൧൦. സുഭസുത്തവണ്ണനാ

സുഭമാണവകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൪൪. ‘‘അചിരപരിനിബ്ബുതേ’’തി സത്ഥു പരിനിബ്ബുതഭാവസ്സ ചിരകാലതാപടിക്ഖേപേന ആസന്നതാ ദസ്സിതാ, കാലപരിച്ഛേദോ ന ദസ്സിതോതി തം പരിച്ഛേദതോ ദസ്സേതും ‘‘പരിനിബ്ബാനതോ ഉദ്ധം മാസമത്തേ കാലേ’’തി വുത്തം. തത്ഥ മത്ത-ഗ്ഗഹണേന കാലസ്സ അസമ്പുണ്ണതം ജോതേതി. തുദിസഞ്ഞിതോ ഗാമോ നിവാസോ ഏതസ്സാതി തോദേയ്യോ. തം പനേസ യസ്മാ സോണദണ്ഡോ വിയ ചമ്പം, കൂടദന്തോ വിയ ച ഖാണുമതം അജ്ഝാവസതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തസ്സ അധിപതിത്താ’’തി ഇസ്സരഭാവതോതി അത്ഥോ. സമാഹാരന്തി സന്നിചയം. പണ്ഡിതോ ഘരമാവസേതി യസ്മാ അപ്പതരപ്പതരേപി വയമാനേ ഭോഗാ ഖിയന്തി, അപ്പതരപ്പതരേപി സഞ്ചിയമാനേ വഡ്ഢന്തി, തസ്മാ വിഞ്ഞുജാതികോ കിഞ്ചി വയം അകത്വാ ആയമേവ ഉപ്പാദേന്തോ ഘരാവാസം അനുതിട്ഠേയ്യാതി ലോഭാദേസിതം പടിപത്തിം ഉപദിസതി.

അദാനമേവ സിക്ഖാപേത്വാ ലോഭാഭിഭൂതതായ തസ്മിംയേവ ഘരേ സുനഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ലോഭവസികസ്സ ഹി ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ. അതിവിയ പിയായതി പുബ്ബപരിചയേന. പിണ്ഡായ പാവിസി സുഭം മാണവം അനുഗ്ഗണ്ഹിതുകാമോ. നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സസി കതോകാസസ്സ കമ്മസ്സ പടിബാഹിതും അസക്കുണേയ്യഭാവതോ.

ബ്രാഹ്മണചാരിത്തസ്സ ഭാവിതതം സന്ധായ, തഥാ പിതരം ഉക്കംസേന്തോ ച ‘‘ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ’’തി ആഹ. തം പവത്തിം പുച്ഛീതി സുതമേതം മയാ ‘‘മയ്ഹം പിതാ സുനഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ’’തി തുമ്ഹേഹി വുത്തം, കിമിദം സച്ചന്തി പുച്ഛി. തഥേവ വത്വാതി യഥാ പുബ്ബേ സുനഖസ്സ വുത്തം, തഥേവ വത്വാ. അവിസംവാദനത്ഥന്തി സച്ചാപനത്ഥം ‘‘തോദേയ്യബ്രാഹ്മണോ സുനഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ’’തി അത്തനോ വചനസ്സ അവിസംവാദനത്ഥം അവിസംവാദഭാവസ്സ ദസ്സനത്ഥന്തി അത്ഥോ. സബ്ബം ദസ്സേസീതി ബുദ്ധാനുഭാവേന സോ സുനഖോ തം സബ്ബം നേത്വാ ദസ്സേസി, ന ജാതിസ്സരതായ. ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഭുക്കരണം പന പുരിമജാതിസിദ്ധവാസനാവസേന. ചുദ്ദസ പഞ്ഹേ പുച്ഛിത്വാതി ‘‘ദിസ്സന്തി ഹി ഭോ ഗോതമ മനുസ്സാ അപ്പായുകാ, ദിസ്സന്തി ദീഘായുകാ. ദിസ്സന്തി ബവ്ഹാബാധാ, ദിസ്സന്തി അപ്പാബാധാ. ദിസ്സന്തി ദുബ്ബണ്ണാ, ദിസ്സന്തി വണ്ണവന്തോ. ദിസ്സന്തി അപ്പേസക്ഖാ, ദിസ്സന്തി മഹേസക്ഖാ. ദിസ്സന്തി അപ്പഭോഗാ, ദിസ്സന്തി മഹാഭോഗാ. ദിസ്സന്തി നീചകുലീനാ, ദിസ്സന്തി ഉച്ചാകുലീനാ. ദിസ്സന്തി ദുപ്പഞ്ഞാ, ദിസ്സന്തി പഞ്ഞാവന്തോ’’തി (മ. നി. ൩.൨൮൯). ഇമേ ചുദ്ദസ പഞ്ഹേ പുച്ഛിത്വാ, അങ്ഗസുഭതായ കിരേസ ‘‘സുഭോ’’തി നാമം ലഭി.

൪൪൫. ‘‘ഏകാ ച മേ കങ്ഖാ അത്ഥീ’’തി ഇമിനാ ഉപരി പുച്ഛിയമാനസ്സ പഞ്ഹസ്സ പഗേവ തേന അഭിസങ്ഖതഭാവം ദസ്സേതി. വിസഭാഗവേദനാതി ദുക്ഖവേദനാ. സാ ഹി കുസലകമ്മനിബ്ബത്തേ അത്തഭാവേ ഉപ്പജ്ജനകസുഖവേദനാപടിപക്ഖഭാവതോ ‘‘വിസഭാഗവേദനാ’’തി. കായം ഗാള്ഹാ ഹുത്വാ ബാധതി പീളേതീതി ‘‘ആബാധോ’’തി ച വുച്ചതി. ഏകദേസേ ഉപ്പജ്ജിത്വാതി സരീരസ്സ ഏകദേസേ ഉട്ഠിതാപി അയപട്ടേന ആബന്ധിത്വാ വിയ ഗണ്ഹാതി അപരിവത്തഭാവകരണതോ, ഏതേന ബലവരോഗോ ആബാധോ നാമാതി ദസ്സേതി. കിച്ഛജീവിതകരോതി അസുഖജീവിതാവഹോ, ഏതേന ദുബ്ബലോ അപ്പമത്തകോ രോഗോ ആതങ്കോതി ദസ്സേതി. ഉട്ഠാനന്തി സയനനിസജ്ജാദിതോ ഉട്ഠഹനം, തേന യഥാ തഥാ അപരാപരം സരീരസ്സ പരിവത്തനം വദതി. ഗരുകന്തി ഭാരിയം കിച്ഛസിദ്ധികം. കായേ ബലം ന ഹോതീതി ഏത്ഥാപി ‘‘ഗിലാനസ്സേവാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഹേട്ഠാ ചതൂഹി പദേഹി അഫാസുവിഹാരാഭാവം പുച്ഛിത്വാ ഇദാനി ഫാസുവിഹാരസബ്ഭാവം പുച്ഛതി, തേന സവിസേസോ ഫാസുവിഹാരോ പുച്ഛിതോതി ദട്ഠബ്ബോ, അസതിപി അതിസയത്ഥജോതനേ സദ്ദേ അതിസയത്ഥസ്സ ലബ്ഭനതോ യഥാ ‘‘അഭിരൂപായ ദേയ്യം ദാതബ്ബ’’ന്തി.

൪൪൭. കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാതി. ഏത്ഥ കാലോ നാമ ഉപസങ്കമനസ്സ യുത്തപത്തകാലോ. സമയോ നാമ തസ്സേവ പച്ചയസാമഗ്ഗീ, അത്ഥതോ തജ്ജം സരീരബലഞ്ചേവ തപ്പച്ചയപരിസ്സയാഭാവോ ച. ഉപാദാനം നാമ ഞാണേന തേസം ഗഹണം സല്ലക്ഖണന്തി ദസ്സേതും ‘‘കാലഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഫരിസ്സതീതി വഡ്ഢിസ്സതി.

൪൪൮. ചേതിയരട്ഠേതി ചേതിരട്ഠേ. യ-കാരേന ഹി പദം വഡ്ഢേത്വാ വുത്തം. ചേതിരട്ഠതോ അഞ്ഞം വിസുംയേവേകം രട്ഠന്തി ച വദന്തി. മരണപടിസംയുത്തന്തി മരണം നാമ താദിസാനം രോഗ വസേനേവ ഹോതീതി യേന രോഗേന തം ജാതം, തസ്സ സരൂപപുച്ഛാ, കാരണപുച്ഛാ, മരണഹേതുകചിത്തസന്താപപുച്ഛാ, തസ്സ ച സന്താപസ്സ സബ്ബലോകസാധാരണതാ, തഥാ മരണസ്സ ച അപ്പതികാരതാതി ഏവം ആദിനാ മരണപടിസംയുത്തം സമ്മോദനീയം കഥം കഥേസീതി ദസ്സേതും ‘‘ഭോ ആനന്ദാ’’തിആദി വുത്തം. ന രന്ധഗവേസീ മാരോ വിയ, ന വീമംസനാധിപ്പായോ ഉത്തരമാണവോ വിയാതി അധിപ്പായോ. യേസു ധമ്മേസൂതി വിമോക്ഖുപായേസു നിയ്യാനധമ്മേസു. ധരന്തീതി തിട്ഠന്തി, പവത്തന്തീതി അത്ഥോ.

൪൪൯. അത്ഥപ്പയുത്തതായ സദ്ദപയോഗസ്സ സദ്ദപ്പബന്ധലക്ഖണാനി തീണി പിടകാനി തദത്ഥഭൂതേഹി സീലാദീഹി ധമ്മക്ഖന്ധേഹി സങ്ഗയ്ഹന്തീതി വുത്തം ‘‘തീണി പിടകാനി തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹേത്വാ’’തി. സങ്ഖിത്തേന കഥിതന്തി ‘‘തിണ്ണം ഖന്ധാന’’ന്തി ഏവം ഗഹണതോ സാമഞ്ഞതോ ചാതി സങ്ഖേപേനേവ കഥിതം. ‘‘കതമേസം തിണ്ണ’’ന്തി അയം അദിട്ഠജോതനാ പുച്ഛാ, ന കഥേതുകമ്യതാ പുച്ഛാതി വുത്തം ‘‘വിത്ഥാരതോ പുച്ഛിസ്സാമീ ‘തി ചിന്തേത്വാ ‘കതമേസം തിണ്ണ’ന്തി ആഹാ’’തി. കഥേതുകമ്യതാഭാവേ പനസ്സ ഥേരസ്സ വചനതാ സിയാ.

സീലക്ഖന്ധവണ്ണനാ

൪൫൦-൪൫൩. സീലക്ഖന്ധസ്സാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ, തേന ‘‘അരിയസ്സ സമാധിക്ഖന്ധസ്സ…പേ… പതിട്ഠാപേസീ’’തി അയം ഏത്തകോ പാഠോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം തേനാഹ ‘‘തേസു ദസ്സിതേസൂ’’തി, ഉദ്ദേസവസേനാതി അധിപ്പായോ. ഭഗവതാ വുത്തനയേനേവാതി സാമഞ്ഞഫലദേസനാദീസു ഭഗവതാ ദേസിതനയേനേവ, തേനസ്സ സുത്തസ്സ സത്ഥുഭാസിതഭാവം ജിനവചനഭാവം ദസ്സേതി. സാസനേ ന സീലമേവ സാരോതി അരിയമഗ്ഗസാരേ ഭഗവതോ സാസനേ യഥാ ദസ്സിതം സീലം സാരോ ഏവ ന ഹോതി സാരവതോ മഹതോ രുക്ഖസ്സ പപടികട്ഠാനിയത്താ. യദി ഏവം കസ്മാ ഇധ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘കേവലഞ്ഹേതം പതിട്ഠാമത്തകമേവാ’’തി. ഝാനാദിഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ അധിഗന്തുകാമസ്സ അധിട്ഠാനമത്തം തത്ഥ അപ്പതിട്ഠിതസ്സ തേസം അസമ്ഭവതോ. അഥ വാ ന സീലമേവ സാരോതി കാമഞ്ചേത്ഥ സാസനേ ‘‘മഗ്ഗസീലം, ഫലസീല’’ന്തി ഇദം ലോകുത്തരസീലമ്പി സാരമേവ, തഥാപി ന സീലക്ഖന്ധോ ഏവ സാരോ അഥ ഖോ സമാധിക്ഖന്ധോപി പഞ്ഞാക്ഖന്ധോപി സാരോ ഏവാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. പുരിമോ ഏവ സാരോ, തേനാഹ ‘‘ഇതോ ഉത്തരീ’’തിആദി.

സമാധിക്ഖന്ധവണ്ണനാ

൪൫൪. കസ്മാ പനേത്ഥ ഥേരോ സമാധിക്ഖന്ധം പുട്ഠോ ഇന്ദ്രിയസംവരാദികേ വിസ്സജ്ജേസി, നനു ഏവം സന്തേ അഞ്ഞം പുട്ഠോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ അമ്ബം പുട്ഠോ ലബുജം ബ്യാകരോന്തോ വിയ ഹോതീതി ഈദിസീ ചോദനാ ഇധ അനോകാസാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കഥഞ്ച മാണവ ഭിക്ഖു…പേ… സമാധിക്ഖന്ധം ദസ്സേതുകാമോ ആരഭീ’’തി ആഹ, തേനേത്ഥ ഇന്ദ്രിയസംവരാദയോപി സമാധിഉപകാരതം ഉപാദായ സമാധിക്ഖന്ധപക്ഖികാനി ഉദ്ദിട്ഠാനീതി ദസ്സേതി രൂപജ്ഝാനാനേവ ആഗതാനി, ന അരൂപജ്ഝാനാനി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനദേസനാനന്തരം അഭിഞ്ഞാദേസനായ അവസരോതി കത്വാ. രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനപാദികാ ഹി സപരിഭണ്ഡാ ഛപി അഭിഞ്ഞായോ. ലോകിയാ അഭിഞ്ഞാ പന സിജ്ഝമാനാ യസ്മാ അട്ഠസു സമാപത്തീസു ചുദ്ദസവിധേന ചിത്തപരിദമനേന വിനാ ന ഇജ്ഝന്തി, തസ്മാ അഭിഞ്ഞാസു ദേസിയമാനാസു അരൂപജ്ഝാനാനിപി ദേസിതാനേവ ഹോന്തി നാനന്തരിയഭാവതോ, തേനാഹ ‘‘ആനേത്വാ പന ദീപേതബ്ബാനീ’’തി. വുത്തനയേന ദേസിതാനേവ കത്വാ സംവണ്ണകേഹി പകാസേതബ്ബാനീതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി ഇമിനാവ അരൂപജ്ഝാനമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനേന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ചതുത്ഥജ്ഝാനഞ്ഹി രൂപവിരാഗഭാവനാവസേന പവത്തം ‘‘അരൂപജ്ഝാന’’ന്തി വുച്ചതീതി.

൪൭൧-൪൮൦. ന ചിത്തേകഗ്ഗതാമത്തകേനേവാതി ഏത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ലോകിയസ്സ സമാധിക്ഖന്ധസ്സ അധിപ്പേതത്താ ‘‘ന ചിത്തേ…പേ… അത്ഥീ’’തി വുത്തം. അരിയ-സദ്ദോ ചേത്ഥ സുദ്ധപരിയായോ, ന ലോകുത്തരപരിയായോ. തഥാ ഹേട്ഠാപി ലോകിയാഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാഹി വിനാവ അരഹത്തേ അധിഗതേ നത്ഥേവ ഉത്തരിംകരണീയന്തി സക്കാ വത്തും യദത്ഥം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി, തസ്സ സിദ്ധത്താ. ഇധ പന ലോകിയാഭിഞ്ഞാപി ആഗതാ ഏവ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സുഭസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.