൧൨. ലോഹിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

ലോഹിച്ചബ്രാഹ്മണവത്ഥുവണ്ണനാ

൫൦൧. സാലവതികാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന തസ്സ ഗാമസ്സ നാമം. ഗാമണികാഭാവേനാതി കേചി. ലോഹിതോ നാമ തസ്സ കുലേ പുബ്ബപുരിസോ, തസ്സ വസേന ലോഹിച്ചോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗോത്തതോ ആഗതം നാമം.

൫൦൨. ‘‘ദിട്ഠിഗത’’ന്തി ലദ്ധിമത്തം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ന പന ഉച്ഛേദസസ്സതാനം അഞ്ഞതര’’ന്തി. ന ഹി ഉച്ഛേദസസ്സതഗാഹവിനിമുത്തോ കോചി ദിട്ഠിഗാഹോ അത്ഥി. ‘‘ഭാസതി യേവാ’’തി തസ്സാ ലദ്ധിയാ ലോകേ പാകടഭാവം ദസ്സേതി. അത്തതോ അഞ്ഞോ പരോതി യഥാ അനുസാസകതോ അനുസാസിതബ്ബോ പരോ, ഏവം അനുസാസിതബ്ബതോപി അനുസാസകോ പരോതി വുത്തം ‘‘പരോ പരസ്സാതി പരോ യോ’’തിആദി. കിം-സദ്ദാപേക്ഖായ ചേത്ഥ ‘‘കരിസ്സതീ’’തി അനാഗതകാലവചനം, അനാഗതേപി വാ തേന തസ്സ കാതബ്ബം നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം. കുസലം ധമ്മന്തി അനവജ്ജധമ്മം നിക്കിലേസധമ്മം വിമോക്ഖധമ്മന്തി അത്ഥോ. ‘‘പരേസം ധമ്മം കഥേസ്സാമീ’’തി തേഹി അത്താനം പരിവാരാപേത്വാ വിചരണം കിം അത്ഥിയം ആസയബുദ്ധസ്സാപി അനുരോധേന വിനാ തം ന ഹോതീതി തസ്മാ അത്തനാ പടിലദ്ധം…പേ… വിഹാതബ്ബന്തി വദതി. തേനാഹ ‘‘ഏവം സമ്പദമിദം പാപകം ലോഭധമ്മം വദാമീ’’തി.

൫൦൪. സോതി ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ.

൫൦൮. കഥാഫാസുകത്ഥന്തി കഥാസുഖത്ഥം, സുഖേന കഥം കഥേതുഞ്ചേവ സോതുഞ്ചാതി അത്ഥോ. അപ്പേവ നാമ സിയാതി ഏത്ഥ പീതിവസേന ആമേഡിതം ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി തം ‘‘ബുദ്ധഗജ്ജിത’’ന്തി വുച്ചതി. ഭഗവാ ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു വിസേസതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അയം കിരേത്ഥ അധിപ്പായോ’’തിആദി.

ലോഹിച്ചബ്രാഹ്മണാനുയോഗവണ്ണനാ

൫൦൯. സമുദയസഞ്ജാതീതി ആയുപ്പാദോ. അനുപുബ്ബോ കമ്പീ-സദ്ദോ ആകങ്ഖനത്ഥോ ഹോതീതി ‘‘ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. സാതിസയേന വാ ഹിതേന അനുകമ്പകോ അനുഗ്ഗണ്ഹനകോ ഹിതാനുകമ്പീ. സമ്പജ്ജതീതി ആസേവനലാഭേന നിപ്പജ്ജതി ബലവതീ ഹോതി, അവഗ്ഗഹാതി അത്ഥോ, തേനാഹ ‘‘നിയതാ ഹോതീ’’തി. നിരയേ നിബ്ബത്തതി മിച്ഛാദിട്ഠികോ.

൫൧൦-൧൧. ദുതിയം ഉപപത്തിന്തി ‘‘നനു രാജാ പസേനദീ കോസലോ’’തിആദിനാ ദുതിയം ഉപപത്തിം സാധനയുത്തിം. കാരണഞ്ഹി ഭഗവാ ഉപമാമുഖേന ദസ്സേതി. യേ ചിമേതി യേ ച ഇമേ കുലപുത്താ ദിബ്ബാ ഗബ്ഭാ പരിപാചേന്തീതി യോജനാ. അസക്കുണന്താ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ, ഞാണപരിപാകസ്സ വാ അഭാവേന. യേ പന ‘‘പരിപച്ചന്തീ’’തി പഠന്തി, തേസം ‘‘ദിബ്ബേ ഗബ്ഭേ’’തി വചനവിപല്ലാസേന പയോജനം നത്ഥി. അത്ഥോ ച ദുതിയവികപ്പേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. അഹിതാനുകമ്പിതാ ച തംസമങ്ഗിസത്തവസേന. ദിവി ഭവാതി ദിബ്ബാ. ഗബ്ഭേന്തി പരിപച്ചനവസേന സന്താനം പബന്ധേന്തീതി ഗബ്ഭാ. ‘‘ഛന്നം ദേവലോകാന’’ന്തി നിദസ്സനവചനമേതം. ബ്രഹ്മലോകസ്സാപി ഹി ദിബ്ബഗബ്ഭഭാവോ ലബ്ഭതേവ ദിബ്ബവിഹാരഹേതുകത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഭാവനം ഭാവയമാനാ’’തി ഇദമ്പി വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. ഭവന്തി ഏത്ഥ യഥാരുചി സുഖസമപ്പിതാതി ഭവാ, വിമാനാനി. ദേവഭാവാവഹത്താ ദിബ്ബാ. വുത്തനയേനേവ ഗബ്ഭാ. ദാനാദയോ ദേവലോകസംവത്തനിയപുഞ്ഞവിസേസാ.ദിബ്ബാ ഭവാതി ദേവലോകപരിയാപന്നാ ഉപപത്തിഭവാ. തദാവഹോ ഹി കമ്മഭവോ പുബ്ബേ ഗഹിതോ.

തയോചോദനാരഹവണ്ണനാ

൫൧൩. അനിയമിതേനേവാതി അനിയമേനേവ ‘‘ത്വം ഏവംദിട്ഠികോ ഏവം സത്താനം അനത്ഥസ്സ കാരകോ’’തി ഏവം അനുദ്ദേസികേനേവ. മാനന്തി ‘‘അഹമേതം ജാനാമി, അഹമേതം പസ്സാമീ’’തി ഏവം പണ്ഡിതമാനം. ഭിന്ദിത്വാതി വിധമേത്വാ, ജഹാപേത്വാതി അത്ഥോ. തയോ സത്ഥാരേതി അസമ്പാദിതഅത്തഹിതോ അനോവാദകരസാവകോ, അസമ്പാദിതഅത്തഹിതോ ഓവാദകരസാവകോ, സമ്പാദിതഅത്തഹിതോ അനോവാദകരസാവകോതി ഇമേ തയോ സത്ഥാരേ. ചതുത്ഥോ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ന ചോദനാരഹോ ഹോതീതി ‘‘തേന പുച്ഛിതേ ഏവ കഥേസ്സാമീ’’തി ചോദനാരഹേ തയോ സത്ഥാരേ പഠമം ദസ്സേസി, പച്ഛാ ചതുത്ഥംസത്ഥാരം. കാമഞ്ചേത്ഥ ചതുത്ഥോ സത്ഥാ ഏകോ അദുതിയോ അനഞ്ഞസാധാരണോ, തഥാപി സോ യേസം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാനം വസേന ‘‘ധമ്മമയോ കായോ’’തി വുച്ചതി, തേസം സമുദായഭൂതോപി തേ ഗുണാവയവേ സത്ഥുട്ഠാനിയേ കത്വാ ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘അയമ്പി ഖോ, ലോഹിച്ച, സത്ഥാ’’തി അഭാസി.

അഞ്ഞാതി യ-കാരലോപേന നിദ്ദേസോ ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തി ആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൮, ൩൭, ൫൨; മ. നി. ൧.൨൮൪; ൨.൩൪൧; അ. നി. ൨.൫; ൧൦.൧൧; മഹാവ. ൧൧; ധ. പ. ൩൫൩; കഥാ. ൪൦൫) വിയ. അഞ്ഞായാതി ച തദത്ഥിയേ സമ്പദാനവചനന്തി ആഹ ‘‘ആജാനനത്ഥായാ’’തി. സാവകത്തം പടിജാനിത്വാ ഠിതത്താ ഏകദേസേനസ്സ സാസനം കരോന്തീതി ആഹ ‘‘നിരന്തരം തസ്സ സാസനം അകത്വാ’’തി. ഉക്കമിത്വാ വത്തന്തീതി യഥിച്ഛിതം കരോന്തീതി അത്ഥോ. പടിക്കമന്തിയാതി അനഭിരതിയാ അഗാരവേന അപഗച്ഛന്തിയാ, തേനാഹ ‘‘അനിച്ഛന്തിയാ’’തിആദി. ഏകായാതി ഏകായ ഇത്ഥിയാ. ഏകോ ഇച്ഛേയ്യാതി ഏകോ പുരിസോ തായ അനിച്ഛന്തിയാ സമ്പയോഗം കാമേയ്യ. ഓസക്കനാദിമുഖേന ഇത്ഥിപുരിസസമ്ബന്ധനിദസ്സനം ഗേഹസിതഅപേക്ഖാവസേന തസ്സ സത്ഥുനോ സാവകേസു പടിപത്തീതി ദസ്സേതി. അതിവിയ വിരത്തഭാവതോ ദട്ഠുമ്പി അനിച്ഛമാനം. ലോഭേനാതി പരിവാരവസേന ഉപ്പജ്ജനകലാഭസക്കാരലോഭേന. തത്ഥ സമ്പാദേഹീതി തസ്മിം പടിപത്തിധമ്മേ പതിട്ഠിതം കത്വാ സമ്പാദേഹി. ഉജും കരോഹി കായവങ്കാദിവിഗമേന.

൫൧൫. ഏവം ചോദനം അരഹതീതി ഏവം വുത്തനയേന സാവകേസു അപ്പോസ്സുക്കഭാവാപാദനേ നിയോജനവസേന ചോദനം അരഹതി, ന പഠമോ വിയ ‘‘ഏവരൂപോ തവ ലോഭധമ്മോ’’തിആദിനാ, ന ച ദുതിയോ വിയ ‘‘അത്താനമേവ താവ തത്ഥ സമ്പാദേഹീ’’തിആദിനാ. കസ്മാ? സമ്പാദിതഅത്തഹിതതായ തതിയസ്സ.

നചോദനാരഹസത്ഥുവണ്ണനാ

൫൧൬. ‘‘ന ചോദനാരഹോ’’തി ഏത്ഥ യസ്മാ ചോദനാരഹതാ നാമ സത്ഥുവിപ്പടിപത്തിയാ വാ സാവകവിപ്പടിപത്തിയാ വാ ഉഭയവിപ്പടിപത്തിയാ വാ, തയിദം സബ്ബമ്പി ഇമസ്മിം സത്ഥരി നത്ഥി, തസ്മാ ന ചോദനാരഹോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

൫൧൭. മയാ ഗഹിതായ ദിട്ഠിയാതി സബ്ബസോ അനവജ്ജേ സമ്മാപടിപന്നേ പരേസം സമ്മദേവ സമ്മാപടിപത്തിം ദേസ്സേന്തേ സത്ഥരി അഭൂതദോസാരോപനവസേന മിച്ഛാഗഹിതായ നിരയഗാമിനിയാ പാപദിട്ഠിയാ. നരകപപാതന്തി നരകസങ്ഖാതം മഹാപപാതം. പപതന്തി തത്ഥാതി ഹി പപാതോ. സഗ്ഗമഗ്ഗഥലേതി സഗ്ഗഗാമിമഗ്ഗഭൂതേ പുഞ്ഞധമ്മഥലേ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ലോഹിച്ചസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.