ ഹേതൂതി ഏസ ഛസുപി ദ്വാരേസു പവത്തോ നാമരൂപസങ്ഖാതോ ഹേതു യഥാരഹം ദ്വിന്നമ്പി ഫസ്സാനം. ഇദാനി തം യഥാരഹം പവത്തിം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുദ്വാരാദീസു ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

സമ്പയുത്തകാ ഖന്ധാതി ഫസ്സേന സമ്പയുത്താ വേദനാദയോ ഖന്ധാ. ആവജ്ജനസ്സാപി സമ്പയുത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേനേവേത്ഥ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം തദവിനാഭാവതോ. പരതോ മനോസമ്ഫസ്സേപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ചവിധോപീതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിവസേന പഞ്ചവിധോപി. സോ ഫസ്സോതി പടിഘസമ്ഫസ്സോ. ബഹുധാതി ബഹുപ്പകാരേന. തഥാ ഹി വിപാകനാമം വിപാകസ്സ അനേകഭേദസ്സ മനോസമ്ഫസ്സസ്സ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന സത്തധാ പച്ചയോ ഹോതി. യം പനേത്ഥ ആഹാരകിച്ചം, തം ആഹാരപച്ചയവസേന. യം ഇന്ദ്രിയകിച്ചം, തം ഇന്ദ്രിയപച്ചയവസേന പച്ചയോ ഹോതി. അവിപാകം പന നാമം അവിപാകസ്സ മനോസമ്ഫസ്സസ്സ ഠപേത്വാ വിപാകപച്ചയം ഇതരേസം വസേന പച്ചയോ ഹോതി. രൂപം പന ചക്ഖായതനാദിഭേദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദികസ്സ പഞ്ചവിധസ്സ ഫസ്സസ്സ നിസ്സയപുരേജാതഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ഛധാ പച്ചയോ ഹോതി. രൂപായതനാദിഭേദം തസ്സ പഞ്ചവിധസ്സ ആരമ്മണപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ചതുധാ പച്ചയോ ഹോതി. മനോസമ്ഫസ്സസ്സ പന താനി രൂപായതനാദീനി, ധമ്മാരമ്മണഞ്ച തഥാ ച ആരമ്മണപച്ചയമത്തേനേവ പച്ചയോ ഹോതി. വത്ഥുരൂപം പന മനോസമ്ഫസ്സസ്സ നിസ്സയപുരേജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന പഞ്ചധാ പച്ചയോ ഹോതി. ഏവം നാമരൂപം അസ്സ ഫസ്സസ്സ ബഹുധാ പച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൧൧൫. പഠമുപ്പത്തിയം വിഞ്ഞാണം നാമരൂപസ്സ വിസേസപച്ചയോതി ഇമമത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘മാതുകുച്ഛിമ്ഹി ന ഓക്കമിസ്സഥാ’’തിആദി വുത്തം. ഗബ്ഭസേയ്യകപടിസന്ധി ഹി ബാഹിരതോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമന്തസ്സ വിയ ഹോന്തീപി അത്ഥതോ യഥാപച്ചയം ഖന്ധാനം തത്ഥ പഠമുപ്പത്തിയേവ. തേനാഹ ‘‘പവിസിത്വാ…പേ… ന വത്തിസ്സഥാ’’തി. സുദ്ധന്തി കേവലം വിഞ്ഞാണേന അമിസ്സിതം വിരഹിതം. ‘‘അവസേസ’’ന്തി ഇദം നാമാപേക്ഖം, തസ്മാ അവസേസം നാമരൂപന്തി ഇമം വിഞ്ഞാണം ഠപേത്വാ അവസേസം നാമരൂപം വാതി അത്ഥോ. പടിസന്ധിവസേന ഓക്കന്തന്തി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന, മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമന്തസ്സ വാ പഠമാവയവഭാവേന ഓതിണ്ണം. വോക്കമിസ്സഥാതി സന്തതിവിച്ഛേദം വിനാസം ഉപഗമിസ്സഥ, തം പന മരണം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചുതിവസേനാ’’തി. അസ്സാതി വിഞ്ഞാണസ്സ, തഞ്ച ഖോ വിഞ്ഞാണസാമഞ്ഞവസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ ചിത്തസ്സ നിരോധേനാ’’തി, പടിസന്ധിചിത്തസ്സേവ നിരോധേനാതി അത്ഥോ. തതോതി പടിസന്ധിചിത്തതോ. പടിസന്ധിചിത്തസ്സ, തതോ ദുതിയതതിയചിത്താനം വാ നിരോധേന ചുതി ന ഹോതീതി വുത്തമത്ഥം യുത്തിതോ വിഭാവേതും ‘‘പടിസന്ധിചിത്തേന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏതസ്മിം അന്തരേതി ഏതസ്മിം സോളസചിത്തക്ഖണേ കാലേ. അന്തരായോ നത്ഥീതി ഏത്ഥ ദാരകസ്സ താവ മരണന്തരായോ മാ ഹോതു തദാ ചുതിചിത്തസ്സ അസമ്ഭവതോ, മാതു പന കഥം തദാ മരണന്തരായാഭാവോതി? തം തം കാലം അനതിക്കമിത്വാ തദന്തരേയേവ ചവനധമ്മായ ഗബ്ഭഗ്ഗഹണസ്സേവ അസമ്ഭവതോ. തേനാഹ ‘‘അയഞ്ഹി അനോകാസോ നാമാ’’തി, ചുതിയാതി അധിപ്പായോ.

പടിസന്ധിചിത്തേന സദ്ധിം സമുട്ഠിതരൂപാനീതി ഓക്കന്തിക്ഖണേ ഉപ്പന്നകമ്മജരൂപാനി വദതി. താനി ഹി നിപ്പരിയായതോ പടിസന്ധിചിത്തേന സദ്ധിം സമുട്ഠിതരൂപാനി നാമ, ന ഉതുസമുട്ഠാനാനി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദതോ പച്ഛാ സമുട്ഠിതത്താ. ചിത്തജാഹാരജാനം പന തദാ അസമ്ഭവോ ഏവ. യാനി പടിസന്ധിചിത്തേന സദ്ധിം സമുട്ഠിതരൂപാനി, താനി തിവിധാനി തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ സമുട്ഠിതാനി, ഠിതിക്ഖണേ സമുട്ഠിതാനി, ഭങ്ഗക്ഖണേ സമുട്ഠിതാനീതി. തേസു ഉപ്പാദക്ഖണേ സമുട്ഠിതാനി സത്തരസമസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝന്തി, ഠിതിക്ഖണേ സമുട്ഠിതാനി ഠിതിക്ഖണേ നിരുജ്ഝന്തി, ഭങ്ഗക്ഖണേ സമുട്ഠിതാനി ഭങ്ഗക്ഖണേ നിരുജ്ഝന്തി. തത്ഥ ‘‘ഭഞ്ജമാനോ ധമ്മോ ഭഞ്ജമാനസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി ന സക്കാ വത്തും, ഉപ്പാദേ, പന ഠിതിയഞ്ച ന ന സക്കാതി ‘‘സത്തരസമസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ, ഠിതിക്ഖണേ ച ധരന്താനം വസേന തസ്സ പച്ചയമ്പി ദാതും ന സക്കോന്തീ’’തി വുത്തം. രൂപകായൂപത്ഥമ്ഭിതസ്സേവ ഹി നാമകായസ്സ പഞ്ചവോകാരേ പവത്തീതി. തേഹി രൂപധമ്മേഹി തസ്സ ചിത്തസ്സ ബലവതരം സന്ധായാഹ ‘‘സത്തരസമസ്സ…പേ… പവത്തി പവത്തതീ’’തി. പവേണീ ഘടിയതീതി അട്ഠചത്താലീസകമ്മജസ്സ രൂപപവേണീ സമ്ബന്ധാ ഹുത്വാ പവത്തതി. പഠമഞ്ഹി പടിസന്ധിചിത്തം, തതോ യാവ സോളസമം ഭവങ്ഗചിത്തം, തേസു ഏകേകസ്സ ഉപ്പാദഠിതിഭങ്ഗവസേന തയോ തയോ ഖണാ. തത്ഥ ഏകേകസ്സ ചിത്തസ്സ തീസു തീസു ഖണേസു സമതിംസ സമതിംസ കമ്മജരൂപാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഇതി സോളസതികാ അട്ഠചത്താലീസം ഹോന്തി. ഏസ നയോ തതോ പരേസുപി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അട്ഠചത്താലീസകമ്മജസ്സ രൂപപവേണീ സമ്ബന്ധാ ഹുത്വാ പവത്തതീ’’തി. സചേ പന ന സക്കോന്തീതി പടിസന്ധിചിത്തേന സദ്ധിം സമുട്ഠിതരൂപാനി സത്തരസമസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ പച്ചയം ദാതും സചേ ന സക്കോന്തി. യദി ഹി പടിസന്ധിചിത്തതോ സത്തരസമം ചുതിചിത്തം സിയാ, പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസുപി കമ്മജരൂപം ന ഉപ്പജ്ജേയ്യ, പഗേവ ഭവങ്ഗചിത്തക്ഖണേസു. തഥാ സതി നത്ഥേവ തസ്സ ചിത്തസ്സ പച്ചയലാഭോതി പവത്തി നപ്പവത്തതി, പവേണീ ന ഘടിയതേവ, അഞ്ഞദത്ഥു വിച്ഛിജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘വോക്കമതിതിനാമ ഹോതീ’’തിആദി.

ഇത്ഥത്തായാതി ഇത്ഥംപകാരതായ. യാദിസോ ഗബ്ഭസേയ്യകസ്സ അത്തഭാവോ, തം സന്ധായേതം വുത്തം. തസ്സ ച പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനൂനാ ഏവ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഏവം പരിപുണ്ണപഞ്ചക്ഖന്ധഭാവായാ’’തി. ഉപച്ഛിജ്ജിസ്സഥാതി സന്താനവിച്ഛേദേന വിച്ഛിന്ദേയ്യ. സുദ്ധം നാമരൂപമേവാതി വിഞ്ഞാണവിരഹിതം കേവലം നാമരൂപമേവ. അവയവാനം പാരിപൂരി വുഡ്ഢി. ഥിരഭാവപ്പത്തി വിരൂള്ഹി. മഹല്ലകഭാവപ്പത്തി വേപുല്ലം. താനി ച യഥാക്കമം പഠമാദിവയവസേന ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘പഠമവയവസേനാ’’തിആദി. വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ, തേന വസ്സസഹസ്സദ്വയാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

വിഞ്ഞാണമേവാതി നിയമവചനം, ഇതോ ബാഹിരകപ്പിതസ്സ അത്തനോ, ഇസ്സരാദീനഞ്ച പടിക്ഖേപപദം, ന അവിജ്ജാദിഫസ്സാദിപടിക്ഖേപപദം പടിയോഗീനിവത്തനപദത്താ അവധാരണസ്സ. തേനാഹ ‘‘ഏസേവ ഹേതൂ’’തിആദി. അയഞ്ച നയോ ഹേട്ഠാപി സബ്ബപദേസു യഥാരഹം വത്തബ്ബോ. ഇദാനി വിഞ്ഞാണമേവ നാമരൂപസ്സ പധാനകാരണന്തി ഇമമത്ഥം ഓപമ്മവസേന വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പച്ചേകം വിയ സമുദിതസ്സാപി നാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണേന വിനാ അത്തകിച്ചാസമത്ഥതം ദസ്സേതും ‘‘ത്വം നാമരൂപം നാമാ’’തി ഏകജ്ഝം ഗഹണം. പുരേചാരികേതി പുബ്ബങ്ഗമേവ. വിഞ്ഞാണഞ്ഹി സഹജാതധമ്മാനം പുബ്ബങ്ഗമം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി. (ധ. പ. ൧; നേത്തി. ൯൦, ൯൨; പേടകോ. ൧൩, ൮൩) ബഹുധാതി അനേകപ്പകാരേന പച്ചയോ ഹോതി.

കഥം? വിപാകനാമസ്സ ഹി പടിസന്ധിയം അഞ്ഞം വാ വിഞ്ഞാണം സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകആഹാരഇന്ദ്രിയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി നവധാ പച്ചയോ ഹോതി. വത്ഥുരൂപസ്സ പടിസന്ധിയം സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകആഹാരഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി നവധാ പച്ചയോ ഹോതി. ഠപേത്വാ പന വത്ഥുരൂപം സേസരൂപസ്സ ഇമേസു നവസു അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയം അപനേത്വാ സേസേഹി അട്ഠഹി പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം പന അസഞ്ഞസത്തരൂപസ്സ, പഞ്ചവോകാരേ വാ കമ്മജസ്സ സുത്തന്തികപരിയായതോ ഉപനിസ്സയവസേന ഏകധാവ പച്ചയോ ഹോതി. അവസേസഞ്ഹി പഠമഭവങ്ഗതോ പഭുതി സബ്ബമ്പി വിഞ്ഞാണം തസ്സ നാമരൂപസ്സ യഥാരഹം പച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന പച്ചയനയേ ദസ്സിയമാനേ സബ്ബാപി മഹാപകരണകഥാ ആനേതബ്ബാ ഹോതീതി ന വിത്ഥാരിതാ. കഥം പനേതം പച്ചേതബ്ബം ‘‘പടിസന്ധിനാമരൂപം വിഞ്ഞാണപച്ചയാ ഹോതീ’’തി? സുത്തതോ, യുത്തിതോ ച. പാളിയഞ്ഹി ‘‘ചിത്താനുപരിവത്തിനോ ധമ്മാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. മാതികാ ൬൨) നയേന ബഹുധാ വേദനാദീനം വിഞ്ഞാണപച്ചയതാ ആഗതാ. യുത്തിതോ പന ഇധ ചിത്തജേന രൂപേന ദിട്ഠേന അദിട്ഠസ്സാപി രൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം പച്ചയോ ഹോതീതി വിഞ്ഞായതി. ചിത്തേഹി പസന്നേ, അപ്പസന്നേ വാ തദനുരൂപാനി രൂപാനി ഉപ്പജ്ജമാനാനി ദിട്ഠാനി, ദിട്ഠേന ച അദിട്ഠസ്സ അനുമാനം ഹോതീതി. ഇമിനാ ഇധ ‘‘ദിട്ഠേന ചിത്തജരൂപേന അദിട്ഠസ്സാപി പടിസന്ധിരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം പച്ചയോ ഹോതീ’’തി പച്ചേതബ്ബമേതം. കമ്മസമുട്ഠാനസ്സാപി ഹി രൂപസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ വിയ വിഞ്ഞാണപച്ചയതാ പട്ഠാനേ ആഗതാതി.

൧൧൬. ഇധ സമുദയ-സദ്ദോ സമുദായ-സദ്ദോ വിയ സമൂഹപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖരാസിസമ്ഭവോ’’തി. ഏകകോതി അസഹായോ രാജപരിസാരഹിതോ. പസ്സേയ്യാമ തേ രാജഭാവം അമ്ഹേഹി വിനാതി അധിപ്പായോ. യഥാരഹം പരിസം രഞ്ജേതീതി ഹി രാജാ. അത്ഥതോതി അത്ഥസിദ്ധിതോ അവദന്തമ്പി വദതി വിയ. ‘‘ഹദയവത്ഥു’’ന്തി ഇമിനാവ തന്നിസ്സയോപി ഗഹിതോ വാതി ദട്ഠബ്ബം. ആനന്തരിയഭാവതോ നിസ്സയനിസ്സയോപി ‘‘നിസ്സയോ’’ ത്വേവ വുച്ചതീതി. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം നാമ ഭവേയ്യാസി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പസ്സേയ്യാമാ’’തിആദി. ബഹുധാതി അനേകധാ പച്ചയോ ഹോതി. കഥം? നാമം താവ പടിസന്ധിയം സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി സത്തധാ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി. കിഞ്ചി പനേത്ഥ ഹേതുപച്ചയേന, കിഞ്ചി ആഹാരപച്ചയേനാതി ഏവം അഞ്ഞഥാപി പച്ചയോ ഹോതി. അവിപാകം പന നാമം യഥാവുത്തേസു പച്ചയേസു ഠപേത്വാ വിപാകപച്ചയം ഇതരേഹി ഛഹി പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. കിഞ്ചി പനേത്ഥ ഹേതുപച്ചയേന, കിഞ്ചി ആഹാരപച്ചയേനാതി അഞ്ഞഥാപി പച്ചയോ ഹോതി, തഞ്ച ഖോ പവത്തിയംയേവ, ന പടിസന്ധിയം. രൂപതോ പന ഹദയവത്ഥു പടിസന്ധിയം വിഞ്ഞാണസ്സ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപ്പയുത്തഅത്ഥി അവിഗതപച്ചയേഹി ഛധാവ പച്ചയോ ഹോതി. പവത്തിയം പന സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയവജ്ജിതേഹി പഞ്ചഹി പുരേജാതപച്ചയേന സഹ തേഹേവ പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. ചക്ഖായതനാദിഭേദം പന പഞ്ചവിധമ്പി രൂപം യഥാക്കമം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിഭേദസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയപുരേജാതഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതീതി ഏവം നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസ്സ ബഹുധാ പച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

യ്വായമനുക്കമേന വിഞ്ഞാണസ്സ നാമരൂപം, പടിസന്ധിനാമരൂപസ്സ, ച വിഞ്ഞാണം പതി പച്ചയഭാവോ, സോ കദാചി വിഞ്ഞാണസ്സ സാതിസയോ, കദാചി നാമരൂപസ്സ, കദാചി ഉഭിന്നം സദിസോതി തിവിധോപി സോ ‘‘ഏത്താവതാ’’തി പദേന ഏകജ്ഝം ഗഹിതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വിഞ്ഞാണേ…പേ… പവത്തേസൂ’’തി വത്വാ പുന യമിദമ്പി വിഞ്ഞാണം നാമരൂപസഞ്ഞിതാനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയേന പവത്താനം ഏത്തകേന സബ്ബാ സംസാരവട്ടപ്പവത്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്തകേന…പേ… പടിസന്ധിയോ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഏത്തകേനാതി ഏത്തകേനേവ, ന ഇതോ അഞ്ഞേന കേനചി കാരകവേദകസഭാവേന അത്തനാ, ഇസ്സരാദിനാ വാതി അത്ഥോ. അന്തോഗധാവധാരണഞ്ഹേതം പദം.

വചനമത്തമേവ അധികിച്ചാതി ദാസാദീസു സിരിവഡ്ഢകാദി-സദ്ദാ വിയ അതഥത്താ വചനമത്തമേവ അധികാരം കത്വാ പവത്തസ്സ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥം അദിസ്വാ’’തി. വോഹാരസ്സാതി വോഹരണമത്തസ്സ. പഥോതി പവത്തിമഗ്ഗോ പവത്തിയാ വിസയോ. യസ്മാ സരണകിരിയാവസേന പുഗ്ഗലോ ‘‘സതോ’’തി വുച്ചതി, സമ്പജാനനകിരിയാവസേന ‘‘സമ്പജാനോ’’തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കാരണാപദേസവസേനാ’’തി. കാരണം നിദ്ധാരേത്വാ ഉത്തി നിരുത്തീതി. ഏകമേവ അത്ഥം ‘‘പണ്ഡിതോ’’തിആദിനാ പകാരതോ ഞാപനതോ ‘‘പഞ്ഞത്തീ’’തി വദന്തി. സോ ഏവ ഹി ‘‘പണ്ഡിതോ’’തി ച ‘‘ബ്യത്തോ’’തി ച ‘‘മേധാവീ’’തി ച പഞ്ഞാപീയതീതി. പണ്ഡിച്ചപ്പകാരതോ പന പണ്ഡിതോ, വേയ്യത്തിയപ്പകാരതോ ബ്യത്തോതി പഞ്ഞാപീയതീതി ഏവം പകാരതോ പഞ്ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തി. യസ്മാ ഇധ അധിവചനനിരുത്തിപഞ്ഞത്തിപദാനി സമാനത്ഥാനി. സബ്ബഞ്ച വചനം അധിവചനാദിഭാവം ഭജതി, തസ്മാ കേസുചി വചനവിസേസേസു വിസേസേന പവത്തേഹി അധിവചനാദിസദ്ദേഹി സബ്ബാനി വചനാനി പഞ്ഞത്തിഅത്ഥപ്പകാസനസാമഞ്ഞേന വുത്താനീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന അയമത്ഥയോജനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

അഥ വാ അധി-സദ്ദോ ഉപരിഭാവേ, ഉപരി വചനം അധിവചനം. കസ്സ ഉപരി? പകാസേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സാതി പാകടോ യമത്ഥോ. അധീനം വാ വചനം അധിവചനം. കേന അധീനം? അത്ഥേന. തഥാ തംതംഅത്ഥപ്പകാസേന നിച്ഛിതം, നിയതം വാ വചനം നിരുത്തി. പഥവീധാതുപുരിസാദിതംതംപകാരേന ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തീതി ഏവം അധിവചനാദിപദാനം സബ്ബവചനേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ, അഞ്ഞഥാ സിരിവഡ്ഢകധനവഡ്ഢകപ്പകാരാനമേവ നിരുത്തിതാ, ‘‘പണ്ഡിതോ വിയത്തോ’’തി ഏവം പകാരാനമേവ ഏകമേവ അത്ഥം തേന തേന പകാരേന ഞാപേന്താനം പഞ്ഞത്തിതാ ച ആപജ്ജേയ്യാതി. ഏവം തീഹിപി നാമേഹി വുത്തസ്സ വോഹാരസ്സ പവത്തിമഗ്ഗോപി സഹ വിഞ്ഞാണേന നാമരൂപന്തി ഏത്താവതാവ ഇച്ഛിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഇതീ’’തിആദി. പഞ്ഞായ അവചരിതബ്ബന്തി പഞ്ഞായ പവത്തിതബ്ബം, ഞേയ്യന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ജാനിതബ്ബ’’ന്തി. വട്ടന്തി കിലേസവട്ടം, കമ്മവട്ടം, വിപാകവട്ടന്തി തിവിധമ്പി വട്ടം. വത്തതീതി പവത്തതി. തയിദം ‘‘ജായേഥാ’’തിആദിനാ പഞ്ചഹി പദേഹി വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനവസേന വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന ഇത്ഥീതിപുരിസാതിആദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. നാമപഞ്ഞത്തത്ഥായാതി ഖന്ധാദിഫസ്സാദിസത്താദിഇത്ഥാദിനാമസ്സ പഞ്ഞാപനത്ഥായ. വത്ഥുപി ഏത്താവതാവ. തേനാഹ ‘‘ഖന്ധപഞ്ചകമ്പി ഏത്താവതാവ പഞ്ഞായതീ’’തി. ഏത്താവതാ ഏത്തകേന, സഹ വിഞ്ഞാണേന നാമരൂപപ്പവത്തിയാതി അത്ഥോ.

അത്തപഞ്ഞത്തിവണ്ണനാ

൧൧൭. അനുസന്ധിയതി ഏതേനാതി അനുസന്ധി, ഹേട്ഠാ ആഗതദേസനായ അനുസന്ധാനവസേന പവത്താ ഉപരിദേസനാ, സാ പഠമപദസ്സ ദസ്സിതാ, ഇദാനി ദുതിയപദസ്സ ദസ്സേതബ്ബാതി തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതി ഭഗവാ’’തിആദിമാഹ. രൂപിന്തി രൂപവന്തം. പരിത്തന്തി ന വിപുലം, അപ്പകന്തി അത്ഥോ. യസ്മാ അത്താ നാമ കോചി പരമത്ഥതോ നത്ഥി. കേവലം പന ദിട്ഠിഗതികാനം പരികപ്പിതമത്തം, തസ്മാ യത്ഥ നേസം അത്തസഞ്ഞാ, യഥാ ചസ്സ രൂപിഭാവാദിപരികപ്പനാ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ’’തിആദിമാഹ. രൂപിം പരിത്തന്തി അത്തനോ ഉപട്ഠിതകസിണരൂപവസേന രൂപിം, തസ്സ അവഡ്ഢിതഭാവേന പരിത്തം. പഞ്ഞപേതി നീലകസിണാദിവസേന നാനാകസിണലാഭീ. തന്തി അത്താനം. അനന്തന്തി കസിണനിമിത്തസ്സ അപ്പമാണതായ പരിച്ഛേദസ്സ അനുപട്ഠാനതോ അന്തരഹിതം. ഉഗ്ഘാടേത്വാതി ഭാവനായ അപനേത്വാ. നിമിത്തഫുട്ഠോകാസന്തി തേന കസിണനിമിത്തേന ഫുട്ഠപ്പദേസം. തേസൂതി ചതൂസു അരൂപക്ഖന്ധേസു. വിഞ്ഞാണമത്തമേവാതി ‘‘വിഞ്ഞാണമയോ അത്താ’’തി ഏവംവാദീ.

൧൧൮. ‘‘ഏതരഹീ’’തി സാവധാരണമിദം പദന്തി തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദാനേവാ’’തി വത്വാ അവധാരണേന നിവത്തിതമത്ഥം ആഹ ‘‘ന ഇതോ പര’’ന്തി. തത്ഥ തത്ഥേവ സത്താ ഉച്ഛിജ്ജന്തീതി ഉച്ഛേദവാദീ, തേനാഹ ‘‘ഉച്ഛേദവസേനേതം വുത്ത’’ന്തി. ഭാവിന്തി സബ്ബം സദാ ഭാവിം അവിനസ്സനകം. തേനാഹ ‘‘സസ്സതവസേനേതം വുത്ത’’ന്തി. അതഥാസഭാവന്തി യഥാ പരവാദീ വദന്തി, ന തഥാ സഭാവം. തഥഭാവായാതി ഉച്ഛേദഭാവായ വാ സസ്സതഭാവായ വാ. അനിയമവചനഞ്ഹേതം വുത്തം സാമഞ്ഞജോതനാവസേന. സമ്പാദേസ്സാമീതി തഥഭാവം അസ്സ സമ്പന്നം കത്വാ ദസ്സയിസ്സാമി, പതിട്ഠാപേസ്സാമീതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സസ്സതവാദഞ്ച ജാനാപേത്വാ’’തിആദി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൧൮) ഇമിനാതി ‘‘അതഥം വാ പനാ’’തിആദി വചനേന, അനുച്ഛേദസഭാവമ്പി സമാനം സസ്സതവാദിനോ മതിവസേനാതി അധിപ്പായോ. ഉപകപ്പേസ്സാമീതി ഉപേച്ച സമത്ഥയിസ്സാമി.

ഏവം സമാനന്തി ഏവം ഭൂതം സമാനം. രൂപകസിണജ്ഝാനം രൂപം ഉത്തരപദലോപേന, അധിഗമനവസേന തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി രൂപീതി ആഹ ‘‘രൂപിന്തി രൂപകസിണലാഭി’’ന്തി. പരിത്തത്താനുദിട്ഠീതി ഏത്ഥ രൂപീ-സദ്ദോപിആവുത്തിആദിനയേന ആനേത്വാ വത്തബ്ബോ, രൂപീഭാവമ്പി ഹി സോ ദിട്ഠിഗതികോ പരിത്തഭാവം വിയ അത്തനോ അഭിനിവിസ്സ ഠിതോതി. അരൂപിന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ‘‘പത്തപലാസബഹുലഗച്ഛസങ്ഖേപേന ഘനഗഹനജടാവിതാനാ നാതിദീഘസന്താനാ വല്ലി, തബ്ബിപരീതാ ലതാ’’തി വദന്തി. അപ്പഹീനട്ഠേനാതി മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നഭാവേന. കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹതാ അനുസയനട്ഠോ.

അരൂപകസിണം നാമ കസിണുഗ്ഘാടിം ആകാസം, ന പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണം. ‘‘ഉഭയമ്പി അരൂപകസിണമേവാ’’തി കേചി. അരൂപക്ഖന്ധഗോചരം വാതി വേദനാദയോ അരൂപക്ഖന്ധാ ‘‘അത്താ’’തി അഭിനിവേസസ്സ ഗോചരോ ഏതസ്സാതി അരൂപക്ഖന്ധഗോചരോ, ദിട്ഠിഗതികോ, തം അരൂപക്ഖന്ധഗോചരം. വാ-സദ്ദോ വുത്തവികപ്പത്ഥോ. സദ്ദയോജനാ പന അരൂപം അരൂപക്ഖന്ധാ ഗോചരഭൂതാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അരൂപീ, തം അരൂപിം. ലാഭിനോ ചത്താരോതി രൂപകസിണാദിലാഭവസേന തം തം ദിട്ഠിവാദം സയമേവ പരികപ്പേത്വാ തം ആദായ പഗ്ഗയ്ഹ പഞ്ഞാപനകാ ചത്താരോ ദിട്ഠിഗതികാ. തേസം അന്തേവാസികാതി തേസം ലാഭീനം വാദം പച്ചക്ഖതോ, പരമ്പരായ ച ഉഗ്ഗഹേത്വാ തഥേവ നം ഖമിത്വാ രോചേത്വാ പഞ്ഞാപനകാ ചത്താരോ. തക്കികാ ചത്താരോതി കസിണജ്ഝാനസ്സ അലാഭിനോ കേവലം തക്കനവസേനേവ യഥാവുത്തേ ചത്താരോ ദിട്ഠിവാദേ സയമേവ അഭിനിവിസ്സ പഗ്ഗയ്ഹ ഠിതാ ചത്താരോ. തേസം അന്തേവാസികാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ.

നഅത്തപഞ്ഞത്തിവണ്ണനാ

൧൧൯. ആരദ്ധവിപസ്സകോപീതി സമ്പരായികവിപസ്സകോപി, തേന ബലവവിപസ്സനായ ഠിതം പുഗ്ഗലം ദസ്സേതി. ന പഞ്ഞപേതി ഏവ അബഹുസ്സുതോ പീതി അധിപ്പായോ. താദിസോ ഹി വിപസ്സനായ ആനുഭാവോ. സാസനികോപി ഝാനാഭിഞ്ഞാലാഭീ ‘‘ന പഞ്ഞപേതീ’’തി ന വത്തബ്ബോതി സോ ഇധ ന ഉദ്ധടോ. ഇദാനി നേസം അപഞ്ഞാപനേ കാരണം ദസ്സേതി ‘‘ഏതേസഞ്ഹീ’’തിആദിനാ. ഇച്ചേവ ഞാണം ഹോതി, ന വിപരീതഗ്ഗാഹോ തസ്സ കാരണസ്സ ദൂരസമുസ്സാരിതത്താ. അരൂപക്ഖന്ധാ ഇച്ചേവ ഞാണം ഹോതീതി യോജനാ.

അത്തസമനുപസ്സനാവണ്ണനാ

൧൨൧. ദിട്ഠിവസേന സമനുപസ്സിത്വാ, ന ഞാണവസേന. സാ ച സമനുപസ്സനാ അത്ഥതോ ദിട്ഠിദസ്സനവസേന.

‘‘വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഏവം ആഗതാ വേദനാക്ഖന്ധവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി. ഇട്ഠാദിഭേദം ആരമ്മണം ന പടിസംവേദേതീതി അപ്പടിസംവേദനോതി വേദകഭാവപടിക്ഖേപമുഖേന സഞ്ജാനനാദിഭാവോപി പടിക്ഖിത്തോ ഹോതി തദവിനാഭാവതോതി ആഹ ‘‘ഇമിനാ രൂപക്ഖന്ധവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി കഥിതാ’’തി. ‘‘അത്താ മേ വേദിയതീ’’തി ഇമിനാ അപ്പടിസംവേദനത്തം പടിക്ഖിപതി. തേനാഹ ‘‘നോപി അപ്പടിസംവേദനോ’’തി. ‘‘വേദനാധമ്മോ’’തി പന ഇമിനാ ‘‘വേദനാ മേ അത്താ’’തി ഇമം വാദം പടിക്ഖിപതി. വേദനാസങ്ഖാതോ ധമ്മോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഹി വേദനാധമ്മോതി വേദനായ സമന്നാഗതഭാവം തസ്സ പടിജാനാതി. തേനാഹ ‘‘ഏതസ്സ ച വേദനാധമ്മോ അവിപ്പയുത്തസഭാവോ’’തി. സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി കഥിതാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘വേദനാസമ്പയുത്തത്താ വേദിയതീ’’തി തംസമ്പയോഗതോ തംകിച്ചകതമാഹ യഥാ ചേതനായോഗതോ ചേതനോ പുരിസോതി. സബ്ബേസമ്പി തം സാരമ്മണധമ്മാനം ആരമ്മണാനുഭവനം ലബ്ഭതേവ, തഞ്ച ഖോ ഏകദേസതോ ഫുട്ഠതാമത്തതോ, വേദനായ പന വിസ്സവിതായ സാമിഭാവേന ആരമ്മണരസാനുഭവനന്തി. തസ്സാ വസേന സഞ്ഞാദയോപി തംസമ്പയുത്തത്താ ‘‘വേദിയതീ’’തി വുച്ചന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠസാലിനിയം ‘‘ആരമ്മണരസാനുഭവനട്ഠാനം പത്വാ സേസസമ്പയുത്തധമ്മാ ഏകദേസമത്തകമേവ അനുഭവന്തീ’’തി, (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ ധമ്മുദ്ദേസകഥാ) രാജസൂദനിദസ്സനേന വായമത്ഥോ തത്ഥ വിഭാവിതോ ഏവ. ഏതസ്സാതി സഞ്ഞാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സ. ‘‘അവിപ്പയുത്തസഭാവോ’’തി ഇമിനാ അവിസംയോഗജനിതം കഞ്ചി വിസേസം ഠാനം ദീപേതി.

൧൨൨. തത്ഥാതി തേസു വാരേസു. തീസു ദിട്ഠിഗതികേസൂതി ‘‘വേദനാ മേ അത്താ’’തി, ‘‘അപ്പടിസംവേദനോ മേ അത്താ’’തി, ‘‘വേദനാധമ്മോ മേ അത്താ’’തി ച ഏവംവാദേസു തീസു ദിട്ഠിഗതികേസു. തിസ്സന്നം വേദനാനം ഭിന്നസഭാവത്താ സുഖം വേദനം ‘‘അത്താ’’തി സമനുപസ്സതോ ദുക്ഖം, അദുക്ഖമസുഖം വാ വേദനം ‘‘അത്താ’’തി സമനുപസ്സനാ ന യുത്താ. ഏവം സേസദ്വയേ പീതി ആഹ ‘‘യോ യോ യം യം വേദനം അത്താതി സമനുപസ്സതീ’’തി.

൧൨൩. ‘‘ഹുത്വാ അഭാവതോ’’തി ഇമിനാ ഉദയബ്ബയവന്തതായ അനിച്ചാതി ദസ്സേതി, ‘‘തേഹി തേഹീ’’തിആദിനാ അനേകകാരണസങ്ഖതത്താ സങ്ഖതാതി. തം തം പച്ചയന്തി ‘‘ഇന്ദ്രിയം, ആരമ്മണം, വിഞ്ഞാണം, സുഖ, വേദനീയോ ഫസ്സോ’’തി ഏവം ആദികം തം തം അത്തനോ കാരണം പടിച്ച നിസ്സായ സമ്മാ സസ്സതാദിഭാവസ്സ, ഉച്ഛേദാദിഭാവസ്സ ച അഭാവേന ഞായേന സമകാരണേന സദിസകാരണേന അനുരൂപകാരണേന ഉപ്പന്നാ. ഖയസഭാവാതി ഖയധമ്മാ, വയസഭാവാതി വയധമ്മാ വിരജ്ജനസഭാവാതി വിരാഗധമ്മാ, നിരുജ്ഝനസഭാവാതി നിരോധധമ്മാ, ചതൂഹിപി പദേഹി വേദനായ ഭങ്ഗഭാവമേവ ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഖയോതി…പേ… ഖയധമ്മാതിആദി വുത്ത’’ന്തി.

വിഗതോതി സഭാവവിഗമേന വിഗതോ. ഏകസ്സേവാതി ഏകസ്സേവ ദിട്ഠിഗതികസ്സ. തീസുപി കാലേസൂതി തിസ്സന്നം വേദനാനം പവത്തികാലേസു. ഏസോ മേ അത്താതി ‘‘ഏസോ സുഖവേദനാസഭാവോ, ദുക്ഖഅദുക്ഖമസുഖവേദനാസഭാവോ മേ അത്താ’’തി കിം പന ഹോതീ, ഏകസ്സേവ ഭിന്നസഭാവതം അനുമ്മത്തകോ കഥം പച്ചേതീതി അധിപ്പായേന പുച്ഛതി. ഇതരോ ഏവമ്പി തസ്സ ന ഹോതി യേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കിം പന ന ഭവിസ്സതീ’’തിആദിമാഹ. വിസേസേനാതി സുഖാദിവിഭാഗേന. സുഖഞ്ച ദുക്ഖഞ്ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദേന അദുക്ഖമസുഖം സങ്ഗണ്ഹാതി, സുഖസങ്ഗഹമേവ വാ തേന കതം സന്തസുഖുമഭാവതോ. അവിസേസേനാതി അവിഭാഗേന വേദനാസാമഞ്ഞേന. വോകിണ്ണന്തി സുഖാദിഭേദേന വോമിസ്സകം. തം തിവിധമ്പി വേദനം ഏസ ദിട്ഠിഗതികോ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ അത്താതി സമനുപസ്സതി. ഏകക്ഖണേ ച ബഹൂനം വേദനാനം ഉപ്പാദോ ആപജ്ജതി അവിസേസേന വേദനാസഭാവത്താ. അത്തനോ ഹി തസ്മിം സതി സദാ സബ്ബവേദനാപവത്തിപ്പസങ്ഗതോ ദിട്ഠിഗതികോ അഗതിയാ ഏകക്ഖണേപി ബഹൂനമ്പി വേദനാനം ഉപ്പത്തിം പടിജാനേയ്യാതി തസ്സ അവസരം അദേന്തോ ‘‘ന ഏകക്ഖണേ ബഹൂനം വേദനാനം ഉപ്പത്തി അത്ഥീ’’തി ആഹ, പച്ചക്ഖവിരുദ്ധമേതന്തി അധിപ്പായോ. ഏതേന പേതം നക്ഖമതീതി ഏതേന വിരുദ്ധത്തസാധനേനപി സബ്ബേന സബ്ബം അത്തനോ അഭാവേനപി പണ്ഡിതാനം ന രുച്ചതി, ഏതം ദസ്സനം ധീരാ നക്ഖമന്തീതി അത്ഥോ.

൧൨൪. ഇന്ദ്രിയബദ്ധേപി രൂപപ്പബന്ധേ വായോധാതുവിപ്ഫാരവസേന കാചി കിരിയാ നാമ ലബ്ഭതീതി സുദ്ധരൂപക്ഖന്ധേപി യത്ഥ കദാചി വായോധാതുവിപ്ഫാരോ ലബ്ഭതി, തമേവ നിദസ്സനഭാവേന ഗണ്ഹന്തോ ‘‘താലവണ്ടേ വാ വാതപാനേ വാ’’തി ആഹ. വേദനാധമ്മേസൂതി വേദനാധമ്മവന്തേസു. ‘‘അഹമസ്മീ’’തി ഇമിനാ തയോപി ഖന്ധേ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ അഹംകാരസ്സ ഉപ്പജ്ജനാകാരോ വുത്തോതി. ‘‘അയമഹമസ്മീ’’തി പന ഇമിനാ തത്ഥ ഏകം ഏകം ഗഹേത്വാ അഹംകാരസ്സ ഉപ്പജ്ജനാകാരോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘ഏകധമ്മോപീ’’തിആദി. തന്തി ‘‘അഹമസ്മീ’’തി അഹംകാരുപ്പത്തിം. സാ ഹി ചതുക്ഖന്ധനിരോധേന അനുപലബ്ഭമാനസന്നിസ്സയാ സസവിസാണതിഖിണതാ വിയ ന ഭവേയ്യാവാതി.

ഏത്താവതാതി ‘‘കിത്താവതാ ച ആനന്ദാ’’തിആദിനാ ‘‘തന്താകുലകജാതാ’’തി പദസ്സ അനുസന്ധിദസ്സനവസേന പവത്തേന ഏത്തകേന ദേസനാധമ്മേന. കാമം ഹേട്ഠാപി വട്ടകഥാവ കഥിതാ, ഇധ പന ദിട്ഠിഗതികസ്സ വട്ടതോ സീസുക്ഖിപനാസമത്ഥതാവിഭാവനവസേന മിച്ഛാദിട്ഠിയാ മഹാസാവജ്ജഭാവദീപനിയകഥാ പകാസിതാതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘വട്ടകഥാ കഥിതാ’’തി ആഹ. നനു വട്ടമൂലം അവിജ്ജാ തണ്ഹാ, താ അനാമസിത്വാ തതോ അഞ്ഞഥാ കസ്മാ ഇധ വട്ടകഥാ കഥിതാതി ആഹ ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദി. അവിജ്ജാസീസേനാതി അവിജ്ജം ഉത്തമങ്ഗം കത്വാ, അവിജ്ജാമുഖേനാതി അത്ഥോ. കോടി ന പഞ്ഞായതീതി ‘‘അസുകസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ, ചക്കവത്തിനോ വാ കാലേ അവിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ, ന തതോ പുബ്ബേ അത്ഥീ’’തി അവിജ്ജായ ആദി മരിയാദാ അപ്പടിഹതസ്സ മമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സാപി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജമാനത്താ ഏവാതി അത്ഥോ. അയം പച്ചയോ ഇദപ്പച്ചയോ, തസ്മാ ഇദപ്പച്ചയാ, ഇമസ്മാ ആസവാദികാരണാതി അത്ഥോ. ഭവതണ്ഹായാതി ഭവസംയോജനഭൂതായ തണ്ഹായ. ഭവദിട്ഠിയാതി സസ്സതദിട്ഠിയാ. ‘‘തത്ഥ തത്ഥ ഉപപജ്ജന്തോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഇതോ ഏത്ഥ ഏത്തോ ഇധാ’’തി ഏവം അപരിയന്തം അപരാപരുപ്പത്തിം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘മഹാസമുദ്ദേ’’തിആദി.

൧൨൬. പച്ചയാകാരമൂള്ഹസ്സാതി ഭൂതകഥനമേതം, ന വിസേസനം. സബ്ബോപി ഹി ദിട്ഠിഗതികോ പച്ചയാകാരമൂള്ഹോ ഏവാതി. വിവട്ടം കഥേന്തോതി വട്ടതോ വിനിമുത്തത്താ വിവട്ടം, വിമോക്ഖോ, തം കഥേന്തോ. കാരകസ്സാതി സത്ഥുഓവാദകാരകസ്സ, സമ്മാപടിപജ്ജന്തസ്സാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സതിപട്ഠാനവിഹാരിനോ’’തി. സോ ഹി വേദനാനുപസ്സനായ, ധമ്മാനുപസ്സനായ ച സമ്മാപടിപത്തിയാ ‘‘നേവ വേദനം അത്താനം സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബതം അരഹതി. തേനാഹ ‘‘ഏവരൂപോ ഹീ’’തിആദി. സബ്ബധമ്മേസൂതി സബ്ബേസു തേഭൂമകധമ്മേസു. തേ ഹി സമ്മസനീയാ. ന അഞ്ഞന്തി വേദനായ അഞ്ഞം സഞ്ഞാദിധമ്മം അത്താനം ന സമനുപസ്സതീതി. ‘‘ഖന്ധലോകാദയോ’’തി രൂപാദിധമ്മാ ഏവ വുച്ചന്തി, തേസം സമൂഹോതി ദസ്സേതും ‘‘രൂപാദീസു ധമ്മേസൂ’’തി വുത്തം. ന ഉപാദിയതി ദിട്ഠിതണ്ഹാഗാഹവസേന. ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൪.൧൦൮; മഹാനി. ൨൧, ൧൭൮; ധ. സ. ൧൧൨൧; വിഭ. ൮൩൨, ൮൬൬) പവത്തമാനമഞ്ഞനാപി തണ്ഹാദിട്ഠിമഞ്ഞനാ വിയ പരിതസ്സനരൂപാ ഏവാതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാദിട്ഠിമാനപരിതസ്സനായപീ’’തി.

സാ ഏവം ദിട്ഠീതി സാ അരഹതോ ഏവംപകാരാ ദിട്ഠീതി യോ വദേയ്യ, തദകല്ലം, തം ന യുത്തന്തി അത്ഥോ. ഏവമസ്സ ദിട്ഠീതി ഏത്ഥാപി ഏവംപകാരാ അസ്സ അരഹതോ ദിട്ഠീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതീതി യോ വദേയ്യ ‘‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ ഇതിസ്സ ദിട്ഠീ’’തി, തസ്സ ചേ വചനം തഥേവാതി അത്ഥോ. ‘‘അരഹാ ന കിഞ്ചി ജാനാതീ’’തി വുത്തം ഭവേയ്യ ജാനതോ തഥാ ദിട്ഠിയാ അഭാവതോ. തേനേവാതി തഥാ വത്തുമയുത്തത്താ ഏവ. ചതുന്നമ്പി നയാനന്തി ‘‘ഹോതി തഥാഗതോ’’തിആദിനാ ആഗതാനം ചതുന്നം വാരാനം. ആദിതോ തീസു വാരേസു സങ്ഖിപിത്വാ പരിയോസാനവാരേ വിത്ഥാരിതത്താ ‘‘അവസാനേ ‘തം കിസ്സ ഹേതൂ’തിആദിമാഹാ’’തി വുത്തം. ‘‘ആദിതോ തീസു വാരേസു തഥേവ ദേസനാ പവത്താ, യഥാ പരിയോസാനവാരേ, പാളി പന സങ്ഖിത്താ’’തി കേചി.

വോഹാരോതി ‘‘സത്തോ ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തിആദിനാ, ‘‘ഖന്ധാആയതനാനീ’’തിആദിനാ, ‘‘ഫസ്സോ വേദനാ’’തിആദിനാ ച വോഹാരിതബ്ബവോഹാരോ. തസ്സ പന വോഹാരസ്സ പവത്തിട്ഠാനം നാമ സങ്ഖേപതോ ഇമേ ഏവാതി ആഹ ‘‘ഖന്ധാ ആയതനാനി ധാതുയോ’’തി. യസ്മാ നിബ്ബാനം പുബ്ബഭാഗേ സങ്ഖാരാനം നിരോധഭാവേനേവ പഞ്ഞാപിയതി ച, തസ്മാ തസ്സാപി ഖന്ധമുഖേന അവചരിതബ്ബതാ ലബ്ഭതീതി ‘‘പഞ്ഞായ അവചരിതബ്ബം ഖന്ധപഞ്ചക’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ സസഞ്ഞിമ്ഹി സമനകേ ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേമി ലോകസമുദയഞ്ച ലോകനിരോധഞ്ച ലോകനിരോധഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൧൦൭; അ. നി. ൪.൪൫) പഞ്ഞാവചരന്തി വാ തേഭൂമകധമ്മാനമേതം ഗഹണന്തി ‘‘ഖന്ധപഞ്ചക’’ന്ത്വേവ വുത്തം, തസ്മാ ‘‘യാവതാ പഞ്ഞാ’’തി ഏത്ഥാപി ലോകിയപഞ്ഞായ ഏവ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. വട്ടകഥാ ഹേസാതി. തഥാ ഹി ‘‘യാവതാ വട്ടം വട്ടതി’’ ഇച്ചേവ വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘തന്താകുലകപദസ്സേവ അനുസന്ധി ദസ്സിതോ’’തി. യസ്മാ ഭഗവാ ദിട്ഠിസീസേനേത്ഥ വട്ടകഥം കഥേത്വാ യഥാനുസന്ധിനാപി വട്ടകഥം കഥേസി, തസ്മാ ‘‘തന്താകുലകപദസ്സേവ അനുസന്ധി ദസ്സിതോ’’തി സാവധാരണം കത്വാ വുത്തം. പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാ പനേത്ഥ യാവദേവ തസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവവിഭാവനത്ഥായ വിത്ഥാരിതാ, വിവട്ടകഥാപി സമാനാ ഇധ പച്ചാമട്ഠാതി ദട്ഠബ്ബം.

സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിവണ്ണനാ

൧൨൭. ഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്തോതി സമഥപടിപത്തിയം സുപ്പതിട്ഠിതോ ഹുത്വാ വിപസ്സനാഗമനേന, മഗ്ഗഗമനേന ച ഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്തോ. ഉഭോഹി ഭാഗേഹി മുച്ചനതോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. സോ ‘‘ഏവം അസമനുപസ്സന്തോ’’തി വുത്തോ വിപസ്സനായാനികോതി കത്വാ ‘‘യോ ച ന സമനുപസ്സതീതി വുത്തോ സോ യസ്മാ ഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്തോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ ഹോതീ’’തി വുത്തം. ഹേട്ഠാ വുത്താനന്തി ‘‘കിത്താവതാ ച, ആനന്ദ, അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞാപേതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൧൧൯), ‘‘യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു നേവ വേദനം അത്താനം സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൧൨൫ ആദയോ) ച ഹേട്ഠാ പാളിയം ആഗതാനം ദ്വിന്നം പുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂനം. നിഗമനന്തി നിസ്സരണം. നാമന്തി പഞ്ഞാവിമുത്താദിനാമം.

പടിസന്ധിവസേന വുത്താതി നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞിതാവിസേസവിസിട്ഠപടിസന്ധിവസേന വുത്താ സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ. തംതംസത്തനികായം പതി നിസ്സയതോ ഹി നാനത്തകായാദിതാ തംപരിയാപന്നപടിസന്ധിസമുദാഗതാതി ദട്ഠബ്ബാ തദഭിനിബ്ബത്തകകമ്മഭവസ്സ തഥാ ആയൂഹിതത്താ. ചതസ്സോ ആഗമിസ്സന്തീതി രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധവസേന ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ആഗമിസ്സന്തി ‘‘രൂപുപായം വാ ആവുസോ വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൧൧). വിഞ്ഞാണപതിട്ഠാനസ്സാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ഏതരഹി പതിട്ഠാനകാരണസ്സ. അത്ഥതോ വുത്തവിസേസവിസിട്ഠാ പഞ്ചവോകാരേ രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധാ, ചതുവോകാരേ വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധാ വേദിതബ്ബാ. സത്താവാസഭാവം ഉപാദായ ‘‘ദ്വേ ച ആയതനാനീതി ദ്വേ നിവാസട്ഠാനാനീ’’തി വുത്തം. നിവാസട്ഠാനപരിയായോപി ആയതനസദ്ദോ ഹോതി യഥാ ‘‘ദേവായതനദ്വയ’’ന്തി. സബ്ബന്തി വിഞ്ഞാണട്ഠിതി ആയതനദ്വയന്തി സകലം. തസ്മാ ഗഹിതം തത്ഥ ഏകമേവ അഗ്ഗഹേത്വാതി അധിപ്പായോ. പരിയാദാനം അനവസേസഗ്ഗഹണം ന ഗച്ഛതി വട്ടം വിഞ്ഞാണട്ഠിതിആയതനദ്വയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞഅന്തോഗധത്താ.

നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ, തസ്മാ സേയ്യഥാപി മനുസ്സാതി യഥാ മനുസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. വിസേസോ ഹോതിയേവ സതിപി ബാഹിരസ്സ കാരകസ്സ അഭേദേ അജ്ഝത്തികസ്സ ഭിന്നത്താ. നാനത്തം കായേ ഏതേസം, നാനത്തോ വാ കായോ ഏതേസന്തി നാനത്തകായാ, ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നേസന്തി മനുസ്സാനം. നാനത്താ സഞ്ഞാ ഏതേസം അത്ഥീതി നാനത്തസഞ്ഞിനോ. സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപാതോ ഏതേസം അത്ഥീതി വിനിപാതികാ സതിപി ദേവഭാവേ ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ അഭാവതോ, അപായേസു വാ ഗതോ നത്ഥി നിപാതോ ഏതേസന്തി വിനിപാതികാ. തേനാഹ ‘‘ചതുഅപായവിനിമുത്താ’’തി. ധമ്മപദന്തി സതിപട്ഠാനാദിധമ്മകോട്ഠാസം. വിജാനിയാതി സുതമയേന താവ ഞാണേന വിജാനിത്വാ. തദനുസാരേന യോനിസോമനസികാരം പരിബ്രൂഹന്തോ സീലവിസുദ്ധിആദികം സമ്മാപടിപത്തിം അപി പടിപജ്ജേമ. സാ ച പടിപത്തി ഹിതായ ദിട്ഠധമ്മികാദിസകലഹിതായ അമ്ഹാകം സിയാ. ഇദാനി തത്ഥ സീലപടിപത്തിം താവ വിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ ‘‘പാണേസു ചാ’’തി ഗാഥമാഹ.

ബ്രഹ്മകായേ പഠമജ്ഝാനനിബ്ബത്തേ ബ്രഹ്മസമൂഹേ, ബ്രഹ്മനികായേ വാ ഭവാതി ബ്രഹ്മകായികാ. മഹാബ്രഹ്മുനോ പരിസായ ഭവാതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ തസ്സ പരിചാരകട്ഠാനേ ഠിതത്താ. മഹാബ്രഹ്മുനോ പുരോഹിതട്ഠാനേ ഠിതാതി ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ. ആയുവണ്ണാദീഹി മഹന്തോ ബ്രഹ്മാനോതി മഹാബ്രഹ്മുനോ. സതിപി തേസം തിവിധാനമ്പി പഠമേന ഝാനേന അഭിനിബ്ബത്തഭാവേ ഝാനസ്സ പന പവത്തിഭേദേന അയം വിസേസോതി ദസ്സേതും ‘‘ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിത്തേനാതി ഹീനേന, സാ ചസ്സ ഹീനതാ ഛന്ദാദീനം ഹീനതായ വേദിതബ്ബാ, പടിലദ്ധമത്തം വാ ഹീനം. കപ്പസ്സാതി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പസ്സ. ഹീനപണീതാനം മജ്ഝേ ഭവത്താ മജ്ഝിമേന, സാ ചസ്സ മജ്ഝിമതാ ഛന്ദാദീനം മജ്ഝിമതായ വേദിതബ്ബാ, പടിലഭിത്വാ നാതിസുഭാവിതം വാ മജ്ഝിമം. ഉപഡ്ഢകപ്പോതി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പസ്സ ഉപഡ്ഢകപ്പോ. വിപ്ഫാരികതരോതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജേഹി പമാണതോ വിപുലതരോ, സഭാവതോ ഉളാരതരോ ച ഹോതി. സഭാവേനപി ഹി ഉളാരതരോവ, തം പനേത്ഥ അപ്പമാണം. തഥാ ഹി പരിത്താഭാദീനം, പരിത്തസുഭാദീനഞ്ച കായേ സതിപി സഭാവവേമത്തേ ഏകത്തവസേനേവ വവത്ഥാപീയതീതി ‘‘ഏകത്തകായാ’’ ത്വേവ വുച്ചന്തി. പണീതേനാതി ഉക്കട്ഠേന, സാ ചസ്സ ഉക്കട്ഠതാ ഛന്ദാദീനം ഉക്കട്ഠതായ വേദിതബ്ബാ, സുഭാവിതം വാ സമ്മദേവ വസിഭാവം പാപിതം പണീതം പധാനഭാവം നീതന്തി കത്വാ, ഇധാപി കപ്പോ അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പവസേനേവ വേദിതബ്ബോ പരിപുണ്ണസ്സ മഹാകപ്പസ്സ അസമ്ഭവതോ. ഇതീതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേന. തേതി ‘‘ബ്രഹ്മകായികാ’’തി വുത്താ തിവിധാപി ബ്രഹ്മാനോ. സഞ്ഞായ ഏകത്താതി തിഹേതുകഭാവേന സഞ്ഞായ ഏകത്തസഭാവത്താ. ന ഹി തസ്സാ സമ്പയുത്തധമ്മവസേന അഞ്ഞോപി കോചി ഭേദോ അത്ഥി.

ഏവന്തി ഇമിനാ നാനത്തകായഏകത്തസഞ്ഞിനോതി ദസ്സേതി.

ദണ്ഡഉക്കായാതി ദണ്ഡദീപികായ. സരതീതി ധാവതി വിയ. വിസ്സരതീതി വിപ്പകിണ്ണാ വിയ ധാവതി. ദ്വേ കപ്പാതി ദ്വേ മഹാകപ്പാ. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന ആഭസ്സരഗ്ഗഹണേനേവ സബ്ബേപി തേ പരിത്താഭാ, അപ്പമാണാഭാപി ഗഹിതാ.

സോഭനാ പഭാ സുഭാ, സുഭായ കിണ്ണാ സുഭാകിണ്ണാതി വത്തബ്ബേ ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം, അന്തിമ-ണ-കാരസ്സ ഹ-കാരഞ്ച കത്വാ ‘‘സുഭകിണ്ഹാ’’തി വുത്താ, അട്ഠകഥായംപന നിച്ചലായ ഏകഗ്ഘനായ പഭായ സുഭോതി പരിയായവചനന്തി ‘‘സുഭേന ഓകിണ്ണാ വികിണ്ണാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, ഏത്ഥാപി അന്തിമ-ണ-കാരസ്സ ഹ-കാരകരണം ഇച്ഛിതബ്ബമേവ. ന ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പഭാ ഗച്ഛതി ഏകഗ്ഘനത്താ. ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിമേവ ഭജന്തി കായസ്സ, സഞ്ഞായ ച ഏകരൂപത്താ. വിപുലസന്തസുഖായുവണ്ണാദിഫലത്താ വേഹപ്ഫലാ. ഏത്ഥാതി വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയം.

വിവട്ടപക്ഖേ ഠിതാ നപുനരാവത്തനതോ. ‘‘ന സബ്ബകാലികാ’’തി വത്വാ തമേവ അസബ്ബകാലികത്തം വിഭാവേതും ‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. സോളസകപ്പസഹസ്സച്ചയേന ഉപ്പന്നാനം സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനം പരിനിബ്ബായനതോ, അഞ്ഞേസഞ്ച തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതോ ബുദ്ധസുഞ്ഞേലോകേ സുഞ്ഞം തം ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ സുദ്ധാവാസാ ന സബ്ബകാലികാ, ഖന്ധാവാരട്ഠാനസദിസാ ഹോന്തി സുദ്ധാവാസഭൂമിയോ. ഇമിനാ സുത്തേന സുദ്ധാവാസാനം സത്താവാസഭാവദീപനേനേവ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിഭാവോ ദീപിതോ, തസ്മാ സുദ്ധാവാസാപി സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിം നവസു സത്താവാസേസു ചതുത്ഥസത്താവാസംയേവ ഭജന്തി.

സുഖുമത്താതി സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തത്താ. പരിബ്യത്തവിഞ്ഞാണകിച്ചാഭാവതോ നേവ വിഞ്ഞാണം, സബ്ബസോ അവിഞ്ഞാണം ന ഹോതീതി നാവിഞ്ഞാണം, തസ്മാ പരിപ്ഫുടവിഞ്ഞാണകിച്ചവന്തീസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു അവത്വാ.

൧൨൮. തഞ്ച വിഞ്ഞാണട്ഠിതിന്തി പഠമം വിഞ്ഞാണട്ഠിതിം. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സരൂപതോ, മനുസ്സാദിവിഭാഗതോ, സങ്ഖേപതോ, ‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാ’’തി ഭേദതോ ച പജാനാതി. തസ്സാ സമുദയഞ്ചാതി തസ്സാ പഠമായ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ പഞ്ചവീസതിവിധം സമുദയഞ്ച പജാനാതി. അത്ഥങ്ഗമേപി ഏസേവ നയോ. അസ്സാദേതബ്ബതോ, അസ്സാദതോ ച അസ്സാദം. അയം അനിച്ചാദിഭാവോ ആദീനവോ. ഛന്ദരാഗോ വിനീയതി ഏതേന, ഏത്ഥ വാതി ഛന്ദരാഗവിനയോ, സഹ മഗ്ഗേന നിബ്ബാനം. ഛന്ദരാഗപ്പഹാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. മാനദിട്ഠീനം വസേനാഹന്തി വാ, തണ്ഹാവസേന മമന്തി വാ അഭിനന്ദനാപി മാനസ്സ പരിതസ്സനാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സേസേസു അട്ഠസുപി വാരേസു. തത്ഥാതി ഉപരി തീസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ദുതിയായതനേസു. തത്ഥ ഹി രൂപം നത്ഥി. പുന തത്ഥാതി പഠമായതനേ. തത്ഥ ഹി ഏകോ രൂപക്ഖന്ധോവ. ഏത്ഥാതി ച തമേവ സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ ഹി രൂപസ്സ കമ്മസമുട്ഠാനത്താ ആഹാരവസേന യോജനാ ന സമ്ഭവതി.

യതോ ഖോതി ഏത്ഥ തോ-സദ്ദോ ദാ-സദ്ദോ വിയ കാലവചനോ ‘‘യതോ ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൧) വിയാതി വുത്തം ‘‘യദാ ഖോ’’തി. അഗ്ഗഹേത്വാതി കഞ്ചിപി സങ്ഖാരം ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ അഗ്ഗഹേത്വാ. പഞ്ഞാവിമുത്തോതി അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം അനധിഗതത്താ സാതിസയസ്സ സമാധിബലസ്സ അഭാവതോ പഞ്ഞാബലേനേവ വിമുത്തോ. തേനാഹ ‘‘അട്ഠ വിമോക്ഖേ അസച്ഛികത്വാ പഞ്ഞാബലേനേവാ’’തിആദി. അപ്പവത്തിന്തി ആയതിം അപ്പവത്തിം കത്വാ. പജാനന്തോ വിമുത്തോതി വാ പഞ്ഞാവിമുത്തോ, പഠമജ്ഝാനഫസ്സേന വിനാ പരിജാനനാദിപ്പകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ജാനന്തോ പടിവിജ്ഝന്തോ തേസം കിച്ചാനം മത്ഥകപ്പത്തിയാ നിട്ഠിതകിച്ചതായ വിസേസേന മുത്തോതി വിമുത്തോ. സോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ. സുക്ഖവിപസ്സകോതി സമഥഭാവനാസിനേഹാഭാവേന സുക്ഖാ ലൂഖാ, അസിനിദ്ധാ വാ വിപസ്സനാ ഏതസ്സാതി സുക്ഖവിപസ്സകോ. ഠത്വാതി പാദകകരണവസേന ഠത്വാ. അഞ്ഞതരസ്മിന്തി ച അഞ്ഞതരഅഞ്ഞതരസ്മിം, ഏകേകസ്മിന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹിസ്സ പഞ്ചവിധതാ സിയാ. ‘‘ന ഹേവ ഖോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീ’’തി ഇമിനാ സാതിസയസ്സ സമാധിബലസ്സ അഭാവോ ദീപിതോ. ‘‘പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ’’തിആദിനാ സാതിസയസ്സ പഞ്ഞാബലസ്സ ഭാവോ. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി ന ആസവാ പഞ്ഞായ പസ്സന്തി, ദസ്സനകാരണാ പന പരിക്ഖീണാ ‘‘ദിസ്വാ പരിക്ഖീണാ’’തി വുത്താ. ദസ്സനായത്തപരിക്ഖയത്താ ഏവ ഹി ദസ്സനം ആസവാനം ഖയസ്സ പുരിമകിരിയാ ഹോതി.

അട്ഠവിമോക്ഖവണ്ണനാ

൧൨൯. ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോതി സത്തസു അരിയപുഗ്ഗലേസു ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ. വിഞ്ഞാണട്ഠിതിആദിനാ പരിജാനനാദിവസപ്പ വത്തനിഗ്ഗമനഞ്ച പഞ്ഞാവിമുത്തനാമഞ്ച. ഇതരസ്സാതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസ്സ. ഇമേ സന്ധായ ഹി പുബ്ബേ ‘‘ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂന’’ന്തി വുത്തം. കേനട്ഠേനാതി കേന സഭാവേന. സഭാവോ ഹി ഞാണേന യാഥാവതോ അരണീയതോ ഞാതബ്ബതോ ‘‘അത്ഥോ’’തി വുച്ചതി, സോ ഏവ ത്ഥ-കാരസ്സ ട്ഠ-കാരം കത്വാ ‘‘അട്ഠോ’’തി വുത്തോ. അധിമുച്ചനട്ഠേനാതി അധികം സവിസേസം മുച്ചനട്ഠേന, ഏതേന സതിപി സബ്ബസ്സാപി രൂപാവചരജ്ഝാനസ്സ വിക്ഖമ്ഭനവസേന പടിപക്ഖതോ വിമുത്തഭാവേ യേന ഭാവനാവിസേസേന തം ഝാനം സാതിസയം പടിപക്ഖതോ വിമുച്ചിത്വാ പവത്തതി, സോ ഭാവനാവിസേസോ ദീപിതോ. ഭവതി ഹി സമാനജാതിയുത്തോപി ഭാവനാവിസേസേന പവത്തിആകാരവിസേസോ, യഥാ തം സദ്ധാവിമുത്തതാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ. തഥാ പച്ചനീകധമ്മേഹി സുട്ഠു വിമുത്തതായ, ഏവം അനിഗ്ഗഹിതഭാവേന നിരാസങ്കതായ അഭിരതിവസേന സുട്ഠു അധിമുച്ചനട്ഠേനപി വിമോക്ഖോ. തേനാഹ ‘‘ആരമ്മണേ ചാ’’തിആദി. അയം പനത്ഥോതി അയം അധിമുച്ചനട്ഠോ പച്ഛിമേ വിമോക്ഖേ നിരോധേ നത്ഥി, കേവലോ വിമുത്തട്ഠോ ഏവ തത്ഥ ലബ്ഭതി, തം സയമേവ പരതോ വക്ഖതി.

രൂപീതി യേനായം സസന്തതിപരിയാപന്നേന രൂപേന സമന്നാഗതോ, തം യസ്സ ഝാനസ്സ ഹേതുഭാവേന വിസിട്ഠം രൂപം ഹോതി, യേന വിസിട്ഠേന രൂപേന ‘‘രൂപീ’’തി വുച്ചേയ്യ രൂപീ-സദ്ദസ്സ അതിസയത്ഥദീപനതോ, തദേവ സസന്തതിപരിയാപന്നരൂപവസേന പടിലദ്ധം ഝാനം ഇധ പരമത്ഥതോ രൂപീഭാവസാധകന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്തിആദി. രൂപജ്ഝാനം രൂപം ഉത്തരപദലോപേന. രൂപാനീതി പനേത്ഥ പുരിമപദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘നീലകസിണാദിരൂപാനീ’’തി. രൂപേ കസിണരൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി രൂപസഞ്ഞീ, സഞ്ഞാസീസേന ഝാനം വദതി. തപ്പടിക്ഖേപേന അരൂപസഞ്ഞീ. തേനാഹ ‘‘അജ്ഝത്തം ന രൂപസഞ്ഞീ’’തിആദി.

‘‘അന്തോ അപ്പനായം സുഭന്തി ആഭോഗോ നത്ഥീ’’തി ഇമിനാ പുബ്ബാഭോഗവസേന തഥാ അധിമുത്തി സിയാതി ദസ്സേതി. ഏവഞ്ഹേത്ഥ തഥാവത്തബ്ബതാപത്തിചോദനാ സമത്ഥിതാ ഹോതി. യസ്മാ സുവിസുദ്ധേസു നീലാദീസു വണ്ണകസിണേസു തത്ഥ കതാധികാരാനം അഭിരതിവസേന സുട്ഠു അധിമുച്ചനട്ഠോ സമ്ഭവതി, തസ്മാ അട്ഠകഥായം തഥാ തതിയോ വിമോക്ഖോ സംവണ്ണിതോ, യസ്മാ പന മേത്താവസേന പവത്തമാനാ ഭാവനാ സത്തേ അപ്പടികൂലതോ ദഹന്തി തേസു തതോ അധിമുച്ചിത്വാവ പവത്തതി, തസ്മാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൨൧൨) ‘‘ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാ സുഭവിമോക്ഖോ’’തി വുത്താ, തയിദം ഉഭയമ്പി തേന തേന പരിയായേന വുത്തത്താ ന വിരുജ്ഝതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സബ്ബസോതി അനവസേസതോ. ന ഹി ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം ഏകദേസോപി തത്ഥ അവസ്സിസ്സതി. വിസുദ്ധത്താതി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലേ നിരോധിതത്താ. ഉത്തമോ വിമോക്ഖോ നാമ അരിയേഹേവ സമാപജ്ജിതബ്ബതോ, അരിയഫലപരിയോസാനത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാനപ്പത്തിഭാവതോ ച.

൧൩൦. ആദിതോ പട്ഠായാതി പഠമസമാപത്തിതോ പട്ഠായ. യാവ പരിയോസാനാ സമാപത്തി, താവ. അട്ഠത്വാതി കത്ഥചി സമാപത്തിയം അട്ഠിതോ ഏവ, നിരന്തരമേവ പടിപാടിയാ, ഉപ്പടിപാടിയാ ച സമാപജ്ജതേവാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചരണവസേന വുത്ത’’ന്തി. ഇച്ഛതി സമാപജ്ജിതും. തത്ഥ ‘‘സമാപജ്ജതി പവിസതീ’’തി സമാപത്തിസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ തം തം പവിട്ഠോ വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം.

ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോതി അരൂപജ്ഝാനേന വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന, മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേനാതി ദ്വീഹി വിമുച്ചനഭാഗേഹി, അരൂപസമാപത്തിയാ രൂപകായതോ, മഗ്ഗേന നാമകായതോതി ദ്വീഹി വിമുച്ചിതബ്ബഭാഗേഹി ച വിമുത്തോ. തേനാഹ ‘‘അരൂപസമാപത്തിയാ’’തിആദി. വിമുത്തോതി ഹി കിലേസേഹി വിമുത്തോ, വിമുച്ചന്തോ ച കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛിന്ദനേഹി കായദ്വയതോ വിമുത്തോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഗാഥായ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനലാഭിനോ ഉപസിവബ്രാഹ്മണസ്സ ഭഗവതാ ‘‘നാമകായാ വിമുത്തോ’’തി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ മുനി അക്ഖാതോ. തത്ഥ അത്ഥം പലേതീതി അത്ഥം ഗച്ഛതി. ന ഉപേതി സങ്ഖന്തി ‘‘അസുകം നാമ ദിസം ഗതോ’’തി വോഹാരം ന ഗച്ഛതി. ഏവം മുനി നാമകായാ വിമുത്തോതി ഏവം അരൂപം ഉപപന്നോ സേക്ഖമുനി പകതിയാ പുബ്ബേവ രൂപകായാ വിമുത്തോ, തത്ഥ ച ചതുത്ഥമഗ്ഗം നിബ്ബത്തേത്വാ നാമകായസ്സ പരിഞ്ഞാതത്താ പുന നാമകായാപി വിമുത്തോ. ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഖീണാസവോ ഹുത്വാ അനുപാദായ പരിനിബ്ബാനസങ്ഖാതം അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം, ‘‘ഖത്തിയോ ബ്രാഹ്മണോ’’തി ഏവം ആദികം സമഞ്ഞം ന ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

‘‘അഞ്ഞതരതോ വുട്ഠായാ’’തി ഇദം കിം ആകാസാനഞ്ചായതനാദീസു അഞ്ഞതരലാഭീവസേന വുത്തം, ഉദാഹു സബ്ബാരുപ്പലാഭീവസേനാതി യഥിച്ഛസി, തഥാ ഹോതു, യദി സബ്ബാരുപ്പലാഭീവസേന വുത്തം, ന കോചി വിരോധോ. അഥ തത്ഥ അഞ്ഞതരലാഭീവസേന വുത്തം, ‘‘യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഇമേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ അനുലോമമ്പി സമാപജ്ജതീ’’തിആദിവചനേന വിരുജ്ഝേയ്യാതി? യസ്മാ അരൂപാവചരജ്ഝാനേസു ഏകസ്സാപി ലാഭീ ‘‘അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീ’’ ത്വേവ വുച്ചതി അട്ഠവിമോക്ഖേ ഏകദേസസ്സാപി തംനാമദാനസമത്ഥതാസമ്ഭവതോ. അയഞ്ഹി അട്ഠവിമോക്ഖസമഞ്ഞാ സമുദായേ വിയ തദേകദേസേപി നിരുള്ഹാപത്തിസമഞ്ഞാ വിയാതി. തേന വുത്തം ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനാദീസു അഞ്ഞതരതോ വുട്ഠായാ’’തി. ‘‘പഞ്ചവിധോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ഛബ്ബിധതംപിസ്സ കേചി പരികപ്പേന്തി, തം തേസം മതിമത്തം, നിച്ഛിതോവായം പഞ്ഹോ പുബ്ബാചരിയേഹീതി ദസ്സേതും ‘‘കേചി പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ, സാരസമാസാചരിയാ ച. തേ ഹി ‘‘ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി ഉഭയഭാഗവിമുത്തോ സമാധിവിപസ്സനാതോ’’തി വത്വാ രൂപാവചരസമാധിനാപി സമാധിപരിപന്ഥതോ വിമുത്തിം മഞ്ഞന്തി. ഏവം രൂപജ്ഝാനഭാഗേന, അരൂപജ്ഝാനഭാഗേന ച ഉഭതോ വിമുത്തോതി പായസമാനോ. ‘‘താദിസമേവാ’’തി ഇമിനാ യാദിസം അരൂപാവചരജ്ഝാനം കിലേസവിക്ഖമ്ഭനേ, താദിസം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം പീതി ഇമമത്ഥം ഉല്ലങ്ഗേതി. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

ഉഭതോഭാഗവിമുത്തപഞ്ഹോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസ്സ ഛബ്ബിധതം നിസ്സായ ഉപ്പന്നപഞ്ഹോ. വണ്ണനം നിസ്സായാതി തസ്സ പദസ്സ അത്ഥവചനം നിസ്സായ. ചിരേനാതി ഥേരസ്സ അപരഭാഗേ ചിരേന കാലേന. വിനിച്ഛയന്തി സംസയഛേദകം സന്നിട്ഠാനം പത്തോ.തം പഞ്ഹന്തി തമത്ഥം. ഞാതും ഇച്ഛിതോ ഹി അത്ഥോ പഞ്ഹോ. ന കേനചി സുതപുബ്ബന്തി കേനചി കിഞ്ചി ന സുതപുബ്ബം, ഇദം അത്ഥജാതന്തി അധിപ്പായോ. കിഞ്ചാപി ഉപേക്ഖാസഹഗതം, കിഞ്ചാപി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേതീതി പച്ചേകം കിഞ്ചാപി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. സമുദാചരതീതി പവത്തതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഇമേ ഹീ’’തിആദിനാ, തേന രൂപാവചരഭാവനതോ ആരുപ്പഭാവനാ സവിസേസം കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേതി രൂപവിരാഗഭാവനാഭാവതോ, ഉപരിഭാവനാഭാവതോ ചാതി ദസ്സേതീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ അട്ഠകഥായം ആരുപ്പഭാവനാനിദ്ദേസേ യം വുത്തം ‘‘തസ്സേവം തസ്മിം നിമിത്തേ പുനപ്പുനം ചിത്തം ചാരേന്തസ്സ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തി സതി സന്തിട്ഠതീ’’തിആദി, (വിസുദ്ധി. ൧.൨൮൧) തം സമത്ഥതം ഹോതീതി. ഇദം സുത്തന്തി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപാഠമാഹ (പു. പ. നിദ്ദേസ ൨൭). സബ്ബഞ്ഹി ബുദ്ധവചനം അത്ഥസൂചനാദിഅത്ഥേന സുത്തന്തി വുത്തോ വായമത്ഥോ. യം പന തത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം അനുലോമാദിതോ സമാപജ്ജനേന സാതിസയം സന്താനസ്സ അഭിസങ്ഖതത്താ, അട്ഠമഞ്ച ഉത്തമം വിമോക്ഖം പദട്ഠാനം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന ഉഭതോഭാഗവിമുച്ചനതോ ച ഇമായ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തിയാ സബ്ബസേട്ഠതാ വേദിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

മഹാനിദാനസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.