൧. മഹാപദാനസുത്തവണ്ണനാ

പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്തകഥാവണ്ണനാ

൧. യഥാജാതാനം കരേരിരുക്ഖാനം ഘനപത്തസാഖാവിടപേഹി മണ്ഡപസങ്ഖേപേഹി സഞ്ഛന്നോ പദേസോ ‘‘കരേരിമണ്ഡപോ’’തി അധിപ്പേതോ. ദ്വാരേതി ദ്വാരസമീപേ. ദ്വാരേ ഠിതരുക്ഖവസേന അഞ്ഞത്ഥാപി സമഞ്ഞാ അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. കഥം പന ഭഗവാ മഹാഗന്ധകുടിയം അവസിത്വാ തദാ കരേരികുടികായം വിഹാസീതി? സാപി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ വസനഗന്ധകുടി ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അന്തോജേതവനേ’’തിആദിമാഹ. സലളാഗാരന്തി ദേവദാരുരുക്ഖേഹി കതഗേഹം. പകതിഭത്തസ്സ പച്ഛതോതി ഭിക്ഖൂനം പാകതികഭത്തകാലതോ പച്ഛാ, ഠിതമജ്ഝന്ഹികതോ ഉപരീതി അത്ഥോ. പിണ്ഡപാതതോ പടിക്കന്താനന്തി പിണ്ഡപാതഭോജനതോ അപേതാനം. തേനാഹ ‘‘ഭത്തകിച്ച’’ന്തിആദി.

മണ്ഡലസണ്ഠാനാ മാളസങ്ഖേപേന കതാ നിസീദനസാലാ ‘‘മണ്ഡലമാള’’ന്തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘നിസീദനസാലായാ’’തി. പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്താതി ഏത്ഥ പുബ്ബ-സദ്ദോ അതീതവിസയോ, നിവാസ-സദ്ദോ കമ്മസാധനോ, ഖന്ധവിനിമുത്തോ ച നിവസിതധമ്മോ നത്ഥി, ഖന്ധാ ച സന്താനവസേനേവ പവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേനിവുത്ഥക്ഖന്ധസന്താനസങ്ഖാതേന പുബ്ബേനിവാസേനാ’’തി. യോജേത്വാതി വിസയഭാവേന യോജേത്വാ. പവത്തിതാതി കഥിതാ. ധമ്മൂപസംഹിതത്താ ധമ്മതോ അനപേതാതി ധമ്മീ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മസംയുത്താ’’തി.

ഉദപാദീതി പദുദ്ധാരോ, തസ്സ ഉപ്പന്നാ ജാതാതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. തം പനസ്സാ ഉപ്പന്നാകാരം പാളിയം സങ്ഖേപതോവ ദസ്സിതം, വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘അഹോ അച്ഛരിയ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കേ അനുസ്സരന്തി, കേ നാനുസ്സരന്തീതി പദദ്വയേ പഠമംയേവ സപ്പപഞ്ചനം, ന ഇതരന്തി തദേവ പുഗ്ഗലഭേദതോ, കാലവിഭാഗതോ, അനുസ്സരണാകാരതോ, ഓപമ്മതോ നിദ്ദിസന്തേന ‘‘തിത്ഥിയാ അനുസ്സരന്തീ’’തിആദി വുത്തം. അഗ്ഗപ്പത്തകമ്മവാദിനോതി സിഖാപ്പത്തകമ്മവാദിനോ ‘‘അത്ഥി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൩൪) ഏവം കമ്മസ്സകതാഞാണേ ഠിതാ താപസപരിബ്ബാജകാ. ചത്താലീസംയേവ കപ്പേ അനുസ്സരന്തീതി ബ്രഹ്മജാലാദീസു (ദീ. നി. ൧.൩൩) ഭഗവതാ തഥാ പരിച്ഛിജ്ജ വുത്തത്താ. തതോ പരം ന അനുസ്സരന്തീതി തഥാവചനഞ്ച ദിട്ഠിഗതോപട്ഠകസ്സ തേസം ഞാണസ്സ പരിദുബ്ബലഭാവതോ.

സാവകാതി മഹാസാവകാ തേസഞ്ഹി കപ്പസതസഹസ്സം പുബ്ബാഭിനീഹാരോ. പകതിസാവകാ പന തതോ ഊനകമേവ അനുസ്സരന്തി. യസ്മാ ‘‘കപ്പാനം ലക്ഖാധികം ഏകം, ദ്വേ ച അസങ്ഖ്യേയ്യാനീ’’തി കാലവസേന ഏവം പരിമാണോ യഥാക്കമം അഗ്ഗസാവകപച്ചേകബുദ്ധാനം പുഞ്ഞഞാണാഭിനീഹാരോ, സാവകബോധിപച്ചേകബോധിപാരമിതാസമ്ഭരണഞ്ച, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ…പേ… കപ്പസതസഹസ്സഞ്ചാ’’തി. യദി ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണകാലപരിച്ഛിന്നോ തേസം തേസം അരിയാനം അഭിഞ്ഞാഞാണവിഭവോ, ഏവം സന്തേ ബുദ്ധാനമ്പിസ്സ സപരിച്ഛേദതാ ആപന്നാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ബുദ്ധാനം പന ഏത്തകന്തി പരിച്ഛേദോ നത്ഥി, യാവതകം ആകങ്ഖന്തി, താവതകം അനുസ്സരന്തീ’’തി ‘‘യാവതകം നേയ്യം, താവതകം ഞാണ’’ന്തി (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. ൮൫; പടി. മ. ൩, ൫) വചനതോ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ വിയ ഹി ബുദ്ധാനം അഭിഞ്ഞാഞാണാനമ്പി സവിസയേ പരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ യം യം ഞാതും ഇച്ഛന്തി, തേ തം തം ജാനന്തി ഏവ. അഥ വാ സതിപി കാലപരിച്ഛേദേ കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹാദിനാ സാതിസയത്താ മഹാബോധിസമ്ഭാരാനം പഞ്ഞാപാരമിതായ പവത്തിആനുഭാവസ്സ പരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി, കുതോ തന്നിമിത്തകാനം അഭിഞ്ഞാഞാണാനന്തി വുത്തം ‘‘ബുദ്ധാനം…പേ… നത്ഥീ’’തി.

ഖന്ധപടിപാടിയാതി യഥാപച്ചയം അനുപുബ്ബപവത്തമാനാനം ഖന്ധാനം അനുപുബ്ബിയാ. ഖന്ധപ്പവത്തിന്തി വേദനാദിക്ഖന്ധപ്പവത്തിം. തേസഞ്ഹി അനുഭവനാദിആകാരഗ്ഗഹണമസ്സ സാതിസയം, തം സഞ്ഞാഭവേ തത്ഥ തത്ഥ അനുസ്സരണവസേന ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്താ ഏകവോകാരഭവേ അലഭന്താ ‘‘ന പസ്സന്തീ’’തി വുത്താ, ജാലേ പതിതാ വിയ സകുണാ, മച്ഛാ വിയ ചാതി അധിപ്പായോ. കുണ്ഠാ വിയാതി ദന്ധാ വിയ. പങ്ഗുളാ വിയാതി പീഠസപ്പിനോ വിയ. ദിട്ഠിം ഗണ്ഹന്തീതി അധിച്ചസമുപ്പന്നികദിട്ഠിം ഗണ്ഹന്തി. യട്ഠികോടിഹേതുകം ഗമനം യട്ഠികോടിഗമനം ഖന്ധപടിപാടിയാ അമുഞ്ചനതോ.

ഏവം സന്തേപീതി കാമം ബുദ്ധസാവകാപി അസഞ്ഞഭവേ ഖന്ധപ്പവത്തിം ന പസ്സന്തി, ഏവം സന്തേപി തേ ബുദ്ധസാവകാ അസഞ്ഞഭവം ലങ്ഘിത്വാ പരതോ അനുസ്സരന്തി. ‘‘വട്ടേ’’തിആദി തഥാ തേസം അനുസ്സരണാകാരദസ്സനം. ബുദ്ധേഹി ദിന്നനയേ ഠത്വാതി ‘‘യത്ഥ പഞ്ചകപ്പസതാനി രൂപപ്പവത്തിയേവ, ന അരൂപപ്പവത്തി, സോ അസഞ്ഞഭവോ’’തി ഏവം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി ദേസിതായം ധമ്മനേത്തിയം ഠത്വാ. ഏവഞ്ഹി അന്തരാ ചുതിപടിസന്ധിയോ അപസ്സന്താ പരതോ അനുസ്സരന്തി സേയ്യഥാപി ആയസ്മാ സോഭിതോതി (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൨.൧൬൪ സോഭിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ). സോ കിര പുബ്ബേനിവാസേ ചിണ്ണവസീ ഹുത്വാ അനുപടിപാടിയാ അത്തനോ നിബ്ബത്തട്ഠാനം അനുസ്സരന്തോ യാവ അസഞ്ഞഭവേ അത്തനോ അചിത്തകപടിസന്ധി താവ അദ്ദസ, തതോ പരം പഞ്ചകപ്പസതപരിമാണേ കാലേ ചുതിപടിസന്ധിയോ അദിസ്വാ അവസാനേ ചുതിം ദിസ്വാ ‘‘കിം നാമേത’’ന്തി ആവജ്ജയമാനോ നയവസേന ‘‘അസഞ്ഞഭവോ ഭവിസ്സതീ’’തി നിട്ഠം അഗമാസി. അഥ നം ഭഗവാ തം കാരണം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. ‘‘ചുതിപടിസന്ധിം ഓലോകേത്വാ’’തി ഇദം ചുതിപടിസന്ധിവസേന തേസം ഞാണസ്സ സങ്കമനദസ്സനം, തേന സബ്ബസോ ഭവേ അനാമസിത്വാ ഗന്തും ന സക്കോന്തീതി ദസ്സേതി.

തം തദേവ പസ്സന്തീതി യഥാ നാമ സരദസമയേ ഠിതമജ്ഝന്ഹികവേലായ ചതുരതനികേ ഗേഹേ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ രൂപഗതം സുപാകടമേവ ഹോതീതി ലോകസിദ്ധമേതം, സിയാ പന തസ്സ സുഖുമതരതിരോഹിതാദിഭേദസ്സ രൂപഗതസ്സ അഗോചരതാ. ന ത്വേവ ബുദ്ധാനം ഞാതും ഇച്ഛിതസ്സ ഞേയ്യസ്സ അഗോചരതാ, അഥ ഖോ തം ഞാണാലോകേന ഓഭാസിതം ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ സുപാകടം സുവിഭൂതമേവ ഹോതി തഥാ ഞേയ്യാവരണസ്സ സുപ്പഹീനത്താ. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധാ പന അത്തനാ വാ പരേഹി വാ ദിട്ഠകതസുതം, സൂരിയമണ്ഡലോഭാസസദിസ’’ന്തി ച ആദി.

തഥാ സാവകാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ചാതി. ഏത്ഥ തഥാ-സദ്ദേന ‘‘അത്തനാ ദിട്ഠകതസുതമേവ അനുസ്സരന്തീ’’തി ഇദം ഉപസംഹരതി, തേന സപ്പദേസമേവ നേസം അനുസ്സരണം, ന നിപ്പദേസന്തി നിദസ്സേതി.

ഖജ്ജോപനകഓഭാസസദിസം ഞാണസ്സ അതിവിയ അപ്പാനുഭാവതായ. സാവകാനന്തി ഏത്ഥ പകതിസാവകാനം പാകതികപദീപോഭാസസദിസം. മഹാസാവകാനം (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.൨൧ വങ്ഗീസേത്ഥരഗാഥാവണ്ണനായ വിത്ഥാരോ) മഹാപദീപോഭാസസദിസം. തേനാഹ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൦൨) ‘‘ഉക്കാപഭാസദിസ’’ന്തി. ഓസധിതാരകോഭാസസദിസന്തി ഉസ്സന്നാ പഭാ ഏതായ ധീയതി, ഓസധീനം വാ അനുബലപ്പദായകത്താ ‘‘ഓസധീ’’തി ഏവം ലദ്ധനാമായ താരകായ പഭാസദിസം. സരദസൂരിയമണ്ഡലോഭാസസദിസം സബ്ബസോ അന്ധകാരവിധമനതോ. അപടുഭാവഹേതുകോ വിസയഗ്ഗഹണേ ചഞ്ചലഭാവോ ഖലിതം, കുണ്ഠിഭാവഹേതുകോ വിസയസ്സ അനഭിസമയോ പടിഘാതോ.ആവജ്ജനപടിബദ്ധമേവാതി ആവജ്ജനമത്താധീനം, ആവജ്ജിതമത്തേ ഏവ യഥിച്ഛിതസ്സ പടിവിജ്ഝനകന്തി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

അസങ്ഗഅപ്പടിഹതം പവത്തമാനം ഭഗവതോ ഞാണം ലഹുതരേപി വിസയേ, ഗരുതരേ ച ഏകസദിസമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ദുബ്ബലപത്തപുടേ’’തിആദിനാ ഉപമാദ്വയം വുത്തം. ധമ്മകായത്താ ഭഗവതോ ഗുണം ആരബ്ഭ പവത്താ ‘‘ഭഗവന്തംയേവ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ’’തി വുത്തം. തം സബ്ബമ്പീതി തം യഥാവുത്തം സബ്ബമ്പി പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്തം കഥം. തിത്ഥിയാനം, സാവകാനഞ്ച പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സരണം ഭഗവതോ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സരണസ്സ ഹീനുദാഹരണദസ്സനവസേനേത്ഥ കഥിതം. ഏവഞ്ഹി ഭഗവതോ മഹന്തഭാവോ വിസേസതോ പകാസിതോ ഹോതീതി. സങ്ഖേപതോതി സമാസതോ. യത്തകോപി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ പവത്തിഭേദോ അത്തനോ ഞാണസ്സ വിസയഭൂതോ, തം സബ്ബം തദാ യഥാകഥിതം തേ ഭിക്ഖൂ സങ്ഖിപിത്വാ ‘‘ഇതിപീ’’തി ആഹംസു. തസ്സ ച അനേകാകാരതായ ആമേഡിതവചനം, പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, ‘‘ഇതി ഖോ ഭിക്ഖവേ സപ്പടിഭയോ ബാലോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൨൪; അ. നി. ൩.൧) വിയ ആകാരത്ഥോ ഇതി-സദ്ദോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവമ്പീ’’തി തദത്ഥമാഹ.

൨-൩. വുത്തമേവാതി ഏത്ഥ ച ഇധ പാഠേ യം വത്തബ്ബം തേന പാഠേന സാധാരണം, തം വുത്തമേവാതി അധിപ്പേതം, ന അസാധാരണം അപുബ്ബപദവണ്ണനായ അധികതത്താതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അയമേവ ഹി വിസേസോ’’തിആദിമാഹ. ‘‘അസ്സോസീ’’തി ഇദം സവനകിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ വുത്തം സദ്ദഗ്ഗഹണമുഖേന തദത്ഥാവബോധസ്സ സിദ്ധത്താ. തത്ഥ പന പാളിയം ‘‘ഇമം സംഖിയധമ്മം വിദിത്വാ’’ ഇച്ചേവ (ദീ. നി. ൧.൨) വുത്തം. ഇമേ ഭിക്ഖൂ മമ ഗുണേ ഥോമേന്തി, കഥം? മമ പുബ്ബേനിവാസഞാണം ആരബ്ഭാതി യോജനാ. നിപ്ഫത്തിന്തി കിച്ചനിപ്ഫത്തിം, തേന കാതബ്ബകിച്ചസിദ്ധന്തി അത്ഥോ. നോതി പുച്ഛാവാചീ നു-ഇതി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ നിപാതോതി വുത്തം ‘‘ഇച്ഛേയ്യാഥ നൂ’’തി. നന്തി ഭഗവന്തം. ‘‘യം ഭഗവാ’’തി ഏത്ഥ യം-സദ്ദേന കിരിയാപരാമസനഭൂതേന ‘‘ധമ്മിം കഥം കഥേയ്യാ’’തി ഏവം വുത്തം. ധമ്മികഥാകരണം പരാമട്ഠം ‘‘ഏതസ്സാ’’തി പദസ്സ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഏതസ്സ ധമ്മികഥാകരണസ്സാ’’തി, ആദരവസേന പന തം ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തം.

൪. സുണാഥാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ, ഏതേന ‘‘മനസി കരോഥാ’’തി പദം സങ്ഗണ്ഹാതി. സോതാവധാനം സോതസ്സ ഓദഹനം, സുസ്സൂസാതി അത്ഥോ. ഛിന്നം ഉപച്ഛിന്നം വടുമം സംസാരവട്ടം ഏതേസന്തി ഛിന്നവടുമകാ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, അഞ്ഞേ ച ഖീണാസവാ, ഇധ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ അധിപ്പേതാ. തേസഞ്ഹി സബ്ബസോ അനുസ്സരണം ഇതരേസം അവിസയോ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞേസം അസാധാരണ’’ന്തി. പച്ചത്തവചനേ ദിസ്സതി യം-സദ്ദോ കമ്മത്ഥദീപനതോ. ഉപയോഗവചനേ ദിസ്സതി യം-സദ്ദോ പുച്ഛനകിരിയായ കമ്മത്ഥദീപനതോ. തന്തി ച ഉപയോഗവചനമേവ പുച്ഛതി-സദ്ദസ്സ ദ്വികമ്മകഭാവതോ. യന്തി യേന കാരണേനാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘കരണവചനേ ദിസ്സതീ’’തി. ഭുമ്മേതി ദട്ഠബ്ബോതി യഥാ യം-സദ്ദോ ന കേവലം പച്ചത്തഉപയോഗേസു ഏവ, അഥ ഖോ കരണേപി ദിസ്സതി, ഏവം ഇധ ഭുമ്മേതി ദട്ഠബ്ബോ. ദസസഹസ്സിലോകധാതുന്തി ജാതിക്ഖേത്തഭൂതം ദസസഹസ്സചക്കവാളം. ഉന്നാദേന്തോ ഉപ്പജ്ജി അനേകച്ഛരിയപാതുഭാവപടിമണ്ഡിതത്താ ബുദ്ധുപ്പാദസ്സ.

കാലസ്സ ഭദ്ദതാ നാമ തത്ഥ സത്താനം ഗുണവിഭൂതിയാ, ബുദ്ധുപ്പാദപരമാ ച ഗുണവിഭൂതീതി തബ്ബഹുലതാ യസ്സ കപ്പസ്സ ഭദ്ദതാതി ആഹ ‘‘പഞ്ചബുദ്ധുപ്പാദപടിമണ്ഡിതത്താ സുന്ദരകപ്പേ’’തി, തഥാ സാരഭൂതഗുണവസേന ‘‘സാരകപ്പേ’’തി. ‘‘ഇമം കപ്പം ഥോമേന്തോ ഏവമാഹാ’’തി വത്വാ ഇമസ്സ കപ്പസ്സ തഥാ ഥോമേതബ്ബതാ അനഞ്ഞസാധാരണാതി ദസ്സേതും ‘‘യതോ പട്ഠായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യതോ പട്ഠായാതി യതോ പഭുതി അഭിനീഹാരോ കതോതി മനുസ്സത്താദിഅട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ അഭിനീഹാരോ പവത്തിതോ. സംസാരസ്സ അനാദിഭാവതോ ഇമസ്സ ഭഗവതോ അഭിനീഹാരതോ പുരേതരം ഉപ്പന്നാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ അനന്താ അപരിമേയ്യാതി തേഹി ഉപ്പന്നകപ്പേ നിവത്തേന്തോ ‘‘ഏതസ്മിം അന്തരേ’’തി ആഹ. കാമം ദീപങ്കരബുദ്ധുപ്പാദേ അയം ഭഗവാ അഭിനീഹാരമകാസി, തസ്സ പന ഭഗവതോ നിബ്ബത്തി ഇമസ്സ അഭിനീഹാരതോ പുരിമതരാതി വുത്തം ‘‘അമ്ഹാകം…പേ… നിബ്ബത്തിംസൂ’’തി.

അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പപരിയോസാനേതി മഹാകപ്പാനം അസങ്ഖ്യേയ്യപരിയോസാനേ. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. ‘‘ഇതോ തിംസകപ്പസഹസ്സാനം ഉപരീ’’തി ഏതേന പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ, സുമേധസ്സ ച ഭഗവതോ അന്തരേ ഏകൂനസത്തതികപ്പസഹസ്സാനി ബുദ്ധസുഞ്ഞാനി അഹേസുന്തി ദസ്സേതി. ‘‘ഇതോ അട്ഠാരസന്നം കപ്പസഹസ്സാനം ഉപരീ’’തി ഇമിനാ സുജാതസ്സ ഭഗവതോ, അത്ഥദസ്സിസ്സ ച ഭഗവതോ അന്തരേ ഏകേനൂനാനി ദ്വാദസകപ്പസഹസ്സാനി ബുദ്ധസുഞ്ഞാനി അഹേസുന്തി ദസ്സേതി. ‘‘ഇതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ’’തി ഇമിനാ ധമ്മദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ, സിദ്ധത്ഥസ്സ ച ഭഗവതോ അന്തരേ ഛാധികനവസതുത്തരാനി സത്തരസകപ്പസഹസ്സാനി ബുദ്ധസുഞ്ഞാനി അഹേസുന്തി ദസ്സേതി. ‘‘ഏകതിംസേ കപ്പേ’’തി ഇമിനാ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ, സിഖിസ്സ ച ഭഗവതോ അന്തരേ സട്ഠി കപ്പാനി ബുദ്ധസുഞ്ഞാനി അഹേസുന്തി ദസ്സേതി. തേ സബ്ബേപി പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ഓരം സുമേധാദീഹി ഉപ്പന്നകപ്പേഹി സദ്ധിം സമോധാനിയമാനാ സതസഹസ്സാ കപ്പാ ഹോന്തി, യത്ഥ മഹാസാവകാദയോ (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.൨൧ വങ്ഗീസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ) വിവട്ടൂ പനിസ്സയാനി കുസലാനി സമ്ഭരിംസു. ബുദ്ധസുഞ്ഞേപി ലോകേ പച്ചേകബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തേസം പുരിസവിസേസാനം പുഞ്ഞാഭിസന്ദാഭിബുദ്ധിയാ പച്ചയാ ഹോന്തി. ‘‘ഏവമയ’’ന്തിആദി വുത്തമേവത്ഥം നിഗമനവസേന വദതി.

‘‘കിം പനേത’’ന്തിആദി പുബ്ബനിമിത്തവിഭാവനത്ഥായ ആരദ്ധം. തത്ഥ ഏതന്തി ബുദ്ധാനം ഉപ്പജ്ജനം. കപ്പസണ്ഠാനകാലസ്മിന്തി വിവട്ടകപ്പസ്സ സണ്ഠഹനകാലേ. ഏകമസങ്ഖ്യേയ്യന്തി സംവട്ടട്ഠായിം സന്ധായാഹ. ഏകങ്ഗണം ഹുത്വാ ഠിതേതി പബ്ബതരുക്ഖഗച്ഛാദീനം, മേഘാദീനഞ്ച അഭാവേന വിവടംഅങ്ഗണം ഹുത്വാ ഠിതേ. ലോകസന്നിവാസേതി ഭാജനലോകേന സന്നിവിസിതബ്ബട്ഠാനേ. വീസതി യട്ഠിയോ ഉസഭം. ‘‘ഉസഭമത്താ, ദ്വേ ഉസഭമത്താ’’തിആദിനാ പച്ചേകം മത്താ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. യോജനസഹസ്സമത്താ ഹുത്വാതി പതമാനാവ ഉദകധാരാ യോജനസഹസ്സമത്തം ആകാസട്ഠാനം ഫരിത്വാ പവത്തിയാ യോജനസഹസ്സമത്താ ഹുത്വാ. യാവ അവിനട്ഠബ്രഹ്മലോകാതി യാവ ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകാ, യാവ സുഭകിണ്ഹബ്രഹ്മലോകാ, യാവ വേഹപ്ഫലബ്രഹ്മലോകാതി അത്ഥോ.

വാതവസേനാതി സട്ഠിസഹസ്സാധികനവയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധസ്സ സന്ധാരകവാതമണ്ഡലസ്സ വസേന. മഹാബോധിപല്ലങ്കോതി മഹാബോധിപല്ലങ്കപ്പദേസമാഹ. തസ്സ പച്ഛാ വിനാസോ, പഠമം സണ്ഠഹനഞ്ച ധമ്മതാവസേന വേദിതബ്ബം. തത്ഥാതി തസ്മിം പദേസേ. പുബ്ബനിമിത്തം ഹുത്വാതി ബുദ്ധപ്പാദസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം ഹുത്വാ. പുബ്ബനിമിത്തസന്നിസ്സയോ ഹി ഗച്ഛോ നിസ്സിതവോഹാരേന തഥാ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘തസ്സാ’’തിആദി. കണ്ണികാബദ്ധാനി ഹുത്വാതി ആബദ്ധകണ്ണികാ വിയ ഹുത്വാ. സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനോ അത്തമനാ…പേ… ഗച്ഛന്തീതി യോജനാ. വേഹപ്ഫലേപി സുഭകിണ്ഹേ സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘നവ ബ്രഹ്മലോകാ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി തേ ചതുത്ഥിംയേവ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിം ഭജന്തി. നിക്ഖമന്തേസൂതി മഹാഭിനിക്ഖമനം അഭിനിക്ഖമന്തേസു. അഭിജാതി പനേത്ഥ ജാതിഭാവസാമഞ്ഞേന ഗബ്ഭോക്കന്തിയാവ സങ്ഗഹിതാ. നിമീയതി അനുമീയതി ഫലം ഏതേനാതി നിമിത്തം, കാരണം. ഞാപകമ്പി ഹി കാരണം ദിസ്വാ തസ്സ അബ്യഭിചാരീഭാവേന ഫലം സിദ്ധമേവ കത്വാ ഗണ്ഹി, യഥാ തം അസിതോ ഇസി അഭിജാതിയം മഹാപുരിസസ്സ ലക്ഖണാനി ദിസ്വാ തേസം അബ്യഭിചാരീഭാവേന ബുദ്ധഗുണേ സിദ്ധേ ഏവ കത്വാ ഗണ്ഹി, ഏവം പന ഗയ്ഹമാനം തന്നിമിത്തകം ഫലം തദാനുഭാവേന സിദ്ധം വിയ വോഹരീയതി തബ്ഭാവേ ഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘തേസം നിമിത്താനം ആനുഭാവേനാ’’തിആദി. തഥാ ചാഹ ഭഗവാ ‘‘സോ തേന ലക്ഖണേന സമന്നാഗതോ…പേ… രാജാ സമാനോ കിം ലഭതി, ബുദ്ധോ സമാനോ കിം ലഭതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൦൨, ൨൦൪) ച ഏവമാദി. ഇമമത്ഥന്തി പഞ്ച ബുദ്ധാ ഇമസ്മിം കപ്പേ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ഇമമത്ഥം യാഥാവതോ ജാനിംസു.

ജാതിപരിച്ഛേദാദിവണ്ണനാ

൫-൭. കപ്പപരിച്ഛേദവസേനാതി ‘‘ഇതോ സോ ഏകനവുതേ കപ്പേ’’തിആദിനാ യത്ഥ യത്ഥ കപ്പേ തേ തേ ബുദ്ധാ ഉപ്പന്നാ, തസ്സ തസ്സ കപ്പസ്സ പരിച്ഛിന്ദനവസേന പരിജാനനവസേന. ‘‘ഇദം ത’’ന്തി ഹി നിയമേത്വാ പരിച്ഛിജ്ജ ജാനനം പരിച്ഛിന്ദനം പരിച്ഛേദോ. പരിത്തന്തി ഇത്തരം. ലഹുകന്തി സല്ലഹുകം, ആയുനോ അധിപ്പേതത്താ രസ്സന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഉഭയമേതം അപ്പകസ്സേവ വേവചന’’ന്തി.

‘‘അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി അവിസേസജോതനം ‘‘വീസം വാ തിംസം വാ’’തിആദിനാ അനിയമിതവസേനേവ യഥാലാഭതോ വവത്ഥപേത്വാ അയഞ്ച നയോ അപചുരോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം ദീഘായുകോ പന അതിദുല്ലഭോ’’തി ആഹ. ഇദം തം വിസേസവവത്ഥാപനം പുഗ്ഗലേസു പക്ഖിപിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ വിസാഖാ’’തിആദിമാഹ.

യദി ഏവം കസ്മാ അമ്ഹാകം ഭഗവാ തത്തകമ്പി കാലം ന ജീവി, നനു മഹാബോധിസത്താ ചരിമഭവേ അതിവിയഉളാരതമേന പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തീതി? സച്ചമേതന്തി. തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘വിപസ്സീആദയോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഭിജാതിയാ മേത്താഠാനതായ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ മേത്താപുബ്ബഭാഗതാ. തദനുഗുണഞ്ഹി തേസം വിസേസതോ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം. തസ്സ വിസേസതോ ബഹുലം ഖേമവിതക്കൂപനിസ്സയതായ സോമനസ്സസഹഗതതാ, അനഞ്ഞസാധാരണപരോപദേസരഹിതഞാണവിസേസൂപനിസ്സയതായ ഞാണസമ്പയുത്തതാ, അസങ്ഖാരികതാ ച വേദിതബ്ബാ, അസങ്ഖ്യേയ്യം ആയു ആധാരവിസേസതോ, നിസ്സയവിസേസതോ, പടിപക്ഖദൂരീഭാവതോ, പവത്തിആകാരവിസേസതോ ച അപരിമേയ്യാനുഭാവതായ കാരണസ്സ. തത്ഥ ചിരതരം കാലം സന്താനസ്സ പാരമിതാപരിഭാവിതതാ ആധാരവിസേസതാ. അലോഭജ്ഝാസയാദിആസയസമ്പദാ നിസ്സയവിസേസതാ. ലാഭമച്ഛരിയാദിപാപധമ്മവിക്ഖമ്ഭനം പടിപക്ഖദൂരീഭാവോ. സബ്ബസത്താനം സകലവട്ടദുക്ഖനിസ്സരണത്ഥായ ആയൂഹനാ പവത്തിആകാരവിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

അയഞ്ച നയോ സബ്ബേസം മഹാബോധിസത്താനം ചരിമഭവാഭിനിബ്ബത്തകകമ്മായൂഹനേ സാധാരണോതി തസ്സ ഫലേനാപി ഏകസദിസേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഇതി സബ്ബേ ബുദ്ധാ അസങ്ഖ്യേയ്യായുകാ’’തി, അസങ്ഖ്യേയ്യകാലാവത്ഥാനായുകാതി അത്ഥോ. അസങ്ഖ്യേയ്യായുകസംവത്തനസമത്ഥം പരിചിതം കമ്മം ഹോതി, ബുദ്ധാ പന തദാ മനുസ്സാനം പരമായുപ്പമാണാനുരൂപമേവ കാലം ഠത്വാ പരിനിബ്ബായന്തി തതോ പരം ഠത്വാ സാധേതബ്ബപയോജനാഭാവതോ, ധമ്മതാവേസാതി വാ വേദിതബ്ബാ. അട്ഠകഥായം പന തതോ പരം പന അട്ഠാനസ്സ ‘‘ഉതുഭോജനവിപത്തിയാ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൫) കാരണം വുത്തം, ‘‘തം ലോകസാധാരണം ലോകേ ജാതസംവുദ്ധാനം തഥാഗതാനം ന ഹോതീ’’തി ന സക്കാ വത്തും. തഥാ ഹി നേസം രോഗകിലമഥാദയോ ഹോന്തിയേവ. ഉതുഭോജനവസേനാതി അസമ്പന്നസ്സ, സമ്പന്നസ്സ ച ഉതുനോ, ഭോജനസ്സ ച വസേന യഥാക്കമം ആയു ഹായതിപി വഡ്ഢതിപി. ആയൂതി ച പരമായു അധിപ്പേതം. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ബ്രഹ്മജാലാദിടീകായം (ദീ. നി. ടീ. ൧.൪൦) വുത്തമേവ.

ഇദാനി തമത്ഥം സമുദാഗമതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ യദാ’’തിആദി വുത്തം. ധമ്മേ നിയുത്താ ധമ്മികാ, ന ധമ്മികാ അധമ്മികാ, ഹിംസാദിഅധമ്മപസുതാ. അധമ്മികമേവ ഹോതി ഇസ്സരജനാനം അനുവത്തനേന, പരേസം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനേന ച. ഉണ്ഹവലാഹകാ ദേവതാതി ഉണ്ഹഉതുനോ പച്ചയഭൂതമേഘമാലാസമുട്ഠാപകാ ദേവപുത്താ. തേസം കിര തഥാ ചിത്തുപ്പാദസമകാലമേവ യഥിച്ഛിതട്ഠാനം ഉണ്ഹം ഫരമാനാ വലാഹകമാലാ നാതിബഹലാ ഇതോ ചിതോ നഭം ഛാദേന്തീ വിതനോതി. ഏസ നയോ സീതവലാഹകവസ്സവലാഹകാസു. അബ്ഭവലാഹകാ പന ദേവതാ സീതുണ്ഹവസ്സേഹി വിനാ കേവലം അബ്ഭപടലസ്സേവ സമുട്ഠാപകാ വേദിതബ്ബാ. താസന്തി ഏത്ഥ ‘‘മിത്താ’’തി പദം ആനേത്വാ യോജനാ. കാമം ഹേട്ഠാ വുത്താ സത്തവിധാപി ദേവതാ ചാതുമഹാരാജികാവ താ പന തേന തേന വിസേസേന വത്വാ ഇദാനി തദഞ്ഞേ പഠമഭൂമികേ കാമാവചരദേവേ സാമഞ്ഞതോ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ചാതുമഹാരാജികാ’’തി ആഹ. താസം അധമ്മികതായാതി രാജൂനം അധമ്മികഭാവമൂലകേന ഉപരാജാദിഅധമ്മികഭാവപരമ്പരാഭതേന താസം ദേവതാനം അധമ്മികഭാവേന. വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തീതി ബഹ്വാബാധതാദി അനിട്ഠഫലൂപനിസ്സയഭൂതസ്സ യഥാവുത്തഅധമ്മികതാസഞ്ഞിതസ്സ സാധാരണസ്സ പാപകമ്മസ്സ ബലേന വിസമം വായന്തേന വായുനാ പീളിയമാനാ ചന്ദിമസൂരിയാ സിനേരും പരിക്ഖിപന്താ വിസമം പരിവത്തന്തി യഥാമഗ്ഗേന നപ്പവത്തന്തീതി. അസ്സിദം യഥാ ചന്ദിമസൂരിയാനം വിസമപരിവത്തനം വിസമവാതസങ്ഖോഭഹേതുകം, ഏവം ഉതുവസ്സാദിവിസമപ്പവത്തീതി ദസ്സേതും ‘‘വാതോ യഥാമഗ്ഗേന ന വായതീ’’തിആദി വുത്തം. ദേവതാനന്തി സീതവലാഹകദേവതാദിദേവതാനം. തേനാഹ ‘‘സീതുണ്ഹഭേദോ ഉതൂ’’തിആദി. തസ്മിം അസമ്പജ്ജന്തേതി തസ്മിം യഥാവുത്തേ വസ്സബീജഭൂതേ ഉതുമ്ഹി യഥാകാലം സമ്പത്തിം അനുപഗച്ഛന്തേ.

‘‘ന സമ്മാ ദേവോ വസ്സതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘കദാചീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കദാചി വസ്സതീതി കദാചി അവസ്സനകാലേ വസ്സതി. കദാചി ന വസ്സതീതി കദാചി വസ്സിതബ്ബകാലേ ന വസ്സതി. കത്ഥചി വസ്സതി, കത്ഥചി ന വസ്സതീതി പദേസമാഹ. ‘‘വസ്സന്തോപീ’’തിആദി ‘‘കദാചി വസ്സതി, കദാചി ന വസ്സതീ’’തി പദദ്വയസ്സേവ അത്ഥവിവരണം. വിഗതഗന്ധവണ്ണരസാദീതി ആദി-സദ്ദേന നിരോജതം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏകസ്മിം പദേസേതി ഭത്തപചനഭാജനസ്സ ഏകപസ്സേ. ഉത്തണ്ഡുലന്തി പാകതോ ഉക്കന്തതണ്ഡുലം. തീഹാകാരേഹീതി സബ്ബസോ അപരിണതം, ഏകദേസേന പരിണതം, ദുപരിണതഞ്ചാതി ഏവം തീഹാകാരേഹി. പച്ചതി പക്കാസയം ഉപഗച്ഛതി. അപ്പായുകാതി ഏത്ഥ ‘‘ദുബ്ബണ്ണാ ചാ’’തിപി വത്തബ്ബം. ഏവം ഉതുഭോജനവസേന ആയു ഹായതി ഹേതുമ്ഹി അപരിക്ഖീണേപി പച്ചയസ്സ പരിദുബ്ബലത്താ.

‘‘യദാ പനാ’’തിആദി സുക്കപക്ഖസ്സ അത്ഥോ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ.

വഡ്ഢിത്വാ വഡ്ഢിത്വാ പരിഹീനന്തി വേദിതബ്ബം. കസ്മാ? ന ഹി ഏകസ്മിം അന്തരകപ്പേ അനേകേ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏകോ ഏവ പന ഉപ്പജ്ജതീതി. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. ചത്താരി ഠത്വാതി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. യംയംആയുപരിമാണേസൂതി യത്തകയത്തകപരമായുപ്പമാണേസു. തേസമ്പീതി ബുദ്ധാനം. തം തദേവ ആയുപരിമാണം ഹോതി, തത്ഥ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

ജാതിപരിച്ഛേദാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ

ബോധിപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൮. മൂലേതി മൂലാവയവസ്സ സമീപേ. തം പന തസ്സാ ഹേട്ഠാപദേസോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പാടലിരുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ’’തി. തംദിവസന്തി അത്തനാ ജാതദിവസേ, തംദിവസന്തി വാ തം ഭഗവതോ അഭിസമ്ബോധിദിവസേ. സോ കിര ബോധിരുക്ഖോ സാലകല്യാണീ വിയ പഥവിയാ അബ്ഭന്തരേ ഏവ പുരേതരം വഡ്ഢേന്തോ അഭിസമ്ബോധിദിവസേ പഥവിം ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ ഉട്ഠിതോ രതനസതം ഉച്ചോ, താവദേവ ച വിത്ഥതോ ഹുത്വാ നഭം പൂരേന്തോ അട്ഠാസി. അയമ്പി കിരേതസ്സ രുക്ഖഭാവേന വിയ അഞ്ഞേഹി വേമത്തതാ. ഘനസംഹതനാളവണ്ടതായ കണ്ണികബദ്ധേഹി വിയ പുപ്ഫേഹി. ഏകസഞ്ഛന്നാതി പുപ്ഫാനം നിരന്തരതായ ഏകജ്ഝം സഞ്ഛന്നാ, തത്ഥ തത്ഥ നിബദ്ധ…പേ… സമുജ്ജലന്തി തഹം തഹം ഓലമ്ബിതകുസുമദാമേഹി ചേവ തഹം തഹം ഖിത്തമാലാപിണ്ഡീഹി ച ഇതോ ചിതോ വിപ്പകിണ്ണവിവിധവണ്ടമുത്തപുപ്ഫേഹി ച സമ്മദേവ ഉജ്ജലം. അഞ്ഞമഞ്ഞം സിരീസമ്പത്താനീതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സിരിയാ സോഭായ സമ്പന്നാനി. ബുദ്ധഗുണവിഭവസിരിന്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി അഭിഗന്തബ്ബഗുണവിഭൂതിസോഭം. പടിവിജ്ഝമാനോതി അധിഗച്ഛന്തോ.

സേതമ്ബരുക്ഖോതി സേതവണ്ണഫലോ അമ്ബരുക്ഖോ. തദേവാതി പാടലിയാ വുത്തപ്പമാണമേവ. ഏകതോതി ഏകപസ്സേ. സുരസാനീതി സുമധുരരസാനി.

ഏകോവ പല്ലങ്കോതി ഏകോവ പല്ലങ്കപ്പദേസോ. സോ സോ രുക്ഖോ ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി ബുജ്ഝന്തി ഏത്ഥാതി കത്വാ.

സാവകയുഗപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൯. സാവകപരിച്ഛേദേതി സാവകയുഗപരിച്ഛേദേ. ‘‘ഖണ്ഡതിസ്സ’’ന്തി ദ്വേപി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ഏകത്തവസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഖണ്ഡോ ച തിസ്സോ ചാ’’തി, ബുദ്ധാനം സഹോദരോ, വേമാതികോപി വാ ജേട്ഠഭാതാ ന ഹോതീതി ‘‘ഏകപിതികോ കനിട്ഠഭാതാ’’തി വുത്തം. അവസേസേഹി പുത്തേഹി. ‘‘പഞ്ഞാപാരമിയാ മത്ഥകം പത്തോ’’തി വത്വാ തസ്സ മത്ഥകപ്പത്തം ഗുണവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘സിഖിനാ ഭഗവതാ’’തിആദി വുത്തം.

ഉത്തരോതി ഉത്തമോ. പുന ഉത്തരോതി ഥേരം നാമേന വദതി. പാരന്തി പരകോടിമത്ഥകം. പഞ്ഞാവിസയേതി പഞ്ഞാധികാരേ. പവത്തിട്ഠാനവസേന ഹി പവത്തിം വദതി.

സാവകസന്നിപാതപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൧൦. ഉപോസഥന്തി ആണാപാതിമോക്ഖം. ദുതിയതതിയേസൂതി ദുതിയേ, തതിയേ ച സാവകസന്നിപാതേ. ഏസേവ നയോതി ചതുരങ്ഗികതം അതിദിസതി. അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ വത്ഥും കഥേത്വാ പബ്ബജ്ജാ ദീപേതബ്ബാ, സാ പന യസ്മാ മനോരഥപൂരണിയം അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായം (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧൧) വിത്ഥാരതോ ആഗതാ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി.

ഉപട്ഠാകപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൧൧. നിബദ്ധുപട്ഠാകഭാവന്തി ആരമ്ഭതോ പട്ഠായ യാവ പരിനിബ്ബാനാ നിയതഉപട്ഠാകഭാവം. അനിയതുഉപട്ഠാകാ പന ഭഗവതോ പഠമബോധിയം ബഹൂ അഹേസും. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതോ ഹീ’’തിആദി. ഇദാനി ആനന്ദത്ഥേരോ യേന കാരണേന സത്ഥു നിബദ്ധുപട്ഠാകഭാവം ഉപഗതോ, യഥാ ച ഉപഗതോ, തം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഏകദാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അഹം ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ അനയബ്യസനാപാദകേന കമ്മുനാ ചോദിയമാനോ. അഥ നം ഭഗവാ തമത്ഥം അനാരോചേത്വാവ ഖേമം മഗ്ഗം സന്ധായ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖു ഇമിനാ ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. കസ്മാ പനസ്സ ഭഗവാ തമത്ഥം നാരോചേസീതി? ആരോചിതേപി അസദ്ദഹന്തോ നാദിയിസ്സതി. തഞ്ഹി തസ്സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാതിതി. തേതി തേ ഗമനം, ‘‘ത’’ന്തി വാ പാഠോ.

അന്വാസത്തോതി അനുബദ്ധോ, ഉപദ്ദുതോ വാ. ധമ്മഗാരവനിസ്സിതോ സംവേഗോ ധമ്മസംവേഗോ ‘‘അമ്ഹേസു നാമ തിട്ഠന്തേസു ഭഗവതോപി ഈദിസം ജാത’’ന്തി. ‘‘അഹം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി വദന്തോ ധമ്മസേനാപതി അത്ഥതോ ഏവം വദന്തോ നാമ ഹോതീതി ‘‘അഹം ഭന്തേ തുമ്ഹേ’’തിആദി വുത്തം. അസുഞ്ഞായേവ മേ സാ ദിസാതി അസുഞ്ഞായേവ മമ സാ ദിസാ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘തവ ഓവാദോ ബുദ്ധാനം ഓവാദസദിസോ’’തി.

വസിതും ന ദസ്സതീതി ഏകഗന്ധകുടിയം വാസം ന ലഭിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. പരമ്മുഖാ ദേസിതസ്സാപി ധമ്മസ്സാതി സുത്തന്തദേസനം സന്ധായ വുത്തം. അഭിധമ്മദേസനാ പനസ്സ പരമ്മുഖാവ പവത്താ പഗേവ യാചനായ. തസ്സാ വാചനാമഗ്ഗോപി സാരിപുത്തത്ഥേരപ്പഭവോ. കസ്മാ? സോ നിദ്ദേസപടിസമ്ഭിദാ വിയ ഥേരസ്സ ഭിക്ഖുതോ ഗഹിതധമ്മക്ഖന്ധപക്ഖിയോ. അപരേ പന ‘‘ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ പടിപാടിയാ തികദുകേസു ദേവസികം കതോകാസോ ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛി, ഭഗവാപിസ്സ പുച്ഛിതപുച്ഛിതം നയദാനവസേന വിസ്സജ്ജേസി. ഏവം അഭിധമ്മോപി സത്ഥാരാ പരമ്മുഖാ ദേസിതോപി ഥേരേന സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതോവ അഹോസീ’’തി വദന്തി. സബ്ബം വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

അഗ്ഗുപട്ഠാകോതി ഉപട്ഠാനേ സക്കച്ചകാരിതായ അഗ്ഗഭൂതോ ഉപട്ഠാകോ. ഥേരോ ഹി ഉപട്ഠാകട്ഠാനം ലദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ഭഗവന്തം ദുവിധേന ഉദകേന, തിവിധേന ദന്തകട്ഠേന, പാദപരികമ്മേന, ഗന്ധകുടിപരിവേണസമ്മജ്ജനേനാതി ഏവമാദീഹി കിച്ചേഹി ഉപട്ഠഹന്തോ ‘‘ഇമായ നാമ വേലായ സത്ഥു ഇദം നാമ ലദ്ധും വട്ടതി, ഇദം നാമ കാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തം തം നിപ്ഫാദേന്തോ മഹതിം ദണ്ഡദീപികം ഗഹേത്വാ ഏകരത്തിം ഗന്ധകുടിപരിവേണം നവ വാരേ അനുപരിയായതി. ഏവം ഹിസ്സ അഹോസി ‘‘സചേ മേ ഥിനമിദ്ധം ഓക്കമേയ്യ, ഭഗവതി പക്കോസന്തേ പടിവചനം ദാതും നാഹം സക്കുണേയ്യ’’ന്തി, തസ്മാ സബ്ബരത്തിം ദണ്ഡദീപികം ഹത്ഥേന ന മുഞ്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘അഗ്ഗുപട്ഠാകോ’’തി.

൧൨. പിതുമാതുജാതനഗരപരിച്ഛേദോ പിതുമുഖേന ആഗതത്താ ‘‘പിതിപരിച്ഛേദോ’’തി വുത്തോ.

വിഹാരം പാവിസീതി ഗന്ധകുടിം പാവിസി. ഏത്തകം കഥേത്വാതി കപ്പപരിച്ഛേദാദിനവവാരപടിമണ്ഡിതം വിപസ്സീആദീനം സത്തന്നം ബുദ്ധാനം പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്തം ഏത്താവതാ ദേസനം ദേസേത്വാ. കസ്മാ പനേത്ഥ ഭഗവാ വിപസ്സീആദീനം സത്തന്നംയേവ ബുദ്ധാനം പുബ്ബേനിവാസം കഥേസി, ന ബുദ്ധവംസദേസനായം (ബു. വം. ൬൪ ഗാഥാദയോ) വിയ പഞ്ചവീസതിയാ ബുദ്ധാനം, തതോ വാ പന ഭിയ്യോതി? അനധികാരതോ, പയോജനാഭാവതോ ച. ബുദ്ധവംസദേസനായഞ്ഹി (ബു. വം. ൭൫) –

‘‘കീദിസോ തേ മഹാവീര, അഭിനീഹാരോ നരുത്തമ;

കമ്ഹി കാലേ തയാ വീര, പത്ഥിതാ ബോധിമുത്തമാ’’തി. ആദിനാ –

പവത്തം തം പുച്ഛം അധികാരം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ യസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ അത്തനാ മഹാഭിനീഹാരോ കതോ, തം ദീപങ്കരം ഭഗവന്തം ആദിം കത്വാ യേസം ചതുവീസതിയാ ബുദ്ധാനം സന്തികാ ബോധിയാ ലദ്ധബ്യാകരണോ ഹുത്വാ തത്ഥ തത്ഥ പാരമിയോ പൂരേസി, തേസം പടിപത്തിസങ്ഖാതോ പുബ്ബേനിവാസോ, അത്തനോ ച പടിപത്തി കഥിതാ, ഇധ പന താദിസോ അധികാരോ നത്ഥി, യേന ദീപങ്കരതോ പട്ഠായ, തതോ വാ പന പുരതോ ബുദ്ധേ ആരബ്ഭ പുബ്ബേനിവാസം കഥേയ്യ. തസ്മാ ന ഏത്ഥ ബുദ്ധവംസദേസനായം വിയ പുബ്ബേനിവാസോ വിത്ഥാരിതോ. യസ്മാ ച ബുദ്ധാനം ദേസനാ നാമ ദേസനായ ഭാജനഭൂതാനം പുഗ്ഗലാനം ഞാണബലാനുരൂപാ, ന അത്തനോ ഞാണബലാനുരൂപാ, തസ്മാ തത്ഥ അഗ്ഗസാവകാനം, മഹാസാവകാനം, (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.൨൧ വങ്ഗീസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ) താദിസാനഞ്ച ദേവബ്രഹ്മാനം വസേന ദേസനാ വിത്ഥാരിതാ. ഇധ പന പകതിസാവകാനം, താദിസാനഞ്ച ദേവതാനം വസേന പുബ്ബേനിവാസം കഥേന്തോ സത്തന്നമേവ ബുദ്ധാനം പുബ്ബേനിവാസം കഥേസി. തഥാ ഹി നേ ഭഗവാ പലോഭനവസേന സമുത്തേജേതും സപ്പപഞ്ചതായ കഥായ ദേസനം മത്ഥകം അപാപേത്വാവ ഗന്ധകുടിം പാവിസി. തഥാ ച ഇമിസ്സാ ഏവ ദേസനായ അനുസാരതോ ആടാനാടിയപരിത്ത- (ദീ. നി. ൩.൨൭൫) ദേസനാദയോ പവത്താ.

അപിചേത്ഥ ഭഗവാ അത്തനോ സുദ്ധാവാസചാരികാവിഭാവിനിയാ ഉപരിദേസനായ സങ്ഗഹത്ഥം വിപസ്സീആദീനം ഏവ സത്തന്നം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം പുബ്ബേനിവാസം കഥേസി. തേസംയേവ ഹി സാവകാ തദാ ചേവ ഏതരഹി ച സുദ്ധാവാസഭൂമിയം ഠിതാ, ന അഞ്ഞേസം പരിനിബ്ബുതത്താ. ‘‘സിദ്ധത്ഥതിസ്സഫുസ്സാനം കിര ബുദ്ധാനം സാവകാ സുദ്ധാവാസേസു ഉപപന്നാ ഉപപത്തിസമനന്തരമേവ ഇമസ്മിം സാസനേ ഉപകാദയോ വിയ അരഹത്തം അധിഗന്ത്വാ നചിരസ്സേവ പരിനിബ്ബായിംസു, ന തത്ഥ തത്ഥ യാവതായുകം അട്ഠംസൂ’’തി വദന്തി. തഥാ യേസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം പടിവേധസാസനം ഏകംസതോ നിച്ഛയേ ന അജ്ജാപി ധരതി, ന അന്തരഹിതം, തേ ഏവ കിത്തേന്തോ വിപസ്സീആദീനംയേവ ഭഗവന്താനം പുബ്ബേനിവാസം ഇമസ്മിം സുത്തേ കഥേസി വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന. അപുബ്ബാചരിമനിയമോ പന അപരാപരം സംസരണകസത്തവാസവസേന ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ഇച്ഛിതോതി ന തേനേതം വിരുജ്ഝതീതി ദട്ഠബ്ബം. നിരന്തരം മത്ഥകം പാപേത്വാതി അഭിജാതിതോ പട്ഠായ യാവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ യാവ താ ബുദ്ധകിച്ചസിദ്ധി, താവ മത്ഥകം സിഖം പാപേത്വാ. ന താവ കഥിതോതി യോജനാ.

തന്തിന്തി ധമ്മതന്തിം, പരിയത്തിന്തി അത്ഥോ. പുത്തപുത്തമാതുയാനവിഹാരധനവിഹാരദായകാദീനം സമ്ബഹുലാനം അത്ഥാനം വിഭാവനവസേന പവത്തവാരോ സമ്ബഹുലവാരോ.

സമ്ബഹുലവാരവണ്ണനാ

കാമഞ്ചായം പാളിയം അനാഗതോ, അട്ഠകഥാസു ആഗതത്താ പന ആനേത്വാ ദീപേതബ്ബോതി തം ദീപേന്തോ ‘‘സബ്ബബോധിസത്താനഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. കുലവംസോ കുലാനുക്കമോ. പവേണീതി പരമ്പരാ. ‘‘കസ്മാ’’തി പുത്തുപ്പത്തിയാ കാരണം പുച്ഛിത്വാ തം വിസ്സജ്ജേന്തോ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ, തേന തേസം ജാതനഗരാദി പഞ്ഞായമാനം ഏകംസതോ മനുസ്സഭാവസഞ്ജാനനത്ഥം ഇച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ യഥാധിപ്പേതബുദ്ധകിച്ചസിദ്ധി ഏവ ന സിയാതി ദസ്സേതി, യതോ മഹാസത്താനം ചരിമഭവേ മനുസ്സലോകേ ഏവ പാതുഭാവോ, ന അഞ്ഞത്ഥ.

സമ്ബഹുലപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

ചന്ദാദീനം സോഭാവിസേസം രഹേതി ചജാപേതീതി രാഹു, രാഹുഗ്ഗഹോ, ഇധ പന രാഹു വിയാതി രാഹു. ബന്ധനന്തി ച അനത്ഥുപ്പത്തിട്ഠാനതം സന്ധായ വുത്തം. തഥാ മഹാസത്തേന വുത്തവചനമേവ ഗഹേത്വാ കുമാരസ്സ ‘‘രാഹുലോ’’തി നാമം അകംസു. അഥാതി നിപാതമത്തം. രോചിനീതി രോചനസീലാ, ഉജ്ജലരൂപാതി അത്ഥോ. രുചഗ്ഗതീതി രുചം പഭാതം ആഗതിഭൂതാ, ഗ-കാരാഗമം കത്വാ വുത്തം. ഇത്ഥിരതനഭാവതോ മനുസ്സലോകേ സബ്ബാസം ഇത്ഥീനം ബിമ്ബപടിച്ഛന്നഭൂതാതി ബിമ്ബാ.

ഝാനാ വുട്ഠായാതി പാദകജ്ഝാനതോ ഉട്ഠായ.

അട്ഠങ്ഗുലുബ്ബേധാതി അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണബഹലഭാവാ. ചൂളംസേന ഛാദേത്വാതി തിരിയഭാഗേന ഠപനവസേന സബ്ബം വിഹാരട്ഠാനം ഛാദേത്വാ. സുവണ്ണയട്ഠിഫാലേഹീതി ഫാലപ്പമാണാഹി സുവണ്ണയട്ഠീഹി. സുവണ്ണഹത്ഥിപാദാനീതി പകതിഹത്ഥിപാദപരിമാണാനി സുവണ്ണഖണ്ഡാനി. വുത്തനയേനേവാതി ചൂളംസേനേവ. സുവണ്ണകട്ടീഹീതി സുവണ്ണഖണ്ഡേഹി. സലക്ഖണാനന്തി ലക്ഖണസമ്പന്നാനം സഹസ്സാരാനം.

ബോധിപല്ലങ്കോതി അഭിസമ്ബുജ്ഝനകാലേ നിസജ്ജട്ഠാനം. അവിജഹിതോതി ബുദ്ധാനം തഥാനിസജ്ജായ അനഞ്ഞത്ഥഭാവീഭാവതോ അപരിച്ചത്തോ. തേനാഹ ‘‘ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ ഹോതീ’’തി. പഠമപദഗണ്ഠികാതി പച്ഛിമേ സോപാനഫലകേ ഠത്വാ ഠപിയമാനസ്സ ദക്ഖിണപാദസ്സ പതിട്ഠഹനട്ഠാനം. തം പന യസ്മാ ദള്ഹം ഥിരം കേനചി അഭേജ്ജം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പദഗണ്ഠീ’’തി വുത്തം. യസ്മിം ഭൂമിഭാഗേ ഇദാനി ജേതവനമഹാവിഹാരോ, തത്ഥ യസ്മിം ഠാനേ പുരിമാനം സബ്ബബുദ്ധാനം മഞ്ചാ പഞ്ഞത്താ, തസ്മിംയേവ പദേസേ അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവതോ മഞ്ചോ പഞ്ഞത്തോതി കത്വാ ‘‘ചത്താരി മഞ്ചപാദട്ഠാനാനി അവിജഹിതാനേവ ഹോന്തീ’’തി വുത്തം. മഞ്ചാനം പന മഹന്തഖുദ്ദകഭാവേന മഞ്ചപഞ്ഞാപനപദേസസ്സ മഹന്താമഹന്തതാ അപ്പമാണം, ബുദ്ധാനുഭാവേന പന സോ പദേസോ സബ്ബദാ ഏകപ്പമാണോയേവ ഹോതീതി ‘‘ചത്താരി മഞ്ചപാദട്ഠാനാനി അവിജഹിതാനേവ ഹോന്തീ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിഹാരോപി ന വിജഹിതോ യേവാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പുരിമം വിഹാരട്ഠാനം ന പരിച്ചജതീതി ഹി അത്ഥോ.

വിസിട്ഠാ മത്താ വിമത്താ, വിമത്താവ വേമത്തം, വിസദിസതാതി അത്ഥോ. പമാണം ആരോഹോ. പധാനം ദുക്കരകിരിയാ. രസ്മീതി സരീരപ്പഭാ.

‘‘സത്താനം പാകതികഹത്ഥേന ഛഹത്ഥോ മജ്ഝിമപുരിസോ, തതോ തിഗുണം ഭഗവതോ സരീരപ്പമാണന്തി ഭഗവാ അട്ഠാരസഹത്ഥോ’’തി വദന്തി. അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘മനുസ്സാനം പാകതികഹത്ഥേന ചതുഹത്ഥോ മജ്ഝിമപുരിസോ, തതോ തിഗുണം ഭഗവതോ സരീരപ്പമാണന്തി ഭഗവാ ദ്വാദസഹത്ഥോ ഉപാദിന്നകരൂപധമ്മവസേന, സമന്തതോ പന ബ്യാമമത്തം ബ്യാമപ്പഭാ ഫരതീതി ഉപരി ഛഹത്ഥം അബ്ഭുഗ്ഗതോ, ബഹലതരപ്പഭാ രൂപേന സദ്ധിം അട്ഠാരസഹത്ഥോ ഹോതീ’’തി.

അദ്ധനിയന്തി ദീഘകാലം.

അജ്ഝാസയപടിബദ്ധന്തി ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണകാലേ തഥാപവത്തജ്ഝാസയാധീനം, തഥാപവത്തപത്ഥനാനുരൂപം വിപുലം, വിപുലതരഞ്ച ഹോതീതി അത്ഥോ. സ്വായമത്ഥോ ചരിയാപിടകവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ സരീരപ്പമാണം, പധാനം, സരീരപ്പഭാ ച ബുദ്ധാനം വിസദിസാതി ഇധ പാളിയം അനാഗതാ, തസ്മാ തേഹി സദ്ധിം വേമത്തതാസാമഞ്ഞേന ആയുകുലാനിപി ഇധ ആഹരിത്വാ ദീപിതാനി. പടിവിദ്ധഗുണേസൂതി അധിഗതസബ്ബഞ്ഞുഗുണേസു. നനു ച ബോധിസമ്ഭാരേസു, വേനേയ്യപുഗ്ഗലപരിമാണേ ച വേമത്തം നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, തദുഭയം പന ബുദ്ധഗുണഗ്ഗഹണേന ഗഹിതമേവ ഹോതീതി ന ഉദ്ധടം. യദഗ്ഗേന ഹി സബ്ബബുദ്ധാനം ബുദ്ധഗുണേസു വേമത്തം നത്ഥി, തദഗ്ഗേന നേസം സമ്ബോധിസമ്ഭാരേസുപി വേമത്തം നത്ഥീതി. കസ്മാ? ഹേതുഅനുരൂപതായ ഫലസ്സ, ഏകന്തേനേവ വേനേയ്യപുഗ്ഗലപരിമാണേ വേമത്തഭാവോ വിഭാവിതോ. മഹാബോധിസത്താനഞ്ഹി ഹേതുഅവത്ഥായം സമ്ഭതൂപനിസ്സയിന്ദ്രിയപരിപാകാ വേനേയ്യപുഗ്ഗലാ ചരിമഭവേ അരഹത്തസമ്പത്തിയാ പരിപോസിതാനി കമലവനാനി സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സേന വിയ തഥാഗതഗുണാനുഭാവസമ്ഫസ്സേന വിബോധം ഉപഗച്ഛന്തീതി ദീപേസും അട്ഠകഥാചരിയാ.

നിധികുമ്ഭോതി ചത്താരോ മഹാനിധയോ സന്ധായ വദതി. ജാതോ ചാതി. ച-സദ്ദേന കതമഹാഭിനീഹാരോ ചാതി അയമ്പി അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തം ഹേതം ബുദ്ധവംസേ –

‘‘താരാഗണാ വിരോചന്തി, നക്ഖത്താ ഗഗനമണ്ഡലേ;

വിസാഖാ ചന്ദിമായുത്താ, ധുവം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി. (ബു. വം. ൬൫);

‘‘ഏതേനേവ ച സബ്ബബുദ്ധാനം വിസാഖാനക്ഖത്തേനേവ മഹാഭിനീഹാരോ ഹോതീ’’തി ച വദന്തി.

൧൩. അയം ഗതീതി അയം പവത്തി പവത്തനാകാരോ, അഞ്ഞേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്താ ഇമിനാ ആകാരേന അനുസ്സരന്തീതി അത്ഥോ, യസ്മാ ചുതിതോ പട്ഠായ യാവ പടിസന്ധി, താവ അനുസ്സരണം ആരോഹനം അതീതഅതീതതരഅതീതതമാദിജാതിസങ്ഖാതേ പുബ്ബേനിവാസേ ഞാണസ്സ അഭിമുഖഭാവേന പവത്തീതി കത്വാ. തസ്മാ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ യാവ ചുതി, താവ അനുസ്സരണം ഓരോഹനം പുബ്ബേനിവാസേ പടിമുഖഭാവേന ഞാണസ്സ പവത്തീതി ആഹ ‘‘പച്ഛാമുഖം ഞാണം പേസേത്വാ’’തി. ചുതിഗന്തബ്ബന്തി യം പനിദം ചുതിയാ ഞാണഗതിയാ ഗന്തബ്ബം, തം ഗമനം ബുജ്ഝനന്തി അത്ഥോ. ഗരുകന്തി ഭാരിയം ദുക്കരം. തേനാഹ ‘‘ആകാസേ പദം ദസ്സേന്തോ വിയാ’’തി. അപരമ്പി കാരണന്തി ഛിന്നവടുമാനുസ്സരണം പച്ഛാമുഖം ഞാണം പേസനതോ അപരം അച്ഛരിയബ്ഭുതകാരണം. യത്രാതി പച്ചത്തത്ഥേ, നാമാതി അച്ഛരിയത്ഥേ നിപാതോ, ഹി-സദ്ദോ അനത്ഥകോ. തേനാഹ ‘‘യോ നാമ തഥാഗതോ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘യത്രാ’’തി നിപാതവസേന വിസും യത്ര-സദ്ദഗ്ഗഹണം സമത്ഥിതം ഹോതി. പപഞ്ചേന്തി സത്തസന്താനം സംസാരേ വിത്ഥാരേന്തീതി പപഞ്ചം. കമ്മവട്ടം വുച്ചതീതി കിലേസവട്ടസ്സ പപഞ്ചഗ്ഗഹണേന, വിപാകവട്ടസ്സ ദുക്ഖഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ. പരിയാദിന്നവട്ടേതി സബ്ബസോ ഖേപിതവട്ടേ. ‘‘മഗ്ഗസീലേന ഫലസീലേനാ’’തി വത്വാ തയിദം മഗ്ഗഫലസീലം ലോകിയസീലപുബ്ബകം, ബുദ്ധാനഞ്ച ലോകിയസീലമ്പി ലോകുത്തരസീലം വിയ അനഞ്ഞസാധാരണം ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘ലോകിയലോകുത്തരസീലേനാ’’തി വുത്തം. സമാധിപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ. സമാധിപക്ഖാതി സമാധി ച സമാധിപക്ഖാ ച സമാധിപക്ഖാ, ഏകദേസസരൂപേകസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗസമാധിനാ’’തിആദി, ‘‘വിഹാരോ ഗഹിതോ വാ’’തി ച. സമാധിപക്ഖാ നാമ വീരിയസതിആദയോ.

സയന്തി അത്തനാ. നീവരണാദീഹീതി നീവരണേഹി ചേവ തദേകട്ഠേഹി ച പാപധമ്മേഹി, വിതക്കവിചാരാദീഹി ച. ‘‘വിമുത്തത്താ വിമുത്തീതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തീ’’തി ഇമിനാ വിമുത്തി-സദ്ദസ്സ കമ്മസാധനതം ആഹ അട്ഠസമാപത്തിആദിവിസയത്താ തസ്സ. വിമുത്തത്താതി ച ‘‘വിക്ഖമ്ഭനവസേന വിമുത്തത്താ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബം. തസ്സ തസ്സാതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദികസ്സ. പച്ചനീകങ്ഗവസേനാതി പഹാതബ്ബപടിപക്ഖഅങ്ഗവസേന. പടിപ്പസ്സദ്ധന്തേ ഉപ്പന്നത്താതി കിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനം പടിപ്പസ്സദ്ധം, സോ ഏവ അന്തോ പരിയോസാനഭാവതോ, തസ്മിം സാധേതബ്ബേ നിബ്ബത്തത്താ, തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന പവത്തത്താതി അത്ഥോ. കിലേസേഹി നിസ്സടതാ, അപഗമോ ച നിബ്ബാനസ്സ തേഹി വിവിത്തത്താ ഏവാതി ആഹ ‘‘ദൂരേ ഠിതത്താ’’തി.

൧൬. ധമ്മധാതൂതി ധമ്മാനം സഭാവോ, അത്ഥതോ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി. സുപ്പടിവിദ്ധാതി സുട്ഠു പടിവിദ്ധാ സവാസനാനം സബ്ബേസം കിലേസാനം പജഹനതോ. ഏവഞ്ഹി സബ്ബഞ്ഞുതാ, ദസബലഞാണാദയോ ചാതി സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ ഭഗവതാ അധിഗതാ അഹേസും. അരഹത്തം ധമ്മധാതൂതി കേചി. സബ്ബഞ്ഞുതഞാണന്തി അപരേ. ദ്വീഹി പദേഹീതി ദ്വീഹി വാക്യേഹി. ആബദ്ധന്തി പടിബദ്ധം തംമൂലകത്താ ഉപരിദേസനായ. ദേവചാരികകോലാഹലന്തി അത്തനോ ദേവലോകേ ചാരികായം സുദ്ധാവാസദേവാനം കുതൂഹലപ്പവത്തിം ദസ്സേന്തോ സുത്തന്തപരിയോസാനേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൯൧) വിചാരേസ്സതി, അത്ഥതോ വിഭാവേസ്സതീതി യോജനാ. അയം ദേസനാതി ‘‘ഇതോ സോ ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൪) വിത്ഥാരതോ പവത്തിതദേസനമാഹ. നിദാനകണ്ഡേതിആദിതോ ദേസിതം ഉദ്ദേസദേസനമാഹ. സാ ഹി ഇമിസ്സാ ദേസനായ നിദാനട്ഠാനിയത്താ തഥാ വുത്താ.

ബോധിസത്തധമ്മതാവണ്ണനാ

൧൭. ‘‘വിപസ്സീതി തസ്സ നാമ’’ന്തി വത്വാ തസ്സ അന്വത്ഥതം ദസ്സേതും ‘‘തഞ്ച ഖോ’’തിആദി വുത്തം. വിവിധേ അത്ഥേതി തിരോഹിതവിദൂരദേസഗതാദികേ നീലാദിവസേന നാനാവിധേ, തദഞ്ഞേ ച ഇന്ദ്രിയഗോചരഭൂതേ തേ ച യഥൂപഗതേ, വോഹാരവിനിച്ഛയേ ചാതി നാനാവിധേ അത്ഥേ. പസ്സനകുസലതായാതി ദസ്സനേ നിപുണഭാവേന. യാഥാവതോ ഞേയ്യം ബുജ്ഝതീതി ബോധി, സോ ഏവ സത്തയോഗതോ ബോധിസത്തോതി ആഹ ‘‘പണ്ഡിതസത്തോ ബുജ്ഝനകസത്തോ’’തി. സുചിന്തിതചിന്തിതാദിനാ പന പണ്ഡിതഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. യദാ ച പനാനേന മഹാഭിനീഹാരോ കതോ, തതോ പട്ഠായ മഹാബോധിയം ഏകന്തനിന്നത്താ ബോധിമ്ഹി സത്തോ ബോധിസത്തോതി ആഹ ‘‘ബോധിസങ്ഖാതേസൂ’’തിആദി. മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം, സബ്ബഞ്ഞുതഞാണപദട്ഠാനഞ്ച മഗ്ഗഞാണം ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി. ‘‘സതോ സമ്പജാനോ’’തി ഇമിനാ ചതുത്ഥായ ഗബ്ഭാവക്കന്തിയാ ഓക്കമീതി ദസ്സേതി. ചതസ്സോ ഹി ഗബ്ഭാവക്കന്തിയോ ഇധേകച്ചോ ഗബ്ഭോ മാതുകുച്ഛിയം ഓക്കമനേ, ഠാനേ, നിക്ഖമനേതി തീസു ഠാനേസു അസമ്പജാനോ ഹോതി, ഏകച്ചോ പഠമേ ഠാനേ സമ്പജാനോ, ന ഇതരേസു, ഏകച്ചോ പഠമേ, ദുതിയേ ച ഠാനേ സമ്പജാനോ, ന തതിയേ, ഏകച്ചോ തീസുപി ഠാനേസു സമ്പജാനോ ഹോതി. തത്ഥ പഠമാ ഗബ്ഭാവക്കന്തി ലോകിയമഹാജനസ്സ വസേന വുത്താ, ദുതിയാ അസീതിമഹാസാവകാനം (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.൨൧ വങ്ഗീസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനായ വിത്ഥാരോ) വസേന, തതിയാ ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം, പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച വസേന. തേ കിര കമ്മജവാതേഹി ഉദ്ധംപാദാ അധോസിരാ അനേകസതപോരിസേ പപാതേ വിയ യോനിമുഖേ ഖിത്താ താളച്ഛിഗ്ഗളേന ഹത്ഥീ വിയ സമ്ബാധേന യോനിമുഖേന നിക്ഖമന്താ മഹന്തം ദുക്ഖം പാപുണന്തി, തേന നേസം ‘‘മയം നിക്ഖമാമാ’’തി സമ്പജഞ്ഞം ന ഹോതി. ചതുത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം വസേന. തേ ഹി മാതുകുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്താപി പജാനന്തി, തത്ഥ വസന്താപി പജാനന്തി, നിക്ഖമനകാലേപി പജാനന്തി. ന ഹി തേ കമ്മജവാതാ ഉദ്ധംപാദേ അധോസിരേ കത്വാ ഖിപിതും സക്കോന്തി, ദ്വേ ഹത്ഥേ പസാരിത്വാ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഠിതകാവ നിക്ഖമന്തീതി. ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി പുബ്ബഭാഗേ പഞ്ചമഹാവിലോകനഞാണേഹി ചേവ ‘‘ഇദാനി ചവാമീ’’തി ചുതിപരിച്ഛിന്ദനഞാണേന ച അപരഭാഗേ ‘‘ഇധ മയാ പടിസന്ധി ഗഹിതാ’’തി പടിസന്ധിപരിച്ഛിന്ദനഞാണേന ച പരിച്ഛിജ്ജ ജാനിത്വാ.

പഞ്ചന്നം മഹാപരിച്ചാഗാനം, ഞാതത്ഥചരിയാദീനഞ്ച സതിപി പാരമിയാ പരിയാപന്നഭാവേ സമ്ഭാരവിസേസഭാവദസ്സനത്ഥം വിസും ഗഹണം. തത്ഥ അങ്ഗപരിച്ചാഗോ, നയനപരിച്ചാഗോ, അത്തപരിച്ചാഗോ, രജ്ജപരിച്ചാഗോ, പുത്തദാരപരിച്ചാഗോതി ഇമേ പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗാ. തത്ഥാപി കാമം അങ്ഗപരിച്ചാഗാദയോപി ദാനപാരമീയേവ, തഥാപി പരിച്ചാഗവിസേസഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ സുദുക്കരഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗാനം വിസും ഗഹണം. തതോ ഏവ ച അങ്ഗപരിച്ചാഗതോപി വിസും നയനപരിച്ചാഗഗ്ഗഹണം, പരിച്ചാഗഭാവസാമഞ്ഞേപി രജ്ജപരിച്ചാഗപുത്തദാരപരിച്ചാഗഗ്ഗഹണഞ്ച കതം. ഞാതീനം അത്ഥചരിയാ ഞാതത്ഥചരിയാ, സാ ച ഖോ കരുണായനവസേന. തഥാ സത്തലോകസ്സ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥാനം വസേന ഹിതചരിയാ ലോകത്ഥചരിയാ. കമ്മസ്സകതാഞാണവസേന, അനവജ്ജകമ്മായതനസിപ്പായതനവിജ്ജാഠാനവസേന, ഖന്ധായതനാദിവസേന, ലക്ഖണത്തയാദിതീരണവസേന ച അത്തനോ, പരേസഞ്ച തത്ഥ സതിപട്ഠാനേന ഞാണചാരോ ബുദ്ധചരിയാ, സാ പനത്ഥതോ പഞ്ഞാപാരമീയേവ, ഞാണസമ്ഭാരവിസേസതാദസ്സനത്ഥം പന വിസും ഗഹണം. ബുദ്ധചരിയാനന്തി ബഹുവചനനിദ്ദേസേന പുബ്ബയോഗപുബ്ബചരിയാധമ്മക്ഖാനാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ ഗതപച്ചാഗതവത്തസങ്ഖാതായ പുബ്ബഭാഗപടിപദായ സദ്ധിം അഭിഞ്ഞാസമാപത്തിനിപ്ഫാദനം പുബ്ബയോഗോ. ദാനാദീസുയേവ സാതിസയപടിപത്തി പുബ്ബചരിയാ. ‘‘യാവ ചരിയാപിടകേ സങ്ഗഹിതാ അഭിനീഹാരോ പുബ്ബയോഗോ, കായാദിവിവേകവസേന ഏകചരിയാ പുബ്ബചരിയാ’’തി കേചി. ദാനാദീനഞ്ചേവ അപ്പിച്ഛതാദീനഞ്ച സംസാരനിബ്ബാനേസു ആദീനവാനിസംസാനഞ്ച വിഭാവനവസേന, സത്താനം ബോധിത്തയേ പതിട്ഠാപനപരിപാചനവസേന ച പവത്തകഥാ ധമ്മക്ഖാനം. കോടിം പത്വാതി പരം പരിയന്തം പരമുക്കംസം പാപുണിത്വാ. സത്തമഹാദാനാനീതി അട്ഠവസ്സികകാലേ ‘‘ഹദയമംസാദീനിപി യാചകാനം ദദേയ്യ’’ന്തി അജ്ഝാസയം ഉപ്പാദേത്വാ ദിന്നദാനം, മങ്ഗലഹത്ഥിദാനം, ഗമനകാലേ ദിന്നം സത്തസത്തകമഹാദാനം, മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തേന ദിന്നം അസ്സദാനം, രഥദാനം, പുത്തദാനം, ഭരിയാദാനന്തി ഇമാനി സത്ത മഹാദാനാനി (ചരിയാ. ൭൯) ദത്വാ.

‘‘ഇദാനേവ മേ മരണം ഹോതൂ’’തി അധിമുച്ചിത്വാ കാലകരണം അധിമുത്തികാലകിരിയാ, തം ബോധിസത്താനംയേവ, ന അഞ്ഞേസം. ബോധിസത്താ കിര ദീഘായുകദേവലോകേ ഠിതാ ‘‘ഇധ ഠിതസ്സ മേ ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണം ന സമ്ഭവതീ’’തി കത്വാ തത്ഥ വാസതോ നിബ്ബിന്ദമാനസാ ഹോന്തി, തദാ വിമാനം പവിസിത്വാ അക്ഖീനി നിമീലേത്വാ ‘‘ഇതോ ഉദ്ധം മേ ജീവിതം നപ്പവത്തതൂ’’തി ചിത്തം അധിട്ഠായ നിസീദന്തി, ചിത്താധിട്ഠാനസമനന്തരമേവ മരണം ഹോതി. പാരമീധമ്മാനഞ്ഹി ഉക്കംസപ്പവത്തിയാ തസ്മിം തസ്മിം അത്തഭാവേ അഭിഞ്ഞാസമാപത്തീഹി സന്താനസ്സ വിസേസിതത്താ അത്തസിനേഹസ്സ തനുഭാവേന, സത്തേസു ച മഹാകരുണായ ഉളാരഭാവേന അധിട്ഠാനസ്സ തിക്ഖവിസദഭാവാപത്തിയാ ബോധിസത്താനം അധിപ്പായാ സമിജ്ഝന്തി. ചിത്തേ, വിയ കമ്മേസു ച നേസം വസീഭാവോ, തസ്മാ യത്ഥ ഉപപന്നാനം പാരമിയോ സമ്മദേവ പരിബ്രൂഹന്തി. വുത്തനയേന കാലം കത്വാ തത്ഥ ഉപപജ്ജന്തി. തഥാ ഹി അമ്ഹാകം മഹാസത്തോ ഇമസ്മിംയേവ കപ്പേ നാനാജാതീസു അപരിഹീനജ്ഝാനോ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ, അപ്പകമേവ കാലം തത്ഥ ഠത്വാ തതോ ചവിത്വാ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തോ, പാരമീസമ്ഭരണപസുതോ അഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘ബോധിസത്താനംയേവ, ന അഞ്ഞേസ’’ന്തി. ‘‘ഏകേനഅത്തഭാവേന അന്തരേന പാരമീനം സബ്ബസോ പൂരിതത്താ’’തി ഇമിനാ പയോജനാഭാവതോ തത്ഥ ഠത്വാ അധിമുത്തികാലകിരിയാ നാമ നാഹോസീതി ദസ്സേതി. അപി ച തത്ഥ യാവതായുകട്ഠാനം ചരിമഭവേ അനേകമഹാനിധിസമുട്ഠാനപുബ്ബികായ ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസായ മഹാസമ്പത്തിയാ നിബ്ബത്തി വിയ, ബുദ്ധഭൂതസ്സ അസദിസദാനാദിവസേന അനഞ്ഞസാധാരണലാഭുപ്പത്തി വിയ ച ‘‘ഇതോ പരം മഹാപുരിസസ്സ ദിബ്ബസമ്പത്തിഅനുഭവനം നാമ നത്ഥീ’’തി ഉസ്സാഹജാതസ്സ പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ വസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. അയഞ്ഹേത്ഥ ധമ്മതാ.

മനുസ്സഗണനാവസേന, ന ദേവഗണനാവസേന. പുബ്ബനിമിത്താനീതി ചുതിയാ പുബ്ബനിമിത്താനി. അമിലായിത്വാതി ഏത്ഥ അമിലാതഗ്ഗഹണേനേവ താസം മാലാനം വണ്ണസമ്പദായപി ഗന്ധസമ്പദായപി സോഭാസമ്പദായപി അവിനാസോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം. ബാഹിരബ്ഭന്തരാനം രജോജല്ലാനം ലേപസ്സപി അഭാവതോ ദേവാനം സരീരഗതാനി വത്ഥാനി സബ്ബകാലം പരിസുദ്ധപ്പഭസ്സരാനേവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തീതി ആഹ ‘‘വത്ഥേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. നേവ സീതം ന ഉണ്ഹന്തി യസ്സ സീതസ്സ പടികാരവസേന അധികം സേവിയമാനം ഉണ്ഹം, സയമേവ വാ ഖരതരം ഹുത്വാ അഭിഭവന്തം സരീരേ സേദം ഉപ്പാദേയ്യ, താദിസം നേവ സീതം, ന ഉണ്ഹം ഹോതി. തസ്മിം കാലേതി യഥാവുത്തമരണാസന്നകാലേ. ബിന്ദുബിന്ദുവസേനാതി ഛിന്നസുത്തായ ആമുത്തമുത്താവലിയാ നിപതന്താ മുത്തഗുളികാ വിയ ബിന്ദു ബിന്ദു ഹുത്വാ. സേദാതി സേദധാരാ മുച്ചന്തി. ദന്താനം ഖണ്ഡിതഭാവോ ഖണ്ഡിച്ചം. കേസാനം പലിതഭാവോ പാലിച്ചം.ആദി-സദ്ദേന വലിത്തചതം സങ്ഗണ്ഹാതി. കിലന്തരൂപോ അത്തഭാവോ ഹോതി, ന പന ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചാദീതി അധിപ്പായോ. ഉക്കണ്ഠിതാതി അനഭിരതി. സാ നത്ഥി ഉപരൂപരി ഉളാരഉളാരാനമേവ ഭോഗാനം വിസേസതോ ദുവിജാനനാനം ഉപതിട്ഠഹനതോ. നിസ്സസന്തീതി ഉണ്ഹം നിസ്സസന്തി. വിജമ്ഭന്തീതി അനഭിരതിവസേന വിജമ്ഭനം കരോന്തി.

പണ്ഡിതാ ഏവാതി ബുദ്ധിസമ്പന്നാ ഏവ ദേവതാ. യഥാ ദേവതാ സമ്പതിജാതാ ‘‘കീദിസേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഇധ നിബ്ബത്താ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഇമിനാ നാമ പുഞ്ഞകമ്മേന ഇധ നിബ്ബത്താ’’തി ജാനന്തി, ഏവം അതീതഭവേ അത്തനാ കതം, അഞ്ഞദാപി വാ ഏകച്ചം പുഞ്ഞകമ്മം ജാനന്തിയേവ മഹാപുഞ്ഞാതി ആഹ ‘‘യേ മഹാപുഞ്ഞാ’’തിആദി.

ന പഞ്ഞായന്തി ചിരതരകാലത്താ പരമായുനോ. അനിയ്യാനികന്തി ന നിയ്യാനാവഹം സത്താനം അഭാജനഭാവതോ. സത്താ ന പരമായുനോ ഹോന്തി നാമ പാപുസ്സന്നതായാതി ആഹ ‘‘തദാ ഹി സത്താ ഉസ്സന്നകിലേസാ ഹോന്തീ’’തി. ഏത്ഥാഹ – കസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ മനുസ്സലോകേ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ദേവബ്രഹ്മലോകേസൂതി? ദേവലോകേ താവ നുപ്പജ്ജന്തി ബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സ അനോകാസഭാവതോ, തഥാ അനച്ഛരിയഭാവതോ. അച്ഛരിയധമ്മാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, തേസം സാ അച്ഛരിയധമ്മതാ ദേവത്തഭാവേ ഠിതാനം ന പാകടാ ഹോതി യഥാ മനുസ്സഭൂതാനം, ദേവഭൂതേ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ദിസ്സമാനം ബുദ്ധാനുഭാവം ദേവാനുഭാവതോ ലോകോ ദഹതി, ന ബുദ്ധാനുഭാവതോ, തഥാ സതി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി, ഇസ്സരഗുത്തഗ്ഗാഹം ന വിസ്സജ്ജേതി, ദേവത്തഭാവസ്സ ച ചിരകാലാധിട്ഠാനതോ ഏകച്ചസസ്സതവാദതോ ന പരിമുച്ചതി. ബ്രഹ്മലോകേ നുപ്പജ്ജന്തീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സത്താനം താദിസഗ്ഗാഹവിനിമോചനത്ഥഞ്ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ മനുസ്സസുഗതിയംയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ദേവസുഗതിയം. മനുസ്സസുഗതിയം ഉപ്പജ്ജന്താപി ഓപപാതികാ ന ഹോന്തി, സതി ച ഓപപാതികൂപപത്തിയം വുത്തദോസാനതിവത്തനതോ, ധമ്മവേനേയ്യാനം ധമ്മതന്തിയാ ഠപനസ്സ വിയ ധാതുവേനേയ്യാനം ധാതൂനം ഠപനസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ ച. ന ഹി ഓപപാതികാനം പരിനിബ്ബാനതോ ഉദ്ധം സരീരധാതുയോ തിട്ഠന്തി. മനുസ്സലോകേ ഉപ്പജ്ജന്താപി മഹാബോധിസത്താ ചരിമഭവേ മനുസ്സഭാവസ്സ പാകടഭാവകരണായ പന ദാരപരിഗ്ഗഹമ്പി കരോന്താ യാവ പുത്തമുഖദസ്സനാ അഗാരമജ്ഝേ തിട്ഠന്തി, പരിപാകഗതസീലനേക്ഖമ്മപഞ്ഞാദിപാരമികാപി ന അഭിനിക്ഖമന്തീതി. കിം വാ ഏതായ കാരണചിന്തായ ‘‘സബ്ബബുദ്ധേഹി ആചിണ്ണസമാചിണ്ണാ, യദിദം മനുസ്സഭൂതാനംയേവ അഭിസമ്ബുജ്ഝനാ, ന ദേവഭൂതാന’’ന്തി. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ. തഥാ ഹി തദത്ഥോ മഹാഭിനീഹാരോപി മനുസ്സഭൂതാനംയേവ ഇജ്ഝതി, ന ദേവഭൂതാനം.

കസ്മാ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ജമ്ബുദീപേ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന സേസദീപേസു? കേചി താവ ആഹു ‘‘യസ്മാ പഥവിയാ നാഭിഭൂതാ, ബുദ്ധാനുഭാവസഹിതാ അചലട്ഠാനഭൂതാ ബോധിമണ്ഡഭൂമി ജമ്ബുദീപേ ഏവ, തസ്മാ ജമ്ബുദീപേ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി, തഥാ ‘‘ഇതരേസമ്പി അവിജഹിതട്ഠാനാനം തത്ഥേവ ലബ്ഭനതോ’’തി. അയം പനേത്ഥ അമ്ഹാകം ഖന്തി – യസ്മാ പുരിമബുദ്ധാനം, മഹാബോധിസത്താനം, പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച നിബ്ബത്തിയാ സാവകബോധിസത്താനം സാവകബോധിയാ അഭിനീഹാരോ, സാവകപാരമിയാ സമ്ഭരണം, പരിപാചനഞ്ച ബുദ്ധഖേത്തഭൂതേ ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ ജമ്ബുദീപേ ഏവ ഇജ്ഝതി, ന അഞ്ഞത്ഥ. വേനേയ്യാനം വിനയനത്ഥോ ച ബുദ്ധുപ്പാദോതി അഗ്ഗസാവകമഹാസാവകാദി വേനേയ്യവിസേസാപേക്ഖായ ഏതസ്മിം ജമ്ബുദീപേ ഏവ ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തന്തി, ന സേസദീപേസു. അയഞ്ച നയോ സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോതി. തേസം ഉത്തമപുരിസാനം തത്ഥേവ ഉപ്പത്തി സമ്പത്തിചക്കാനം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപനിസ്സയതോ അപരാപരം വത്തതീതി ദട്ഠബ്ബം, ഏതേനേവ ഇമം ചക്കവാളം മജ്ഝേ കത്വാ ഇമിനാ സദ്ധിം ചക്കവാളാനം ദസസഹസ്സസ്സേവ ഖേത്തഭാവോ ദീപിതോ ഇതോ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനസ്സ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ അനുപലബ്ഭനതോ. തേനാഹ ‘‘തീസു ദീപേസു ബുദ്ധാ ന നിബ്ബത്തന്തി, ജമ്ബുദീപേയേവ നിബ്ബത്തന്തീതി ദീപം പസ്സീ’’തി. ഇമിനാ നയേന ദേസനിയാമേപി കാരണം നീഹരിത്വാ വത്തബ്ബം.

ഇദാനി ച ഖത്തിയകുലം ലോകസമ്മതം ബ്രാഹ്മണാനമ്പി പൂജനീയഭാവതോ. ‘‘രാജാ പിതാ ഭവിസ്സതീ’’തി കുലം പസ്സി പിതുവസേന കുലസ്സ നിദ്ദിസിതബ്ബതോ.

‘‘ദസന്നം മാസാനം ഉപരി സത്ത ദിവസാനീ’’തി പസ്സി, തേന അത്തനോ അന്തരായാഭാവം അഞ്ഞാസി, തസ്സാ ച തുസിതഭവേ ദിബ്ബസമ്പത്തിപച്ചനുഭവനം.

താ ദേവതാതി ദസസഹസ്സിചക്കവാളദേവതാ. കഥം പന താ ദേവതാ തദാ ബോധിസത്തസ്സ പൂരിതപാരമിഭാവം, കഥം ചസ്സ ബുദ്ധഭാവം ജാനന്തീതി? മഹേസക്ഖാനം ദേവതാനം വസേന, യേഭുയ്യേന ച താ ദേവതാ അഭിസമയഭാഗിനോ. തഥാ ഹി ഭഗവതോ ധമ്മദാനസംവിഭാഗേ അനേകവാരം ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാസന്നിപാതോ അഹോസി.

‘‘ചവാമീ’’തി ജാനാതി ചുതിആസന്നജവനേഹി ഞാണസഹിതേഹി ചുതിയാ ഉപട്ഠിതഭാവസ്സ പടിസംവിദിതത്താ. ചുതിചിത്തം ന ജാനാതി ചുതിചിത്തക്ഖണസ്സ ഇത്തരഭാവതോ. തഥാ ഹി തം ചുതൂപപാതഞാണസ്സപി അവിസയോവ. പടിസന്ധിചിത്തേപി ഏസേവ നയോ. ആവജ്ജനപരിയായോതി ആവജ്ജനക്കമോ. യസ്മാ ഏകവാരം ആവജ്ജിതമത്തേന ആരമ്മണം നിച്ഛിനിതും ന സക്കാ, തസ്മാ തം ഏവാരമ്മണം ദുതിയം, തതിയഞ്ച ആവജ്ജിത്വാ നിച്ഛയതി. ആവജ്ജനസീസേന ചേത്ഥ ജവനവാരോ ഗഹിതോ. തേനാഹ ‘‘ദുതിയതതിയചിത്തവാരേ ഏവ ജാനിസ്സതീ’’തി. ചുതിയാ പുരേതരം കതിപയചിത്തവാരതോ പട്ഠായ ‘‘മരണം മേ ആസന്ന’’ന്തി ജാനനതോ ‘‘ചുതിക്ഖണേപി ചവാമീതി ജാനാതീ’’തി വുത്തം. പടിസന്ധിയാ പന അപുബ്ബഭാവതോ പടിസന്ധിചിത്തം ന ജാനാതി. നികന്തിയാ ഉപ്പത്തിതോ പരതോ ‘‘അസുകസ്മിം മേ ഠാനേ പടിസന്ധി ഗഹിതാ’’തി ജാനാതി. തസ്മിം കാലേതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ. ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പതീതി ഏത്ഥ കമ്പനകാരണം ഹേട്ഠാ ബ്രഹ്മജാലവണ്ണനായം (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൪൯) വുത്തമേവ. അത്ഥതോ പനേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ മഹാപരിനിബ്ബാനവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൭൧) ആഗമിസ്സതി. മഹാകാരുണികാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സത്താനം ഹിതസുഖവിധാനതപ്പരതായ ബഹുലം സോമനസ്സികാവ ഹോന്തീതി തേസം പഠമമഹാവിപാകചിത്തേന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം അട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൭; ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮; മ. നി. അട്ഠ. ൪.൨൦൦) വുത്തം. മഹാസിവത്ഥേരോപന യദിപി മഹാകാരുണികാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സത്താനം ഹിതസുഖവിധാനതപ്പരാവ, വിവേകജ്ഝാസയാ പന വിസങ്ഖാരനിന്നാ സബ്ബസങ്ഖാരേസു അജ്ഝുപേക്ഖനബഹുലാതി പഞ്ചമമഹാവിപാകചിത്തേന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണമാഹ.

പുരേ പുണ്ണമായ സത്തമദിവസതോ പട്ഠായാതി പുണ്ണമായ പുരേ സത്തമദിവസതോ പട്ഠായ, സുക്കപക്ഖേ നവമിതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ. സത്തമേ ദിവസേതി നവമിതോ സത്തമേ ദിവസേ ആസള്ഹിപുണ്ണമായം. ഇദം സുപിനന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരം. മജ്ഝിമട്ഠകഥായം പന ‘‘അനോതത്തദഹം നേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. അഥ നേസം ദേവിയോ ആഗന്ത്വാ മനുസ്സമലഹരണത്ഥം ന്ഹാപേത്വാ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൪.൨൦൦) വുത്തം. തത്ഥ നേസം ദേവിയോതി മഹാരാജൂനം ദേവിയോ. ചരിത്വാതി ഗോചരം ചരിത്വാ.

ഹരിതൂപലിത്തായാതി ഹരിതേന ഗോമയേന കതപരിഭണ്ഡായ. ‘‘സോ ച ഖോ പുരിസഗബ്ഭോ, ന ഇത്ഥിഗബ്ഭോ, പുത്തോ തേ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏത്തകമേവ തേ ബ്രാഹ്മണാ അത്തനോ സുപിനസത്ഥനയേന കഥേസും. ‘‘സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സതീ’’തിആദി പന ദേവതാവിഗ്ഗഹേന തമത്ഥം യാഥാവതോ പവേദേസും.

ധമ്മതാതി ഏത്ഥ ധമ്മ-സദ്ദോ ‘‘ജാതിധമ്മാനം ഭിക്ഖവേ സത്താന’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൩൧; ൩.൩൭൩; പടി. മ. ൧.൩൩) വിയ പകതിപരിയായോ, ധമ്മോ ഏവ ധമ്മതാ യഥാ ദേവോ ഏവ ദേവതാതി ആഹ ‘‘അയം സഭാവോ’’തി, അയം പകതീതി അത്ഥോ. സ്വായം സഭാവോ അത്ഥതോ തഥാ നിയതഭാവോതി ആഹ ‘‘അയം നിയാമോതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. നിയാമോ പന ബഹുവിധോതി തേ സബ്ബേ അത്ഥുദ്ധാരനയേന ഉദ്ധരിത്വാ ഇധാധിപ്പേതനിയാമമേവ ദസ്സേതും ‘‘നിയാമോ ച നാമാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കമ്മാനം നിയാമോ കമ്മനിയാമോ. ഏസ നയോ ഉതുനിയാമാദീസു തീസു. ഇതരോ പന ധമ്മോ ഏവ നിയാമോ ധമ്മനിയാമോ, ധമ്മതാ.

കുസലസ്സ കമ്മസ്സ. നിസേന്തോ തിഖിണം കരോന്തോ.

അരൂപാദിഭൂമിഭാഗവിസേസവസേന ഉതുവിസേസദസ്സനതോ ഉതുവിസേസേന സിജ്ഝമാനാനം രുക്ഖാദീനം പുപ്ഫഫലാദിഗ്ഗഹണം ‘‘തേസു തേസു ജനപദേസൂ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. തസ്മിം തസ്മിം കാലേതി തസ്മിം തസ്മിം വസന്താദികാലേ.

മധുരതോ ബീജതോ തിത്തതോ ബീജതോതി യോജനാ.

൧൮. വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനേ വിയ വോഹരിതബ്ബന്തി ‘‘ഓക്കമതീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഓക്കന്തോ ഹോതീതി അയമേവത്ഥോ’’തി. ഏവം ഹോതീതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേനസ്സ സമ്പജാനനാ ഹോതി. ന ഓക്കമമാനേ പടിസന്ധിക്ഖണസ്സ ദുവിഞ്ഞേയ്യതായ. യഥാ ച വുത്തം ‘‘പടിസന്ധിചിത്തം ന ജാനാതീ’’തി. ദസസഹസ്സചക്കവാളപത്ഥരണേന വാ അപ്പമാണോ. അതിവിയ സമുജ്ജലനഭാവേന ഉളാരോ. ദേവാനുഭാവന്തി ദേവാനം പഭാനുഭാവം. ദേവാനഞ്ഹി പഭം സോ ഓഭാസോ അഭിഭവതി, ന തേസം ആധിപച്ചം. തേനാഹ ‘‘നിവത്ഥവത്ഥസ്സാ’’തിആദി.

ലോകാനം ലോകധാതൂനം അന്തരോ വിവരോ ലോകന്തരോ, സോ ഏവ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ‘‘ലോകന്തരികാ’’തി വുത്തോ. രുക്ഖഗച്ഛാദിനാ കേനചി ന ഹഞ്ഞന്തീതി അഘാ, അസമ്ബാധാ. തേനാഹ ‘‘നിച്ചവിവടാ’’തി. അസംവുതാതി ഹേട്ഠാ, ഉപരി ച കേനചി ന പിഹിതാ. തേന വുത്തം ‘‘ഹേട്ഠാപി അപ്പതിട്ഠാ’’തി. തത്ഥ പി-സദ്ദേന യഥാ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ പിധായികാ പഥവീ നത്ഥീതി അസംവുതാ ലോകന്തരികാ, ഏവം ഉപരിപി ചക്കവാളേസു വിയ ദേവവിമാനാനം അഭാവതോ അസംവുതാ അപ്പതിട്ഠാതി ദസ്സേതി. അന്ധകാരോ ഏത്ഥ അത്ഥീതി അന്ധകാരാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ജായതി ആലോകസ്സ അഭാവതോ, ന ചക്ഖുനോ. തഥാ ഹി ‘‘തേന ഓഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തീ’’തി വുത്തം. ജമ്ബുദീപേ ഠിതമജ്ഝന്ഹികവേലായം പുബ്ബവിദേഹവാസീനം അത്ഥങ്ഗമനവസേന ഉപഡ്ഢം സൂരിയമണ്ഡലം പഞ്ഞായതി, അപരഗോയാനവാസീനം ഉഗ്ഗമനവസേന, ഏവം സേസദീപേസു പീതി ആഹ ‘‘ഏകപ്പഹാരേനേവ തീസു ദീപേസു പഞ്ഞായന്തീ’’തി. ഇതോ അഞ്ഞഥാ പന ദ്വീസു ഏവ ദീപേസു ഏകപ്പഹാരേന പഞ്ഞായന്തീതി. ഏകേകായ ദിസായ നവ നവ യോജനസതസഹസ്സാനി അന്ധകാരവിധമനമ്പി ഇമിനാവ നയേന ദട്ഠബ്ബം. പഭായ നപ്പഹോന്തീതി അത്തനോ പഭായ ഓഭാസിതും അനഭിസമ്ഭുനന്തി. യുഗന്ധരപബ്ബതപ്പമാണേ ആകാസേ വിചരണതോ ‘‘ചക്കവാളപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝേന വിചരന്തീ’’തി വുത്തം.

വാവടാതി ഖാദനത്ഥം ഗണ്ഹിതും ഉപക്കമന്താ. വിപരിവത്തിത്വാതി വിവത്തിത്വാ. ഛിജ്ജിത്വാതി മുച്ഛാപത്തിയാ ഠിതട്ഠാനതോ മുച്ചിത്വാ, അങ്ഗപച്ചങ്ഗഛേദനേന വാ ഛിജ്ജിത്വാ. അച്ചന്തഖാരേതി ആതപസന്താപാഭാവേന അതിസീതഭാവമേവ സന്ധായ അച്ചന്തഖാരതാ വുത്താ സിയാ. ന ഹി തം കപ്പസണ്ഠഹനഉദകം സമ്പത്തികരമഹാമേഘവുട്ഠം പഥവിസന്ധാരകം കപ്പവിനാസകം ഉദകം വിയ ഖാരം ഭവിതും അരഹതി. തഥാ ഹി സതി പഥവീപി വിലീയേയ്യ, തേസം വാ പാപകമ്മബലേന പേതാനം ഉദകസ്സ പുബ്ബഖേളഭാവാപത്തി വിയ തസ്സ ഉദകസ്സ തദാ ഖാരഭാവാപത്തി ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേ’’തി.

ഏകയാഗുപാനമത്തമ്പീതി പത്താദിഭാജനഗതം യാഗും ഗളോചിആദിഉദ്ധരണിയാ ഗഹേത്വാ പിവനമത്തമ്പി കാലം. സമന്തതോതി സബ്ബഭാഗതോ ഛപ്പകാരമ്പി.

൧൯. ചതുന്നം മഹാരാജാനം വസേനാതി വേസ്സവണാദിചതുമഹാരാജഭാവസാമഞ്ഞേന.

യഥാവിഹാരന്തി യഥാസകം വിഹാരം.

൨൦. പകതിയാതി അത്തനോ പകതിയാ ഏവ. തേനാഹ ‘‘സഭാവേനേവാ’’തി. പരസ്സ സന്തികേ ഗഹണേന വിനാ അത്തനോ സഭാവേനേവ സയമേവ അധിട്ഠഹിത്വാ സീലസമ്പന്നാ. ബോധിസത്തമാതാപീതി അമ്ഹാകം ബോധിസത്തമാതാപി. കാലദേവിലസ്സാതി യഥാ കാലദേവിലസ്സ സന്തികേ അഞ്ഞദാ ഗണ്ഹാതി, ബോധിസത്തേ പന…പേ… സയമേവ സീലം അഗ്ഗഹേസി, തഥാ വിപസ്സീബോധിസത്തമാതാപീതി അധിപ്പായോ.

൨൧. ‘‘മനുസ്സേസൂ’’തി ഇദം പകതിചാരിത്തവസേന വുത്തം, ‘‘മനുസ്സിത്ഥിയാ നാമ മനുസ്സപുരിസേസു പുരിസാധിപ്പായചിത്തം ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി. ബോധിസത്തസ്സ മാതുയാ പന ദേവേസുപി താദിസം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതേവ. യഥാ ബോധിസത്തസ്സ ആനുഭാവേന ബോധിസത്തമാതു പുരിസാധിപ്പായചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, ഏവം തസ്സ ആനുഭാവേനേവ സാ കേനചി പുരിസേന അനഭിഭവനീയാതി ആഹ ‘‘പാദാ ന വഹന്തി ദിബ്ബസങ്ഖലികാ വിയ ബജ്ഝന്തീ’’തി.

൨൨. പുബ്ബേ ‘‘കാമഗുണൂപസംഹിതം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം, പുന ‘‘പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേതീ’’തി ച വുത്തം. കഥമിദം അഞ്ഞമഞ്ഞം ന വിരുജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേ’’തിആദി. വത്ഥുപടിക്ഖേപോതി അബ്രഹ്മചരിയവത്ഥുപടിസേധോ. തേനാഹ ‘‘പുരിസാധിപ്പായവസേനാ’’തി. ആരമ്മണപടിലാഭോതി രൂപാദിപഞ്ചകാമഗുണാരമ്മണസ്സേവ പടിലാഭോ.

൨൩. കിലമഥോതി ഖേദോ, കായസ്സ ഗരുഭാവകഥിനഭാവാദയോപി തസ്സാ തദാ ന ഹോന്തി ഏവ. ‘‘തിരോകുച്ഛിഗതം പസ്സതീ’’തി വുത്തം. കദാ പട്ഠായ പസ്സതീതി ആഹ ‘‘കലലാദികാലം അതിക്കമിത്വാ’’തിആദി. ദസ്സനേ പയോജനം സയമേവ വദതി. തസ്സ അഭാവതോ കലലാദികാലേ ന പസ്സതി. പുത്തേന ദഹരേന മന്ദേന ഉത്താനസേയ്യകേന സദ്ധിം. ‘‘യം തം മാതൂ’’തിആദി പകതിചാരിത്തവസേന വുത്തം. ചക്കവത്തിഗബ്ഭതോപി ഹി സവിസേസം ബോധിസത്തഗബ്ഭോ പരിഹാരം ലഭതി പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ സാതിസയത്താ, തസ്മാ ബോധിസത്തമാതാ അതിവിയ സപ്പായാഹാരാചാരാ ച ഹുത്വാ സക്കച്ചം പരിഹരതി. സുഖവാസത്ഥന്തി ബോധിസത്തസ്സ സുഖവാസത്ഥം. പുരത്ഥാഭിമുഖോതി മാതു പുരിമഭാഗാഭിമുഖോ. ഇദാനി തിരോകുച്ഛിഗതസ്സ ദിസ്സമാനതായ അബ്ഭന്തരം, ബാഹിരഞ്ച കാരണം ദസ്സേതും ‘‘പുബ്ബേ കതകമ്മ’’ന്തിആദി വുത്തം. അസ്സാതി ദേവിയാ. വത്ഥുന്തി കുച്ഛിം. ഫലികഅബ്ഭപടലാദിനോ വിയ ബോധിസത്തമാതുകുച്ഛിതചസ്സ പതനുഭാവേന ആലോകസ്സ വിബന്ധാഭാവതോ യഥാ ബോധിസത്തമാതാ കുച്ഛിഗതം ബോധിസത്തം പസ്സതി, കിം ഏവം ബോധിസത്തോപി മാതരം, അഞ്ഞഞ്ച പുരതോ ഠിതം രൂപഗതം പസ്സതി, നോതി ആഹ ‘‘ബോധിസത്തോ പനാ’’തിആദി. കസ്മാ പന സതി ചക്ഖുമ്ഹി, ആലോകേ ച ന പസ്സതീതി ആഹ ‘‘ന ഹി അന്തോകുച്ഛിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. അസ്സാസപസ്സാസാ വിയ ഹി തത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി തജ്ജസ്സ സമന്നാഹാരസ്സ അഭാവതോ.

൨൪. യഥാ അഞ്ഞാ ഇത്ഥിയോ വിജാതപ്പച്ചയാ താദിസേന രോഗേന അഭിഭൂതാപി ഹുത്വാ മരന്തി, ബോധിസത്തമാതു പന ബോധിസത്തേ കുച്ഛിഗതേ തസ്സ വിജായനനിമിത്തം, ന കോചി രോഗോ ഉപ്പജ്ജതി, കേവലം ആയുപരിക്ഖയേനേവ കാലം കരോതി, സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ ഏവ. ‘‘ബോധിസത്തേന വസിതട്ഠാനഞ്ഹീ’’തിആദി തസ്സ കാരണവചനം. അഞ്ഞേസം അപരിഭോഗന്തി അഞ്ഞേഹി ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, ന പരിഭോഗയോഗ്യന്തി അത്ഥോ. തഥാ സതി ബോധിസത്തപിതു അഞ്ഞായ അഗ്ഗമഹേസിയാ ഭവിതബ്ബം, തഥാപി ബോധിസത്തമാതരി ധരന്തിയാ അയുജ്ജമാനകന്തി ആഹ ‘‘ന ച സക്കാ’’തിആദി. അപനേത്വാതി അഗ്ഗമഹേസിഠാനതോ നീഹരിത്വാ. അത്തനി ഛന്ദരാഗവസേനേവ ബഹിദ്ധാ ആരമ്മണപരിയേസനാതി വിസയിനിസാരാഗോ സത്താനം വിസയേസു സാരാഗസ്സ ബലവകാരണന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സത്താനം അത്തഭാവേ ഛന്ദരാഗോ ബലവാ ഹോതീ’’തി. അനുരക്ഖിതും ന സക്കോതീതി സമ്മാ ഗബ്ഭപരിഹാരം നാനുയുഞ്ജതി. തേന ഗബ്ഭോ ബഹ്വാബാധോ ഹോതി. വത്ഥു വിസദം ഹോതീതി ഗബ്ഭാസയോ വിസുദ്ധോ ഹോതി. മാതു മജ്ഝിമവയസ്സ തതിയകോട്ഠാസേ ബോധിസത്തഗബ്ഭോക്കമനമ്പി തസ്സാ ആയുപരിമാണവിലോകനേനേവ സങ്ഗഹിതം വയോവസേന ഉപ്പജ്ജനകവികാരസ്സ പരിവജ്ജനതോ. ഇത്ഥിസഭാവേന ഉപ്പജ്ജനകവികാരോ പന ബോധിസത്തസ്സ ആനുഭാവേനേവ വൂപസമതി.

൨൫. സത്തമാസജാതോതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ സത്തമേ മാസേ ജാതോ. സോ സീതുണ്ഹക്ഖമോ ന ഹോതി അതിവിയ സുഖുമാലതായ. അട്ഠമാസജാതോ കാമം സത്തമാസജാതതോ ബുദ്ധിവയവാ, ഏകച്ചേ പന ചമ്മപദേസാ വുദ്ധിം പാപുണന്താ ഘട്ടനം ന സഹന്തി, തേന സോ ന ജീവതി. ‘‘സത്തമാസജാതസ്സ പന ന താവ തേ ജാതാ’’തി വദന്തി.

൨൭. ദേവാ പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി ‘‘ലോകനാഥം മഹാപുരിസം സയമേവ പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹാമാ’’തി സഞ്ജാതഗാരവബഹുമാനാ അത്തനോ പീതിം പവേദേന്താ ഖീണാസവാ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനോ ആദിതോ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി. സൂതിവേസന്തി സൂതിജഗ്ഗനധാതിവേസം. ഏകേതി അഭയഗിരിവാസിനോ. മച്ഛക്ഖിസദിസം ഛവിവസേന. അട്ഠാസി ന നിസീദി, ന നിപജ്ജി വാ. തേന വുത്തം ‘‘ഠിതാവ ബോധിസത്തം ബോധിസത്തമാതാ വിജായതീ’’തി. നിദ്ദുക്ഖതായ ഠിതാ ഏവ ഹുത്വാ വിജായതി. ദുക്ഖസ്സ ഹി ബലവഭാവതോ തം ദുക്ഖം അസഹമാനാ അഞ്ഞാ ഇത്ഥിയോ നിസിന്നാ വാ നിപന്നാ വാ വിജായന്തി.

൨൮. അജിനപ്പവേണിയാതി അജിനചമ്മേഹി സിബ്ബിത്വാ കതപവേണിയാ. മഹാതേജോതി മഹാനുഭാവോ. മഹായസോതി മഹാപരിവാരോ, വിപുലകിത്തിഘോസോ ച.

൨൯. ഭഗ്ഗവിഭഗ്ഗാതി സമ്ബാധട്ഠാനതോ നിക്ഖമനേന വിഭാവിതത്താ ഭഗ്ഗാ, വിഭഗ്ഗാ വിയ ച ഹുത്വാ, തേന നേസം അവിസദഭാവമേവ ദസ്സേതി. അലഗ്ഗോ ഹുത്വാതി ഗബ്ഭാസയേ, യോനിപദേസേ ച കത്ഥചി അലഗ്ഗോ അസത്തോ ഹുത്വാ, യതോ ‘‘ധമകരണതോ ഉദകനിക്ഖമനസദിസ’’ന്തി വുത്തം. ഉദകേനാതി ഗബ്ഭാസയഗതേന ഉദകേന. അമക്ഖിതോവ നിക്ഖമതി സമ്മക്ഖിതസ്സ താദിസസ്സ ഉദകസേമ്ഹാദികസ്സേവ തത്ഥ അഭാവതോ. ബോധിസത്തസ്സ ഹി പുഞ്ഞാനുഭാവതോ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ തം ഠാനം പുബ്ബേപി വിസുദ്ധം വിസേസതോ പരമസുഗന്ധഗന്ധകുടി വിയ ചന്ദനഗന്ധം വായന്തം തിട്ഠതി.

ഉദകവട്ടിയോതി ഉദകക്ഖന്ധാ.

൩൧. മുഹുത്തജാതോതി മുഹുത്തേന ജാതോ ഹുത്വാ മുഹുത്തമത്തോവ. അനുധാരിയമാനേതി അനുകൂലവസേന നീയമാനേ. ആഗതാനേവാതി തം ഠാനം ഉപഗതാനി ഏവ. അനേകസാഖന്തി രതനമയാനേകസതപതിട്ഠാനഹീരകം. സഹസ്സമണ്ഡലന്തി തേസം ഉപരിട്ഠിതം അനേകസഹസ്സമണ്ഡലഹീരകം. മരൂതി ദേവാ. ന ഖോ പനഏവം ദട്ഠബ്ബം പദവീതിഹാരതോ പഗേവ ദിസാവിലോകനസ്സ കതത്താ. തേനാഹ ‘‘മഹാസത്തോ ഹീ’’തിആദി. ഏകങ്ഗണാനീതി വിവടഭാവേന വിഹാരങ്ഗണപരിവേണങ്ഗണാനി വിയ ഏകങ്ഗണസദിസാനി അഹേസും. സദിസോപി നത്ഥീതി തുമ്ഹാകം ഇദം വിലോകനം വിസിട്ഠേ പസ്സിതും ‘‘ഇധ തുമ്ഹേഹി സദിസോപി നത്ഥി, കുതോ ഉത്തരിതരോ’’തി ആഹംസു. അഗ്ഗോതി പധാനോ, കേന പനസ്സ പധാനതാതി ആഹ ‘‘ഗുണേഹീ’’തി. പഠമ-സദ്ദോ ചേത്ഥ പധാനപരിയായോ. ബോധിസത്തസ്സ പന പധാനതാ അനഞ്ഞസാധാരണാതി ആഹ ‘‘സബ്ബപഠമോ’’തി, സബ്ബപധാനോതി അത്ഥോ. ഏതസ്സേവാതി അഗ്ഗസദ്ദസ്സേവ. ഏത്ഥ ച മഹേസക്ഖാ താവ ദേവാ തഥാ ച വദന്തി, ഇതരേ പന കഥന്തി? മഹാസത്തസ്സ ആനുഭാവദസ്സനാദിനാ. മഹേസക്ഖാനഞ്ഹി ദേവാനം മഹാസത്തസ്സ ആനുഭാവോ വിയ തേന സദിസാനമ്പി ആനുഭാവോ പച്ചക്ഖോ അഹോസീതി, ഇതരേ പന തേസം വചനം സുത്വാ സദ്ദഹന്താ അനുമിനന്താ തഥാ ആഹംസു. പരിപാകഗതപുബ്ബഹേതുസംസിദ്ധായ ധമ്മതായ ചോദിയമാനോ ഇമസ്മിം…പേ… ബ്യാകാസി.

ജാതമത്തസ്സേവ ബോധിസത്തസ്സ ഠാനാദീനി യേസം വിസേസാധിഗമാനം പുബ്ബനിമിത്തഭൂതാനീതി തേ നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പതിട്ഠാനം ചതുരിദ്ധിപാദപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം ഇദ്ധിപാദവസേന ലോകുത്തരധമ്മേസു സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസമിജ്ഝനതോ. ഉത്തരാഭിമുഖഭാവോ ലോകസ്സ ഉത്തരണവസേന ഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. തേന ഹി ഭഗവാ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഭിഭൂതോ, കേനചി അനഭിഭൂതോ അഹോസി. തേനാഹ ‘‘മഹാജനം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ ഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്ത’’ന്തി. തഥാ സത്തപദഗമനം സത്തപദബോജ്ഝങ്ഗസമ്പന്നഅരിയമഗ്ഗഗമനസ്സ. സുവിസുദ്ധസേതച്ഛത്തധാരണം സുവിസുദ്ധവിമുത്തിഛത്തധാരണസ്സ. പഞ്ചരാജകകുധഭണ്ഡസമായോഗോ പഞ്ചവിധവിമുത്തിഗുണസമായോഗസ്സ. അനാവടദിസാനുവിലോകനം അനാവടഞാണതായ. ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ അഛമ്ഭിതവാചാഭാസനം കേനചി അവിബന്ധനീയതായ അപ്പവത്തിയസ്സ സദ്ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസ്സ. ‘‘അയമന്തിമാ ജാതീ’’തി ആയതിം ജാതിയാ അഭാവകിത്തനാ അനുപാദി…പേ… പുബ്ബനിമിത്തന്തി വേദിതബ്ബം തസ്സ തസ്സ അനാഗതേ ലദ്ധബ്ബവിസേസസ്സ തം തം നിമിത്തം അബ്യഭിചാരീതി കത്വാ. ന ആഗതോതി ഇമസ്മിം സുത്തേ, അഞ്ഞത്ഥ ച വക്ഖമാനായ അനുപുബ്ബിയാ ന ആഗതോ. ആഹരിത്വാതി തസ്മിം തസ്മിം സുത്തേ, അട്ഠകഥാസു ച ആഗതനയേന ആഹരിത്വാ ദീപേതബ്ബോ.

‘‘ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പീ’’തി ഇദം സതിപി ഇധ പാളിയം ആഗതത്തേ വക്ഖമാനാനം അച്ഛരിയാനം മൂലഭൂതം ദസ്സേതും വുത്തം, ഏവം അഞ്ഞമ്പി ഏവരൂപം ദട്ഠബ്ബം. തന്തിബദ്ധാ വീണാ ചമ്മബദ്ധാ ഭേരിയോതി പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയസ്സ നിദസ്സനമത്തം, ച-സദ്ദേന വാ ഇതരേസമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘അന്ദുബന്ധനാദീനി തങ്ഖണേ ഏവ ഛജ്ജിത്വാ പുന പാകതികാനേവ ഹോന്തി, തഥാ ജച്ചന്ധാദീനം ചക്ഖുസോതാദീനി തഥാരൂപകമ്മപച്ചയാ തസ്മിംയേവ ഖണേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ താവദേവ വിഗച്ഛന്തീ’’തി വദന്തി. ഛിജ്ജിംസൂതി ച പാദേസു ബന്ധട്ഠാനേസു ഛിജ്ജിംസു. വിഗച്ഛിംസൂതി വൂപസമിംസു. ആകാസട്ഠകരതനാനി നാമ തംതംവിമാനഗതമണിരതനാദീനി. സകതേജോഭാസിതാനീതി അതിവിയ സമുജ്ജലായ അത്തനോ പഭായ ഓഭാസിതാനി അഹേസും. നപ്പവത്തീതി ന സന്നിപാതോ. ന വായീതി ഖരോ വാതോ ന വായി. മുദുസുഖോ പന സത്താനം സുഖാവഹോ വായി. പഥവിഗതാ അഹേസും ഉച്ചട്ഠാനേ ഠാതും അവിസഹന്താ. ഉതുസമ്പന്നോതി അനുണ്ഹാസീതതാസങ്ഖാതേന ഉതുനാ സമ്പന്നോ. അപ്ഫോടനം വുച്ചതി ഭുജഹത്ഥസങ്ഘട്ടനസദ്ദോ, അത്ഥതോ പന വാമഹത്ഥം ഉരേ ഠപേത്വാ ദക്ഖിണേന പുഥുപാണിനാ ഹത്ഥതാളനേന സദ്ദകരണം. മുഖേന ഉസ്സേളനം സദ്ദസ്സ മുഞ്ചനം സേളനം. ഏകദ്ധജമാലാ അഹോസി നിരന്തരം ധജമാലാസമോധാനഗതായ. ന കേവലഞ്ച ഏതാനി ഏവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞാനിപി ‘‘വിചിത്തപുപ്ഫസുഗന്ധപുപ്ഫവസ്സദേവോപവസ്സി സൂരിയേ ദിസ്സമാനേ ഏവ താരകാ ഓഭാസിംസു, അച്ഛം വിപ്പസന്നം ഉദകം പഥവിതോ ഉബ്ഭിജ്ജി, ബിലാസയാ ച തിരച്ഛാനാ ആസയതോ നിക്ഖമിംസു, രാഗദോസമോഹാപി തനു ഭവിംസു, പഥവിയം രജോ വൂപസമി, അനിട്ഠഗന്ധോ വിഗച്ഛി, ദിബ്ബഗന്ധോ വായി, രൂപിനോ ദേവാ സരൂപേനേവ മനുസ്സാനം ആപാഥം അഗമംസു, സത്താനം ചുതൂപപാതാ നാഹേസു’’ന്തി ഏവമാദീനി യാനി മഹാഭിനീഹാരസമയേ ഉപ്പന്നാനി ദ്വത്തിംസപുബ്ബനിമിത്താനി, താനി അനവസേസതോ തദാ അഹേസുന്തി.

തത്രാപീതി തേസുപി പഥവികമ്പാദീസു ഏവം പുബ്ബനിമിത്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ന കേവലം സമ്പതിജാതസ്സ ഠാനാദീസു ഏവാതി അധിപ്പായോ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം സബ്ബസ്സ ഞേയ്യസ്സ, തിത്ഥകരമതസ്സ ച ചാലനതോ. കേനചി അനുസ്സാഹിതാനംയേവ ഇമസ്മിംയേവ ഏകചക്കവാളേ സന്നിപാതോ കേനചി അനുസ്സാഹിതാനംയേവ ഏകപ്പഹാരേനേവ സന്നിപതിത്വാ ധമ്മപടിഗ്ഗണ്ഹനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. പഠമം ദേവതാനം പടിഗ്ഗഹണം ദിബ്ബവിഹാരപടിലാഭസ്സ, പച്ഛാ മനുസ്സാനം പടിഗ്ഗഹണം തത്ഥേവ ഠാനസ്സ നിച്ചലസഭാവതോ ആനേഞ്ജവിഹാരപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. വീണാനം സയം വജ്ജനം പരൂപദേസേന വിനാ സയമേവ അനുപുബ്ബവിഹാരപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ഭേരീനം വജ്ജനം ചക്കവാളപരിയന്തായ പരിസായ പവേദനസമത്ഥസ്സ ധമ്മഭേരിയാ അനുസാവനസ്സ അമതദുന്ദുഭിഘോസനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. അന്ദുബന്ധനാദീനം ഛേദോ മാനവിനിബന്ധഭേദനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. മഹാജനസ്സ രോഗവിഗമോ തസ്സേവ സകലവട്ടദുക്ഖരോഗവിഗമഭൂതസ്സ സച്ചപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ‘‘മഹാജനസ്സാ’’തി പദം ‘‘മഹാജനസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുപടിലാഭസ്സ, മഹാജനസ്സ ദിബ്ബസോതധാതുപടിലാഭസ്സാ’’തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഇദ്ധിപാദഭാവനാവസേന സാതിസയഞാണജവസമ്പത്തിസിദ്ധീതി ആഹ ‘‘പീഠസപ്പീനം ജവസമ്പദാ ചതുരിദ്ധിപാദപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്ത’’ന്തി. സുപട്ടനസമ്പാപുണനം ചതുപടിസമ്ഭിദാധിഗമസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. അത്ഥാദിഅനുരൂപം അത്ഥാദീസു സമ്പടിപത്തിഭാവതോ. രതനാനം സകതേജോഭാസിതത്തം യം ലോകസ്സ ധമ്മോഭാസം ദസ്സേസ്സതി, തേന തസ്സ സകതേജോഭാസിതത്തസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം.

ചതുബ്രഹ്മവിഹാരപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം തസ്സ സബ്ബസോ വേരവൂപസമനതോ. ഏകാദസഅഗ്ഗിനിബ്ബാപനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം ദുന്നിബ്ബാപനനിബ്ബാനഭാവതോ. ഞാണാലോകാദസ്സനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം അനാലോകേ ആലോകദസ്സനഭാവതോ. നിബ്ബാനരസേനാതി കിലേസാനം നിബ്ബായനരസേന. ഏകരസഭാവസ്സാതി സാസനസ്സ സബ്ബത്ഥ ഏകരസഭാവസ്സ, തഞ്ച ഖോ അമധുരസ്സ ലോകസ്സ സബ്ബസോ മധുരഭാവാപാദനേന. ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതഭിന്ദനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം സബ്ബസോ ദിട്ഠിഗതവാതാപനയനവസേന. ആകാസാദിഅപ്പതിട്ഠവിസമചഞ്ചലട്ഠാനം പഹായ സകുണാനം പഥവിഗമനം താദിസം മിച്ഛാഗാഹം പഹായ സത്താനം പാണേഹി രതനത്തയസരണഗമനസ്സ പുബ്ബനിത്തം. ബഹുജനകന്തതായാതി ചന്ദസ്സ വിയ ബഹുജനസ്സ കന്തതായ. സൂരിയസ്സ ഉണ്ഹസീതവിവജ്ജിതഉതുസുഖതാ പരിളാഹവിവജ്ജിതകായികചേതസികസുഖപ്പത്തിയാ പുബ്ബനിമിത്തം.ദേവതാനം അപ്ഫോടനാദീഹി കീളനം പമോദുപ്പത്തി ഭവന്തഗമനേന, ധമ്മസഭാവബോധനേന ച ഉദാനവസേന പമോദവിഭാവനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ധമ്മവേഗവസ്സനസ്സാതി ദേസനാഞാണവേഗേന ധമ്മാമതസ്സ വസ്സനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. കായഗതാസതിവസേന ലദ്ധം ഝാനം പാദകം കത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗഫലസുഖാനുഭവോ കായഗതാസതിഅമതപടിലാഭോ, തസ്സ പന കായസ്സാപി അതപ്പകസുഖാവഹത്താ ഖുദാപിപാസാപീളനാഭാവോ പുബ്ബനിമിത്തം വുത്തോ. അട്ഠകഥായംപന ഖുദം, പിപാസഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ വുത്തം. തത്ഥ പുബ്ബനിമിത്താനം ഭേദോ വിസേസസാമഞ്ഞവിഭാഗേന, ഗോബലീബദ്ദഞായേന ച ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘സയമേവാ’’തി പദം ‘‘അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗദ്വാരവിവരണസ്സാ’’തി ഏത്ഥാപി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഭരിതഭാവസ്സാതി പരിപുണ്ണഭാവസ്സ. ‘‘അരിയദ്ധജമാലാമാലിതായാതി കാസായദ്ധജമാലാവന്തതായാ’’തി കേചി, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പന അരിയമഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗദ്ധജമാലാഹി മാലിഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം പനേത്ഥ അനുദ്ധടം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏത്ഥാതി ‘‘സമ്പതിജാതോ’’തിആദിനാ ആഗതേ ഇമസ്മിം വാരേ. വിസ്സജ്ജിതോവ, തസ്മാ അമ്ഹേഹി ഇധ അപുബ്ബം വത്തബ്ബം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തദാ പഥവിയം ഗച്ഛന്തോപി മഹാസത്തോ ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ മഹാജനസ്സ തഥാ ഉപട്ഠാസീതി അയമേത്ഥ നിയതി ധമ്മനിയാമോ ബോധിസത്താനം ധമ്മതാ തി ഇദം നിയതിവാദവസേന കഥനം. പുബ്ബേ പുരിമജാതീസു താദിസസ്സ പുഞ്ഞസമ്ഭാരകമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ മഹാജനസ്സ തഥാ ഉപട്ഠാസീതി ഇദം പുബ്ബേകതകമ്മവാദവസേന കഥനം. ഇമേസം സത്താനം ഉപരി ഈസനസീലതായ യഥാസകം കമ്മമേവ ഇസ്സരോ നാമ, തസ്സ നിമ്മാനം അത്തനോ ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനം മഹാപുരിസോപി സദേവകം ലോകം അഭിഭവിതും സമത്ഥേന ഉളാരേന പുഞ്ഞകമ്മേന നിബ്ബത്തിതോ, തേന ഇസ്സരേന നിമ്മിതോ നാമ, തസ്സ ചായം നിമ്മാനവിസേസോ, യദിദം മഹാനുഭാവതാ, യായ മഹാജനസ്സ തഥാ ഉപട്ഠാസീതി ഇദം ഇസ്സരനിമ്മാനവസേന കഥനം. ഏവം തം തം ബഹുലം വത്വാ കിം ഇമായ പരിയായകഥായാതി അവസാനേ ഉജുകമേവ ബ്യാകരി. സമ്പതിജാതോ പഥവിയം കഥം പദസാ ഗച്ഛതി, ഏവം മഹാനുഭാവോ ആകാസേന മഞ്ഞേ ഗച്ഛതീതി പരികപ്പനവസേന ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ അഹോസി. സീഘതരം പന സത്തപദവീതിഹാരേന ഗതത്താ ദിസ്സമാനരൂപോപി മഹാജനസ്സ അദിസ്സമാനോ വിയ അഹോസി. അചേലകഭാവോ, ഖുദ്ദകസരീരതാ ച താദിസസ്സ ഇരിയാപഥസ്സ ന അനുച്ഛവികാതി കമ്മാനുഭാവസഞ്ജനിതപാടിഹാരിയവസേന അലങ്കതപടിയത്തോ വിയ, സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ വിയ ച മഹാജനസ്സ ഉപട്ഠാസീതി വേദിതബ്ബം. മഹാസത്തസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവേന തദാ തഥാ ഉപട്ഠാനമത്തമേവേതന്തി. പച്ഛാ ബാലദാരകോവ അഹോസി, ന താദിസോതി. ബുദ്ധഭാവാനുച്ഛവികസ്സ ബോധിസത്താനുഭാവസ്സ യാഥാവതോ പവേദിതത്താ പരിസാ ചസ്സ ബ്യാകരണേന ബുദ്ധേന വിയ…പേ… അത്തമനാ അഹോസി.

സബ്ബധമ്മതാതി സബ്ബാ സോളസവിധാപി യഥാവുത്താ ധമ്മതാ സബ്ബബോധിസത്താനം ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരദസ്സനേന നേസം ഏകസദിസത്താ.

ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണവണ്ണനാ

൩൩. ദുകൂലചുമ്ബടകേതി ദഹരസ്സ നിപജ്ജനയോഗ്യതാവസേന പടിസംഹടദുകൂലസുഖുമേ. ‘‘ഖത്തിയോ ബ്രാഹ്മണോ’’തി ഏവമാദി ജാതി. ‘‘കോണ്ഡഞ്ഞോ ഗോതമോ’’തി ഏവമാദി ഗോത്തം. ‘‘പോണികാ ചിക്ഖല്ലികാ സാകിയാ കോളിയാ’’തി ഏവമാദി കുലപദേസോ. ആദി-സദ്ദേന രൂപിസ്സരിയപരിവാരാദിസബ്ബസമ്പത്തിയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. മഹന്തസ്സാതി വിപുലസ്സ, ഉളാരസ്സാതി അത്ഥോ. നിപ്ഫത്തിയോതി സിദ്ധിയോ. ഗന്തബ്ബഗതിയാതി ഗതി-സദ്ദസ്സ കമ്മസാധനതമാഹ. ഉപപജ്ജനവസേന ഹി സുചരിതദുച്ചരിതേഹി ഗന്തബ്ബാതി ഗതിയോ, ഉപപത്തിഭവവിസേസോ. ഗച്ഛതി യഥാരുചി പവത്തതീതി ഗതി, അജ്ഝാസയോ. പടിസരണേതി പരായണേ അവസ്സയേ. സബ്ബസങ്ഖതവിസംയുത്തസ്സ ഹി അരഹതോ നിബ്ബാനമേവ തംപടിസരണം. ത്യാഹന്തി തേ അഹം.

ദസവിധേ കുസലധമ്മേ, അഗരഹിതേ ച രാജധമ്മേ (ജാ. ൨ മഹാമംസജാതകേ വിത്ഥാരോ) നിയുത്തോതി ധമ്മികോ. തേന ച ധമ്മേന സകലം ലോകം രഞ്ജേതീതി ധമ്മരാജാ. യസ്മാ ചക്കവത്തീ ധമ്മേന ഞായേന രജ്ജം അധിഗച്ഛതി, ന അധമ്മേന, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ധമ്മേന ലദ്ധരജ്ജത്താ ധമ്മരാജാ’’തി. ചതൂസു ദിസാസു സമുദ്ദപരിയോസാനതായ ചതുരന്താ നാമ തത്ഥ തത്ഥ ദീപേ മഹാപഥവീതി ആഹ ‘‘പുരത്ഥിമ…പേ… ഇസ്സരോ’’തി. വിജിതാവീതി വിജേതബ്ബസ്സ വിജിതവാ, കാമകോധാദികസ്സ അബ്ഭന്തരസ്സ, പടിരാജഭൂതസ്സ ബാഹിരസ്സ ച അരിഗണസ്സ വിജയി, വിജേത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. കാമം ചക്കവത്തിനോ കേനചി യുദ്ധം നാമ നത്ഥി, യുദ്ധേന പന സാധേതബ്ബസ്സ വിജയസ്സ സിദ്ധിയാ ‘‘വിജിതസങ്ഗാമോ’’തി വുത്തം. ജനപദോവ ചതുബ്ബിധഅച്ഛരിയധമ്മാദിസമന്നാഗതേ അസ്മിം രാജിനി ഥാവരിയം കേനചി അസംഹാരിയം ദള്ഹം ഭത്തഭാവം പത്തോ, ജനപദേ വാ അത്തനോ ധമ്മികായ പടിപത്തിയാ ഥാവരിയം ഥിരഭാവം പത്തോതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ. മനുസ്സാനം ഉരേ സത്ഥം ഠപേത്വാ ഇച്ഛിതധനഹരണാദിനാ പരസാഹസകാരിതായ സാഹസികാ.

രതിജനനട്ഠേനാതി അതപ്പകപീതിസോമനസ്സുപ്പാദനേന. സദ്ദത്ഥതോ പന രമേതീതി രതനം. ‘‘അഹോ മനോഹര’’ന്തി ചിത്തേ കത്തബ്ബതായ ചിത്തീകതം. ‘‘സ്വായം ചിത്തീകാരോ തസ്സ പൂജനീയതായാ’’തി ചിത്തീകതന്തി പൂജനീയന്തി അത്ഥം വദന്തി. മഹന്തം വിപുലം അപരിമിതം മൂലം അഗ്ഘതീതി മഹഗ്ഘം. നത്ഥി ഏതസ്സ തുലാ ഉപമാതി അതുലം, അസദിസം. കദാചി ഏവ ഉപ്പജ്ജനതോ ദുക്ഖേന ലദ്ധബ്ബത്താ ദുല്ലഭദസ്സനം. അനോമേഹി ഉളാരഗുണേഹേവ സത്തേഹി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ അനോമസത്തപരിഭോഗം. ഇദാനി നേസം ചിത്തീകതാദിഅത്ഥാനം സവിസേസം ചക്കരതനേ ലബ്ഭമാനതം ദസ്സേത്വാ ഇതരേസുപി തേ അതിദിസിതും ‘‘ചക്കരതനസ്സ ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. അഞ്ഞം ദേവട്ഠാനം നാമ ന ഹോതി രഞ്ഞോ അനഞ്ഞസാധാരണിസ്സരിയാദിസമ്പത്തിപടിലാഭഹേതുതോ, സത്താനഞ്ച യഥിച്ഛിതത്ഥപടിലാഭഹേതുതോ. അഗ്ഘോ നത്ഥി അതിവിയ ഉളാരസമുജ്ജലസത്തരതനമയത്താ, അച്ഛരിയബ്ഭുതമഹാനുഭാവതായ ച. യദഗ്ഗേന മഹഗ്ഘം, തദഗ്ഗേന അതുലം. സത്താനം പാപജിഗുച്ഛനേന വിഗതകാളകോ പുഞ്ഞപസുതതായ മണ്ഡഭൂതോ യാദിസോ കാലോ ബുദ്ധുപ്പാദാരഹോ, താദിസേ ഏവ ചക്കവത്തീനമ്പി സമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘യസ്മാ ച പനാ’’തിആദി. ഉപമാവസേന ചേതം വുത്തം, ഉപമോപമേയ്യാനഞ്ച ന അച്ചന്തമേവ സദിസതാ. തസ്മാ യഥാ ബുദ്ധാ കദാചി കരഹചി ഉപ്പജ്ജന്തി, ന തഥാ ചക്കവത്തിനോ, ഏവം സന്തേപി ചക്കവത്തിവത്തപരിപൂരണസ്സാപി ദുക്കരഭാവതോപി ദുല്ലഭുപ്പാദായേവാതി, ഇമിനാ ദുല്ലഭുപ്പാദതാസാമഞ്ഞേന തേസം ദുല്ലഭദസ്സനതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബം. കാമം ചക്കരതനാനുഭാവേന സിജ്ഝമാനോ ഗുണോ ചക്കവത്തിപരിവാരസാധാരണോ, തഥാപി ‘‘ചക്കവത്തീ ഏവ നം സാമിഭാവേന വിസവിതായ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി തദത്ഥം ഉപ്പജ്ജനതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തദേത’’ന്തിആദിമാഹ. യഥാവുത്താനം പഞ്ചന്നം, ഛന്നമ്പി വാ അത്ഥാനം ഇതരരതനേസുപി ലബ്ഭനതോ ‘‘ഏവം സേസാനിപീ’’തി വുത്തം. ഹത്ഥിഅസ്സ-പരിണായകരതനേഹി അജിതവിജയതോ, ചക്കരതനേന ച പരിവാരഭാവേന, സേസേഹി പരിഭോഗൂപകരണഭാവേന സമന്നാഗതോ. ഹത്ഥിഅസ്സമണിഇത്ഥിരതനേഹി പരിഭോഗൂപകരണഭാവേന സേസേഹി പരിവാരഭാവേനാതി യോജനാ.

ചതുന്നം മഹാദീപാനം സിരിവിഭവന്തി തത്ഥ ലദ്ധം സിരിസമ്പത്തിഞ്ചേവ ഭോഗസമ്പത്തിഞ്ച. താദിസമേവാതി ‘‘പുരേഭത്തമേവാ’’തിആദിനാ വുത്താനുഭാവമേവ. യോജനപ്പമാണം പദേസം ബ്യാപനേന യോജനപ്പമാണം അന്ധകാരം. അതിദീഘതാദിഛബ്ബിധദോസപരിവജ്ജിതം.

സൂരാതി സത്തിവന്തോ, നിബ്ഭയാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭീരുകാ’’തി. അങ്ഗന്തി കാരണം. യേന കാരണേന ‘‘വീരാ’’തി വുച്ചേയ്യും, തം വീരങ്ഗം. തേനാഹ ‘‘വീരിയസ്സേതം നാമ’’ന്തി. യാവ ചക്കവാളപബ്ബതാ ചക്കസ്സ വത്തനതോ ‘‘ചക്കവാളപബ്ബതം സീമം കത്വാ ഠിതസമുദ്ദപരിയന്ത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അദണ്ഡേനാ’’തി ഇമിനാവ ധനദണ്ഡസ്സ, സരീരദണ്ഡസ്സ ച അകരണം വുത്തം. ‘‘അസത്ഥേനാ’’തി ഇമിനാ പന സേനായ യുജ്ഝനസ്സാതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘യേ കതാപരാധേ’’തിആദി വുത്തം. വുത്തപ്പകാരന്തി സാഗരപരിയന്തം.

‘‘രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ, തണ്ഹായനട്ഠേന തണ്ഹാ’’തി പവത്തിആകാരഭേദേന ലോഭോ ഏവ ദ്വിധാ വുത്തോ. തഥാ ഹിസ്സ ദ്വിധാപി ഛദനട്ഠോ ഏകന്തികോ. യഥാഹ ‘‘അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം രാഗോ സഹതേ നര’’ന്തി, (നേത്തി. ൧൧, ൨൭) ‘‘തണ്ഹാഛദനഛാദിതാ’’തി (ഉദാ. ൬൪) ച. ഇമിനാ നയേന ദോസാദീനമ്പി ഛദനട്ഠോ വത്തബ്ബോ. കിലേസഗ്ഗഹണേന വിചികിച്ഛാദയോ സേസകിലേസാ വുത്താ. യസ്മാ തേ സബ്ബേ പാപധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ സത്തസന്താനം ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠന്തി കുസലപ്പവത്തിം നിവാരേന്തി, തസ്മാ തേ ‘‘ഛദനാ, ഛദാ’’തി ച വുത്താ. വിവട്ടച്ഛദാതി ച ഓ-കാരസ്സ ആ-കാരം കത്വാ നിദ്ദേസോ.

൩൫. താസന്തി ദ്വിന്നമ്പി നിപ്ഫത്തീനം. നിമിത്തഭൂതാനീതി ഞാപകകാരണഭൂതാനി. തഥാ ഹി ലക്ഖീയതി മഹാപുരിസഭാവോ ഏതേഹീതി ലക്ഖണാനി. ഠാനഗമനാദീസു ഭൂമിയം സുട്ഠു സമം പതിട്ഠിതാ പാദാ ഏതസ്സാതി സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ. തം പനസ്സ സുപ്പതിട്ഠിതപാദതം ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭാവേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഗ്ഗതലന്തി അഗ്ഗപാദതലം. പണ്ഹീതി പണ്ഹിതലം. പസ്സന്തി പാദതലസ്സ ദ്വീസു പസ്സേസു ഏകേകം, ഉഭയമേവ വാ പരിയന്തം പസ്സം. ‘‘അസ്സ പനാ’’തിആദി അന്വയതോ അത്ഥവിഭാവനം. സുവണ്ണപാദുകതലമിവ ഉജുകം നിക്ഖിപിയമാനം. ഏകപ്പഹാരേനേവാതി ഏകക്ഖണേയേവ. സകലം പാദതലം ഭൂമിം ഫുസതി നിക്ഖിപനേ. ഏകപ്പഹാരേനേവ സകലം പാദതലം ഭൂമിതോ ഉട്ഠഹതീതി യോജനാ. തസ്മാ അയം സുപ്പതിട്ഠിതപാദോതി നിഗമനം. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം അനുപുബ്ബനിന്നാദിഅച്ഛരിയബ്ഭുതം നിസ്സന്ദഫലം, തം പരതോ ലക്ഖണസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൦൧) ആവിഭവിസ്സതീതി.

നാഭി ദിസ്സതീതി ലക്ഖണചക്കസ്സ നാഭി പരിമണ്ഡലസണ്ഠാനാ സുപരിബ്യത്താ ഹുത്വാ ദിസ്സതി, ലബ്ഭതീതി അധിപ്പായോ. നാഭിപരിച്ഛിന്നാതി തസ്സം നാഭിയം പരിച്ഛിന്നാ പരിച്ഛേദവസേന ഠിതാ. നാഭിമുഖപരിക്ഖേപപട്ടോതി പകതിചക്കസ്സ അക്ഖബ്ഭാഹതപരിഹരണത്ഥം നാഭിമുഖേ ഠപേതബ്ബം പരിക്ഖേപപട്ടോ, തപ്പടിച്ഛന്നോ ഇധ അധിപ്പേതോ. നേമിമണികാതി നേമിയം ആവലിഭാവേന ഠിതമണികാലേഖാ. സമ്ബഹുലവാരോതി ബഹുവിധലേഖങ്ഗവിഭാവനവാരോ. സത്തീതി ആവുധസത്തി. സിരിവച്ഛോതി സിരിഅങ്ഗാ. നന്ദീതി ദക്ഖിണാവത്തം. സോവത്തികോതി സോവത്തിഅങ്ഗോ. വടംസകോതി ആവേളം. വഡ്ഢമാനകന്തി പുരിമഹാദീസു ദീപങ്കം. മോരഹത്ഥകോതി മോരപിഞ്ഛകലാപോ, മോരപിഞ്ഛപടിസിബ്ബിതോ വാ ബീജനീവിസേസോ. വാളബീജനീതി ചാമരിവാലം. സിദ്ധത്ഥാദി പുണ്ണഘടപുണ്ണപാതിയോ. ‘‘ചക്കവാളോ’’തി വത്വാ തസ്സ പധാനാവയവേ ദസ്സേതും ‘‘ഹിമവാ സിനേരു…പേ… സഹസ്സാനീ’’തി വുത്തം. ‘‘ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ പരിസം ഉപാദായാ’’തി ഇദം ഹത്ഥിരതനാദീനമ്പി തത്ഥ ലബ്ഭമാനഭാവദസ്സനം. സബ്ബോതിസത്തിആദികോ യഥാവുത്തോ അങ്ഗവിസേസോ ചക്കലക്ഖണസ്സേവ പരിവാരോതി വേദിതബ്ബോ.

‘‘ആയതപണ്ഹീ’’തി ഇദം അഞ്ഞേസം പണ്ഹിതോ ദീഘതം സന്ധായ വുത്തം, ന പന അതിദീഘതന്തി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണപണ്ഹീ’’തി. യഥാ പന പണ്ഹിലക്ഖണം പരിപുണ്ണം നാമ ഹോതി, തം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ആരഗ്ഗേനാതി മണ്ഡലായ സിഖായ. വട്ടേത്വാതി യഥാ സുവട്ടം ഹോതി, ഏവം വട്ടേത്വാ. രത്തകമ്ബലഗേണ്ഡുകസദിസാതി രത്തകമ്ബലമയഗേണ്ഡുകസദിസാ.

‘‘മക്കടസ്സേവാ’’തി ദീഘഭാവം, സമതഞ്ച സന്ധായേതം വുത്തം. നിയ്യാസതേലേനാതി ഛത്തിരിതനിയ്യാസാദിനിയ്യാസസമ്മിസ്സേന തേലേന, യം ‘‘സുരഭിനിയ്യാസ’’ന്തിപി വദന്തി. നിയ്യാസതേലഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഹരിതാലവട്ടിയാ ഘനസിനിദ്ധഭാവദസ്സനത്ഥം.

യഥാ സതക്ഖത്തും വിഹതം കപ്പാസപടലം സപ്പിമണ്ഡേ ഓസാരിതം അതിവിയ മുദു ഹോതി, ഏവം മഹാപുരിസസ്സ ഹത്ഥപാദാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സപ്പിമണ്ഡേ’’തിആദിമാഹ. തലുനാതി സുഖുമാലാ.

ചമ്മേനാതി അങ്ഗുലന്തരവേഠിതചമ്മേന. പടിബദ്ധഅങ്ഗുലന്തരോതി ഏകതോ സമ്ബദ്ധഅങ്ഗുലന്തരോ ന ഹോതി. ഏകപ്പമാണാതി ദീഘതോ സമാനപ്പമാണാ. യവലക്ഖണന്തി അബ്ഭന്തരതോ അങ്ഗുലിപബ്ബേ ഠിതം യവലക്ഖണം. പടിവിജ്ഝിത്വാതി തംതംപബ്ബാനം സമാനദേസതായ അങ്ഗുലീനം പസാരിതകാലേപി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിജ്ഝിതാനി വിയ ഫുസിത്വാ തിട്ഠന്തി.

സങ്ഖാ വുച്ചന്തി ഗോപ്ഫകാ, ഉദ്ധം സങ്ഖാ ഏതേസന്തി ഉസ്സങ്ഖാ, പാദാ. പിട്ഠിപാദേതി പിട്ഠിപാദസമീപേ. തേനാതി പിട്ഠിപാദേ ഠിതഗോപ്ഫകഭാവേന ബദ്ധാ ഹോന്തീതി യോജനാ. തയിദം ‘‘തേനാ’’തി പദം ഉപരിപദദ്വയേപി യോജേതബ്ബം ‘‘തേന ബദ്ധഭാവേന ന യഥാസുഖം പരിവട്ടന്തി, തേന യഥാസുഖം നപരിവട്ടനേന ഗച്ഛന്താനം പാദതലാനിപി ന ദിസ്സന്തീ’’തി. ഉപരീതി പിട്ഠിപാദതോ ദ്വിതിഅങ്ഗുലിമത്തം ഉദ്ധം, ‘‘ചതുരങ്ഗുലമത്ത’’ന്തി ച വദന്തി. നിഗൂള്ഹാനി ച ഹോന്തി, ന അഞ്ഞേസം വിയ പഞ്ഞായമാനാനി. തേനാതി ഗോപ്ഫകാനം ഉപരി പതിട്ഠിതഭാവേന. അസ്സാതി മഹാപുരിസസ്സ. സതിപി ദേസന്തരപ്പവത്തിയം നിച്ചലോതി ദസ്സനത്ഥം നാഭിഗ്ഗഹണം. ‘‘അധോകായോവ ഇഞ്ജതീ’’തി ഇദം പുരിമപദസ്സ കാരണവചനം. യസ്മാ അധോകായോവ ഇഞ്ജതി, തസ്മാ നാഭിതോ…പേ… നിച്ചലോ ഹോതി. ‘‘സുഖേന പാദാ പരിവട്ടന്തീ’’തി ഇദം പന പുരിമസ്സ, പച്ഛിമസ്സ ച കാരണവചനം. യസ്മാ സുഖേന പാദാ പരിവട്ടന്തി, തസ്മാ അധോകായോവ ഇഞ്ജതി, യസ്മാ സുഖേന പാദാ പരിവട്ടന്തി, തസ്മാ പുരതോപി…പേ… പച്ഛതോയേവാതി.

യസ്മാ ഏണിമിഗസ്സ സമന്തതോ ഏകസദിസമംസാ അനുക്കമേന ഉദ്ധം ഥൂലാ ജങ്ഘാ ഹോന്തി, തഥാ മഹാപുരിസസ്സാപി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏണിമിഗസദിസജങ്ഘോ’’തി. പരിപുണ്ണജങ്ഘോതി സമന്തതോ മംസൂപചയേന പരിപുണ്ണജങ്ഘോ. തേനാഹ ‘‘ന ഏകതോ’’തിആദി.

ഏതേനാതി ‘‘അനോനമന്തോ’’തിആദിവചനേന, ജാണുഫാസുഭാവദീപനേനാതി അത്ഥോ. അവസേസജനാതി ഇമിനാ ലക്ഖണേന രഹിതജനാ. ഖുജ്ജാ വാ ഹോന്തി ഹേട്ഠിമകായതോ ഉപരിമകായസ്സ രസ്സതായ, വാമനാ വാ ഉപരിമകായതോ ഹേട്ഠിമകായസ്സ രസ്സതായ, ഏതേന ഠപേത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം, ചക്കവത്തിനഞ്ച ഇതരേ സത്താ ഖുജ്ജപക്ഖികാ, വാമനപക്ഖികാ ചാതി ദസ്സേതി.

കാമം സബ്ബാപി പദുമകണ്ണികാ സുവണ്ണവണ്ണാവ, കഞ്ചനപദുമകണ്ണികാ പന പഭസ്സരഭാവേന തതോ സാതിസയാതി ആഹ ‘‘സുവണ്ണപദുമകണ്ണികസദിസേഹീ’’തി. ഓഹിതന്തി സമോഹിതം അന്തോഗധം. തഥാഭൂതം പന തം തേന ഛന്നം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പടിച്ഛന്ന’’ന്തി.

സുവണ്ണവണ്ണോതി സുവണ്ണവണ്ണവണ്ണോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ജാതിഹിങ്ഗുലകേനാ’’തിആദി, സ്വായമത്ഥോ ആവുത്തിഞായേന ച വേദിതബ്ബോ. സരീരപരിയായോ ഇധ വണ്ണ-സദ്ദോതി അധിപ്പായോ. പഠമവികപ്പം വത്വാ തഥാരൂപായ പന രുള്ഹിയാ അഭാവം മനസി കത്വാ വണ്ണധാതുപരിയായമേവ വണ്ണ-സദ്ദം ഗഹേത്വാ ദുതിയവികപ്പോ വുത്തോ. തസ്മാ പദദ്വയേനാപി സുനിദ്ധന്തസുവണ്ണസദിസഛവിവണ്ണോതി വുത്തം ഹോതി.

രജോതി സുഖുമരജോ. ജല്ലന്തി മലീനഭാവാവഹോ രേണുസഞ്ചയോ. തേനാഹ ‘‘മലം വാ’’തി. യദി വിവത്തതി, കഥം ന്ഹാനാദീനീതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥധോവനാദീനീ’’തിആദി.

ആവട്ടപരിയോസാനേതി പദക്ഖിണാവട്ടനവസേന പവത്തസ്സ ആവട്ടസ്സ അന്തേ.

ബ്രഹ്മുനോ സരീരം പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ അനോനമിത്വാ ഉജുകമേവ ഉഗ്ഗതന്തി ആഹ ‘‘ബ്രഹ്മാ വിയ ഉജുഗത്തോ’’തി. സാ പനായം ഉജുഗത്തതാ അവയവേസു ബുദ്ധിപ്പത്തേസു ദട്ഠബ്ബാ, ന ദഹരകാലേതി വുത്തം ‘‘ഉഗ്ഗതദീഘസരീരോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഇതരേസൂതി ‘‘ഖന്ധജാണൂസൂ’’തി ഇമേസു ദ്വീസു ഠാനേസു നമന്താ പുരതോ നമന്തീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. പസ്സവങ്കാതി ദക്ഖിണപസ്സേന വാ വാമപസ്സേന വാ വങ്കാ. സൂലസദിസാതി പോത്ഥകരൂപകരണേ ഠപിതസൂലപാദസദിസാ.

ഹത്ഥപിട്ഠിആദിവസേന സത്ത സരീരാവയവാ ഉസ്സദാ ഉപചിതമംസാ ഏതസ്സാതി സത്തുസ്സദോ. അട്ഠികോടിയോ പഞ്ഞായന്തീതി യോജനാ. നിഗൂള്ഹസിരാജാലേഹീതി ലക്ഖണവചനമേതന്തി തേന നിഗൂള്ഹഅട്ഠികോടീഹീതിപി വുത്തമേവ ഹോതീതി. ഹത്ഥപിട്ഠാദീഹീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അംസകൂടഖന്ധകൂടാനം സങ്ഗഹേ സിദ്ധേ തം ഏകദേസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘വട്ടേത്വാ…പേ… ഖന്ധേനാ’’തി ആഹ. ‘‘സിലാരൂപകം വിയാ’’തിആദിനാ വാ നിഗൂള്ഹഅംസകൂടതാപി വിഭാവിതാ യേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

സീഹസ്സ പുബ്ബദ്ധം സീഹപുബ്ബദ്ധം, പരിപുണ്ണാവയവതായ സീഹപുബ്ബദ്ധം വിയ സകലോ കായോ അസ്സാതി സീഹപുബ്ബദ്ധകായോ. തേനാഹ ‘‘സീഹസ്സ പുബ്ബദ്ധകായോ വിയ സബ്ബോ കായോ പരിപുണ്ണോ’’തി. സീഹസ്സേവാതി സീഹസ്സ വിയ. ദുസ്സണ്ഠിതവിസണ്ഠിതോ ന ഹോതീതി ദുട്ഠു സണ്ഠിതോ, വിരൂപസണ്ഠിതോ ച ന ഹോതി, തേസം തേസം അവയവാനം അയുത്തഭാവേന, വിരൂപഭാവേന ച സണ്ഠിതി ഉപഗതോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. സണ്ഠന്തീതി സണ്ഠഹന്തി. ദീഘേഹീതി അങ്ഗുലിനാസാദീഹി. രസ്സേഹീതി ഗീവാദീഹി. ഥൂലേഹീതി ഊരുബാഹുആദീഹി. കിസേഹീതി കേസലോമമജ്ഝാദീഹി. പുഥുലേഹീതി അക്ഖിഹത്ഥതലാദീഹി. വട്ടേഹീതി ജങ്ഘഹത്ഥാദീഹി.

സതപുഞ്ഞലക്ഖണതായ നാനാചിത്തേന പുഞ്ഞചിത്തേന ചിത്തിതോ സഞ്ജാതചിത്തഭാവോ ‘‘ഈദിസോ ഏവ ബുദ്ധാനം ധമ്മകായസ്സ അധിട്ഠാനം ഭവിതും യുത്തോ’’തി ദസപാരമീഹി സജ്ജിതോ അഭിസങ്ഖതോ, ‘‘ദാനചിത്തേന പുഞ്ഞചിത്തേനാ’’തി വാ പാഠോ, ദാനവസേന, സീലാദിവസേന ച പവത്തപുഞ്ഞചിത്തേനാതി അത്ഥോ.

ദ്വിന്നം കോട്ടാനം അന്തരന്തി ദ്വിന്നം പിട്ഠിബാഹാനം വേമജ്ഝം പിട്ഠിമജ്ഝസ്സ ഉപരിഭാഗോ. ചിതം പരിപുണ്ണന്തി അനിന്നഭാവേന ചിതം, ദ്വീഹി കോട്ടേഹി സമതലതായ പരിപുണ്ണം. ഉഗ്ഗമ്മാതി ഉഗ്ഗന്ത്വാ, അനിന്നം സമതലം ഹുത്വാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘സുവണ്ണഫലകം വിയാ’’തി.

നിഗ്രോധോ വിയ പരിമണ്ഡലോതി പരിമണ്ഡലനിഗ്രോധോ വിയ പരിമണ്ഡലോ, ‘‘നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലപരിമണ്ഡലോ’’തി വത്തബ്ബേ ഏകസ്സ പരിമണ്ഡല-സദ്ദസ്സ ലോപം കത്വാ ‘‘നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ’’തി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘സമക്ഖന്ധസാഖോ നിഗ്രോധോ’’തിആദി. ന ഹി സബ്ബോ നിഗ്രോധോ പരിമണ്ഡലോതി, പരിമണ്ഡലസദ്ദസന്നിധാനേന വാ പരിമണ്ഡലോവ നിഗ്രോധോ ഗയ്ഹതീതി ഏകസ്സ പരിമണ്ഡലസദ്ദസ്സ ലോപേന വിനാപി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘നിഗ്രോധോ വിയ പരിമണ്ഡലോ’’തി. യാവതകോ അസ്സാതി യാവതക്വസ്സ ഓ-കാരസ്സ വ-കാരാദേസം കത്വാ.

സമവട്ടിതക്ഖന്ധോതി സമം സുവട്ടിതക്ഖന്ധോ. കോഞ്ചാ വിയ ദീഘഗലാ, ബകാ വിയ വങ്കഗലാ, വരാഹാ വിയ പുഥുലഗലാതി യോജനാ. സുവണ്ണാളിങ്ഗസദിസോതി സുവണ്ണമയഖുദ്ദകമുദിങ്ഗസദിസോ.

രസഗ്ഗസഗ്ഗീതി മധുരാദിഭേദം രസം ഗസന്തി അന്തോ പവേസന്തീതി രസഗ്ഗസാ രസഗ്ഗസാനം അഗ്ഗാ രസഗ്ഗസഗ്ഗാ, താ ഏതസ്സ സന്തീതി രസഗ്ഗസഗ്ഗീ. തേനാതി ഓജായ അഫരണേന ഹീനധാതുകത്താ തേ ബഹ്വാബാധാ ഹോന്തി.

ഹനൂതി സന്നിസ്സയദന്താധാരസ്സ സമഞ്ഞാ, തം ഭഗവതോ സീഹസ്സ ഹനു വിയ, തസ്മാ ഭഗവാ സീഹഹനു. തത്ഥ യസ്മാ ബുദ്ധാനം രൂപകായസ്സ, ധമ്മകായസ്സ ച ഉപമാ നാമ ഹീനൂപമാവ, നത്ഥി സമാനൂപമാ, കുതോ അധികൂപമാ, തസ്മാ അയമ്പി ഹീനൂപമാതി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മാ മഹാപുരിസസ്സ ഹേട്ഠിമാനുരൂപവസേനേവ ഉപരിമമ്പി സണ്ഠിതം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദ്വേപി പരിപുണ്ണാനീ’’തി, തഞ്ച ഖോ ന സബ്ബസോ പരിമണ്ഡലതായ, അഥ ഖോ തിഭാഗാവസേസമണ്ഡലതായാതി ആഹ ‘‘ദ്വാദസിയാ പക്ഖസ്സ ചന്ദസദിസാനീ’’തി. സല്ലക്ഖേത്വാതി അത്തനോ ലക്ഖണസത്ഥാനുസാരേന ഉപധാരേത്വാ. ദന്താനം ഉച്ചനീചതാ അബ്ഭന്തരബാഹിരപസ്സവസേനപി വേദിതബ്ബാ, ന അഗ്ഗവസേനേവ. തേനാഹ ‘‘അയപട്ടകേന ഛിന്നസങ്ഖപടലം വിയാ’’തി. അയപട്ടകന്തി കകചം അധിപ്പേതം. സമാ ഭവിസ്സന്തി, ന വിസമാ, സമസണ്ഠാനാതി അത്ഥോ.

സാതിസയം മുദുദീഘപുഥുലതാദിപ്പകാരഗുണാ ഹുത്വാ ഭൂതാ ജാതാതി പഭൂതാ, ഭ-കാരസ്സ ഹ-കാരം കത്വാ പഹൂതാ ജിവ്ഹാ ഏതസ്സാതി പഹൂതജിവ്ഹോ.

വിച്ഛിന്ദിത്വാ വിച്ഛിന്ദിത്വാ പവത്തസരതായ ഛിന്നസ്സരാപി. അനേകാകാരതായ ഭിന്നസ്സരാപി. കാകസ്സ വിയ അമനുഞ്ഞസരതായ കാകസ്സരാപി. അപലിബുദ്ധത്താതി അനുപദ്ദുതവത്ഥുകത്താ, വത്ഥൂതി ച അക്ഖരുപ്പത്തിട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോതി ഏത്ഥ അങ്ഗാനി പരതോ ആഗമിസ്സന്തി. മഞ്ജുഘോസോതി മധുരസ്സരോ.

അഭിനീലനേത്തോതി അധികനീലനേത്തോ, അധികതാ ച സാതിസയം നീലഭാവേന വേദിതബ്ബാ, ന നേത്തനീലഭാവസ്സേവ അധികഭാവതോതി ആഹ ‘‘ന സകലനീലനേത്തോ’’തിആദി. പീതലോഹിതവണ്ണാ സേതമണ്ഡലഗതരാജിവസേന. നീലസേതകാളവണ്ണാ പന തംതംമണ്ഡലവസേനേവ വേദിതബ്ബാ.

‘‘ചക്ഖുഭണ്ഡന്തി അക്ഖിദല’’ന്തി കേചി. ‘‘അക്ഖിദലവടുമ’’ന്തി അഞ്ഞേ. അക്ഖിദലേഹി പന സദ്ധിം അക്ഖിബിമ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി വിനിഗ്ഗതഗമ്ഭീരജോതനാപി യുത്താ ഹോതി. ‘‘അധിപ്പേത’’ന്തി ഇമിനാ അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ ഏകദേസേന സമുദായുപലക്ഖണഞായേനാതി ദസ്സേതി. യസ്മാ പഖുമ-സദ്ദോ ലോകേ അക്ഖിദലലോമേസു നിരുള്ഹോ, തേനേവാഹ ‘‘മുദുസിനിദ്ധനീലസുഖുമപഖുമാചിതാനി അക്ഖീനീ’’തി.

കിഞ്ചാപി ഉണ്ണാ-സദ്ദോ ലോകേ അവിസേസതോ ലോമപരിയായോ, ഇധ പന ലോമവിസേസവാചകോതി ആഹ ‘‘ഉണ്ണാ ലോമ’’ന്തി. നലാടവേമജ്ഝേ ജാതാതി നലാടമജ്ഝഗതാ ജാതാ. ഓദാതതായ ഉപമാ, ന മുദുതായ. ഉണ്ണാ ഹി തതോപി സാതിസയം മുദുതരാ. തേനാഹ‘‘സപ്പി മണ്ഡേ’’തിആദി. രജതപുബ്ബുളകന്തി രജതമയതാരകമാഹ.

ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ച വുത്തന്തി യസ്മാ ബുദ്ധാ, ചക്കവത്തിനോ ച പരിപുണ്ണനലാടതായ, പരിപുണ്ണസീസബിമ്ബതായ ച ‘‘ഉണ്ഹീസസീസാ’’തി വുച്ചന്തി, തസ്മാ തേ ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ച ‘‘ഉണ്ഹീസസീസോ’’തി ഇദം വുത്തം. ഇദാനി തം അത്ഥദ്വയം മഹാപുരിസേ സുപ്പതിട്ഠിതന്തി ‘‘മഹാപുരിസസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സണ്ഹതമതായ, സുവണ്ണവണ്ണതായ, പഭസ്സരതായ, പരിപുണ്ണതായ ച രഞ്ഞോ ബന്ധഉണ്ഹീസപട്ടോ വിയ വിരോചതി. കപിസീസാതി ദ്വിധാഭൂതസീസാ. ഫലസീസാതി ഫലിതസീസാ. അട്ഠിസീസാതി മംസസ്സ അഭാവതോ അതിവിയ അട്ഠിതായ, പതനുഭാവതോ വാ തചോനദ്ധഅട്ഠിമത്തസീസാ. തുമ്ബസീസാതി ലാബുസദിസസീസാ. പബ്ഭാരസീസാതി പിട്ഠിഭാഗേന ഓലമ്ബമാനസീസാ. പുരിമനയേനാതി പരിപുണ്ണനലാടതാപക്ഖേന. ഉണ്ഹീസവേഠിതസീസോ വിയാതി ഉണ്ഹീസപട്ടേന വേഠിതസീസപദേസോ വിയ. ഉണ്ഹീസം വിയാതി ഛേകേന സിപ്പിനാ വിരചിതഉണ്ഹീസമണ്ഡലം വിയ.

വിപസ്സീസമഞ്ഞാവണ്ണനാ

൩൭. തസ്സ വിത്ഥാരോതി തസ്സ ലക്ഖണപരിഗ്ഗണ്ഹനേ നേമിത്തകാനം സന്തപ്പനസ്സ വിത്ഥാരോ വിത്ഥാരകഥാ. ഗബ്ഭോക്കന്തിയം നിമിത്തഭൂത സുപിനപടിഗ്ഗാഹകസന്തപ്പനേ വുത്തോയേവ. നിദ്ദോസേനാതി ഖാരികലോണികാദിദോസരഹിതേന. ധാതിയോതി ഥഞ്ഞപായികാ ധാതിയോ. താ ഹി ധാപേന്തി ഥഞ്ഞം പായേന്തീതി ധാതിയോ.‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘സട്ഠി’’ന്തി പദം ഉപസംഹരതി, സേസാപീതി ന്ഹാപികാ, ധാരികാ, പരിഹാരികാതി ഇമാ തിവിധാ. താപി ദഹന്തി വിദഹന്തി ന്ഹാനം ദഹന്തി ധാരേന്തീതി ‘‘ധാതിയോ’’ ത്വേവ വുച്ചന്തി. തത്ഥ ധാരണം ഉരസാ, ഊരുനാ, ഹത്ഥേഹി വാ സുചിരം വേലം സന്ധാരണം. പരിഹരണം അഞ്ഞസ്സ അങ്കതോ അത്തനോ അങ്കം, അഞ്ഞസ്സ ബാഹുതോ അത്തനോ ബാഹും ഉപസംഹരന്തേഹി ഹരണം സമ്പാപനം.

൩൮. മഞ്ജുസ്സരോതി സണ്ഹസ്സരോ. യോ ഹി സണ്ഹോ, സോ ഖരോ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഖരസ്സരോ’’തി. വഗ്ഗുസ്സരോതി മനോരമ്മസ്സരോ, മനോരമ്മതാ ചസ്സ ചാതുരിയനേ പുഞ്ഞയോഗതോതി ആഹ ‘‘ഛേകനിപുണസ്സരോ’’തി. മധുരസ്സരോതി സോതസുഖസ്സരോ, സോതസുഖതാ ചസ്സ അതിവിയ ഇട്ഠഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സാതസ്സരോ’’തി. പേമനീയസ്സരോതി പിയായിതബ്ബസ്സരോ, പിയായിതബ്ബതാ ചസ്സ സുണന്താനം അത്തനി ഭത്തിസമുപ്പാദനേനാതി ആഹ ‘‘പേമജനകസ്സരോ’’തി. കരവീകസ്സരോതി. കരവീകസദ്ദോ യേസം സത്താനം സോതപഥം ഉപഗച്ഛതി, തേ അത്തനോ സരസമ്പത്തിയാ പകതിം ജഹാപേത്വാ അവസേ കരോന്തോ അത്തനോ വസേ വത്തേതി, ഏവം മധുരോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്രിദ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘കരവീകസകുണേ’’തിആദി തസ്സ സഭാവകഥനം. ലളിതന്തി പീതിവേഗസമുട്ഠിതം ലീളം. ഛഡ്ഡേത്വാതി ‘‘സങ്ഖരണമ്പി മധുരസദ്ദസവനന്തരായകര’’ന്തി തിണാനി അപനേത്വാ. അനിക്ഖിപിത്വാതി ഭൂമിയം അനിക്ഖിപിത്വാ ആകാസഗതമേവ കത്വാ. അനുബദ്ധമിഗാ വാളമിഗേഹി. തതോ മരണഭയം ഹിത്വാ. പക്ഖേ പസാരേത്വാതി പക്ഖേ യഥാപസാരിതേ കത്വാ അപതന്താ തിട്ഠന്തി.

സുവണ്ണപഞ്ജരം വിസ്സജ്ജേസി യോജനപ്പമാണേ ആകാസേ അത്തനോ ആണായ പവത്തനതോ. തേനാഹ ‘‘സോ രാജാണായാ’’തിആദി. ലളിംസൂതി ലളിതം കാതും ആരഭിംസു. തം പീതിന്തി തം ബുദ്ധഗുണാരമ്മണം പീതിം തേനേവ നീഹാരേന പുനപ്പുനം പവത്തം പീതിം അവിജഹിത്വാ വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസാ ഥേരാനം സന്തികേ ലദ്ധധമ്മസ്സവനസപ്പായാ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ പരിപക്കഞാണതായ സത്തഹി…പേ… പതിട്ഠാസി. സത്തസതമത്തേന ഓരോധജനേന സദ്ധിം പദസാവ ഥേരാനം സന്തികം ഉപഗതത്താ ‘‘സത്തഹി ജങ്ഘസതേഹി സദ്ധി’’ന്തി വുത്തം. തതോതി കരവീകസദ്ദതോ. സതഭാഗേന…പേ… വേദിതബ്ബോ അനേകകപ്പകോടിസതസമ്ഭൂതപുഞ്ഞസമ്ഭാരസമുദാഗതവത്ഥുസമ്പത്തിഭാവതോ.

൩൯. കമ്മവിപാകജന്തി സാതിസയസുചരിതകമ്മനിബ്ബത്തം പിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദീഹി അപലിബുദ്ധം ദൂരേപി ആരമ്മണം സമ്പടിച്ഛനസമത്ഥം കമ്മവിപാകേന സഹജാതം, കമ്മസ്സ വാ വിപാകഭാവേന ജാതം പസാദചക്ഖു. ദുവിധഞ്ഹി ദിബ്ബചക്ഖും കമ്മമയം, ഭാവനാമയന്തി. തത്രിദം കമ്മമയന്തി ആഹ ‘‘ന ഭാവനാമയ’’ന്തി. ഭാവനാമയം പന ബോധിമൂലേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. അയം ‘‘സോ’’തി സല്ലക്ഖണം കാമം മനോവിഞ്ഞാണേന ഹോതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പന തസ്സ തഥാ വിഭാവിതത്താ മനോവിഞ്ഞാണസ്സ തത്ഥ തഥാപവത്തീതി ആഹ ‘‘യേന നിമിത്തം…പേ… സക്കോതീ’’തി.

൪൦. വചനത്ഥോതി സദ്ദത്ഥോ. നിമീലനന്തി നിമീലനദസ്സനം നവിസുദ്ധം, തഥാ ച അക്ഖീനി അവിവടാനി നിമീലദസ്സനസ്സ ന വിസുദ്ധിഭാവതോ. തബ്ബിപരിയായതോ പന ദസ്സനം വിസുദ്ധം, വിവടഞ്ചാതി ആഹ ‘‘അന്തരന്തരാ’’തിആദി.

൪൧. നീ-ഇതി – ജാനനത്ഥം ധാതും ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘പനയതി ജാനാതീ’’തി. യതോ വുത്തം ‘‘അനിമിത്താ ന നായരേ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൧൭൪; സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൦), ‘‘വിദൂഭി നേയ്യം നരവരസ്സാ’’തി (നേത്തി. സങ്ഗഹവാര) ച. നീ-ഇതി പന പവത്തനത്ഥം ധാതും ഗഹേത്വാ ‘‘നയതി പവത്തേതീ’’തി. അപ്പമത്തോ അഹോസി തേസു തേസു കിച്ചകരണീയേസു.