൧൩. തേവിജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൮. ഉത്തരേനാതി ഏത്ഥ ഏന-സദ്ദോ ദിസാവാചീസദ്ദതോ പഞ്ചമീഅന്തതോ അദൂരത്ഥോ ഇച്ഛിതോ, തസ്മാ ഉത്തരേന-സദ്ദേന അദൂരത്ഥജോതനം ദസ്സേന്തോ ‘‘അദൂരേ ഉത്തരപസ്സേ’’തി ആഹ. അക്ഖരചിന്തകാ പന ഏന-സദ്ദയോഗേ അവധിവാചിനി പദേ ഉപയോഗവചനം ഇച്ഛന്തി. അത്ഥോ പന സാമിവസേനേവ ഇച്ഛിതോതി ഇധ സാമിവചനവസേനേവ വുത്തം.

൫൧൯. കുലചാരിത്താദീതി ആദി-സദ്ദേന മന്തജ്ഝേനാഭിരൂപതാദിസമ്പത്തിം സങ്ഗണ്ഹാതി. മന്തസജ്ഝായകരണത്ഥന്തി ആഥബ്ബണമന്താനം സജ്ഝായകരണത്ഥം, തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞേസം ബഹൂനം പവേസനം നിവാരേത്വാ’’തി.

മഗ്ഗാമഗ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൫൨൦. ‘‘ജങ്ഘചാര’’ന്തി ചങ്കമതോ ഇതോ ചിതോ ച ചരണമാഹ. സോ ഹി ജങ്ഘാസു കിലമഥവിനോദനത്ഥോ ചാരോതി തഥാ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘അനുചങ്കമന്താനം അനുവിചരന്താന’’ന്തി. തേനാതി ഉഭോസുപി അനുചങ്കമനാനുവിചാരണാനം ലബ്ഭനതോ. സഹായാ ഹി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞ സഭാഗവുത്തികാ. ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഉജുകം മഗ്ഗതി ഉപഗച്ഛതി ഏതേനാതി മഗ്ഗോ, ഉജുമഗ്ഗോ. തദഞ്ഞോ അമഗ്ഗോ, തസ്മിം മഗ്ഗേ ച അമഗ്ഗേ ച. പടിപദന്തി ബ്രഹ്മലോകഗാമിമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദം.

നിയ്യാതീതി നിയ്യാനീയോ, സോ ഏവ ‘‘നിയ്യാനികോ’’തി വുത്തോതി ആഹ ‘‘നിയ്യായന്തോ’’തി. യസ്മാ നിയ്യാതപുഗ്ഗലവസേനസ്സ നിയ്യാനികഭാവോ, തസ്മാ ‘‘നിയ്യായന്തോ’’തി പുഗ്ഗലസ്സ യോനിസോ പടിപജ്ജനവസേന നിയ്യായന്തോ മഗ്ഗോ ‘‘നിയ്യാതീ’’തി വുത്തോ. കരോതീതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദേതി. ഉപ്പാദേന്തോയേവ ഹി തത്ഥ പടിപജ്ജതി നാമ. സഹ ബ്യേതി വത്തതീതി സഹബ്യോ, സഹവത്തനകോ. തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാതി ആഹ ‘‘സഹഭാവായാ’’തിആദി. സഹഭാവോതി ച സലോകതാ, സമീപതാ വാ വേദിതബ്ബാ, തേനാഹ ‘‘ഏകട്ഠാനേ പാതുഭാവായാ’’തി. സകമേവ ആചരിയവാദന്തി അത്തനോ ആചരിയേന പോക്ഖരസാതിനാ കഥിതമേവ ആചരിയവാദം. ഥോമേത്വാ പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ അയമഞ്ജസായനോ’’തി പസംസിത്വാ ഉക്കംസിത്വാ. ഭാരദ്വാജോപി സകമേവാതി ഭാരദ്വാജോപി മാണവോ അത്തനോ ആചരിയേന താരുക്ഖേന കഥിതമേവ ആചരിയവാദം ഥോമേത്വാ പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വിചരതീതി യോജനാ. തേന വുത്തന്തി തേന യഥാ തഥാ വാ അഭിനിവിട്ഠഭാവേന വുത്തം പാളിയം.

൫൨൧-൨. അനിയ്യാനികാ വാതി അപ്പാടിഹാരിയാവ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വാദേ ദോസം ദസ്സേത്വാ അവിപരീതത്ഥദസ്സനത്ഥം ഉത്തരരഹിതാ ഏവ. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വാദസ്സ ആദിതോ വിരുദ്ധഗ്ഗഹണം വിഗ്ഗഹോ, സ്വേവ വിവദനവസേന അപരാപരം ഉപ്പന്നോ വിവാദോതി ആഹ ‘‘പുബ്ബുപ്പത്തികോ വിഗ്ഗഹോ അപരഭാഗേ വിവാദോ’’തി. ദുവിധോപി ഏസോ വിഗ്ഗഹോ, വിവാദോതി ദ്വിധാ വുത്തോപി വിരോധോ. നാനാആചരിയാനം വാദതോതി നാനാരുചികാനം ആചരിയാനം വാദഭാവതോ. നാനാവാദോ നാനാവിധോ വാദോതി കത്വാ.

൫൨൩. ഏകസ്സാപീതി തുമ്ഹേസു ദ്വീസു ഏകസ്സാപി. ഏകസ്മിന്തി സകവാദപരവാദേസു ഏകസ്മിമ്പി. സംസയോ നത്ഥീതി ‘‘മഗ്ഗോ നു ഖോ, ന മഗ്ഗോ നു ഖോ’’തി സംസയോ വിചികിച്ഛാ നത്ഥി. അഞ്ജസായനഭാവേ പന സംസയോ. തേനാഹ ‘‘ഏസ കിരാ’’തിആദി. ഭഗവാ പന യദി സബ്ബത്ഥ മഗ്ഗസഞ്ഞിനോ, ഏവം സതി ‘‘കിസ്മിം വോ വിഗ്ഗഹോ’’തി പുച്ഛതി.

൫൨൪. ‘‘ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഉജുകം മഗ്ഗതി ഉപഗച്ഛതി ഏതേനാതി മഗ്ഗോ, ഉജുമഗ്ഗോ. തദഞ്ഞോ അമഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ വായമത്ഥോ. സബ്ബേ തേതി സബ്ബേപി തേ നാനാആചരിയേഹി വുത്തമഗ്ഗാ.

യേ പാളിയം ‘‘അദ്ധരിയാ ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിനാ വുത്താ. അദ്ധരോ നാമ യഞ്ഞവിസേസോ, തദുപയോഗിഭാവതോ ‘‘അദ്ധരിയാ’’ ത്വേവ വുച്ചന്തി യജൂനി, താനി സജ്ഝായന്തീതി അദ്ധരിയാ, യജുബ്ബേദിനോ. യേ ച തിത്തിരിഇസിനാ കതേ മന്തേ സജ്ഝായന്തി, തേ തിത്തിരിയാ, യജുബ്ബേദിനോ ഏവ. യജുബ്ബേദസാഖാ ഹേസാ, യദിദം തിത്തിരം. ഛന്ദോ വുച്ചതി വിസേസതോ സാമവേദോ, തം സരേന കായന്തീതി ഛന്ദോകാ, സാമവേദിനോ. ‘‘ഛന്ദോഗാ’’തിപി പഠന്തി, സോ ഏവത്ഥോ. ബഹവോ ഇരയോ ഏത്ഥാതി ബവ്ഹാരി, ഇരുബ്ബേദോ. തം അധീയന്തീതി ബവ്ഹാരിജ്ഝാ.

‘‘ബഹൂനീ’’തി ഏത്ഥായം ഉപമാസംസന്ദനാ – യഥാ തേ നാനാമഗ്ഗാ ഏകംസതോ തസ്സ ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ പവേസായ ഹോന്തി, ഏവം ബ്രാഹ്മണേഹി പഞ്ഞാപിയമാനാപി നാനാമഗ്ഗാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗമനായ ബ്രഹ്മുനാ സഹബ്യതായ ഏകംസേനേവ ഹോന്തീതി.

൫൨൭-൫൨൯. വ-കാരോ ആഗമസന്ധിമത്തന്തി അനത്ഥകോ വ-കാരോ, തേന വണ്ണാഗമേന പദന്തരസന്ധിമത്തം കതന്തി അത്ഥോ. അന്ധപവേണീതി അന്ധപന്തി. ‘‘പഞ്ഞാസസട്ഠി അന്ധാ’’തി ഇദം തസ്സാ അന്ധപവേണിയാ മഹതോ ഗച്ഛഗുമ്ബസ്സ അനുപരിഗമനയോഗ്യതാദസ്സനം. ഏവഞ്ഹി തേ ‘‘സുചിരം വേലം മഗ്ഗം ഗച്ഛാമാ’’തി ഏവം സഞ്ഞിനോ ഹോന്തി. നാമകംയേവാതി അത്ഥാഭാവതോ നാമമത്തംയേവ, തം പന ഭാസിതം തേഹി സാരസഞ്ഞിതമ്പി നാമമത്തതായ അസാരഭാവതോ നിഹീനമേവാതി ആഹ ‘‘ലാമകംയേവാ’’തി.

൫൩൦. യതോതി ഭുമ്മത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം, സാമഞ്ഞജോതനാ ച വിസേസേ അവതിട്ഠതീതി ആഹ ‘‘യസ്മിം കാലേ’’തി. ആയാചന്തീതി പത്ഥേന്തി. ഉഗ്ഗമനം ലോകസ്സ ബഹുകാരഭാവതോ തഥാ ഥോമനാതി. അയം കിര ബ്രാഹ്മണാനം ലദ്ധി ‘‘ബ്രാഹ്മണാനം ആയാചനായ ചന്ദിമസൂരിയാ ഗന്ത്വാ ലോകേ ഓഭാസം കരോന്തീ’’തി.

൫൩൨. ഇധ പന കിം വത്തബ്ബന്തി ഇമസ്മിം പന അപ്പച്ചക്ഖഭൂതസ്സ ബ്രഹ്മുനോ സഹബ്യതായ മഗ്ഗദേസനേ തേവിജ്ജാനം കിം വത്തബ്ബം അത്ഥി, യേ പച്ചക്ഖഭൂതാനമ്പി ചന്ദിമസൂരിയാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേതും ന സക്കോന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘യത്ഥാ’’തി ‘‘ഇധ പനാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം പച്ചാമസതി.

അചിരവതീനദീഉപമാകഥാവണ്ണനാ

൫൪൨. സമഭരിതാതി സമ്പുണ്ണാ. തതോ ഏവ കാകപേയ്യാ. പാരാതി പരതീരം. അപാരന്തി ഓരിമതീരം. ഏഹീതി ആഗച്ഛ.

൫൪൪. പഞ്ചസീല…പേ… വേദിതബ്ബാ യമനിയമാദിബ്രാഹ്മണധമ്മാനം തദന്തോഗധഭാവതോ. തബ്ബിപരീതാതി പഞ്ചസീലാദിവിപരീതാ പഞ്ച വേരാദയോ. ‘‘പുനപീ’’തി വത്വാ ‘‘അപരമ്പീ’’തി വചനം ഇതരായപി നദി ഉപമായ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം.

൫൪൬. കാമയിതബ്ബട്ഠേനാതി കാമനീയഭാവേന. ബന്ധനട്ഠേനാതി തേനേവ കാമേതബ്ബഭാവേന സത്താനം ചിത്തസ്സ ആബന്ധനഭാവേന. കാമഞ്ചായം ഗുണ-സദ്ദോ അത്ഥന്തരേസുപി ദിട്ഠപ്പയോഗോ, തേസം പനേത്ഥ അസമ്ഭവതോ പാരിസേസഞായേന ബന്ധനട്ഠേയേവ യുത്തോതി ദസ്സേതും ‘‘അനുജാനാമീ’’തിആദിനാ അത്ഥുദ്ധാരോ ആരദ്ധോ, ഏസേവാതി ബന്ധനട്ഠോ ഏവ. ന ഹി രൂപാദീനം കാമേതബ്ബഭാവേ വുച്ചമാനേ പടലട്ഠോ യുജ്ജതി തഥാ കാമേതബ്ബതായ അനധിപ്പേതത്താ. രാസട്ഠആനിസംസട്ഠേസുപി ഏസേവ നയോ തഥാപി കാമേതബ്ബതായ അനധിപ്പേതത്താ. പാരിസേസതോ പന ബന്ധനട്ഠോ ഗഹിതോ. യദഗ്ഗേന ഹി നേസം കാമേതബ്ബതാ, തദഗ്ഗേന ബന്ധനഭാവോ ചാതി.

കോട്ഠാസട്ഠോപി തേസു യുജ്ജതേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാദികോട്ഠാസഭാവേന നേസം കാമേതബ്ബതോ. കോട്ഠാസേ ച ഗുണ-സദ്ദോ ദിസ്സതി ‘‘ദിഗുണം വഡ്ഢേതബ്ബ’’ന്തിആദീസു, സമ്പദാട്ഠോപി –

‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യാനി നാമാനി, സഗുണേന മഹേസിനോ;

ഗുണേന നാമമുദ്ധേയ്യം, അപി നാമസഹസ്സതോ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൩൧൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩; പടി. മ. അട്ഠ. ൭൬);

ആദീസു സോപി ഇധ ന യുജ്ജതീതി അനുദ്ധടോ.

ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വിജാനിതബ്ബാ, തേന പന വിജാനനം ദസ്സനമേവാതി ആഹ ‘‘പസ്സിതബ്ബാ’’തി. ‘‘സോതവിഞ്ഞാണേന സോതബ്ബാ’’തി ഏവമാദി ഏതേനുപായേനാതി അതിദിസതി. ഗവേസിതമ്പി ‘‘ഇട്ഠ’’ന്തി വുച്ചതി, തം ഇധ നാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘പരിയിട്ഠാ വാ ഹോന്തു മാ വാ’’തി. ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാതി സുഖാരമ്മണഭൂതാ. കാമനീയാതി കാമേതബ്ബാ. ഇട്ഠഭാവേന മനം അപ്പായന്തീതി മനാപാ. പിയജാതികാതി പിയസഭാവാ.

ഗേധേനാതി ലോഭേന അഭിഭൂതാ ഹുത്വാ പഞ്ചകാമഗുണേ പരിഭുഞ്ജന്തീതി യോജനാ. മുച്ഛാകാരന്തി മോഹനാകാരം. അധിഓസന്നാതി അധിഗ്ഗയ്ഹ അജ്ഝോസായ അവസന്നാ, തേനാഹ ‘‘ഓഗാള്ഹാ’’തി. പരിനിട്ഠാനപ്പത്താതി ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപനവസേന പരിനിട്ഠാനം ഉപഗതാ. ആദീനവന്തി കാമപരിഭോഗേ സമ്പതി, ആയതിഞ്ച ദോസം അപസ്സന്താ. ഘാസച്ഛാദനാദിസമ്ഭോഗനിമിത്തസംകിലേസതോ നിസ്സരന്തി അപഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി നിസ്സരണം, യോനിസോ പച്ചവേക്ഖിത്വാ തേസം പരിഭോഗപഞ്ഞാ. തദഭാവതോ അനിസ്സരണപഞ്ഞാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദമേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ.

൫൪൮-൯. ആവരന്തീതി കുസലപ്പവത്തിം ആദിതോവ നിവാരേന്തി. നിവാരേന്തീതി നിരവസേസതോ വാരയന്തി. ഓനന്ധന്തീതി ഓഗാഹന്താ വിയ ഛാദേന്തി. പരിയോനന്ധന്തീതി സബ്ബസോ ഛാദേന്തി. ആവരണാദീനം വസേനാതി ആവരണാദിഅത്ഥാനം വസേന. തേ ഹി ആസേവനബലവതായ പുരിമപുരിമേഹി പച്ഛിമപച്ഛിമാ ദള്ഹതരതമാദിഭാവപ്പത്താ വുത്താ.

സംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ

൫൫൦. ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹേ സതി പുരിസസ്സ പഞ്ചകാമഗുണപരിഗ്ഗഹോ പരിപുണ്ണോ ഏവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സപരിഗ്ഗഹോതി ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹേന സപരിഗ്ഗഹോ’’തി. ‘‘ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹേന അപരിഗ്ഗഹോ’’തി ച ഇദം തേവിജ്ജബ്രാഹ്മണേസു ദിസ്സമാനപരിഗ്ഗഹാനം ദുട്ഠുല്ലതമപരിഗ്ഗഹാഭാവദസ്സനം. ഏവംഭൂതാനം തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം കാ ബ്രഹ്മുനാ സംസന്ദനാ, ബ്രഹ്മാ പന സബ്ബേന സബ്ബം അപരിഗ്ഗഹോതി. വേരചിത്തേന അവേരോ, കുതോ ഏതസ്സ വേരപ്പയോഗോതി അധിപ്പായോ. ചിത്തഗേലഞ്ഞസങ്ഖാതേനാതി ചിത്തുപ്പാദഗേലഞ്ഞസഞ്ഞിതേന, തേനസ്സ സബ്ബരൂപകായഗേലഞ്ഞഭാവോ വുത്തോ ഹോതി. ബ്യാപജ്ഝേനാതി ദുക്ഖേന. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന തദേകട്ഠാ സംകിലേസധമ്മാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. അപ്പടിപത്തിഹേതുഭൂതായ വിചികിച്ഛായ സതി ന കദാചി ചിത്തം പുരിസസ്സ വസേ വത്തതി, പഹീനായ പന സിയാ വസവത്തനന്തി ആഹ ‘‘വിചികിച്ഛായ അഭാവതോ ചിത്തം വസേ വത്തേതീ’’തി. ചിത്തഗതികാതി ചിത്തവസികാ, തേനാഹ ചിത്തസ്സ വസേ വത്തന്തീ’’തി. ന താദിസോതി ബ്രാഹ്മണാ വിയ ചിത്തവസികോ ന ഹോതി, അഥ ഖോ വസീഭൂതജ്ഝാനാഭിഞ്ഞതായ ചിത്തം അത്തനോ വസേ വത്തേതീതി വസവത്തീ.

൫൫൨. ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗേതി ബ്രഹ്മലോകഗാമിമഗ്ഗേ പടിപജ്ജിതബ്ബേ, പഞ്ഞപേതബ്ബേ വാ, തം പഞ്ഞപേന്താതി അധിപ്പായോ. ഉപഗന്ത്വാതി അമഗ്ഗമേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി മിച്ഛാപടിപജ്ജനേന ഉപഗന്ത്വാ, പടിജാനിത്വാ വാ. പങ്കം ഓതിണ്ണാ വിയാതി മത്ഥകേ ഏകങ്ഗുലം വാ ഉപഡ്ഢങ്ഗുലം വാ സുക്ഖതായ ‘‘സമതല’’ന്തി സഞ്ഞായ അനേകപോരിസം മഹാപങ്കം ഓതിണ്ണാ വിയ. അനുപ്പവിസന്തീതി അപായമഗ്ഗം ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗസഞ്ഞായ ഓഗാഹയന്തി. തതോ ഏവ സംസീദിത്വാ വിസാദം പാപുണന്തി. ഏവന്തി ‘‘സമതല’’ന്തിആദിനാ വുത്തനയേന. സംസീദിത്വാതി നിമ്മുജ്ജിത്വാ. സുക്ഖതരണം മഞ്ഞേ തരന്തീതി സുക്ഖനദിതരണം തരന്തി മഞ്ഞേ. തസ്മാതി യസ്മാ തേവിജ്ജാ അമഗ്ഗമേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഉപഗന്ത്വാ സംസീദന്തി, തസ്മാ. യഥാ തേതി യഥാ തേ ‘‘സമതല’’ന്തി സഞ്ഞായ പങ്കം ഓതിണ്ണാ. ഇധേവ ചാതി ഇമസ്മിഞ്ച അത്തഭാവേ. സുഖം വാ സാതം വാ ന ലഭന്തീതി ഝാനസുഖം വാ വിപസ്സനാസാതം വാ ന ലഭന്തി, കുതോ മഗ്ഗസുഖം വാ നിബ്ബാനസാതം വാതി അധിപ്പായോ. മഗ്ഗദീപകന്തി മഗ്ഗദീപകാഭിമതം. ‘‘ഇരിണ’’ന്തി അരഞ്ഞാനിയാ ഇദം അധിവചനന്തി ആഹ ‘‘അഗാമകം മഹാരഞ്ഞ’’ന്തി. മിഗരുരുആദീനമ്പി അനുപഭോഗരുക്ഖേഹി. പരിവത്തിതുമ്പി ന സക്കാ ഹോന്തി മഹാകണ്ടകതായ. ഞാതീനം ബ്യസനം വിനാസോ ഞാതിബ്യസനം. ഏവം ഭോഗസീലബ്യസനാനി വേദിതബ്ബാനി. രോഗോ ഏവ ബ്യസതി വിബാധതീതി രോഗബ്യസനം. ഏവം ദിട്ഠിബ്യസനമ്പി ദട്ഠബ്ബം.

൫൫൪. ജാതസംവഡ്ഢോതി ജാതോ ഹുത്വാ സംവഡ്ഢിതോ. ന സബ്ബസോ പച്ചക്ഖാ ഹോന്തി പരിചയാഭാവതോ. ചിരനിക്ഖന്തോതി നിക്ഖന്തോ ഹുത്വാ ചിരകാലോ. ദന്ധായിതത്തന്തി വിസ്സജ്ജനേ മന്ദത്തം സണികവുത്തി, തം പന സംസയവസേന ചിരായനം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കങ്ഖാവസേന ചിരായിതത്ത’’ന്തി. വിത്ഥായിതത്തന്തി സാരജ്ജിതത്തം. അട്ഠകഥായം പന വിത്ഥായിതത്തം നാമ ഛമ്ഭിതത്തന്തി അധിപ്പായേന ‘‘ഥദ്ധഭാവഗ്ഗഹണ’’ന്തി വുത്തം.

൫൫൫. ഉ-ഇതി ഉപസഗ്ഗയോഗേ ലുമ്പ-സദ്ദോ ഉദ്ധരണത്ഥോ ഹോതീതി ‘‘ഉല്ലുമ്പതൂ’’തി പദസ്സ ഉദ്ധരതൂതി അത്ഥമാഹ. ഉപസഗ്ഗവസേന ഹി ധാതു-സദ്ദാ അത്ഥവിസേസവുത്തിനോ ഹോന്തി യഥാ ‘‘ഉദ്ധരതൂ’’തി.

ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗദേസനാവണ്ണനാ

൫൫൬. യസ്സ അതിസയേന ബലം അത്ഥി, സോ ‘‘ബലവാ’’തി വുത്തോതി ആഹ ‘‘ബലസമ്പന്നോ’’തി. സങ്ഖം ധമയതീതി സങ്ഖധമകോ, തം ധമയിത്വാ തതോ സദ്ദപവത്തകോ. അപ്പനാവ വട്ടതി പടിപക്ഖതോ സമ്മദേവ ചേതസോ വിമുത്തിഭാവതോ.

പമാണകതം കമ്മം നാമ കാമാവചരം പമാണകരാനം സംകിലേസധമ്മാനം അവിക്ഖമ്ഭനതോ. തഥാ ഹി തം ബ്രഹ്മവിഹാരപുബ്ബഭാഗഭൂതം പമാണം അതിക്കമിത്വാ ഓദിസ്സകഅനോദിസ്സകദിസാഫരണവസേന വഡ്ഢേതും ന സക്കാ. വുത്തവിപരിയായതോ പന അപ്പമാണകതം കമ്മം നാമ രൂപാരൂപാവചരം, തേനാഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ അരൂപാവചരേ ഓദിസ്സകാനോദിസ്സകവസേന ഫരണം ന ലബ്ഭതി, തഥാ ദിസാഫരണം.

കേചി പന തം ആഗമനവസേന ലബ്ഭതീതി വദന്തി, തദയുത്തം. ന ഹി ബ്രഹ്മവിഹാരനിസ്സന്ദോ ആരുപ്പം, അഥ ഖോ കസിണനിസ്സന്ദോ, തസ്മാ യം സുവിഭാവിതം വസീഭാവം പാപിതം ആരുപ്പം, തം ‘‘അപ്പമാണകത’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യം വാ സാതിസയം ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനായ അഭിസങ്ഖതേന സന്താനേന നിബ്ബത്തിതം, യഞ്ച ബ്രഹ്മവിഹാരസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ സമാപന്നം അരൂപാവചരജ്ഝാനം, തം ഇമിനാ പരിയായേന ഫരണപ്പമാണവസേന അപ്പമാണകതന്തി വത്തും വട്ടതീതി അപരേ. വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

രൂപാവചരാരൂപാവചരകമ്മേതി രൂപാവചരകമ്മേ, അരൂപാവചരകമ്മേ ച സതി. ന ഓഹീയതി ന തിട്ഠതീതി കതൂപചിതമ്പി കാമാവചരകമ്മം യഥാധിഗതേ മഹഗ്ഗതജ്ഝാനേ അപരിഹീനേ തം അഭിഭവിത്വാ പടിബാഹിത്വാ സയം ഓഹീയകം ഹുത്വാ പടിസന്ധിം ദാതും സമത്ഥഭാവേ ന തിട്ഠതി. ലഗ്ഗിതുന്തി ആവരിതും നിസേധേതും. ഠാതുന്തി പടിബലോ ഹുത്വാ ഠാതും. ഫരിത്വാതി പടിപ്ഫരിത്വാ. പരിയാദിയിത്വാതി തസ്സ സാമത്ഥിയം ഖേപേത്വാ. കമ്മസ്സ പരിയാദിയനം നാമ തസ്സ വിപാകുപ്പാദനം നിസേധേത്വാ അത്തനോ വിപാകുപ്പാദനന്തി ആഹ ‘‘തസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ’’തിആദി. ഏവം മേത്താദിവിഹാരീതി ഏവം വുത്താനം മേത്താദീനം ബ്രഹ്മവിഹാരാനം വസേന മേത്താദിവിഹാരീ.

൫൫൯. അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തേ…പേ… അലത്ഥുന്തി അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തേ ആഗതനയേന ഉപസമ്പദഞ്ചേവ അരഹത്തഞ്ച അലത്ഥും പടിലഭിംസു. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

തേവിജ്ജസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.