൯. പോട്ഠപാദസുത്തവണ്ണനാ

പോട്ഠപാദപരിബ്ബാജകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൦൬. സാവത്ഥിയന്തി സമീപത്ഥേ ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘സാവത്ഥിം ഉപനിസ്സായാ’’തി. ജേതസ്സ കുമാരസ്സ വനേതി ജേതേന നാമ രാജകുമാരേന രോപിതേ ഉപവനേ. നിവാസഫാസുതാദിനാ പബ്ബജിതാ ആരമന്തി ഏത്ഥാതി ആരാമോ, വിഹാരോ. ഫോടോ പാദേസു ജാതോതി പോട്ഠപാദോ. വത്ഥച്ഛായാഛാദനപബ്ബജൂപഗതത്താ ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോതി മഹാവിഭവതായ മഹാസാരതാപത്തോ ബ്രാഹ്മണോ. സമയന്തി സാമഞ്ഞനിദ്ദേസോ, തം തം സമയന്തി അത്ഥോ. പവദന്തീതി പകാരതോ വദന്തി, അത്തനാ അത്തനാ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേന യഥാ തഥാ സമയം വദന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘പഭുതയോ’’തി ഇമിനാ തോദേയ്യജാണുസോണീസോണദണ്ഡാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി, പരിബ്ബാജകാദയോതി ആദി-സദ്ദേന ഛന്നപരിബ്ബാജകാദികേ. തിന്ദുകാചീരമേത്ഥ അത്ഥീതി തിന്ദുകാചീരോ, ആരാമോ. തഥാ ഏകാ സാലാ ഏത്ഥാതി ഏകസാലകോ, തസ്മിം തിന്ദുകാചീരേ ഏകസാലകേ.

അനേകാകാരാനവസേസഞേയ്യത്ഥവിഭാവനതോ, അപരാപരുപ്പത്തിതോ ച ഭഗവതോ ഞാണം തത്ഥ പത്ഥടം വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പത്ഥരിത്വാ’’തി, യതോ തസ്സ ഞാണജാലതാ വുച്ചതി, വേനേയ്യാനം തദന്തോഗധതാ ഹേട്ഠാ വുത്തായേവ. വേനേയ്യസത്തപരിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം സമന്നാഹാരേ കതേ പഠമം നേസം വേനേയ്യഭാവേനേവ ഉപട്ഠാനം ഹോതി, അഥ സരണഗമനാദിവസേന കിച്ചനിപ്ഫത്തി വീമംസീയതീതി ആഹ ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീതി ഉപപരിക്ഖന്തോ’’തി. നിരോധന്തി സഞ്ഞാനിരോധം. നിരോധാ വുട്ഠാനന്തി തതോ നിരോധതോ വുട്ഠാനം സഞ്ഞുപ്പത്തിം. സബ്ബബുദ്ധാനം ഞാണേന സംസന്ദിത്വാതി യഥാ തേ നിരോധം, നിരോധതോ വുട്ഠാനഞ്ച ബ്യാകരിംസു, ബ്യാകരിസ്സന്തി ച, തഥാ ബ്യാകരണവസേന സംസന്ദിത്വാ. ഹത്ഥിസാരിപുത്തോതി ഹത്ഥിസാരിനോ പുത്തോ. ‘‘യുഗന്ധരപബ്ബതം പരിക്ഖിപിത്വാ’’തി ഇദം പരികപ്പവചനം ‘‘താദിസം അത്ഥി ചേ, തം വിയാ’’തി. മേഘവണ്ണന്തി രത്തമേഘവണ്ണം, സഞ്ഝാപ്പഭാനുരഞ്ജിതമേഘസങ്കാസന്തി അത്ഥോ. പച്ചഗ്ഘന്തി അഭിനവം ആദിതോ തഥാലദ്ധവോഹാരേന, അനഞ്ഞപരിഭോഗതായ, തഥാ വാ സത്ഥു അധിട്ഠാനേന സോ പത്തോ സബ്ബകാലം ‘‘പച്ചഗ്ഘം’’ ത്വേവ വുച്ചതി, സിലാദിവുത്തരതനലക്ഖണൂപപത്തിയാ വാ സോ പത്തോ ‘‘പച്ചഗ്ഘ’’ന്തി വുച്ചതി.

൪൦൭. അത്തനോ രുചിവസേന സദ്ധമ്മട്ഠിതിജ്ഝാസയവസേന, ന പരേന ഉസ്സാഹിതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘അതിപ്പഗഭാവമേവ ദിസ്വാ’’തി ഇദം ഭൂതകഥനം ന താവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ സമ്പത്താതി ദസ്സനത്ഥം. ഭഗവാ ഹി തദാ കാലസ്സേവ വിഹാരതോ നിക്ഖന്തോ ‘‘വാസനാഭാഗിയായ ധമ്മദേസനായ പോട്ഠപാദം അനുഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. യന്നൂനാഹന്തി അഞ്ഞത്ഥ സംസയപരിദീപനോ, ഇധ പന സംസയപരിദീപനോ വിയ. കസ്മാതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധാന’’ന്തിആദി. സംസയോ നാമ നത്ഥി ബോധിമൂലേ ഏവ സമുഗ്ഘാടിതത്താ. പരിവിതക്കപുബ്ബഭാഗോതി അധിപ്പേതകിച്ചസ്സ പുബ്ബഭാഗപരിവിതക്കോ ഏവ. ബുദ്ധാനം ലബ്ഭതീതി ‘‘കരിസ്സാമ, ന കരിസ്സാമാ’’തിആദികോ ഏസ ചിത്തചാരോ ബുദ്ധാനം ലബ്ഭതി സമ്ഭവതി വിചാരണവസേന പവത്തനതോ, ന പന സംസയവസേന. തേനാഹാതി യേന ബുദ്ധാനമ്പി ലബ്ഭതി, തേനേവാഹ ഭഗവാ ‘‘യന്നൂനാഹ’’ന്തി. പരികപ്പനേ വായം നിപാതോ. ‘‘ഉപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി കിരിയാപദേന വുച്ചമാനോ ഏവ ഹി അത്ഥോ ‘‘യന്നൂനാ’’തി നിപാതപദേന ജോതീയതി. അഹം യന്നൂന ഉപസങ്കമേയ്യന്തി യോജനാ. യദി പനാതി ഇദമ്പി തേന സമാനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘യദി പനാഹന്തി അത്ഥോ’’തി.

൪൦൮. യഥാ ഉന്നതപ്പായോ സദ്ദോ ഉന്നാദോ, ഏവം വിപുലഭാവേന ഉപരൂപരി പവത്തോപി ഉന്നാദോതി തദുഭയം ഏകജ്ഝം കത്വാ പാളിയം ‘‘ഉന്നാദിനിയാ’’തി വത്വാ പുന വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദായാ’’തി വുത്തന്തി തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘ഉച്ചം നദമാനായാ’’തിആദിമാഹ. അസ്സാതി പരിസായ. ഉദ്ധംഗമനവസേനാതി ഉന്നതബഹുലതായ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഉഗ്ഗന്ത്വാ പവത്തനവസേന. ദിസാസു പത്ഥടവസേനാതി വിപുലഭാവേന ഭൂതപരമ്പരായ സബ്ബദിസാസു പത്ഥരണവസേന. ഇദാനി പരിബ്ബാജകപരിസായ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദതായ കാരണം, തസ്സ ച പവത്തിആകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. കാമസ്സാദോ നാമ കാമഗുണസ്സാദോ. കാമഭവാദിഗതോ അസ്സാദോ ഭവസ്സാദോ.

൪൦൯. സണ്ഠപേസീതി സംയമനവസേന സമ്മദേവ ഠപേസി, സണ്ഠപനഞ്ചേത്ഥ തിരച്ഛാനകഥായ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം അഗാരവസ്സ ജഹാപനവസേന ആചാരസ്സ സിക്ഖാപനം, യഥാവുത്തദോസസ്സ നിഗൂഹനഞ്ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘സിക്ഖാപേസീ’’തിആദി. അപ്പസദ്ദന്തി നിസ്സദ്ദം, ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാഭാവന്തി അധിപ്പായോ. നപ്പമജ്ജന്തീതി ന അഗാരവം കരോന്തി.

൪൧൦. നോ ആഗതേ ആനന്ദോതി ഭഗവതി ആഗതേ നോ അമ്ഹാകം ആനന്ദോ പീതി ഹോതി. പിയസമുദാചാരാതി പിയാലാപാ. ‘‘പച്ചുഗ്ഗമനം അകാസീ’’തി വത്വാ ന കേവലമയമേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി പബ്ബജിതാ യേഭുയ്യേന ഭഗവതോ അപചിതിം കരോന്തേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവന്തഞ്ഹീ’’തിആദിം വത്വാ, തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഉച്ചാകുലീനതായാ’’തി, തേന സാസനേ അപ്പസന്നാപി കുലഗാരവേന ഭഗവതി അപചിതിം കരോന്തേ വാതി ദസ്സേതി. ഏതസ്മിം അന്തരേ കാ നാമ കഥാതി ഏതസ്മിം യഥാവുത്തപരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ കഥാ കാ നാമ. വിപ്പകതാ ആരദ്ധാ ഹുത്വാ അപരിയോസിതാ. ‘‘കാ കഥാ വിപ്പകതാ’’തി വദന്തോ അത്ഥതോ തസ്സാ പരിയോസാപനം പടിജാനാതി നാമ. ‘‘കാ കഥാ’’തി ച അവിസേസചോദനാതി യസ്സാ തസ്സാ സബ്ബസ്സാപി കഥായ പരിയോസാപനം പടിഞ്ഞാതഞ്ച ഹോതി, തഞ്ച പരേസം അസബ്ബഞ്ഞൂനം അവിസയന്തി ആഹ ‘‘പരിയന്തം നേത്വാ ദേമീതി സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസീ’’തി.

അഭിസഞ്ഞാനിരോധകഥാവണ്ണനാ

൪൧൧. സുകാരണന്തി സുന്ദരം അത്ഥാവഹം ഹിതാവഹം കാരണം. നാനാതിത്ഥേസു നാനാലദ്ധീസു നിയുത്താതി നാനാതിത്ഥികാ, തേ ഏവ നാനാതിത്ഥിയാ ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ. കുതൂഹലമേത്ഥ അത്ഥീതി കോതൂഹലാ, സാ ഏവ സാലാതി കോതൂഹലസാലാ, തേനാഹ ‘‘കോതൂഹലുപ്പത്തിട്ഠാനതോ’’തി. സഞ്ഞാനിരോധേതി സഞ്ഞാസീസേനായം ദേസനാ, തസ്മാ സഞ്ഞാസഹഗതാ സബ്ബേപി ധമ്മാ സങ്ഗയ്ഹന്തി, തത്ഥ പന ചിത്തം പധാനന്തി ആഹ ‘‘ചിത്തനിരോധേ’’തി. അച്ചന്തനിരോധസ്സ പന തേഹി അനധിപ്പേതത്താ, അവിസയത്താ ച ‘‘ഖണികനിരോധേ’’തി ആഹ. കാമം സോപി തേസം അവിസയോവ, അത്ഥതോ പന നിരോധകഥാ വുച്ചമാനാ തത്ഥേവ തിട്ഠതീതി തഥാ വുത്തം. കിത്തിഘോസോതി ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനുഭാവോ ഭവന്തരപടിച്ഛന്നം കാരണം ഏവം ഹത്ഥാമലകം വിയ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേതി, സാവകേ ച ഏദിസേ സംവരസമാദാനേ പതിട്ഠാപേതീ’’തി ഥുതിഘോസോ യാവ ഭവഗ്ഗാ പത്ഥരതി. പടിഭാഗകിരിയന്തി പളാസവസേന പടിഭാഗഭൂതം പയോഗം കരോന്തോ. ഭവന്തരസമയന്തി തത്ര തത്ര വുട്ഠനസമയം അഭൂതപരികപ്പിതം കിഞ്ചി ഉപ്പാദിയം വത്ഥും അത്തനോ സമയം കത്വാ. കിഞ്ചിദേവ സിക്ഖാപദന്തി ‘‘ഏലമൂഗേന ഭവിതബ്ബം, ഏത്തകം, വേലം ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി ഏവമാദികം കിഞ്ചിദേവ കാരണം സിക്ഖാകോട്ഠാസം കത്വാ പഞ്ഞപേന്തി. നിരോധകഥന്തി നിരോധസമാപത്തികഥം.

തേസൂതി കോതൂഹലസാലായം സന്നിപതിതേസു തിത്ഥിയസമണബ്രാഹ്മണേസു. ഏകച്ചേതി ഏകേ. പുരിമോതി ‘‘അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ’’തി ഏവംവാദീ. യ്വായം ഇധ ഉപ്പജ്ജതീതി യോജനാ. സമാപത്തിന്തി അസഞ്ഞഭാവാവഹം സമാപത്തിം. നിരോധേതി സഞ്ഞാനിരോധേ. ഹേതും അപസ്സന്തോതി യേന ഹേതുനാ അസഞ്ഞഭവേ സഞ്ഞായ നിരോധോ സബ്ബസോ അനുപ്പാദോ, യേന ച തതോ ചുതസ്സ ഇധ പഞ്ചവോകാരഭവേ തസ്സാ ഉപ്പാദോ, തം അവിസയതായ അപസ്സന്തോ.

നന്തി പഠമവാദിം. നിസേധേത്വാതി ‘‘ന ഖോ നാമേതം ഭോ ഏവം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പടിക്ഖിപിത്വാ. അസഞ്ഞികഭാവന്തി മുഞ്ഛാപത്തിയാ കിരിയമയസഞ്ഞാവസേന വിഗതസഞ്ഞിഭാവം. വക്ഖതി ഹി ‘‘വിസഞ്ഞീ ഹുത്വാ’’തി. വിക്ഖമ്ഭനവസേന കിലേസാനം സന്താപനേന അത്തന്തപോ. ഘോരതപോതി ദുക്കരതായ ഭീമതപോ. പരിമാരിതിന്ദ്രിയോതി നിബ്ബിസേവനഭാവാപാദനേന സബ്ബസോ മിലാപിതചക്ഖാദിന്ദ്രിയോ. ഭഗ്ഗോതി ഭഞ്ജിതകുസലജ്ഝാസയോ. ഏവമാഹാതി ‘‘ഏവം സഞ്ഞാ ഹി ഭോ പുരിസസ്സ അത്താ’’തിആദിആകാരേന സഞ്ഞാനിരോധമാഹ. ഇമിനാ നയേന ഇതോ പരേസു ദ്വീസു ഠാനേസു യഥാരഹം യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ആഥബ്ബണപയോഗന്തി ആഥബ്ബണവേദവിഹിതം ആഥബ്ബണികാനം വിസഞ്ഞിഭാവാപാദനപയോഗം. ആഥബ്ബണം പയോജേത്വാതി ആഥബ്ബണവേദേ ആഗതഅഗ്ഗിജുഹനപുബ്ബകം മന്തജപ്പനം പയോജേത്വാ സീസച്ഛിന്നതാദിദസ്സനേന സഞ്ഞാനിരോധമാഹ. തസ്സാതി യസ്സ സീസച്ഛിന്നതാദി ദസ്സിതം, തസ്സ.

യക്ഖദാസീനന്തി ദേവദാസീനം, യാ ‘‘ദേവതാഭതിയോതിപി’’ വുച്ചന്തി. മദനിദ്ദന്തി സുരാമദനിമിത്തകം സുപനം ദേവതൂപഹാരന്തി നച്ചനഗായനാദിനാ ദേവതാനം പൂജം. സുരാപാതിന്തി പാതിപുണ്ണം സുരം. ദിവാതി അതിദിവാ ഉസ്സൂരേ.

ഏലമൂഗകഥാ വിയാതി ഇമേസം പണ്ഡിതമാനീനം കഥാ അന്ധബാലകഥാസദിസീ. ചത്താരോ നിരോധേതി അഞ്ഞമഞ്ഞവിധുരേ ചത്താരോ നിരോധേ ഏതേ പഞ്ഞപേന്തി. ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധനാനാസഭാവേന തേന ഭവിതബ്ബം, അഥ ഖോ ഏകസഭാവേന, തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ ചാ’’തിആദി. അഞ്ഞേനേവാതി ഇമേഹി വുത്താകാരതോ അഞ്ഞാകാരേനേവ ഭവിതബ്ബം. ‘‘അയം നിരോധോ, അയം നിരോധോ’’തി ആമേഡിതവചനം സത്ഥാ അത്തനോ ദേസനാവിലാസേന അനേകാകാരവോകാരം നിരോധം വിഭാവേസ്സതീതി ദസ്സനത്ഥം കതം അഹോ നൂനാതി ഏത്ഥ അഹോതി അച്ഛരിയേ, നൂനാതി അനുസ്സരണേ നിപാതോ. തസ്മാ അഹോ നൂന ഭഗവാ അനഞ്ഞസാധാരണദേസനത്താ നിരോധമ്പി അഹോ അച്ഛരിയം കത്വാ കഥേയ്യ മഞ്ഞേതി അധിപ്പായോ. ‘‘അഹോ നൂന സുഗതോ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അച്ഛരിയവിഭാവനതോ ഏവ ചേത്ഥ ദ്വിക്ഖത്തും വചനം, അച്ഛരിയത്ഥോപി ചേത്ഥ അഹോ-സദ്ദോ. സോ യസ്മാ അനുസ്സരണമുഖേനേവ തേന ഗഹിതോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അഹോ നൂനാതി അനുസ്സരണത്ഥേ’’തി. കാലപുഗ്ഗലാദിവിഭാഗേന ബഹുഭേദത്താ ഇമേസം നിരോധധമ്മാനന്തി ബഹുവചനം, കുസല-സദ്ദയോഗേന സാമിവചനം ഭുമ്മത്ഥേ ദട്ഠബ്ബം. ചിണ്ണവസിതായാതി നിരോധസമാപത്തിയം വസീഭാവസ്സ ചിണ്ണത്താ. സഭാവം ജാനാതീതി നിരോധസ്സ സഭാവം യാഥാവതോ ജാനാതി.

അഹേതുകസഞ്ഞുപ്പാദനിരോധകഥാവണ്ണനാ

൪൧൨. ഘരമജ്ഝേയേവ പക്ഖലിതാതി ഘരതോ ബഹി ഗന്തുകാമാ പുരിസാ മഗ്ഗം അനോതരിത്വാ ഘരാജിരേന സമതലേ വിവടങ്ഗണേ ഏവ പക്ഖലനം പത്താ, ഏവം സമ്പദമിദന്തി അത്ഥോ. അസാധാരണോ ഹേതു, സാധാരണോ പച്ചയോതി ഏവമാദി വിഭാഗേന ഇധ പയോജനം നത്ഥി സഞ്ഞായ അകാരണഭാവപടിക്ഖേപത്താ ചോദനായാതി വുത്തം ‘‘കാരണസ്സേവ നാമ’’ന്തി.

പാളിയം ‘‘ഉപ്പജ്ജന്തിപി നിരുജ്ഝന്തിപീ’’തി വുത്തം, തത്ഥ ‘‘സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ പന നിരുജ്ഝന്തിയേവ, ന തിട്ഠന്തീ’’തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘നിരുജ്ഝന്തീ’’തി വചനം, ന നിരോധസ്സ സഹേതുസപ്പച്ചയഭാവദസ്സനത്ഥം. ഉപ്പാദോ ഹി സഹേതുകോ, ന നിരോധോ. യദി ഹി നിരോധോപി സഹേതുകോ സിയാ, തസ്സ നിരോധേനാപി ഭവിതബ്ബം അങ്കുരാദീനം വിയ, ന ച തസ്സ നിരോധോ അത്ഥി. തസ്മാ വുത്തനയേനേവ പാളിയാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ച നയോ ഖണനിരോധവസേന വുത്തോ. യോ പന യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേന സബ്ബസോവ അനുപ്പാദനിരോധോ, സോ ‘‘സഹേതുകോ’’തി വേദിതബ്ബോ തഥാരൂപായ പടിപത്തിയാ വിനാ അഭാവതോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സിക്ഖാ ഏകാ സഞ്ഞാ നിരുജ്ഝതീ’’തി. (ദീ. നി. ൧.൪൧൨) തതോ ഏവ ച ഇധാപി വുത്തം ‘‘സഞ്ഞായ സഹേതുകം ഉപ്പാദനിരോധം ദീപേതു’’ന്തി.

സിക്ഖാ ഏകാതി ഏത്ഥ സിക്ഖാതി കരണേ പച്ചത്തവചനം, ഏക-സദ്ദോ അഞ്ഞപരിയായോ ‘‘ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തി സതോ വാ പന സത്തസ്സാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൮൫ ആദയോ; മ. നി. ൩.൨൧) വിയ, ന സങ്ഖ്യാവാചീതി ആഹ ‘‘സിക്ഖാ ഏകാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സിക്ഖായ ഏകച്ചാ സഞ്ഞാ ജായന്തീ’’തി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

൪൧൩. തത്ഥാതി തസ്സം ഉപരിദേസനായം. സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പവസേന പരിയാപന്നത്താ ആഗതാതി സഭാവതോ ഉപകാരതോ ച പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ പരിയാപന്നത്താ സങ്ഗഹിതത്താ തതിയാ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പവസേന ആഗതാ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘യാ ചാവുസോ വിസാഖ സമ്മാദിട്ഠി, യോ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ, ഇമേ ധമ്മാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) കാമഞ്ചേത്ഥ വുത്തനയേന തിസ്സോപി സിക്ഖാ ആഗതാ ഏവ, തഥാപി അധിചിത്തസിക്ഖായ ഏവ അഭിസഞ്ഞാനിരോധോ ദസ്സിതോ, ഇതരാ തസ്സ സമ്ഭാരഭാവേന ആനീതാ.

പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോതി പഞ്ചകാമകോട്ഠാസേ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനകരാഗോ. അസമുപ്പന്നകാമചാരോതി വത്തമാനുപ്പന്നതാവസേന അസമുപ്പന്നോ യോ കോചി കാമചാരോ യാ കാചി ലോഭുപ്പത്തി. പുരിമോ വിസയവസേന നിയമിതത്താ കാമഗുണാരമ്മണോവ ലോഭോ ദട്ഠബ്ബോ, ഇതരോ പന ഝാനനികന്തിഭവരാഗാദിപ്പഭേദോ സബ്ബോപി ലോഭചാരോ കാമനട്ഠേന കാമേസു പവത്തനതോ. സബ്ബേപി ഹി തേഭൂമകാ ധമ്മാ കാമനീയട്ഠേന കാമാതി. ഉഭയേസമ്പി കാമസഞ്ഞാതിനാമതാ സഹചരണഞായേനാതി ‘‘കാമസഞ്ഞാ’’തി പദുദ്ധാരം കത്വാ തദുഭയം നിദ്ദിട്ഠം.

‘‘തത്ഥാ’’തിആദി അസമുപ്പന്നകാമചാരതോ പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സ വിസേസദസ്സനം. കാമം പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോപി അസമുപ്പന്നോ ഏവ മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാടീയതി, തസ്മിം പന സമുഗ്ഘാടിതേപി ന സബ്ബോ രാഗോ സമുഗ്ഘാടം ഗച്ഛതി, തസ്മാ പഞ്ചകാമഗുണികരാഗഗ്ഗഹണേന ന ഇതരസ്സ സബ്ബസ്സ രാഗസ്സ ഗഹണം ഹോതീതി ഉഭയസാധാരണേന പരിയായേന ഉഭയം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും പാളിയം കാമസഞ്ഞാഗ്ഗഹണം കതന്തി തദുഭയം സരൂപതോ വിസേസതോ ച ദസ്സേത്വാ സബ്ബസങ്ഗാഹികഭാവതോ ‘‘അസമുപ്പന്നകാമചാരോ പന ഇമസ്മിം ഠാനേ വട്ടതീ’’തി വുത്തം.

സദിസത്താതി കാമസഞ്ഞാദിഭാവേന സമാനത്താ, ഏതേന പാളിയം ‘‘പുരിമാ’’തി സദിസകപ്പനാവസേന വുത്തന്തി ദസ്സേതി. അനാഗതാ ഹി ഇധ ‘‘നിരുജ്ഝതീ’’തി വുത്താ അനുപ്പാദസ്സ അധിപ്പേതത്താ, തേനാഹ ‘‘അനുപ്പന്നാവ നുപ്പജ്ജതീ’’തി.

നീവരണവിവേകതോ ജാതത്താ വിവേകജേഹി പഠമജ്ഝാനപീതിസുഖേഹി സഹ അക്ഖാതബ്ബാ, തംകോട്ഠാസികാ വാതി വിവേകജം പീതിസുഖസങ്ഖാതാ. നാനത്തസഞ്ഞാപടിഘസഞ്ഞാഹി നിപുണതായ സുഖുമഭൂതതായ സുഖുമസഞ്ഞാ ഭൂതാ സുഖുമഭാവേന, പരമത്ഥഭാവേന അവിപരീതസഭാവാ. ഝാനം തംസമ്പയുത്തധമ്മാനം ഭാവനാസിദ്ധാ സണ്ഹസുഖുമതാ നീവരണവിക്ഖമ്ഭനവസേന വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘കാമച്ഛന്ദാദിഓളാരികങ്ഗപ്പഹാനവസേന സുഖുമാ’’തി. ഭൂതതായാതി വിജ്ജമാനതായ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബവാരേസു.

സമാപജ്ജനാധിട്ഠാനാനി വിയ വുട്ഠാനം ഝാനേ പരിയാപന്നമ്പി ഹോതി യഥാ തം ധമ്മാനം ഭങ്ഗക്ഖണോ ധമ്മേസു, ന ആവജ്ജനപച്ചവേക്ഖണാനീതി ‘‘പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജന്തോ അധിട്ഠഹന്തോ വുട്ഠഹന്തോ ച സിക്ഖതീ’’തി വുത്തം, ന ‘‘ആവജ്ജന്തോ പച്ചവേക്ഖന്തോ’’തി. തന്തി പഠമജ്ഝാനം. തേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം, തസ്മാ പഠമജ്ഝാനേന ഹേതുഭൂതേനാതി അത്ഥോ. ഹേതുഭാവോ ചേത്ഥ ഝാനസ്സ യഥാവുത്തസഞ്ഞായ ഉപ്പത്തിയാ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവോ കാമസഞ്ഞായ നിരോധസ്സ ഉപനിസ്സയതാവ, തഞ്ച ഖോ സുത്തന്തപരിയായേന. തഥാ ചേവ സംവണ്ണിതം ‘‘തഥാരൂപായ പടിപത്തിയാ വിനാ അഭാവതോ’’തി. ഏതേനുപായേനാതി യ്വായം പഠമജ്ഝാനതപ്പടിപക്ഖസഞ്ഞാവസേന ‘‘സിക്ഖാ ഏകാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, സിക്ഖാ ഏകാ സഞ്ഞാ നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏത്ഥ അത്ഥോ വുത്തോ, ഏതേന നയേന. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബവാരേസു.

൪൧൪. യസ്മാ പനേത്ഥ സമാപത്തിവസേന തംതംസഞ്ഞാനം ഉപ്പാദനിരോധേ വുച്ചമാനേ അങ്ഗവസേന സോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ‘‘അങ്ഗതോ സമ്മസന’’ന്തി അനുപദധമ്മവിപസ്സനായ ലക്ഖണവചനം. അനുപദധമ്മവിപസ്സനഞ്ഹി കരോന്തോ സമാപത്തിം പത്വാ അങ്ഗതോ സമ്മസനം കരോതി, ന ച സഞ്ഞാ സമാപത്തിയാ കിഞ്ചി അങ്ഗം ഹോതി. വുത്തഞ്ച ‘‘ഇദഞ്ച സഞ്ഞാ സഞ്ഞാതി ഏവം അങ്ഗതോ സമ്മസനം ഉദ്ധട’’ന്തി. അങ്ഗതോതി വാ അവയവതോതി അത്ഥോ, അനുപദധമ്മതോതി വുത്തം ഹോതി. തദേവാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമേവ.

യതോ ഖോതി പച്ചത്തേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘യോ നാമാ’’തി യഥാ ‘‘ആദിമ്ഹീ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ‘‘ആദിതോ’’തി വുച്ചതി ഇതരവിഭത്തിതോപി തോ-സദ്ദസ്സ ലബ്ഭനതോ. സകസ്മിം അത്തനാ അധിഗതേ സഞ്ഞാ സകസഞ്ഞാ, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സകസഞ്ഞീ, തേനാഹ ‘‘അത്തനോ പഠമജ്ഝാനസഞ്ഞായ സഞ്ഞവാ’’തി. സകസഞ്ഞീതി ചേത്ഥ ഉപരി വുച്ചമാനനിരോധപാദകതായ സാതിസയായ ഝാനസഞ്ഞായ അത്ഥിഭാവജോതകോ ഈ-കാരോ ദട്ഠബ്ബോ, തേനേവാഹ ‘‘അനുപുബ്ബേന സഞ്ഞഗ്ഗം ഫുസതീ’’തിആദി. തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ സകസഞ്ഞിതാഗ്ഗഹണേന തസ്മിം തസ്മിം ഝാനേ സബ്ബസോ സുചിണ്ണവസീഭാവോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബം.

ലോകിയാനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം, സാമിഅത്ഥേ ഏവ വാ. യദഗ്ഗേന ഹി തം തേസു സേട്ഠം, തദഗ്ഗേന തേസമ്പി സേട്ഠന്തി. ‘‘ലോകിയാന’’ന്തി വിസേസനം ലോകുത്തരസമാപത്തീഹി തസ്സ അസേട്ഠഭാവതോ. ‘‘കിച്ചകാരകസമാപത്തീന’’ന്തി വിസേസനം അകിച്ചകാരകസമാപത്തിതോ തസ്സ അസേട്ഠഭാവതോ. അകിച്ചകാരകതാ ചസ്സാ പടുസഞ്ഞാകിച്ചാഭാവവചനതോ വിഞ്ഞായതി. യഥേവ ഹി തത്ഥ സഞ്ഞാ, ഏവം ഫസ്സാദയോ പീതി. യദഗ്ഗേന ഹി തത്ഥ സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തിയാ പകതിവിപസ്സകാനം സമ്മസിതും അസക്കുണേയ്യരൂപേന ഠിതാ, തദഗ്ഗേന ഹേട്ഠിമസമാപത്തിധമ്മാ വിയ പടുകിച്ചകരണസമത്ഥാപി ന ഹോന്തീതി. സ്വായമത്ഥോ പരമത്ഥമഞ്ജുസായം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം ആരുപ്പകഥായം (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൨൮൬) സവിസേസം വുത്തോ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. കേചി പന ‘‘യഥാ ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ സമാപത്തിയോ ഉപരിമാനം ഉപരിമാനം അധിട്ഠാനകിച്ചം സാധേന്തി, ന ഏവം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി കസ്സചിപി അധിട്ഠാനകിച്ചം സാധേതി, തസ്മാ സാ അകിച്ചകാരികാ, ഇതരാ കിച്ചകാരികാ വുത്താ’’തി വദന്തി, തദയുത്തം തസ്സാപി വിപസ്സനാചിത്തപരിദമനാദീനം അധിട്ഠാനകിച്ചസാധനതോ. തസ്മാ പുരിമോയേവ അത്ഥോ യുത്തോ.

പകപ്പേതീതി സംവിദഹതി. ഝാനം സമാപജ്ജന്തോ ഹി ഝാനസുഖം അത്തനി സംവിദഹതി നാമ. അഭിസങ്ഖരോതീതി ആയൂഹതി, സമ്പിണ്ഡേതീതി അത്ഥോ. സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ ഹി സമുദയട്ഠോ. യസ്മാ നികന്തിവസേന ചേതനാകിച്ചസ്സ മത്ഥകപ്പത്തി, തസ്മാ ഫലൂപചാരേന കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘നികന്തിം കുരുമാനോ അഭിസങ്ഖരോതി നാമാ’’തി വുത്തം. ഇമാ ഇദാനി മേ ലബ്ഭമാനാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ നിരുജ്ഝേയ്യും തംസമതിക്കമേനേവ ഉപരിഝാനത്ഥായ ചേതനാഭിസങ്ഖരണസമ്ഭവതോ. അഞ്ഞാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാഹി അഞ്ഞാ. തതോ ഥൂലതരഭാവതോ ഓളാരികാ. കാ പന താതി ആഹ ‘‘ഭവങ്ഗസഞ്ഞാ’’തി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനതോ വുട്ഠായ ഏവ ഹി ഉപരിഝാനത്ഥായ ചേതനാഭിസങ്ഖരണാനി ഭവേയ്യും, വുട്ഠാനഞ്ച ഭവങ്ഗവസേന ഹോതി. യാവ ച ഉപരി ഝാനസമാപജ്ജനം, താവ അന്തരന്തരാ ഭവങ്ഗപ്പവത്തീതി ആഹ ‘‘ഭവങ്ഗസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി.

ചേതേന്തോവാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനജ്ഝാനം ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേ സമാപജ്ജന്തോ ഏവ. ന ചേതേതി തഥാ ഹേട്ഠിമജ്ഝാനേസു വിയ വാ പുബ്ബാഭോഗാഭാവതോ പുബ്ബാഭോഗവസേന ഹി ഝാനം പകപ്പേന്തോ ഇധ ‘‘ചേതേതീ’’തി വുത്തോ. യസ്മാ ‘‘അഹമേതം ഝാനം നിബ്ബത്തേമി ഉപസമ്പാദേമി സമാപജ്ജാമീ’’തി ഏവം അഭിസങ്ഖരണം തത്ഥ സാലയസ്സേവ ഹോതി, ന അനാലയസ്സ, തസ്മാ ഏകം ചിത്തക്ഖണികമ്പി ഝാനം പവത്തേന്തോ തത്ഥ അപ്പഹീനനികന്തികതായ അഭിസങ്ഖരോന്തോ ഏവാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പനസ്സ തഥാ ഹേട്ഠിമജ്ഝാനേസു വിയ വാ തത്ഥ പുബ്ബാഭോഗോ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ന അഭിസങ്ഖരോതീ’’തി വുത്തം. ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ വിവരണം. ‘‘സ്വായമത്ഥോ’’തിആദിനാ തമേവത്ഥം ഉപമായ പടിപാദേതി.

പച്ഛാഭാഗേതി പിതുഘരസ്സ പച്ഛാഭാഗേ. തതോ പുത്തഘരതോ. ലദ്ധഘരമേവാതി യതോ അനേന ഭിക്ഖാ ലദ്ധാ, തമേവ ഘരം പുത്തഗേഹമേവ. ആസനസാലാ വിയ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി തതോ പിതുഘരപുത്തഘരട്ഠാനിയാനം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനനിരോധസമാപത്തീനം ഉപഗന്തബ്ബതോ. പിതുഘരം അമനസികരിത്വാതി പവിസിത്വാ സമതിക്കന്തമ്പി പിതുഘരം ന മനസി കത്വാ. പുത്തഘരസ്സേവ ആചിക്ഖനം വിയ ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേ സമാപജ്ജിതബ്ബമ്പി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ന മനസി കത്വാ പരതോ നിരോധസമാപത്തിഅത്ഥായ ഏവ മനസികാരോ. ഏവം അമനസികാരസാമഞ്ഞേന, മനസികാരസാമഞ്ഞേന ച ഉപമുപമേയ്യതാ വേദിതബ്ബാ ആചിക്ഖനേനപി മനസികാരസ്സേവ ജോതിതത്താ. ന ഹി മനസികാരേന വിനാ ആചിക്ഖനം സമ്ഭവതി.

താ ഝാനസഞ്ഞാതി താ ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേ പവത്താ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ. നിരുജ്ഝന്തീതി പദേസേനേവ നിരുജ്ഝന്തി, പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന പന ഉപരി അനുപ്പാദോ. യഥാ ച ഝാനസഞ്ഞാനം, ഏവം ഇതരസഞ്ഞാനം പീതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞാ ച ഓളാരികാ ഭവങ്ഗസഞ്ഞാ നുപ്പജ്ജന്തീ’’തി, യഥാപരിച്ഛിന്നകാലന്തി അധിപ്പായോ. സോ ഏവം പടിപന്നോ ഭിക്ഖൂതി സോ ഏവം യഥാവുത്തേ സഞ്ഞാഗ്ഗേ ഠിതോ അരഹത്തേ, അനാഗാമിഫലേ വാ പതിട്ഠിതോ ഭിക്ഖു ദ്വീഹി ഫലേഹി സമന്നാഗമോ, തിണ്ണം സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധി, സോളസവിധാ ഞാണചരിയാ, നവവിധാ സമാധിചരിയാതി ഇമേസം വസേന നിരോധപടിപാദനപടിപത്തിം പടിപന്നോ. ഫുസതീതി ഏത്ഥ ഫുസനം നാമ വിന്ദനം പടിലദ്ധീതി ആഹ ‘‘വിന്ദതി പടിലഭതീ’’തി. അത്ഥതോ പന യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം ചിത്തചേതസികാനം സബ്ബസോ അപ്പവത്തി ഏവ.

അഭീതി ഉപസഗ്ഗമത്തം നിരത്ഥകം, തസ്മാ ‘‘സഞ്ഞാ’’ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. നിരോധപദേന അനന്തരികം കത്വാ സമാപത്തിപദേ വത്തബ്ബേ തേസം ദ്വിന്നം അന്തരേ സമ്പജാനപദം ഠപിതന്തി ആഹ ‘‘നിരോധപദേന അനന്തരികം കത്വാ വുത്ത’’ന്തി, തേനാഹ ‘‘അനുപടി…പേ… അത്ഥോ’’തി. തത്രാപീതി തസ്മിമ്പി തഥാ പദാനുപുബ്ബിഠപനേപി അയം വിസേസത്ഥോതി യോജനാ. സമ്പജാനന്തസ്സാതി തം തം സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ തത്ഥ സങ്ഖാരാനം സമ്മസനവസേന പജാനന്തസ്സ. അന്തേതി യഥാവുത്തായ നിരോധപടിപത്തിയാ പരിയോസാനേ. ദുതിയവികപ്പേ സമ്പജാനന്തസ്സാതി സമ്പജാനകാരിനോതി അത്ഥോ, തേന നിരോധസമാപജ്ജനകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബപാടിഹാരികപഞ്ഞായ സദ്ധിം അത്ഥസാധികാ പഞ്ഞാ കിച്ചതോ ദസ്സിതാ ഹോതി, തേനാഹ ‘‘പണ്ഡിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി.

സബ്ബാകാരേനാതി ‘‘സമാപത്തിയാ സരൂപവിസേസോ, സമാപജ്ജനകോ, സമാപജ്ജനസ്സ ഠാനം, കാരണം, സമാപജ്ജനാകാരോ’’തി ഏവമാദി സബ്ബപ്പകാരേന. തത്ഥാതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ. (വിസുദ്ധീ. ൨.൮൬൭) കഥിതതോവാതി കഥിതട്ഠാനതോ ഏവ ഗഹേതബ്ബാ, ന ഇധ തം വദാമ പുനരുത്തിഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

ഏവം ഖോ അഹന്തി ഏത്ഥ ആകാരത്ഥോ ഏവം-സദ്ദോ ഉഗ്ഗഹിതാകാരദസ്സനന്തി കത്വാ. ഏവം പോട്ഠപാദാതി ഏത്ഥ പന സമ്പടിച്ഛനത്ഥോ, തേനാഹ ‘‘സുഉഗ്ഗഹിതം തയാതി അനുജാനന്തോ’’തി.

൪൧൫. സഞ്ഞാ അഗ്ഗാ ഏത്ഥാതി സഞ്ഞാഗ്ഗം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. അട്ഠസു സമാപത്തീസുപി സഞ്ഞാഗ്ഗം അത്ഥി ഉപലബ്ഭതീതി ചിന്തേത്വാ. ‘‘പുഥൂ’’തി പാളിയം ലിങ്ഗവിപല്ലാസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബഹൂനിപീ’’തി. ‘‘യഥാ’’തി ഇമിനാ പകാരവിസേസോ കരണപ്പകാരോ ഗഹിതോ, ന പകാരസാമഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘യേന യേന കസിണേനാ’’തി, പഥവീകസിണേന കരണഭൂതേനാ’’തി ച. ഝാനം താവ യുത്തോ കരണഭാവോ സഞ്ഞാനിരോധഫുസനസ്സ സാധകതമഭാവതോ, കഥം കസിണാനന്തി? തേസമ്പി സോ യുത്തോ ഏവ. യദഗ്ഗേന ഹി ഝാനാനം നിരോധഫുസനസ്സ സാധകതം അഭാവോ, തദഗ്ഗേന കസിണാനമ്പി തദവിനാഭാവതോ. അനേകകരണാപി കിരിയാ ഹോതിയേവ യഥാ ‘‘അസ്സേന യാനേന ദീപികായ ഗച്ഛതീ’’തി.

ഏകവാരന്തി സകിം. പുരിമസഞ്ഞാനിരോധന്തി കാമസഞ്ഞാദിപുരിമസഞ്ഞായ നിരോധം, ന നിരോധസമാപത്തിസഞ്ഞിതം സഞ്ഞാനിരോധം. ഏകം സഞ്ഞാഗ്ഗന്തി ഏകം സഞ്ഞാഭൂതം അഗ്ഗം സേട്ഠന്തി അത്ഥോ ഹേട്ഠിമസഞ്ഞായ ഉക്കട്ഠഭാവതോ. സഞ്ഞാ ച സാ അഗ്ഗഞ്ചാതി സഞ്ഞാഗ്ഗം, ന സഞ്ഞാസു അഗ്ഗന്തി. ദ്വേ വാരേതി ദ്വിക്ഖത്തും. സേസകസിണേസൂതി കസിണാനംയേവ ഗഹണം നിരോധകഥായ അധികതത്താ. തതോ ഏവ ചേത്ഥ ഝാനഗ്ഗഹണേന കസിണജ്ഝാനാനി ഏവ ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘പഠമജ്ഝാനേന കരണഭൂതേനാ’’തി ആരമ്മണം അനാമസിത്വാ വദതി യഥാ ‘‘യേന യേന കസിണേനാ’’തി ഏത്ഥ ഝാനം അനാമസിത്വാ വുത്തം. ‘‘ഇതീ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം സങ്ഗഹേത്വാ നിഗമനവസേന വദതി. സബ്ബമ്പീതി സബ്ബം ഏകവാരം സമാപന്നഝാനം. സങ്ഗഹേത്വാതി സഞ്ജാനനലക്ഖണേന തംസഭാവാവിസേസതോ ഏകജ്ഝം സങ്ഗഹേത്വാ. അപരാപരന്തി പുനപ്പുനം.

൪൧൬. ഝാനപദട്ഠാനം വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന സഞ്ഞാഞാണാനി ദസ്സിതാനി പഠമനയേ. ദുതിയനയേ പന യസ്മാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗേന ഘടേന്തസ്സ മഗ്ഗഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ വിപസ്സനാമഗ്ഗവസേന സഞ്ഞാഞാണാനി ദസ്സിതാനി. യസ്മാ പന പഠമനയോ ലോകിയത്താ ഓളാരികോ, ദുതിയനയോ മിസ്സകോ തസ്മാ തദുഭയം അസമ്ഭാവേത്വാ അച്ചന്തസുഖുമം സുഭം ഥിരം നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരമേവ ദസ്സേതും മഗ്ഗഫലവസേന സഞ്ഞാഞാണാനി ദസ്സിതാനി തതിയനയേ. തയോപേതേ നയാ മഗ്ഗസോധനവസേന ദസ്സിതാ.

‘‘അയം പനേത്ഥ സാരോ’’തി വിഭാവേതും തിപിടകമഹാസിവത്ഥേരവാദോ ആഭതോ. നിരോധം പുച്ഛിത്വാ തസ്മിം കഥിതേ തദനന്തരം സഞ്ഞാഞാണുപ്പത്തിം പുച്ഛന്തോ അത്ഥതോ നിരോധതോ വുട്ഠാനം പുച്ഛതി നാമ, നിരോധതോ ച വുട്ഠാനം അരഹത്തഫലുപ്പത്തിയാ വാ സിയാ അനാഗാമിഫലുപ്പത്തിയാ വാ, തത്ഥ സഞ്ഞാ പധാനാ, തദനന്തരഞ്ച പച്ചവേക്ഖണഞാണന്തി തദുഭയം നിദ്ധാരേന്തോ ഥേരോ ‘‘കിം ഇമേ ഭിക്ഖൂ ഭണന്തീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘കിം ഇമേ ഭിക്ഖൂ ഭണന്തീ’’തി തദാ ദീഘനികായതന്തിം പരിവത്തന്തേ ഇമം ഠാനം പത്വാ യഥാവുത്തേന പടിപാടിയാ തയോ നയേ കഥേന്തേ ഭിക്ഖൂ സന്ധായ വദതി.

യസ്സ യഥാ മഗ്ഗവീഥിയം മഗ്ഗഫലഞാണേസു ഉപ്പന്നേസു നിയമതോ മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണഞാണാനി ഹോന്തി, ഏവം ഫലസമാപത്തിയം ഫലപച്ചവേക്ഖണഞാണന്തി ആഹ ‘‘പച്ഛാ പച്ചവേക്ഖണഞാണ’’ന്തി. ‘‘ഇദം അരഹത്തഫല’’ന്തി ഇദം പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ പവത്തിആകാരദസ്സനം. ഫലസമാധിസഞ്ഞാപച്ചയാതി ഫലസമാധിസഹഗതസഞ്ഞാപച്ചയാ. കിര-സദ്ദോ അനുസ്സരണത്ഥോ. യഥാധിഗതധമ്മാനുസ്സരണപക്ഖിയാ ഹി പച്ചവേക്ഖണാ. സമാധിസീസേന ചേത്ഥ സബ്ബം അരഹത്തഫലം ഗഹിതം സഹചരണഞായേന, തസ്മിം അസതി പച്ചവേക്ഖണായ അസമ്ഭവോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ഇദപ്പച്ചയാ’’തി.

സഞ്ഞാഅത്തകഥാവണ്ണനാ

൪൧൭. ദേസനായ സണ്ഹഭാവേന സാരമ്ഭമക്ഖിസ്സാദിമലവിസോധനതോ സുതമയഞാണം ന്ഹാപിതം വിയ, സുഖുമഭാവേന തനുലേപനവിലിത്തം വിയ, തിലക്ഖണബ്ഭാഹതതായ കുണ്ഡലാദിഅലങ്കാരവിഭൂസിതം വിയ ച ഹോതി, തദനുപസേവതോ ഞാണസ്സ ച തഥാഭാവോ തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ തഥാഭാവാപത്തി, നിരോധകഥായ നിവേസനഞ്ചസ്സ സിരിസയനപ്പവേസനസദിസന്തി ആഹ ‘‘സണ്ഹസുഖുമ…പേ… ആരോപിതോപീ’’തി. തത്ഥാതി തസ്സം നിരോധകഥായം. സുഖം അവിന്ദന്തോ മന്ദബുദ്ധിതായ അലഭന്തോ. മലവിദൂസിതതായ ഗൂഥട്ഠാനസദിസം. അത്തനോ ലദ്ധിം അത്തദിട്ഠിം. അനുമതിം ഗഹേത്വാതി അനുഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏദിസോ മേ അത്താ’’തി അനുജാനാപേത്വാ, അത്തനോ ലദ്ധിയം പതിട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. കം പനാതി ഓളാരികോ, മനോമയോ, അരൂപീതി തിണ്ണം അത്തവാദാനം വസേന തിവിധേസു കതമന്തി അത്ഥോ. പരിഹരന്തോതി വിദ്ധംസനതോ പരിഹരന്തോ, നിഗൂഹന്തോതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ ചതുസന്തതിരൂപപ്പബന്ധം ഏകത്തവസേന ഗഹേത്വാ രൂപീഭാവതോ ‘‘ഓളാരികോ അത്താ’’തി പച്ചേതി അത്തവാദീ, അന്നപാനോപധാനതഞ്ചസ്സ പരികപ്പേത്വാ ‘‘സസ്സതോ’’തി മഞ്ഞതി, രൂപീഭാവതോ ഏവ ച സഞ്ഞായ അഞ്ഞത്തം ഞായാഗതമേവ, യം വേദവാദിനോ ‘‘അന്നമയോ, പാനമയോ’’തി ച ദ്വിധാ വോഹരന്തി, തസ്മാ പരിബ്ബാജകോ തം സന്ധായാ ‘‘ഓളാരികം ഖോ’’തി ആഹ.

തത്ഥ യദി അത്താ രൂപീ, ന സഞ്ഞീ, സഞ്ഞായ അരൂപഭാവത്താ, രൂപധമ്മാനഞ്ച അസഞ്ജാനനസഭാവത്താ, രൂപീ ച സമാനോ യദി തവ മതേന നിച്ചോ, സഞ്ഞാ അപരാപരം പവത്തനതോ തത്ഥ തത്ഥ ഭിജ്ജതീതി ഭേദസബ്ഭാവതോ അനിച്ചാ, ഏവമ്പി ‘‘അഞ്ഞാ സഞ്ഞാ, അഞ്ഞോ അത്താ’’തി സഞ്ഞായ അഭാവതോ അചേതനോതി ന കമ്മസ്സ കാരകോ, ഫലസ്സ ച ന ഉപഭുഞ്ജകോതി ആപന്നമേവ, തേനാഹ ‘‘ഓളാരികോ ച ഹി തേ’’തിആദി. പച്ചാഗച്ഛതോതി പച്ചാഗച്ഛന്തസ്സ, ജാനതോതി അത്ഥോ. ‘‘അഞ്ഞാ ച സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തി, അഞ്ഞാ ച സഞ്ഞാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഉപ്പാദപുബ്ബകോ നിരോധോ, ന ച ഉപ്പന്നം അനിരുജ്ഝകം നാമ അത്ഥീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ചതുന്നഞ്ച ഖന്ധാന’’ന്തിആദി.

൪൧൮-൪൨൦. മനോമയന്തി ഝാനമനസോ വസേന മനോമയം. യോ ഹി ബാഹിരപച്ചയനിരപേക്ഖോ, സോ മനസാവ നിബ്ബത്തോതി മനോമയോ. രൂപലോകേ നിബ്ബത്തസരീരം സന്ധായ വദതി, യം വേദവാദിനോ ആനന്ദമയോ, വിഞ്ഞാണമയോതി ച ദ്വിധാ വോഹരന്തി. തത്രാപീതി ‘‘മനോമയോ അത്താ’’തി ഇമസ്മിമ്പി പക്ഖേ. ദോസേ ദിന്നേതി ‘‘അഞ്ഞാവ സഞ്ഞാ ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ ദോസേ ദിന്നേ. ഇധാപി പുരിമവാദേ വുത്തനയേനേവ ദോസദസ്സനം വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – യദി അത്താ മനോമയോ, സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗീ, അഹീനിന്ദ്രിയോ ച ഭവേയ്യ, ഏവം സതി ‘‘രൂപം അത്താ സിയാ, ന ച സഞ്ഞീ’’തി പുബ്ബേ വിയ വത്തബ്ബം. തേനാഹ – ‘‘മനോമയോ ച ഹി തേ’’തിആദി. കസ്മാ പനായം പരിബ്ബാജകോ പഠമം ഓളാരികം അത്താനം പടിജാനിത്വാ തം ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജേത്വാ പുന മനോമയം അത്താനം പടിജാനാതി, തഞ്ച വിസ്സജ്ജേത്വാ അരൂപിം അത്താനം പടിജാനാതീതി? കാമഞ്ചേത്ഥ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ, തഥാപി ഇമേ തിത്ഥിയാ നാമ അനവട്ഠിതചിത്താ ഥുസരാസിമ്ഹി നിഖാതഖാണുകോ വിയ ചഞ്ചലാതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ നാമ ഉമ്മത്തകോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സഞ്ഞായാതി പകതിസഞ്ഞായ. ഉപ്പാദനിരോധം ഇച്ഛതി അപരാപരം പവത്തായ സഞ്ഞായ ഉദയവയദസ്സനതോ. തഥാപി ‘‘സഞ്ഞാ സഞ്ഞാ’’തി പവത്തസമഞ്ഞം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തസ്സ ച അവിച്ഛേദം പരികപ്പേന്തോ സസ്സതം മഞ്ഞതി, തേനാഹ ‘‘അത്താനം പന സസ്സതം മഞ്ഞതീ’’തി.

തഥേവാതി യഥാ ‘‘രൂപീ അത്താ’’തി, ‘‘മനോമയോ അത്താ’’തി ച വാദദ്വയേ സഞ്ഞായ അത്തതോ അഞ്ഞതാ, തഥാ ചസ്സ അചേതനതാദിദോസപ്പസങ്ഗോ ദുന്നിവാരോ, തഥേവ ഇമസ്മിം വാദേ ദോസോ. തേനാഹ ‘‘തഥേവസ്സ ദോസം ദസ്സേന്തോ’’തി. മിച്ഛാദസ്സനേനാതി അത്തദിട്ഠിസങ്ഖാതേന മിച്ഛാഭിനിവേസേന. അഭിഭൂതത്താതി അനാദികാലഭാവിതഭാവേന അജ്ഝോത്ഥടത്താ നിവാരിതഞാണചാരത്താ. തം നാനത്തം അജാനന്തോതി യേന സന്തതിഘനേന, സമൂഹഘനേന ച വഞ്ചിതോ ബാലോ പബന്ധവസേന പവത്തമാനം ധമ്മസമൂഹം മിച്ഛാഗാഹവസേന ‘‘അത്താ’’തി, ‘‘നിച്ചോ’’തി ച അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി, തം ഏകത്തസഞ്ഞിതം ഘനഗ്ഗഹണം വിനിഭുജ്ജ യാഥാവതോ ജാനനം ഘനവിനിബ്ഭോഗോ, സബ്ബേന സബ്ബം തിത്ഥിയാനം സോ നത്ഥീതി അയമ്പി പരിബ്ബാജകോ താദിസസ്സ ഞാണസ്സ പരിപാകസ്സ അഭാവതോ വുച്ചമാനമ്പി നാഞ്ഞാസി. തേന വുത്തം ‘‘ഭഗവതാ വുച്ചമാനമ്പി തം നാനത്തം അജാനന്തോ’’തി. സഞ്ഞാ നാമായം നാനാരമ്മണാ നാനാക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി, വേതി ചാതി സഞ്ഞായ ഉപ്പാദനിരോധം പസ്സന്തോപി സഞ്ഞാമയം സഞ്ഞാഭൂതം അത്താനം പരികപ്പേത്വാ യഥാവുത്തഘനവിനിബ്ഭോഗാഭാവതോ നിച്ചമേവ കത്വാ മഞ്ഞതി ദിട്ഠിമഞ്ഞനായ. തഥാഭൂതസ്സ ച തസ്സ സണ്ഹസുഖുമപരമഗമ്ഭീരധമ്മതാ ന ഞായതേവാതി വുത്തം ‘‘ദുജ്ജാനം ഖോ’’തിആദി.

ദിട്ഠിആദീസു ‘‘ഏവമേത’’ന്തി ദസ്സനം അഭിനിവിസനം ദിട്ഠി. തസ്സാ ഏവ പുബ്ബഭാഗഭൂതം ‘‘ഏവമേത’’ന്തി നിജ്ഝാനവസേന ഖമനം ഖന്തി. തഥാ രോചനം രുചി. ‘‘അഞ്ഞഥാ’’തിആദി തേസം ദിട്ഠിആദീനം വിഭജിത്വാ ദസ്സനം. തത്ഥ അഞ്ഞഥാതി യഥാ അരിയവിനയേ അന്തദ്വയം അനുപഗ്ഗമ്മ മജ്ഝിമാ പടിപദാവസേന ദസ്സനം ഹോതി, തതോ അഞ്ഞഥായേവ. അഞ്ഞദേവാതി യം പരമത്ഥതോ വിജ്ജതി ഖന്ധായതനാദി, തസ്സ ച അനിച്ചതാദി, തതോ അഞ്ഞദേവ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനം അത്താനം സസ്സതാദി തേ ഖമതി ചേവ രുച്ചതി ച. ആയുഞ്ജനം അനുയുഞ്ജനം ആയോഗോ, തേനാഹ ‘‘യുത്തപയുത്തതാ’’തി. പടിപത്തിയാതി പരമത്തചിന്തനാദിപരിബ്ബാജകപടിപത്തിയാ. ദുജ്ജാനമേതം ധമ്മതം ത്വം ‘‘അയം പരമത്ഥോ, അയം സമ്മുതീ’’തി ഇമസ്സ വിഭാഗസ്സ ദുബ്ബിഭാഗത്താ. ‘‘യദി ഏതം ദുജ്ജാനം, തം താവ തിട്ഠതു, ഇമം പനത്ഥം ഭഗവന്തം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ യഥാ പടിപജ്ജി, തം ദസ്സേതും ‘‘അഥ പരിബ്ബാജകോ’’തിആദി വുത്തം. അഞ്ഞോ വാ സഞ്ഞതോതി സഞ്ഞാസഭാവതോ അഞ്ഞോ സഭാവോ വാ അത്താ ഹോതൂതി അത്ഥോ. അസ്സാതി അത്തനോ.

ലോകീയതി ദിസ്സതി ഏത്ഥ പുഞ്ഞപാപം, തബ്ബിപാകോ ചാതി ലോകോ, അത്താ. സോ ഹിസ്സ കാരകോ, വേദകോ ചാതി ഇച്ഛിതോ. ദിട്ഠിഗതന്തി ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൩൧; ഉദാ. ൫൫) നയപ്പവത്തം ദിട്ഠിഗതം. ന ഹേസ ദിട്ഠാഭിനിവേസോ ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥനിസ്സിതോ തദസംവത്തനതോ. യോ ഹി തദാവഹോ, സോ തംനിസ്സിതോതി വത്തബ്ബതം ലഭേയ്യ യഥാ തം പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരോ. ഏതേനേവ തസ്സ ന ധമ്മനിസ്സിതതാപി സംവണ്ണിതാ ദട്ഠബ്ബാ. ആദിബ്രഹ്മചരിയസ്സാതി ആദിബ്രഹ്മചരിയം, തദേവ ആദിബ്രഹ്മചരിയകം യഥാ ‘‘വിനയോ ഏവ വേനയികോ’’തി, (പാരാ. അട്ഠ. ൨൧) തേനാഹ ‘‘സിക്ഖത്തയസങ്ഖാതസ്സാ’’തിആദി. ദിട്ഠാഭിനിവേസസ്സ സംസാരവട്ടേ നിബ്ബിദാവിരാഗനിരോധുപസമാസംവത്തനം വട്ടന്തോഗധത്താ, തസ്സ വട്ടസമ്ബന്ധനതോ ച. തഥാ അഭിഞ്ഞാസമ്ബോധനിബ്ബാനാസംവത്തനഞ്ച ദട്ഠബ്ബം. അഭിജാനനായാതി ഞാതപരിഞ്ഞാവസേന അഭിജാനനത്ഥായ. സമ്ബുജ്ഝനത്ഥായാതി തീരണപഹാനപരിഞ്ഞാവസേന സമ്ബോധനത്ഥായാതി വദന്തി. അഭിജാനനായാതി അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാവസേന ജാനനായ, തം പന വട്ടസ്സ പച്ചക്ഖകരണമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പച്ചക്ഖകിരിയായാ’’തി. സമ്ബുജ്ഝനത്ഥായാതി പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന പടിവേധായ.

കാമം തണ്ഹാപി ദുക്ഖസഭാവാ, തസ്സാ പന സമുദയഭാവേന വിസും ഗഹിതത്താ ‘‘തണ്ഹം ഠപേത്വാ’’തി വുത്തം. പഭാവനതോ ഉപ്പാദനതോ. ദുക്ഖം പഭാവേന്തീപി തണ്ഹാ അവിജ്ജാദിപച്ചയന്തരസഹിതാ ഏവ പഭാവേതി, ന കേവലാതി ആഹ ‘‘സപ്പച്ചയാ’’തി. ഉഭിന്നം അപ്പവത്തീതി ഉഭിന്നം അപ്പവത്തിനിമിത്തം, നപ്പവത്തന്തി ഏത്ഥ ദുക്ഖസമുദയാ ഏതസ്മിം വാ അധിഗതേതി അപ്പവത്തി. ദുക്ഖനിരോധം നിബ്ബാനം ഗച്ഛതി അധിഗച്ഛതി, തദത്ഥം പടിപദാ ചാതി ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീപടിപദാ. മഗ്ഗപാതുഭാവോതി അഗ്ഗമഗ്ഗസമുപ്പാദോ. ഫലസച്ഛികിരിയാതി അസേക്ഖഫലാധിഗമോ. ആകാരന്തി തം ഗമനലിങ്ഗം.

൪൨൧. സമന്തതോ നിഗ്ഗണ്ഹനവസേന തോദനം വിജ്ഝനം സന്നിതോദകം, വാചായാതി ച പച്ചത്തേ കരണവചനന്തി ആഹ ‘‘വചനപതോദേനാ’’തി. സജ്ഝബ്ഭരിതന്തി സമന്തതോ ഭുസം അരിതം അകംസൂതി സതമത്തേഹി തുത്തകേഹി വിയ തിംസസതമത്താ പരിബ്ബാജകാ വാചാപതോദനേഹി തുദിംസു സഭാവതോ വിജ്ജമാനന്തി പരമത്ഥസഭാവതോ ഉപലബ്ഭമാനം, നപകതിആദി വിയ അനുപലബ്ഭമാനം. തച്ഛന്തി സച്ചം. തഥന്തി അവിപരീതം ലോകുത്തരധമ്മേസൂതി വിസയേ ഭുമ്മം തേ ധമ്മേ വിസയം കത്വാ. ഠിതസഭാവന്തി അവട്ഠിതസഭാവം, തദുപ്പാദകന്തി അത്ഥോ. ലോകുത്തരധമ്മനിയാമതന്തി ലോകുത്തരധമ്മസമ്പാപനനിയാമേന നിയതം, തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധാനഞ്ഹീ’’തിആദി. ഏദിസാതി ‘‘ധമ്മട്ഠിതത’’ന്തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരാ.

ചിത്തഹത്ഥിസാരിപുത്തപോട്ഠപാദവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൨൨. സുഖുമേസു അത്ഥന്തരേസൂതി ഖന്ധായതനാദീസു സുഖുമഞാണഗോചരേസു ധമ്മേസു. കുസലോതി പുബ്ബേ ബുദ്ധസാസനേ കതപരിചയതായ ഛേകോ അഹോസി. ഗിഹിഭാവേ ആനിസംസകഥായകഥിതത്താ സീലവന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ തഥാ കഥനേന വിബ്ഭമനേ നിയോജിതത്താ ഇദാനി സയമ്പി സീലവാ ഏവ ഹുത്വാ ഛ വാരേ (ധ. പ. അട്ഠ. ൩൭; ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.൬൯) വിബ്ഭമി. കമ്മസരിക്ഖകേന ഹി ഫലേന ഭവിതബ്ബം. മഹാസാവകസ്സ കഥിതേതി മഹാസാവകസ്സ മഹാകോട്ഠികത്ഥേരസ്സ അപസാദനകഥിതനിമിത്തം. പതിട്ഠാതും അസക്കോന്തോതി സാസനേ പതിട്ഠം ലദ്ധും അസക്കോന്തോ.

൪൨൩. പഞ്ഞാചക്ഖുനോ നത്ഥിതായാതി സുവുത്തദുരുത്തസമവിസമദസ്സനസമത്ഥപഞ്ഞാചക്ഖുനോ അഭാവേന. ചക്ഖുമാതി ഏത്ഥ യാദിസേന ചക്ഖുനാ പുരിസോ ‘‘ചക്ഖുമാ’’തി വുത്തോ, തം ദസ്സേതും ‘‘സുഭാസിതാ’’തിആദി വുത്തം. ഏകകോട്ഠാസാതി ഏകന്തികാ, നിബ്ബാനാവഹഭാവേന നിച്ഛിതാതി അധിപ്പായോ. ഠപിതാതി വവത്ഥാപിതാ. ന ഏകകോട്ഠാസാ ന ഏകന്തികാ, ന നിബ്ബാനാവഹഭാവേന നിച്ഛിതാ വട്ടന്തോഗധഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

ഏകംസികധമ്മവണ്ണനാ

൪൨൫. ‘‘കസ്മാ ആരഭീ’’തി കാരണം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അനിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥ’’ന്തി പയോജനം വിസ്സജ്ജിതം. സതി ഹി ഫലസിദ്ധിയം ഹേതുസിദ്ധോയേവ ഹോതീതി. പഞ്ഞാപിതനിട്ഠായാതി പവേദിതവിമുത്തിമഗ്ഗസ്സ, വട്ടദുക്ഖപരിയോസാനം ഗച്ഛതി ഏതായാതി ‘‘നിട്ഠാ’’തി വിമുത്തി വുത്താ. നിട്ഠാമഗ്ഗോ ഹി ഇധ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘നിട്ഠാ’’തി വുത്തോ. തസ്സ ഹി അനിയ്യാനികതാ, നിയ്യാനികതാ ച വുച്ചതി, ന നിട്ഠായ. നിയ്യാനം വാ നിഗ്ഗമനം നിസ്സരണം, വട്ടദുക്ഖസ്സ വുപസമോതി അത്ഥോ. നിയ്യാനമേവ നിയ്യാനികം, ന നിയ്യാനികം അനിയ്യാനികം, സോ ഏവ ഭാവോ അനിയ്യാനികഭാവോ, തസ്സ ദസ്സനത്ഥന്തി യോജേതബ്ബം. ‘‘ഏവ’’ന്തി ‘‘നിബ്ബാനം നിബ്ബാന’’ന്തി വചനമത്തസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ വദതി, ന പന പരമത്ഥതോ തേസം സമയേ നിബ്ബാനപഞ്ഞാപനസ്സ ലബ്ഭനതോ, തേന വുത്തം ‘‘സാ ച ന നിയ്യാനികാ’’തിആദി. ലോകഥൂപികാദിവസേനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘അഞ്ഞോ പുരിസോ, അഞ്ഞാ പകതീ’’തി പകതിപുരിസന്തരാവബോധോ മോക്ഖോ, ബുദ്ധിആദിഗുണവിനിമുത്തസ്സ അത്തനോ സകത്തനി അവട്ഠാനം മോക്ഖോ, കായപവത്തിഗതിജാതിബന്ധാനം അപ്പമജ്ജനവസേന അപ്പവത്തോ മോക്ഖോ, യഞ്ഞേഹി ജുതേന പരേന പുരിസേന സലോകതാ മോക്ഖോ, സമീപതാ മോക്ഖോ, സഹയോഗോ മോക്ഖോതി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാപഞ്ഞത്താതി പഞ്ഞത്തപ്പകാരാ ഹുത്വാ ന നിയ്യാതി, യേനാകാരേന ‘‘നിട്ഠാ പാപുണീയതീ’’തി തേഹി പവേദിതാ, തേനാകാരേന തസ്സാ അപ്പത്തബ്ബതോ ന നിയ്യാതി. പണ്ഡിതേഹി പടിക്ഖിത്താതി ‘‘നായം നിട്ഠാ പടിപദാ വട്ടസ്സ അനതിക്കമനതോ’’തി ബുദ്ധാദീഹി പണ്ഡിതേഹി പടിക്ഖിത്താ. നിവത്തതീതി പടിക്ഖേപസ്സ കാരണവചനം, തസ്മാ തേഹി പഞ്ഞത്താ നിട്ഠാ പടിപദാ ന നിയ്യാതി, അഞ്ഞദത്ഥു തംസമങ്ഗിനം പുഗ്ഗലം സംസാരേ ഏവ പരിബ്ഭമാപേന്തീ നിവത്തതി.

പധാനം ജാനനം നാമ പച്ചക്ഖതോ ജാനനം തസ്സ പമാണജേട്ഠഭാവതോ, ഇതരസ്സ സംസയാനുബദ്ധത്താതി വുത്തം ‘‘ജാനം പസ്സ’’ന്തി. തേനേത്ഥ ദസ്സനേന ജാനനം വിസേസേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തുമ്ഹാകം ഏകന്തസുഖേ ലോകേ പച്ചക്ഖതോ ഞാണദസ്സനം അത്ഥീതി. ജാനന്തി വാ തസ്സ ലോകസ്സ അനുമാനവിസയതം പുച്ഛതി, പസ്സന്തി പച്ചക്ഖതോ ഗോചരതം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – അപി തുമ്ഹാകം ലോകോ പച്ചക്ഖതോ ഞാതോ, ഉദാഹു അനുമാനതോതി.

യസ്മാ ലോകേ പച്ചക്ഖഭൂതോ അത്ഥോ ഇന്ദ്രിയഗോചരഭാവേന പാകടോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബാനീ’’തിആദി. ദിട്ഠപുബ്ബാനീതി ദിട്ഠവാ, ദസ്സനഭൂതേന, തദനുഗതേന ച ഞാണേന ഗഹിതപുബ്ബാനീതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സരീരസണ്ഠാനാദീനീ’’തി വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. ‘‘അപ്പാടിഹീരക ത’’ന്തി അനുനാസികലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘അപ്പാടിഹീരകം ത’’ന്തി ‘‘അപ്പാടിഹീരം കത’’ന്തി ഏവമേത്ഥ വണ്ണേന്തി. പടിപക്ഖഹരണതോ പടിഹാരിയം, തദേവ പാടിഹാരിയം, ഉത്തരവിരഹിതം വചനം. പാടിഹാരിയമേവേത്ഥ ‘‘പാടിഹീരക’’ന്തി വാ വുത്തം. ന പാടിഹീരകം അപ്പാടിഹീരകം പരേഹി വുച്ചമാനഉത്തരേഹി സഉത്തരത്താ, തേനാഹ ‘‘പടിഹരണവിരഹിത’’ന്തി. സഉത്തരഞ്ഹി വചനം തേന ഉത്തരേന പടിഹാരീയതി അതിവിപരിവത്തീയതി. തതോ ഏവ നിയ്യാനസ്സ പടിഹരണമഗ്ഗസ്സ അഭാവതോ ‘‘അനിയ്യാനിക’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി.

൪൨൬. വിലാസോ ലീളാ. ആകപ്പോ കേസബന്ധവത്ഥഗ്ഗഹണം ആദിആകാരവിസേസോ, വേസസംവിധാനം വാ. ആദി-സദ്ദേന ഭാവാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ഭാവോ’’തി ച ചാതുരിയം വേദിതബ്ബം.

തയോഅത്തപടിലാഭവണ്ണനാ

൪൨൮. ആഹിതോ അഹം മാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോതി ആഹ ‘‘അത്തപടിലാഭോതി അത്തഭാവപടിലാഭോ’’തി. കാമഭവം ദസ്സേതി തസ്സ ഇതരദ്വയത്തഭാവതോ ഓളാരികത്താ. രൂപഭവം ദസ്സേതി ഝാനമനേന നിബ്ബത്തം ഹുത്വാ രൂപീഭാവേന ഉപലബ്ഭനതോ. സംകിലേസികാ ധമ്മാ നാമ ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ തദഭാവേ കസ്സചി സംകിലേസസ്സാപി അസമ്ഭവതോ. വോദാനിയാ ധമ്മാ നാമ സമഥവിപസ്സനാ താസം വസേന സബ്ബസോ ചിത്തവോദാനസ്സ സിജ്ഝനതോ.

൪൨൯. പടിപക്ഖധമ്മാനം അസമുച്ഛേദേ പന ന കദാചിപി അനവജ്ജധമ്മാനം പാരിപൂരീ, വേപുല്ലം വാ സമ്ഭവതി, സമുച്ഛേദേ പന സതി ഏവ സമ്ഭവതീതി മഗ്ഗപഞ്ഞാഫലപഞ്ഞാ-ഗ്ഗഹണം. താ ഹി സകിം പരിപുണ്ണാ പരിപുണ്ണാ ഏവ അപരിഹാനധമ്മത്താ. തരുണപീതീതി ഉപ്പന്നമത്താ അലദ്ധാസേവനാ ദുബ്ബലാ പീതി. ബലവതുട്ഠീതി പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിയാ ലദ്ധാസേവനാ ഉപരിവിസേസാധിഗമസ്സ പച്ചയഭൂതാ ഥിരതരാ പീതി. ‘‘യം അവോചുമ്ഹാ’’തിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യം വോഹാരം ‘‘സംകിലേസികവോദാനിയധമ്മാനം പഹാനാഭിവുദ്ധിനിട്ഠം പഞ്ഞായ പാരിപൂരിവേപുല്ലഭൂതം ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അപരപ്പച്ചയേന ഞാണേന പച്ചക്ഖതോ സമ്പാദേത്വാ വിഹരിസ്സതീ’’തി കഥയിമ്ഹ. തത്ഥ തസ്മിം വിഹാരേ തസ്സ മമ ഓവാദകരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം വുത്തപ്പകാരേന വിഹരണനിമിത്തം പമോദപ്പഭാവിതാ പീതി ച ഭവിസ്സതി, തസ്സാ ച പച്ചയഭൂതം പസ്സദ്ധിദ്വയം സമ്മദേവ ഉപട്ഠിതാ സതി ച ഉക്കംസഗതം ഞാണഞ്ച തഥാഭൂതോ ച സോ വിഹാരോ. സന്തപണീതതായ അതപ്പകോ അനഞ്ഞസാധാരണോ സുഖവിഹാരോതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി.

പഠമജ്ഝാനേ പടിലദ്ധമത്തേ ഹീനഭാവതോ പീതി ദുബ്ബലാ പാമോജ്ജപക്ഖികാ, സുവിഭാവിതേ പന തസ്മിം പഗുണേ സാ പണീതാ ബലവഭാവതോ പരിപുണ്ണകിച്ചാ പീതീതി വുത്തം ‘‘പഠമജ്ഝാനേ പാമോജ്ജാദയോ ഛപി ധമ്മാ ലബ്ഭന്തീ’’തി. ‘‘സുഖോ വിഹാരോ’’തി ഇമിനാ സമാധി ഗഹിതോ. സുഖം ഗഹിതന്തി അപരേ, തേസം മതേന സന്തസുഖതായ ഉപേക്ഖാ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ ‘‘സുഖ’’ന്തി ഇച്ഛിതാ, തേനാഹ ‘‘തഥാ ചതുത്ഥേ’’തിആദി. പാമോജ്ജം നിവത്തതീതി ദുബ്ബലപീതിസങ്ഖാതം പാമോജ്ജം ഛസു ധമ്മേസു നിവത്തതി ഹായതി. വിതക്കവിചാരക്ഖോഭവിരഹേന ദുതിയജ്ഝാനേ സബ്ബദാ പീതി ബലവതീ ഏവ ഹോതി, ന പഠമജ്ഝാനേ വിയ കദാചി ദുബ്ബലാ. സുദ്ധവിപസ്സനാ പാദകജ്ഝാനമേവാതി ഉപരി മഗ്ഗം അകഥേത്വാ കേവലം വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാനം കഥിതം. ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി സദ്ധിം വിപസ്സനാ കഥിതാതി വിപസ്സനായ പാദകഭാവേന ഝാനാനി കഥേത്വാ തതോ പരം വിപസ്സനാപുബ്ബകാ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ കഥിതാതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തി കഥിതാതി പഠമജ്ഝാനികാദികാ ഫലസമാപത്തിയോ അകഥേത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനികാ ഏവ ഫലസമാപത്തി കഥിതാ. പീതിവേവചനമേവ കത്വാതി ദ്വിന്നം പീതീനം ഏകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ അനുപ്പജ്ജനതോ പാമോജ്ജം പീതിവേവചനമേവ കത്വാ. പീതിസുഖാനം അപരിച്ചത്തത്താ, ‘‘സുഖോ ച വിഹാരോ’’തി സാതിസയസ്സ സുഖവിഹാരസ്സ ഗഹിതത്താ ച ദുതിയജ്ഝാനികഫലസമാപത്തി നാമ കഥിതാ. കാമം പഠമജ്ഝാനേപി പീതിസുഖാനി ലബ്ഭന്തി, താനി പന വിതക്കവിചാരക്ഖോഭേന ന സന്തപണീതാനി, സന്തപണീതാനി ച ഇധാധിപ്പേതാനി.

൪൩൨-൪൩൭. വിഭാവനത്ഥോതി പകാസനത്ഥോ സരൂപതോ നിരൂപനത്ഥോ, തേനാഹ ‘‘അയം സോ’’തിആദി. നന്തി ഓളാരികം അത്തപടിലാഭം. സപ്പടിഹരണന്തി പരേന ചോദിതവചനേന സപരിഹാരം സഉത്തരം. തുച്ഛോതി മുസാ അഭൂതോ. സ്വേവാതി സോ ഏവ അത്തപടിലാഭോ. തസ്മിം സമയേ ഹോതീതി തസ്മിം പച്ചുപ്പന്നസമയേ വിജ്ജമാനോ ഹോതി. അത്തപടിലാഭോത്വേവ നിയ്യാതേസി, ന നം സരൂപതോ നീഹരിത്വാ ദസ്സേസി. രൂപാദയോ ചേത്ഥ ധമ്മാതി രൂപവേദനാദയോ ഏവ ഏത്ഥ ലോകേ സഭാവധമ്മാ. അത്തപടിലാഭോതി പന തേ രൂപാദികേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ ഉപാദായ പഞ്ഞത്തി, തേനാഹ ‘‘നാമമത്തമേത’’ന്തി. നാമപണ്ണത്തിവസേനാതി നാമഭൂതപഞ്ഞത്തിമത്തതാവസേന.

൪൩൮. ഏവഞ്ച പന വത്വാതി ‘‘അത്തപടിലാഭോതി രൂപാദികേ ഉപാദായ പഞ്ഞത്തിമത്ത’’ന്തി ഇമമത്ഥം ‘‘യസ്മിം ചിത്ത സമയേ’’തിആദിനാ വത്വാ. പടിപുച്ഛിത്വാ വിനയനത്ഥന്തി യഥാ പരേ പുച്ഛേയ്യും, തേനാകാരേന കാലവിഭാഗതോ പടിപദാനി പുച്ഛിത്വാ തസ്സ അത്ഥസ്സ ഞാപനവസേന വിനയനത്ഥം. തസ്മിം സമയേ സച്ചോ അഹോസീതി തസ്മിം അതീതസമയേ ഉപാദാനസ്സ വിജ്ജമാനതായ സച്ചഭൂതോ വിജ്ജമാനോ വിയ വത്തബ്ബോ അഹോസി, ന പന അനാഗതോ ഇദാനി പച്ചുപ്പന്നോ വാ അത്തപടിലാഭോ തദുപാദാനസ്സ തദാ അവിജ്ജമാനത്താ. യേ തേ അതീതാ ധമ്മാ അതീതസമയേ അതീതത്തപടിലാഭസ്സ ഉപാദാനഭൂതാ രൂപാദയോ. തേ ഏതരഹി നത്ഥി നിരുദ്ധത്താ. തതോ ഏവ അഹേസുന്തി സങ്ഖ്യം ഗതാ. തസ്മാതി തസ്മിംയേവ സമയേ ലബ്ഭനതോ. സോപി തദുപാദാനോ മേ അത്തപടിലാഭോ തസ്മിംയേവ അതീതസമയേ സച്ചോ ഭൂതോ വിജ്ജമാനോ വിയ അഹോസി. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനന്തി അനാഗതാനഞ്ചേവ പച്ചുപ്പന്നാനഞ്ച രൂപധമ്മാനം ഉപാദാനഭൂതാനം തദാ തസ്മിം അതീതസമയേ അഭാവാ തദുപാദാനോ അനാഗതോ പച്ചുപ്പന്നോ ച അത്തപടിലാഭോ തസ്മിം അതീതസമയേ മോഘോ തുച്ഛോ മുസാ നത്ഥീതി അത്ഥോ. നാമമത്തമേവാതി സമഞ്ഞാമത്തമേവ. അത്തപടിലാഭം പടിജാനാതി പരമത്ഥതോ അനുപലബ്ഭമാനത്താ.

‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ യേ തേ അനാഗതാ ധമ്മാ, തേ ഏതരഹി നത്ഥി, ‘‘ഭവിസ്സന്തീ’’തി പന സങ്ഖ്യം ഗമിസ്സന്തി, തസ്മാ സോപി മേ അത്തപടിലാഭോ തസ്മിംയേവ സമയേ സച്ചോ ഭവിസ്സതി. അതീതപച്ചുപ്പന്നാനം പന ധമ്മാനം തദാ അഭാവാ തസ്മിം സമയേ മോഘോ അതീതോ മോഘോ പച്ചുപ്പന്നോ. യേ ഇമേ പച്ചുപ്പന്നാ ധമ്മാ, തേ ഏതരഹി അത്ഥി, തസ്മാ യോയം മേ അത്തപടിലാഭോ, സോ ഇദാനി സച്ചോ. അതീതാനാഗതാനം പന ധമ്മാനം ഇദാനി അഭാവാ തസ്മിം സമയേ മോഘോ അതീതോ മോഘോ അനാഗതോതി ഏവം അത്ഥതോ നാമമത്തമേവ അത്തപടിലാഭം പടിജാനാതീതി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി.

൪൩൯-൪൪൩. സംസന്ദിതുന്തി സമാനേതും. യസ്മിം സമയേ ഖീരം ഹോതീതി യസ്മിം കാലേ ഭൂതുപാദായസഞ്ഞിതം ഉപാദാനവിസേസം ഉപാദായ ഖീരപഞ്ഞത്തി ഹോതി. ന തസ്മിം…പേ… ഗച്ഛതി ഖീരപഞ്ഞത്തിഉപാദാനസ്സ ദധിആദിപഞ്ഞത്തിയാ അനുപാദാനതോ. പടിനിയതവത്ഥുകാ ഹി ഏകാ ലോകസമഞ്ഞാ, തേനാഹ ‘‘യേ ധമ്മേ ഉപാദായാ’’തിആദി. തത്ഥ സങ്ഖായതി ഏതായാതി സങ്ഖാ, പഞ്ഞത്തി. നിദ്ധാരേത്വാ വചന്തി വദന്തി ഏതായാതി നിരുത്തി. നമന്തി ഏതേനാതി നാമം. വോഹരന്തി ഏതേനാതി വോഹാരോ, പഞ്ഞത്തിയേവ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാതി ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തിആദിനാ ഖീരേ വുത്തനയം ദധിആദീസു അതിദിസതി.

സമനുജാനനമത്തകാനീതി ‘‘ഇദം ഖീരം, ഇദം ദധീ’’തിആദിനാ താദിസേ ഭൂതുപാദായരൂപവിസേസേ ലോകേ പരമ്പരാഭതം പഞ്ഞത്തിം അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ സമനുജാനനം വിയ പച്ചയവിസേസവിസിട്ഠം രൂപാദിഖന്ധസമൂഹം ഉപാദായ ‘‘ഓളാരികോ അത്തപടിലാഭോ’’തി ച ‘‘മനോമയോ അത്തപടിലാഭോ’’തി ച ‘‘അരൂപോ അത്തപടിലാഭോ’’തി ച തഥാ തഥാ സമനുജാനനമത്തകാനി, ന ച തബ്ബിനിമുത്തോ ഉപാദാനതോ അഞ്ഞോ കോചി അത്ഥോ അത്ഥീതി അത്ഥോ. നിരുത്തിമത്തകാനീതി സദ്ദനിരുത്തിയാ ഗഹണൂപായമത്തകാനി. ‘‘സത്തോ ഫസ്സോതി ഹി സദ്ദഗ്ഗഹണുത്തരകാലം തദനുവിദ്ധപണ്ണത്തിഗ്ഗഹണമുഖേനേവ തദത്ഥാവബോധോ. വചനപഥമത്തകാനീതി തസ്സേവ വേവചനം. വോഹാരമത്തകാനീതി തഥാ തഥാ വോഹാരമത്തകാനി. നാമപണ്ണത്തിമത്തകാനീതി തസ്സേവ വേവചനം, തംതംനാമപഞ്ഞാപനമത്തകാനി. സബ്ബമേതന്തി ‘‘അത്തപടിലാഭോ’’തി വാ ‘‘സത്തോ’’തി വാ ‘‘പോസോ’’തി വാ സബ്ബമേതം വോഹാരമത്തകം പരമത്ഥതോ അനുപലബ്ഭനതോ, തേനാഹ ‘‘യസ്മാ പരമത്ഥതോ സത്തോ നാമ നത്ഥീ’’തിആദി.

യദി ഏവം കസ്മാ തം ബുദ്ധേഹിപി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധാനം പന ദ്വേ കഥാ’’തിആദി. സമ്മുതിയാ വോഹാരസ്സ കഥനം സമ്മുതികഥാ. പരമത്ഥസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ കഥനം പരമത്ഥകഥാ. അനിച്ചാദികഥാപി പരമത്ഥസന്നിസ്സിതകഥാ പരമത്ഥകഥാതി കത്വാ പരമത്ഥകഥാ. പരമത്ഥധമ്മോ ഹി ‘‘അനിച്ചോ, ദുക്ഖോ, അനത്താ’’തി ച വുച്ചതി, ന സമ്മുതിധമ്മോ. കസ്മാ പനേവം ദുവിധാ ബുദ്ധാനം കഥാപവത്തീതി തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘തത്ഥ യോ’’തിആദിനാ. യസ്മാ പരമത്ഥകഥായ സച്ചസമ്പടിവേധോ, അരിയസച്ചകഥാ ച സിഖാപ്പത്താ ദേസനാ, തസ്മാ വിനേയ്യപുഗ്ഗലവസേന സമ്മുതികഥം കഥേന്തോപി ഭഗവാ പരമത്ഥകഥംയേവ കഥേതീതി ആഹ ‘‘തസ്സ ഭഗവാ ആദിതോവ…പേ… കഥേതീ’’തി, തേനാഹ ‘‘തഥാ’’തിആദി, തേനസ്സ കത്ഥചി സമ്മുതികഥാപുബ്ബികാ പരമത്ഥകഥാ ഹോതി പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന, കത്ഥചി പരമത്ഥകഥാപുബ്ബികാ സമ്മുതികഥാ. ഇതി വിനേയ്യദമനകുസലസ്സ സത്ഥു വിനേയ്യജ്ഝാസയവസേന തഥാ തഥാ ദേസനാപവത്തീതി ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥ പന ഭഗവാ ധമ്മതം അവിജഹന്തോ ഏവ സമ്മുതിം അനുവത്തതി, സമ്മുതിം അപരിച്ചജന്തോയേവ ധമ്മതം വിഭാവേതി, ന തത്ഥ അഭിനിവേസാതിധാവനാനി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ജനപദനിരുത്തിം നാഭിനിവിസേയ്യ, സമഞ്ഞം നാതിധാവേയ്യാ’’തി.

പഠമം സമ്മുതിം കത്വാ കഥനം പന വേനേയ്യവസേന യേഭുയ്യേന ബുദ്ധാനം ആചിണ്ണന്തി തം കാരണേന സദ്ധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘പകതിയാ പനാ’’തിആദിമാഹ. നനു ച സമ്മുതി നാമ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനത്താ അഭൂതാ, തം കഥം ബുദ്ധാ കഥേന്തീതി ആഹ ‘‘സമ്മുതികഥം കഥേന്താപീ’’തിആദി. സച്ചമേവാതി തഥമേവ. സഭാവമേവാതി സമ്മുതിഭാവേന തംസഭാവമേവ, തേനാഹ ‘‘അമുസാവാ’’തി. പരമത്ഥസ്സ പന സച്ചാദിഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

ഇമേസം പന സമ്മുതിപരമത്ഥാനം കോ വിസേസോ? യസ്മിം ഭിന്നേ, ബുദ്ധിയാ വാ അവയവവിനിബ്ഭോഗേ കതേ ന തംസഞ്ഞാ, സോ ഘടപടാദിപ്പഭേദോ സമ്മുതി, തബ്ബിപരിയായതോ പരമത്ഥോ. ന ഹി കക്ഖളഫുസനാദിസഭാവേ അയം നയോ ലബ്ഭതി. ഏവം സന്തേപി വുത്തനയേന സമ്മുതിപി സച്ചസഭാവാ ഏവാതി ആഹ ‘‘ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസീ’’തിആദി.

ഇദാനി നേസം സച്ചസഭാവം കാരണേന ദസ്സേന്തോ ‘‘സങ്കേതവചനം സച്ചന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സങ്കേതവചനം സച്ചം വിസംവാദനാഭാവതോ. തത്ഥ ഹേതുമാഹ ‘‘ലോകസമ്മുതികാരണ’’ന്തി. ലോകസിദ്ധാ ഹി സമ്മുതി സങ്കേതവചനസ്സ അവിസംവാദനതായ കാരണം. പരമോ ഉത്തമോ അത്ഥോ പരമത്ഥോ, ധമ്മാനം യഥാഭൂതസഭാവോ. തസ്സ വചനം സച്ചം യാഥാവതോ അവിസംവാദനവസേന ച പവത്തനതോ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ധമ്മാനം ഭൂതലക്ഖണ’’ന്തി, സഭാവധമ്മാനം യോ ഭൂതോ അവിപരീതോ സഭാവോ, തസ്സ ലക്ഖണം അങ്ഗനം ഞാപനന്തി കത്വാ.

യദി തഥാഗതോ പരമത്ഥസച്ചം സമ്മദേവ അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ ഠിതോപി ലോകസമഞ്ഞം ഗഹേത്വാവ വദതി, കോ ഏത്ഥ ലോകിയമഹാജനേഹി വിസേസോതി ആഹ. ‘‘യാഹി തഥാഗതോ വോഹരതി അപരാമാസ’’ന്തിആദി. ലോകിയമഹാജനോ അപ്പഹീനപരാമാസത്താ ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ പരാമസന്തോ വോഹരതി, തഥാഗതോ പന സബ്ബസോ പഹീനപരാമാസത്താ അപരാമസന്തോ യസ്മാ ലോകസമഞ്ഞാഹി വിനാ ലോകിയോ അത്ഥോ ലോകേ കേനചി ദുവിഞ്ഞേയ്യോ, തസ്മാ താഹി തം വോഹരതി. തഥാ വോഹരന്തോ ഏവ ച അത്തനോ ദേസനാവിലാസേന വേനേയ്യസത്തേ പരമത്ഥസച്ചേ പതിട്ഠപേതി. ദേസനം വിനിവട്ടേത്വാതി ഹേട്ഠാ പവത്തിതകഥായ വിനിവട്ടേത്വാ വിവേചേത്വാ ദേസനം ‘‘അപരാമാസ’’ന്തി തണ്ഹാമാനപരാമാസപ്പഹാനകിത്തനേന അരഹത്തനികൂടേന നിട്ഠാപേസി. യം യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പോട്ഠപാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.