൧൧. കേവട്ടസുത്തവണ്ണനാ

കേവട്ടഗഹപതിപുത്തവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൮൧. പാവാരികമ്ബവനേതി പാവാരികസേട്ഠിനോ അമ്ബബഹുലേ ഉപവനേ. തം കിര സോ സേട്ഠീ ഭഗവതോ അനുച്ഛവികം ഗന്ധകുടിം, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനകുടിമണ്ഡപാദീനി സമ്പാദേത്വാ പാകാരപരിക്ഖിത്തം ദ്വാരകോട്ഠകസമ്പന്നം കത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ നിയ്യാതേസി, പുരിമവോഹാരേന പന ‘‘പാവാരികമ്ബവന’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മിം പാവാരികമ്ബവനേ. കേവട്ടോതി ഇദം തസ്സ നാമം കേവട്ടേഹി സംരക്ഖിതത്താ, തേസം വാ സന്തികേ സംവഡ്ഢിതത്താതി കേചി. ‘‘ഗഹപതിപുത്തസ്സാ’’തി ഏത്ഥ കാമം തദാ സോ ഗഹപതിട്ഠാനേ ഠിതോ, പിതു പനസ്സ അചിരകാലംകതതായ പുരിമസമഞ്ഞായ ‘‘ഗഹപതിപുത്തോ’’ ത്വേവ വോഹരീയതി, തേനാഹ ‘‘ഗഹപതി മഹാസാലോ’’തി. മഹാവിഭവതായ മഹാസാരോ, ഗഹപതീതി അത്ഥോ ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ ‘‘മഹാസാലോ സുഖുമാലോ അഹ’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൩.൩൯) വിയ. സദ്ധാസമ്പന്നോതി പോഥുജ്ജനികായ സദ്ധായ വസേന സദ്ധാ സമന്നാഗതോ.

സമിദ്ധാതി സമ്മദേവ ഇദ്ധാ, ഇദ്ധിയാ വിഭവസമ്പത്തിയാ വേപുല്ലപ്പത്താതി അത്ഥോ. ‘‘ഏഹി ത്വം ഭിക്ഖു അന്വദ്ധമാസം, അനുമാസം, അനുസംവച്ഛരം വാ മനുസ്സാനം പസാദായ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരോഹീ’’തി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആണാപനം തസ്മിം ഠാനേ തസ്സ ഠപനം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഠാനന്തരേ ഠപേതൂ’’തി. ഉത്തരിമനുസ്സാനം ധമ്മതോതി ഉത്തരിമനുസ്സാനം ബുദ്ധാദീനം അധിഗമധമ്മതോ. നിദ്ധാരണേ ചേതം നിസ്സക്കം. ഇദ്ധിപാടിഹാരിയഞ്ഹി തതോ നിദ്ധാരേതി. മനുസ്സധമ്മതോ ഉത്തരീതി പകതിമനുസ്സധമ്മതോ ഉപരി. പജ്ജലിതപദീപോതി പജ്ജലന്തോ പദീപോ.

൪൮൨. ന ധംസേമീതി ഗുണസമ്പത്തിതോ ന ചാവേമി, തേനാഹ ‘‘സീലഭേദ’’ന്തിആദി. വിസ്സാസം വഡ്ഢേത്വാ ഭഗവതി അത്തനോ വിസ്സത്ഥഭാവം ബ്രൂഹേത്വാ വിഭൂതം പാകടം കത്വാ.

ഇദ്ധിപാടിഹാരിയവണ്ണനാ

൪൮൩-൪. ആദീനവന്തി ദോസം. ഗന്ധാരീതി ചൂളഗന്ധാരീ, മഹാഗന്ധാരീതി ദ്വേ ഗന്ധാരീവിജ്ജാ. തത്ഥ ചൂളഗന്ധാരീ നാമ തിവസ്സതോ ഓരം മതാനം സത്താനം ഉപപന്നട്ഠാനജാനനവിജ്ജാ. മഹാഗന്ധാരീ തമ്പി ജാനാതി തതോ ഉത്തരിപി ഇദ്ധിവിധഞാണകപ്പം യേഭുയ്യേന ഇദ്ധിവിധകിച്ചം സാധേതി. തസ്സാ കിര വിജ്ജായ സാധകോ പുഗ്ഗലോ താദിസേ ദേസകാലേ മന്തം പരിജപ്പിത്വാ ബഹുധാപി അത്താനം ദസ്സേതി, ഹത്ഥിആദീനിപി ദസ്സേതി, ദസ്സനീയോപി ഹോതി, അഗ്ഗിഥമ്ഭമ്പി കരോതി, ജലഥമ്ഭമ്പി കരോതി, ആകാസേപി അത്താനം ദസ്സേതി. സബ്ബം ഇന്ദജാലസദിസം ദട്ഠബ്ബം. അട്ടോതി ദുക്ഖിതോ ബാധിതോ, തേനാഹ ‘‘പീളിതോ’’തി.

ആദേസനാപാടിഹാരിയവണ്ണനാ

൪൮൫. കാമം ‘‘ചേതസിക’’ന്തി പദം യേ ചേതസി നിയുത്താ ചിത്തേന സമ്പയുത്താ, തേസം സാധാരണവചനം, സാധാരണേ പന ഗഹിതേ ചിത്തവിസേസോ ഗഹിതോവ ഹോതി, സാമഞ്ഞജോതനാ ച വിസേസേ അവതിട്ഠതീതി ചേതസികഗ്ഗഹണസ്സ അധിപ്പായം വിവരന്തോ ‘‘സോമനസ്സദോമനസ്സം അധിപ്പേത’’ന്തി ആഹ. സോമനസ്സഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തദേകട്ഠാ രാഗാദയോ, സദ്ധാദയോ ച ദസ്സിതാ ഹോന്തി, ദോമനസ്സഗ്ഗഹണേന ദോസാദയോ. വിതക്കവിചാരാ പന സരൂപേനേവ ദസ്സിതാ. ഏവം തവ മനോതി ഇമിനാ ആകാരേന തവ മനോ പവത്തോതി അത്ഥോ. കേന പകാരേന പവത്തോതി ആഹ ‘‘സോമനസ്സിതോ വാ’’തിആദി. ‘‘ഏവം തവ മനോ’’തി ഇദം പന സോമനസ്സിതതാദിമത്തദസ്സനം, ന പന യേന യേന സോമനസ്സിതോ വാ ദോമനസ്സിതോ വാ, തം തം ദസ്സനം. ദുതിയന്തി ‘‘ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ’’തി ഇദം. ഇതിപീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ ‘‘അത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫; ൩.൯൦) വിയ, തേനാഹ ‘‘ഇമഞ്ച ഇമഞ്ച അത്ഥം ചിന്തയമാന’’ന്തി പി-സദ്ദോ വുത്തത്ഥസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. പരസ്സ ചിന്തം മനതി ജാനാതി ഏതേനാതി ചിന്താമണി. തസ്സാ കിര വിജ്ജായ സാധകോ പുഗ്ഗലോ താദിസേ ദേസകാലേ മന്തം പരിജപ്പിത്വാ യസ്സ ചിത്തം ജാനിതുകാമോ, തസ്സ ദിട്ഠസുതാദിവിസേസസഞ്ജാനനമുഖേന ചിത്താചാരം അനുമിനന്തോ കഥേതീതി കേചി. അപരേ ‘‘വാചം നിച്ഛരാപേത്വാ തത്ഥ അക്ഖരസല്ലക്ഖണവസേനാ’’തി വദന്തി.

അനുസാസനീപാടിഹാരിയവണ്ണനാ

൪൮൬. പവത്തേന്താതി പവത്തനകാ ഹുത്വാ, പവത്തനവസേനാതി അത്ഥോ. ‘‘ഏവ’’ന്തി ഹി പദം യഥാനുസിട്ഠായ അനുസാസനിയാ വിധിവസേന, പടിസേധവസേന ച പവത്തിആകാരപരാമസനം, സാ ച സമ്മാവിതക്കാനം മിച്ഛാവിതക്കാനഞ്ച പവത്തിആകാരദസ്സനവസേന പവത്തതി തത്ഥ ആനിസംസസ്സ ആദീനവസ്സ ച വിഭാവനത്ഥം. അനിച്ചസഞ്ഞമേവ ന നിച്ചസഞ്ഞന്തി അത്ഥോ. പടിയോഗീനിവത്തനത്ഥഞ്ഹി ഏവ-കാരഗ്ഗഹണം. ഇധാപി ഏവം സദ്ദഗ്ഗഹണസ്സ അത്ഥോ, പയോജനഞ്ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇദംഗഹണേപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ചകാമഗുണികരാഗന്തി നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം, തദഞ്ഞരാഗസ്സ, ദോസാദീനഞ്ച പഹാനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ, തപ്പഹാനസ്സ ച തദഞ്ഞരാഗാദിഖേപനസ്സ ഉപായഭാവതോ തഥാ വുത്തം ദുട്ഠലോഹിതവിമോചനസ്സ പുബ്ബദുട്ഠമംസഖേപനൂപായതാ വിയ. ലോകുത്തരധമ്മമേവാതി അവധാരണം പടിപക്ഖഭാവതോ സാവജ്ജധമ്മനിവത്തനപരം ദട്ഠബ്ബം തസ്സാധിഗമൂപായാനിസംസഭൂതാനം തദഞ്ഞേസം അനവജ്ജധമ്മാനം നാനന്തരിയഭാവതോ. ഇദ്ധിവിധം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയന്തി ദസ്സേതി ഇദ്ധിദസ്സനേന പരസന്താനേ പസാദാദീനം പടിപക്ഖസ്സ ഹരണതോ. ഇമിനാ നയേന സേസപദദ്വയേപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സതതം ധമ്മദേസനാതി സബ്ബകാലം ദേസേതബ്ബധമ്മദേസനാ.

ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേനാതി സഹയോഗേ കരണവചനം, ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. ആദേസനാപാടിഹാരിയേനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ധമ്മസേനാപതിസ്സ ആചിണ്ണന്തി യോജനാ. ‘‘ചിത്താചാരം ഞത്വാ’’തി ഇമിനാ ആദേസനാപാടിഹാരിയം ദസ്സേതി. ‘‘ധമ്മം ദേസേസീ’’തി ഇമിനാ അനുസാസനീപാടിഹാരിയം ‘‘ബുദ്ധാനം സതതം ധമ്മദേസനാ’’തി അനുസാസനീപാടിഹാരിയസ്സ തത്ഥ സാതിസയതായ വുത്തം. സഉപാരമ്ഭാനി പതിരൂപേന ഉപാരമ്ഭിതബ്ബതോ. സദോസാനി ദോസസമുച്ഛിന്ദനസ്സ അനുപായഭാവതോ. സദോസത്താ ഏവ അദ്ധാനം ന തിട്ഠന്തി ചിരകാലട്ഠായീനി ന ഹോന്തി. അദ്ധാനം അതിട്ഠനതോ ന നിയ്യന്തീതി ഫലേന ഹേതുനോ അനുമാനം. അനിയ്യാനികതായ ഹി താനി അനദ്ധനിയാനി. അനുസാസനീപാടിഹാരിയം അനുപാരമ്ഭം വിസുദ്ധിപ്പഭവതോ, വിസുദ്ധിനിസ്സയതോ ച. തതോ ഏവ നിദ്ദോസം. ന ഹി തത്ഥ പുബ്ബാപരവിരോധാദിദോസസമ്ഭവോ. നിദ്ദോസത്താ ഏവ അദ്ധാനം തിട്ഠതി പരവാദവാതേഹി, കിലേസവാതേഹി ച അനുപഹന്തബ്ബതോ. തസ്മാതി യഥാവുത്തകാരണതോ, തേന സഉപാരമ്ഭാദിം, അനുപാരമ്ഭാദിം ചാതി ഉഭയം ഉഭയത്ഥ യഥാക്കമം ഗാരയ്ഹപാസംസഭാവാനം ഹേതുഭാവേന പച്ചാമസതി.

ഭൂതനിരോധേസകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൮൭. അനിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥന്തി യസ്മാ മഹാഭൂതപരിയേസകോ ഭിക്ഖു പുരിമേസു ദ്വീസു പാടിഹാരിയേസു വസിപ്പത്തോ കുസലോപി സമാനോ മഹാഭൂതാനം അപരിസേസനിരോധസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം നാവബുജ്ഝി, തസ്മാ താനി നിയ്യാനാവഹതാഭാവതോ അനിയ്യാനികാനീതി തേസം അനിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥം. തതിയം പന തക്കരസ്സ ഏകന്തതോ നിയ്യാനാവഹന്തി തസ്സേവ നിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥം.

ഏവമേതിസ്സാ ദേസനായ മുഖ്യപയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനുസങ്ഗികമ്പി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. മഹാഭൂതേ പരിയേസന്തോതി അപരിസേസം നിരുജ്ഝനവസേന മഹാഭൂതേ ഗവേസന്തോ, തേസം അനവസേസനിരോധം വീമംസന്തോതി അത്ഥോ. വിചരിത്വാതി ധമ്മതായ ചോദിയമാനോ വിചരിത്വാ. ധമ്മതാസിദ്ധം കിരേതം, യദിദം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ തഥാ വിചരണം, യഥാ അഭിജാതിയം മഹാപഥവികമ്പാദി. മഹന്തഭാവപ്പകാസനത്ഥന്തി സദേവകേ ലോകേ അനഞ്ഞസാധാരണസ്സ ബുദ്ധാനം മഹന്തഭാവസ്സ മഹാനുഭാവതായ ദീപനത്ഥം. ഇദഞ്ച കാരണന്തി സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം സാസനേ ഈദിസോ ഏകോ ഭിക്ഖു തദാനുഭാവപ്പകാസനോ ഹോതീതി ഇദമ്പി കാരണം ദസ്സേന്തോ.

കത്ഥാതി നിമിത്തേ ഭുമ്മം, തസ്മാ കത്ഥാതി കിസ്മിം ഠാനേ കാരണഭൂതേ. കിം ആഗമ്മാതി കിം ആരമ്മണം പച്ചയഭൂതം അധിഗന്ത്വാ, തേനാഹ ‘‘കിം പത്തസ്സാ’’തി. തേതി മഹാഭൂതാ. അപ്പവത്തിവസേനാതി അനുപ്പജ്ജനവസേന. സബ്ബാകാരേനാതി വചനത്ഥലക്ഖണാദിസമുട്ഠാനകലാപചുണ്ണനാനത്തേകത്തവിനിബ്ഭോഗാവിനിബ്ഭോഗ- സഭാഗവിസഭാഗഅജ്ഝത്തികബാഹിരസങ്ഗഹപച്ചയസമന്നാഹാരപച്ചയവിഭാഗാകാരതോ, സസമ്ഭാരസങ്ഖേപസസമ്ഭാരവിഭത്തിസലക്ഖണസങ്ഖേപസലക്ഖണവിഭത്തിആകാരതോ ചാതി സബ്ബേന ആകാരേന.

൪൮൮. ദിബ്ബന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമങ്ഗീഭൂതാ ഹുത്വാ വിചരന്തി, കീളന്തി, ജോതന്തി ചാതി ദേവോ, ദേവലോകോ. തം യന്തി ഉപഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി ദേവയാനിയോ. വസം വത്തേന്തോതി ഏത്ഥ വസവത്തനം നാമ യഥിച്ഛിതട്ഠാനഗമനം. ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ഏതേസം ഇസ്സരാതി ചാതുമഹാരാജികാ യാ ദേവതാ മഗ്ഗഫലലാഭിനോ താ തമത്ഥം ഏകദേസേന ജാനേയ്യും ബുദ്ധവിസയോ പനായം പഞ്ഹോതി ചിന്തേത്വാ ‘‘ന ജാനാമാ’’തി ആഹംസു, തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധവിസയേ’’തിആദി. അജ്ഝോത്ഥരണം നാമേത്ഥ നിപ്പീളനന്തി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം പുച്ഛതീ’’തി. അഭിക്കന്തതരാതി രൂപസമ്പത്തിയാ ചേവ പഞ്ഞാപടിഭാനാദിഗുണേഹി ച അമ്ഹേ അഭിഭുയ്യ പരേസം കാമനീയതരാ. പണീതതരാതി ഉളാരതരാ, തേനാഹ ‘‘ഉത്തമതരാ’’തി.

൪൯൧-൩. ദേവയാനിയസദിസോ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സേവ അധിപ്പേതത്താ. ‘‘ദേവയാനിയമഗ്ഗോതി വാ …പേ… സബ്ബമേതം ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സേവ നാമ’’ന്തി ഇദം പാളിയം അട്ഠകഥാസു ച തത്ഥ തത്ഥ ആഗതരുള്ഹിവസേന വുത്തം.

൪൯൪. ആഗമനപുബ്ബഭാഗേ നിമിത്തന്തി ബ്രഹ്മുനോ ആഗമനസ്സ പുബ്ബഭാഗേ ഉപ്പജ്ജനനിമിത്തം. പാതുരഹോസീതി ആവി ഭവി. പാകടോ അഹോസീതി പകാസോ അഹോസി.

൪൯൭. പദേസേനാതി ഏകദേസേന, ഉപാദിന്നകവസേന, സത്തസന്താനപരിയാപന്നേനാതി അത്ഥോ. അനുപാദിന്നകേപീതി അനിന്ദ്രിയബദ്ധേപി. നിപ്പദേസതോ അനവസേസതോ. പുച്ഛാമൂള്ഹസ്സാതി പുച്ഛിതും അജാനന്തസ്സ. പുച്ഛായ ദോസം ദസ്സേത്വാതി തേന കതപുച്ഛായ പുച്ഛിതാകാരേ ദോസം വിഭാവേത്വാ. യസ്മാ വിസ്സജ്ജനം നാമ പുച്ഛാനുരൂപം പുച്ഛാസഭാഗേന വിസ്സജ്ജേതബ്ബതോ, ന ച തഥാഗതാ വിരജ്ഝിത്വാ കതപുച്ഛാനുരൂപം വിസ്സജ്ജേന്തി, അത്ഥസഭാഗതായ ച വിസ്സജ്ജനസ്സ പുച്ഛകാ തദത്ഥം അനവബുജ്ഝന്താ സമ്മുയ്ഹന്തി, തസ്മാ പുച്ഛായ സിക്ഖാപനം ബുദ്ധാചിണ്ണം, തേനാഹ ‘‘പുച്ഛം സിക്ഖാപേത്വാ’’തിആദി.

൪൯൮. അപ്പതിട്ഠാതി അപ്പച്ചയാ, സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നകാരണാതി അത്ഥോ. ഉപാദിന്നം യേവാതി ഇന്ദ്രിയബദ്ധമേവ. യസ്മാ ഏകദിസാഭിമുഖം സന്താനവസേന സണ്ഠിതേ രൂപപ്പബന്ധേ ദീഘസമഞ്ഞാ തം ഉപാദായ തതോ അപ്പകേ രസ്സസമഞ്ഞാ തദുഭയഞ്ച വിസേസതോ രൂപഗ്ഗഹണമുഖേന ഗയ്ഹതി, തസ്മാ ആഹ ‘‘ദീഘഞ്ച രസ്സഞ്ചാതി സണ്ഠാനവസേന ഉപാദാരൂപം വുത്ത’’ന്തി. അപ്പപരിമാണേ രൂപസങ്ഘാതേ അണുസമഞ്ഞാ, തം ഉപാദായ തതോ മഹതി ഥൂലസമഞ്ഞാ. ഇദമ്പി ദ്വയം വിസേസതോ രൂപഗ്ഗഹണമുഖേന ഗയ്ഹതി, തേനാഹ ‘‘ഇമിനാപീ’’തിആദി. പി-സദ്ദേന ചേത്ഥ ‘‘സണ്ഠാനവസേന ഉപാദാരൂപം വുത്ത’’ന്തി ഏത്ഥാപി വണ്ണമത്തമേവ കഥിതന്തി ഇമമത്ഥം സമുച്ചിനതീതി വദന്തി. സുഭന്തി സുന്ദരം, ഇട്ഠന്തി അത്ഥോ. അസുഭന്തി അസുന്ദരം, അനിട്ഠന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം പനേവം കഥിത’’ന്തി. ദീഘം രസ്സം, അണും ഥൂലം, സുഭാസുഭന്തി തീസു ഠാനേസു ഉപാദാരൂപസ്സേവ ഗഹണം, ഭൂതരൂപാനം വിസും ഗഹിതത്താ. നാമന്തി വേദനാദിക്ഖന്ധചതുക്കം തഞ്ഹി ആരമ്മണാഭിമുഖം നമനതോ, നാമകരണതോ ച ‘‘നാമ’’ന്തി വുച്ചതി. ഹേട്ഠാ ‘‘ദീഘം രസ്സ’’ന്തിആദിനാ വുത്തമേവ ഇധ രുപ്പനട്ഠേന ‘‘രൂപ’’ന്തി ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ദീഘാദിഭേദം രൂപഞ്ചാ’’തി. ദീഘാദീതി ച ആദി-സദ്ദേന ആപാദീനഞ്ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ വാ ദീഘാദിസമഞ്ഞാ ന രൂപായതനവത്ഥുകാവ, അഥ ഖോ ഭൂതരൂപവത്ഥുകാപി. തഥാ ഹി സണ്ഠാനം ഫുസനമുഖേനപി ഗയ്ഹതി, തസ്മാ ദീഘരസ്സാദിഗ്ഗഹണേന ഭൂതരൂപമ്പി ഗയ്ഹതേവാതി ‘‘ദീഘാദിഭേദം രൂപ’’മിച്ചേവ വുത്തം. കിം ആഗമ്മാതി കിം അധിഗന്ത്വാ കിസ്സ അധിഗമഹേതു. ‘‘ഉപരുജ്ഝതീ’’തി ഇദം അനുപ്പാദനിരോധം സന്ധായ വുത്തം, ന ഖണനിരോധന്തി ആഹ ‘‘അസേസമേതം നപ്പവത്തതീ’’തി.

൪൯൯. വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി വിസിട്ഠേന ഞാതബ്ബം, ഞാണുത്തമേന അരിയമഗ്ഗഞാണേന പച്ചക്ഖതോ ജാനിതബ്ബന്തി അത്ഥോ, തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനസ്സേതം നാമ’’ന്തി. നിദിസ്സതീതി നിദസ്സനം, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം. ന നിദസ്സനം അനിദസ്സനം, അചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യന്തി ഏതമത്ഥം വദന്തി. നിദസ്സനം വാ ഉപമാ, തം ഏതസ്സ നത്ഥീതി അനിദസ്സനം. ന ഹി നിബ്ബാനസ്സ നിച്ചസ്സ ഏകസ്സ അച്ചന്തസന്തപണീതസഭാവസ്സ സദിസം നിദസ്സനം കുതോചി ലബ്ഭതീതി. യം അഹുത്വാ സമ്ഭോതി, ഹുത്വാ പടിവേതി തം സങ്ഖതം ഉദയവയന്തേഹി സഅന്തം, അസങ്ഖതസ്സ പന നിബ്ബാനസ്സ നിച്ചസ്സ തേ ഉഭോപി അന്താ ന സന്തി, തതോ ഏവ നവഭാവാപഗമസങ്ഖാതോ ജരന്തോപി തസ്സ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഉപ്പാദന്തോ…പേ… അനന്ത’’ന്തി. ‘‘തിത്ഥസ്സ നാമ’’ന്തി വത്വാ തത്ഥ നിബ്ബചനം ദസ്സേതും ‘‘പപന്തി ഏത്ഥാതി പപ’’ന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ ഹി പപന്തി പാനതിത്ഥം. ഭ-കാരോ കതോ നിരുത്തിനയേന. വിസുദ്ധട്ഠേന വാ സബ്ബതോപഭം, കേനചി അനുപക്കിലിട്ഠതായ സമന്തതോ പഭസ്സരന്തി അത്ഥോ. യേന നിബ്ബാനം അധിഗതം, തം സന്തതിപരിയാപന്നാനംയേവ ഇധ അനുപ്പാദനിരോധോ അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘ഉപാദിന്നകധമ്മജാതം നിരുജ്ഝതി അപ്പവത്തം ഹോതീ’’തി.

തത്ഥാതി ‘‘വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേനാ’’തി യം പദം വുത്തം, തസ്മിം. ‘‘വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വിഞ്ഞാണം ഉദ്ധരതി വിഭത്തബ്ബത്താ ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീതി ഏതസ്മിം നിബ്ബാനേ ഏതം നാമരൂപം ചരിമകവിഞ്ഞാണനിരോധേന അനുപ്പാദവസേന നിരുജ്ഝതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ, തേനാഹ ‘‘വിജ്ഝാതദീപസിഖാ വിയ അപണ്ണത്തികഭാവം യാതീ’’തി. ‘‘ചരിമകവിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഹി അരഹതോ ചുതിചിത്തം അധിപ്പേതം. ‘‘അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സാപീ’’തിആദിനാപി സഉപാദിസേസനിബ്ബാനമുഖേന അനുപാദിസേസനിബ്ബാനമേവ വദതി നാമരൂപസ്സ അനവസേസതോ ഉപരുജ്ഝനസ്സ അധിപ്പേതത്താ, തേനാഹ ‘‘അനുപ്പാദവസേന ഉപരുജ്ഝതീ’’തി. സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേനാതി കത്തരി, കരണേ വാ കരണവചനം. നിരോധേനാതി പന ഹേതുമ്ഹി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം നിബ്ബാനേ. സേസമേത്ഥ യം അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

കേവട്ടസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.