൮. മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

അചേലകസ്സപവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൮൧. യസ്മിം രട്ഠേ തം നഗരം, തസ്സ രട്ഠസ്സപി യസ്മിം നഗരേ തദാ ഭഗവാ വിഹാസി, തസ്സ നഗരസ്സപി ഏതദേവ നാമം, തസ്മാ ഉരുഞ്ഞായന്തി ഉരുഞ്ഞാജനപദേ ഉരുഞ്ഞാസങ്ഖാതേ നഗരേതി അത്ഥോ. രമണീയോതി മനോഹരഭൂമിഭാഗതായ ഛായൂദകസമ്പത്തിയാ, ജനവിവിത്തതായ ച മനോരമോ. നാമന്തി ഗോത്തനാമം. തപനം സന്തപനം കായസ്സ ഖേദനം തപോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി തപസ്സീ, തം തപസ്സിം. യസ്മാ തഥാഭൂതോ തപം നിസ്സിതോ, തപോ വാ തം നിസ്സിതോ, തസ്മാ ആഹ ‘‘തപനിസ്സിതക’’ന്തി. ലൂഖം വാ ഫരുസം സാധുസമ്മതാചാരവിരഹതോ നപസാദനീയം ആജീവതി വത്തതീതി ലൂഖാജീവീ, തം ലൂഖാജീവിം. മുത്താചാരാദീതി ആദി-സദ്ദേന പരതോ പാളിയം (ദീ. നി. ൧.൩൯൭) ആഗതാ ഹത്ഥാപലേഖനാദയോ സങ്ഗഹിതാ. ഉപ്പണ്ഡേതീതി ഉഹസനവസേന പരിഭാസതി. ഉപവദതീതി അവഞ്ഞാപുബ്ബകം അപവദതി, തേനാഹ ‘‘ഹീളേതി വമ്ഭേതീ’’തി. ധമ്മസ്സ ച അനുധമ്മംതി ഏത്ഥ ധമ്മോ നാമ ഹേതു ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൨൦) വിയാതി ആഹ ‘‘കാരണസ്സ അനുകാരണ’’ന്തി. കാരണന്തി ചേത്ഥ തഥാപവത്തസ്സ സദ്ദസ്സ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ തസ്സ പവത്തിഹേതുഭാവതോ. അത്ഥപ്പയുത്തോ ഹി സദ്ദപ്പയോഗോ. അനുകാരണന്തി ച സോ ഏവ പരേഹി തഥാ വുച്ചമാനോ. പരേഹീതി ‘‘യേ തേ’’തി വുത്തസത്തേഹി പരേഹി. വുത്തകാരണേനാതി യഥാ തേഹി വുത്തം, തഥാ ചേ തുമ്ഹേഹി ന വുത്തം, ഏവം സതി തേഹി വുത്തകാരണേന സകാരണോ ഹുത്വാ തുമ്ഹാകം വാദോ വാ തതോ പരം തസ്സ അനുവാദോ കോചി അപ്പമത്തകോപി വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബം ഠാനം കാരണം നാഗച്ഛേയ്യ, കിമേവം നാഗച്ഛതീതി യോജനാ. ‘‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദിനാ തമേവത്ഥം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതി.

൩൮൨. ഇദാനി യം വിഭജ്ജവാദം സന്ധായ ഭഗവതാ ‘‘ന മേ തേ വുത്തവാദിനോ’’തി സങ്ഖേപതോ വത്വാ തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഇധാഹം കസ്സപാ’’തിആദി വുത്തം, തം വിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധേകച്ചോ’’തിആദിമാഹ. ഭഗവാ ഹി നിരത്ഥകം അനുപസമസംവത്തനികം കായകിലമഥം ‘‘അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ദുക്ഖോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩; പടി. മ. ൨.൩൦) ഗരഹതി. സാത്ഥകം പന ഉപസമസംവത്തനികം ‘‘ആരഞ്ഞികോ ഹോതി, പംസുകൂലികോ ഹോതീ’’തിആദിനാ വണ്ണേതി. അപ്പപുഞ്ഞതായാതി അപുഞ്ഞതായ. തീണി ദുച്ചരിതാനി പൂരേത്വാതി മിച്ഛാദിട്ഠിഭാവതോ കമ്മഫലം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൭൧; മ. നി. ൧.൪൪൫; ൨.൯൪, ൯൫, ൨൨൫; ൩.൯൧, ൧൧൫; സം. നി. ൩.൨൧൦; ധ. സ. ൧൨൨൧; വിഭ. ൯൩൮) മിച്ഛാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ തഥാ തഥാ തീണി ദുച്ചരിതാനി പൂരേത്വാ. അനേസനവസേനാതി കോഹഞ്ഞേ ഠത്വാ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനിച്ഛായ മിച്ഛാജീവവസേന. ഇമേ ദ്വേതി ‘‘അപ്പപുഞ്ഞോ പുഞ്ഞവാ’’തി ച വുത്തേ ദുച്ചരിതകാരിനോ ദ്വേ പുഗ്ഗലേ സന്ധായ.

‘‘ഇമേ ദ്വേ സന്ധായാ’’തി ഏത്ഥ പന ദുതിയനയേ ‘‘അപ്പപുഞ്ഞോ, പുഞ്ഞവാ’’തി ച വുത്തേ സുചരിതകാരിനോതി ആദിനാ യോജേതബ്ബം. കമ്മകിരിയവാദിനോ ഹി ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ. ഇതി പഠമദുതിയനയേസു വുത്തനയേനേവ തതിയചതുത്ഥനയേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ബാഹിരകാചാരയുത്തോ തിത്ഥിയാചാരയുത്തോ, ന വിമുത്താചാരോ. അത്താനം സുഖേത്വാതി അധമ്മികേന സുഖേന അത്താനം സുഖേത്വാ, തേനാഹ ‘‘ദുച്ചരിതാനി പൂരേത്വാ’’തി. ‘‘ന ദാനി മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തിആദിനാ തിസ്സന്നം മഞ്ഞനാനം വസേന ദുച്ചരിതപൂരണമാഹ. മിച്ഛാദിട്ഠിവസേനാതി ‘‘നത്ഥി കാമേസു ദോസോ’’തി ഏവം പവത്തമിച്ഛാദിട്ഠിവസേന. പരിബ്ബാജികായാതി പബ്ബജ്ജം ഉപഗതായ താപസദാരികായ. ദഹരായാതി തരുണായ. മുദുകായാതി സുഖുമാലായ. ലോമസായാതി തനുതമ്ബലോമതായ അപ്പലോമായ. കാമേസൂതി വത്ഥുകാമേസു. പാതബ്യതന്തി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, പാതബ്യതന്തി വാ പരിഭുഞ്ജനകതം. ആപജ്ജന്തോതി ഉപഗച്ഛന്തോ. പരിഭോഗത്ഥോ ഹി അയം പാ-സദ്ദോ, കത്തുസാധനോ ച തബ്ബ-സദ്ദോ, യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജന്തോതി അത്ഥോ. കിലേസകാമോപി ഹി അസ്സാദിയമാനോ വത്ഥുകാമന്തോഗധോയേവ.

ഇദന്തി യഥാവുത്തം അത്ഥപ്പഭേദം വിഭജ്ജനം. തിത്ഥിയവസേന ആഗതം അട്ഠകഥായം തഥാ വിഭത്തത്താ. സാസനേപീതി ഇമസ്മിം സാസനേപി.

അരഹത്തം വാ അത്തനി അസന്തം ‘‘അത്ഥീ’’തി വിപ്പടിജാനിത്വാ. സാമന്തജപ്പനം, പച്ചയപടിസേവനം, ഇരിയാപഥനിസ്സിതന്തി ഇമാനി തീണി വാ കുഹനവത്ഥൂനി. താദിസോ വാതി ധുതങ്ഗ- (മി. പ. ൪.൨; വിസുദ്ധി. ൧.൨൨) സമാദാനവസേന ലൂഖാജീവീ ഏവ. ദുല്ലഭസുഖോ ഭവിസ്സാമി ദുഗ്ഗതീസു ഉപപത്തിയാതി അധിപ്പായോ.

൩൮൩. അസുകട്ഠാനതോതി അസുകഭവതോ. ആഗതാതി നിബ്ബത്തനവസേന ഇധാഗതാ. ഇദാനി ഗന്തബ്ബട്ഠാനന്തി ആയതിം നിബ്ബത്തനട്ഠാനം. പുന ഉപപത്തിന്തി ആയതിം അനന്തരഭവതോ തതിയം ഉപപത്തിം, പുന ഉപപത്തീതി പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തി. കേന കാരണേനാതി യഥാഭൂതം അജാനന്തോ ഹി ഇച്ഛാദോസവസേന യം കിഞ്ചി ഗരഹേയ്യ, അഹം പന യഥാഭൂതം ജാനന്തോ സബ്ബം തം കേന കാരണേന ഗരഹിസ്സാമി, തം കാരണം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ, തേനാഹ ‘‘ഗരഹിതബ്ബമേവാ’’തിആദി. തമത്ഥന്തി ഗരഹിതബ്ബസ്സേവ ഗരഹണം, പസംസിതബ്ബസ്സ ച പസംസനം.

ന കോചി ‘‘ന സാധൂ’’തി വദതി ദിട്ഠധമ്മികസ്സ, സമ്പരായികസ്സ ച അത്ഥസ്സ സാധനവസേനേവ പവത്തിയാ ഭദ്ദകത്താ. പഞ്ചവിധം വേരന്തി പാണാതിപാതാദിപഞ്ചവിധം വേരം. തഞ്ഹി പഞ്ചവിധസ്സ സീലസ്സ പടിസത്തുഭാവതോ, സത്താനം വേരഹേതുതായ ച ‘‘വേര’’ന്തി വുച്ചതി. തതോ ഏവ തം ന കോചി ‘‘സാധൂ’’തി വദതി, തഥാ ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥാനം അസാധനതോ, സത്താനം സാധുഭാവസ്സ ച ദൂസനതോ. ന നിരുന്ധിതബ്ബന്തി രൂപഗ്ഗഹണേ ന നിവാരേതബ്ബം. ദസ്സനീയദസ്സനത്ഥോ ഹി ചക്ഖുപടിലാഭോതി തേസം അധിപ്പായോ. യദഗ്ഗേന തേസം പഞ്ചദ്വാരേ അസംവരോ സാധു, തദഗ്ഗേന തത്ഥ സംവരോ ന സാധൂതി ആഹ ‘‘പുന യം തേ ഏകച്ചന്തി പഞ്ചദ്വാരേ സംവര’’ന്തി.

അഥ വാ യം തേ ഏകച്ചം വദന്തി ‘‘സാധൂ’’തി തേ ‘‘ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ’’തി വുത്താ തിത്ഥിയാ യം അത്തകിലമഥാനുയോഗാദിം ‘‘സാധൂ’’തി വദന്തി, മയം തം ന ‘‘സാധൂ’’തി വദാമ. യം തേ ഏകച്ചം വദന്തി ‘‘ന സാധൂ’’തി യം പന തേ അനവജ്ജപച്ചയപരിഭോഗം, സുനിവത്ഥസുപാരുപനാദിസമ്മാപടിപത്തിഞ്ച ‘‘ന സാധൂ’’തി വദന്തി, തം മയം ‘‘സാധൂ’’തി വദാമാതി ഏവം പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം യം പരവാദമൂലകം ചതുക്കം ദസ്സിതം, തദേവ പുന സകവാദമൂലകം കത്വാ ദസ്സിതന്തി പകാസേന്തോ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിമാഹ. യഞ്ഹി കിഞ്ചി കേനചി സമാനം, തേനപി തം സമാനമേവ, തഥാ അസമാനം പീതി. സമാനാസമാനതന്തി സമാനാസമാനതാമത്തം. അനവസേസതോ ഹി പഹാതബ്ബാനം ധമ്മാനം പഹാനം സകവാദേ ദിസ്സതി, ന പരവാദേ. തഥാ പരിപുണ്ണമേവ ച ഉപസമ്പാദേതബ്ബധമ്മാനം ഉപസമ്പാദനം സകവാദേ, ന പരവാദേ. തേന വുത്തം ‘‘ത്യാഹ’’ന്തിആദി.

സമനുയുഞ്ജാപനകഥാവണ്ണനാ

൩൮൫. ലദ്ധിം പുച്ഛന്തോതി ‘‘കിം സമണോ ഗോതമോ സംകിലേസധമ്മേ അനവസേസം പഹായ വത്തതി, ഉദാഹു പരേ ഗണാചരിയാ. ഏത്ഥ താവ അത്തനോ ലദ്ധിം വദാ’’തി ലദ്ധിം പുച്ഛന്തോ. കാരണം പുച്ഛന്തോതി ‘‘സമണോ ഗോതമോ സംകിലേസധമ്മേ അനവസേസം പഹായ വത്തതീ’’തി വുത്തേ ‘‘കേന കാരണേന ഏവമത്ഥം ഗാഹയാ’’തി കാരണം പുച്ഛന്തോ. ഉഭയം പുച്ഛന്തോതി ‘‘ഇദം നാമേത്ഥ കാരണ’’ന്തി കാരണം വത്വാ പടിഞ്ഞാതേ അത്ഥേ സാധിയമാനേ അന്വയതോ, ബ്യതിരേകതോ ച കാരണം സമത്ഥേതും സദിസാസദിസഭേദം ഉപമോദാഹരണദ്വയം പുച്ഛന്തോ, ഉഭയം പുച്ഛന്തോ കാരണസ്സ ച തിലക്ഖണസമ്പത്തിയാ യഥാപടിഞ്ഞാതേ അത്ഥേ സാധിതേ സമ്മദേവ അനുപച്ഛാ ഭാസന്തോ നിഗമേന്തോ സമനുഭാസതി നാമ. ഉപസംഹരിത്വാതി ഉപനേത്വാ. ‘‘കിം തേ’’തിആദി ഉപസംഹരണാകാരദസ്സനം. ദുതിയപദേതി ‘‘സങ്ഘേന വാ സങ്ഘ’’ന്തി ഇമസ്മിം പദേ.

തമത്ഥന്തി തം പഹാതബ്ബധമ്മാനം അനവസേസം പഹായ വത്തനസങ്ഖാതഞ്ച സമാദാതബ്ബധമ്മാനം അനവസേസം സമാദായ വത്തനസങ്ഖാതഞ്ച അത്ഥം. യോജേത്വാതി അകുസലാദിപദേഹി യോജേത്വാ. അകോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന അകുസലാ ചേവ തതോയേവ അകുസലാതി ച സങ്ഖം ഗതാതി സങ്ഖാതാ തത്ഥ പുരിമപദേന ഏകന്താകുസലേ വദതി, ദുതിയപദേന തംസഹഗതേ, തംപക്ഖിയേ ച, തേനാഹ ‘‘കോട്ഠാസം വാ കത്വാ ഠപിതാ’’തി, അകുസലപക്ഖിയഭാവേന വവത്ഥാപിതാതി അത്ഥോ. അവജ്ജട്ഠോ ദോസട്ഠോ ഗാരയ്ഹപരിയായത്താതി ആഹ ‘‘സാവജ്ജാതി സദോസാ’’തി. അരിയാ നാമ നിദ്ദോസാ, ഇമേ പന കത്ഥചിപി നിദ്ദോസാ ന ഹോന്തീതി നിദ്ദോസട്ഠേന അരിയാ ഭവിതും നാലം അസമത്ഥാ.

൩൮൬-൩൯൨. യന്തി കാരണേ ഏതം പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘യേന വിഞ്ഞൂ’’തി. യം വാ പനാതി ‘‘യം പന കിഞ്ചീ’’തി അസമ്ഭാവനവചനമേതന്തി ആഹ ‘‘യം വാ തം വാ അപ്പമത്തക’’ന്തി. ഗണാചരിയാ പൂരണാദയോ. സത്ഥുപ്പഭവത്താ സങ്ഘസ്സ സങ്ഘസമ്പത്തിയാപി സത്ഥുസമ്പത്തി വിഭാവീയതീതി ആഹ ‘‘സങ്ഘപസംസായപി സത്ഥുയേവ പസംസാസിദ്ധിതോ’’തി. സാ പന പസംസാ പസാദഹേതുകാതി പസാദമുഖേന തം ദസ്സേതും ‘‘പസീദമാനാപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പി-സദ്ദേന യഥാ അന്വയതോ പസംസാ സമുച്ചീയതി, ഏവം സത്ഥുവിപ്പടിപത്തിയാ സാവകേസു, സാവകവിപ്പടിപത്തിയാ ച സത്ഥരി അപ്പസാദോ സമുച്ചീയതീതി ദട്ഠബ്ബം. സരീരസമ്പത്തിന്തി രൂപസമ്പത്തിം, രൂപകായപാരിപൂരിന്തി അത്ഥോ. ഭവന്തി വത്താരോ രൂപപ്പമാണാ, ഘോസധമ്മപ്പമാണാ ച. പുന ഭവന്തി വത്താരോതി ധമ്മപ്പമാണവസേനേവ യോജേതബ്ബം. യാ സങ്ഘസ്സ പസംസാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥ യാ ബുദ്ധാനം, ബുദ്ധസാവകാനംയേവ ച പാസംസതാ, അഞ്ഞേസഞ്ച തദഭാവോ ജോതിതോ, തം വിരതിപ്പഹാനസംവരുദ്ദേസവസേന നീഹരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അയമധിപ്പായോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സേതുഘാതവിരതി നാമ അരിയമഗ്ഗവിരതി. വിപസ്സനാമത്തവസേനാതി ‘‘അനിച്ച’’ന്തി വാ ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി വാ വിവിധം ദസ്സനമത്തവസേന, ന പന നാമരൂപവവത്ഥാനപച്ചയപരിഗ്ഗണ്ഹനപുബ്ബകം ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരാനം സമ്മസനവസേന. ഇതരാനീതി സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിനിസ്സരണപ്പഹാനാനി. ‘‘സേസ’’ന്തി പഞ്ചസീലതോ അഞ്ഞോ സബ്ബോ സീലസംവരോ, ‘‘ഖമോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪; ൩.൧൫൯; അ. നി. ൪.൧൧൪) വുത്തോ സുപരിസുദ്ധോ ഖന്തിസംവരോ, ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധിയ്യരേ’’തി (സു. നി. ൧൦൪൧; ചൂളനി. ൬൦) ഏവം വുത്തോ കിലേസാനം സമുച്ഛേദകോ മഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതോ ഞാണസംവരോ, മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം പിദഹനവസേന പവത്തോ പരിസുദ്ധോ ഇന്ദ്രിയസംവരോ, ‘‘അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൪൦൨; മ. നി. ൧.൧൩൫; സം. നി. ൫.൮; വിഭ. ൨൦൫) വുത്തോ സമ്മപ്പധാനസങ്ഖാതോ വീരിയസംവരോതി ഇമം സംവരപഞ്ചകം സന്ധായാഹ. പഞ്ച ഖോ പനിമേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാതിആദി സാസനേ സീലസ്സ ബഹുഭാവം ദസ്സേത്വാ തദേകദേസേ ഏവ പരേസം അവട്ഠാനദസ്സനത്ഥം യഥാവുത്തസീലസംവരസ്സേവ പുന ഗഹണം.

അരിയഅട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൯൩. സീഹനാദന്തി സേട്ഠനാദം, അഭീതനാദം കേനചി അപ്പടിവത്തിയനാദന്തി അത്ഥോ. ‘‘അയം യഥാവുത്തോ മമ വാദോ അവിപരീതോ, തസ്സ അവിപരീതഭാവോ ഇമം മഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ അപരപ്പച്ചയതോ ജാനിതബ്ബോ’’തി ഏവം അവിപരീതഭാവാവബോധനത്ഥം. ‘‘അത്ഥി കസ്സപാ’’തിആദീസു യം മഗ്ഗം പടിപന്നോ സമണോ ഗോതമോ വദന്തോ യുത്തപത്തകാലേ, തഥഭാവതോ ഭൂതം, ഏകംസതോ ഹിതാവിഹഭാവേന അത്ഥം, ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മം, വിനയയോഗതോ പരേസം വിനയനതോ ച വിനയം വദതീതി സാമംയേവ അത്തപച്ചക്ഖതോവ ജാനിസ്സതി, സോ മയാ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദിതോ സകലവട്ടദുക്ഖനിസ്സരണഭൂതോ അത്ഥി കസ്സപ മഗ്ഗോ, തസ്സ ച അധിഗമൂപായഭൂതാ പുബ്ബഭാഗപടിപദാതി അയമേത്ഥ യോജനാ. തേന ‘‘സമണോ ഗോതമോ ഇമേ ധമ്മേ’’തിആദിനയപ്പവത്തോ വാദോ കേനചി അസംകമ്പിയോ യഥാഭൂതസീഹനാദോതി ദസ്സേതി.

‘‘ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൧൩൪) വിയ മഗ്ഗഞ്ച പടിപദഞ്ച ഏകതോ കത്വാ ദസ്സേന്തോ. ‘‘അയമേവാ’’തി വചനം മഗ്ഗസ്സ പുഥുഭാവപടിക്ഖേപനത്ഥം, സബ്ബഅരിയസാധാരണഭാവദസ്സനത്ഥം, സാസനേ പാകടഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച. തേനാഹ ‘‘ഏകായനോ അയം ഭിക്ഖവേ മഗ്ഗോ’’തി, (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൦൬; സം. നി. ൫.൩൬൭, ൩൮൪, ൪൦൯)‘‘ഏസേവ മഗ്ഗോ നത്ഥഞ്ഞോ ദസ്സനസ്സ വിസുദ്ധിയാ’’തി (ധ. പ. ൨൭൪),

‘‘ഏകായനം ജാതിഖയന്തദസ്സീ,

മഗ്ഗം പജാനാതി ഹിതാനുകമ്പീ;

ഏതേന മഗ്ഗേന തരിംസു പുബ്ബേ,

തരിസ്സന്തി യേ ച തരന്തി ഓഘ’’ന്തി. (സം. നി. ൫.൩൮൪, ൪൦൯; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. ൧൦൭, ൧൨൧; നേത്തി. ൧൭൦);

സബ്ബേസു സുത്തപദേസേസു അഭിധമ്മപദേസേസു ച ഏകോവായം മഗ്ഗോ പാകടോ പഞ്ഞാതോ ആഗതോ ചാതി.

തപോപക്കമകഥാവണ്ണനാ

൩൯൪. തപോയേവ ഉപക്കമിതബ്ബതോ ആരഭിതബ്ബതോ തപോപക്കമോതി ആഹ ‘‘തപാരമ്ഭാ’’തി. ആരമ്ഭനഞ്ചേത്ഥ കരണമേവാതി ആഹ ‘‘തപോകമ്മാനീതി അത്ഥോ’’തി. സമണകമ്മസങ്ഖാതാതി സമണേഹി കത്തബ്ബകമ്മസഞ്ഞിതാ. നിച്ചോലോതി നിസ്സട്ഠചേലോ സബ്ബേന സബ്ബം പടിക്ഖിത്തചേലോ. നഗ്ഗിയവതസമാദാനേന നഗ്ഗോ. ‘‘ഠിതകോവ ഉച്ചാരം കരോതീ’’തിആദി നിദസ്സനമത്തം, വമിത്വാ മുഖവിക്ഖാലനാദിആചാരസ്സപി തേന വിസ്സട്ഠത്താ. ജിവ്ഹായ ഹത്ഥം അപലിഖതി അപലിഹതി ഉദകേന അധോവനതോ. ദുതിയവികപ്പേപി ഏസേവ നയോ. ‘‘ഏഹി ഭദ്ദന്തേ’’തി വുത്തേ ഉപഗമനസങ്ഖാതോ വിധി ഏഹിഭദ്ദന്തോ, തം ചരതീതി ഏഹിഭദ്ദന്തികോ, തപ്പടിക്ഖേപേന ന ഏഹിഭദ്ദന്തികോ. ന കരോതി സമണേന നാമ പരസ്സ വചനകരേന ന ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേന. പുരേതരന്തി തം ഠാനം അത്തനോ ഉപഗമനതോ പുരേതരം. തം കിര സോ ‘‘ഭിക്ഖുനാ നാമ യാദിച്ഛകീ ഏവ ഭിക്ഖാ ഗഹേതബ്ബാ’’തി അധിപ്പായേന ന ഗണ്ഹാതി. ഉദ്ദിസ്സകതം ‘‘മമ നിമിത്തഭാവേന ബഹൂ ഖുദ്ദകാ പാണാ സങ്ഘാതം ആപാദിതാ’’തി ന ഗണ്ഹാതി. നിമന്തനം ന സാദിയതി ‘‘ഏവം തേസം വചനം കതം ഭവിസ്സതീ’’തി. കുമ്ഭീആദീസുപി സോ സത്തസഞ്ഞീതി ആഹ ‘‘കുമ്ഭീകളോപിയോ’’തിആദി.

കബളന്തരായോതി കബളസ്സ അന്തരായോ ഹോതീതി. ഗാമസഭാഗാദിവസേന സങ്ഗമ്മ കിത്തേന്തി ഏതിസ്സാതി സങ്കിത്തി, തഥാ സംഹടതണ്ഡുലാദിസഞ്ചയോ. മനുസ്സാതി വേയ്യാവച്ചകരമനുസ്സാ.

സുരാപാനമേവാതി മജ്ജലക്ഖണപ്പത്തായ സുരായ പാനമേവ സുരാഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ മേരയമ്പി സങ്ഗഹിതം. ഏകാഗാരമേവ ഉഞ്ഛതീതി ഏകാഗാരികോ. ഏകാലോപേനേവ വത്തതീതി ഏകാലോപികോ. ദീയതി ഏതായാതി ദത്തി, ദ്വത്തിആലോപമത്തഗാഹി ഖുദ്ദകം ഭിക്ഖാദാനഭാജനം, തേനാഹ ‘‘ഖുദ്ദകപാതീ’’തി. അഭുഞ്ജനവസേന ഏകോ അഹോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഏകാഹികോ, ആഹാരോ. തം ഏകാഹികം, സോ പന അത്ഥതോ ഏകദിവസലങ്ഘകോതി ആഹ ‘‘ഏകദിവസന്തരിക’’ന്തി. ‘‘ദ്വീഹിക’’ന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏകാഹം അഭുഞ്ജിത്വാ ഏകാഹം ഭുഞ്ജനം ഏകാഹവാരോ, തം ഏകാഹികമേവ അത്ഥതോ. ദ്വീഹം അഭുഞ്ജിത്വാ ദ്വീഹം ഭുഞ്ജനം ദ്വീഹവാരോ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഉക്കട്ഠോ പന പരിയായഭത്തഭോജനികോ ദ്വീഹം അഭുഞ്ജിത്വാ ഏകാഹമേവ ഭുഞ്ജതി. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

൩൯൫. കുണ്ഡകന്തി തനുതരം തണ്ഡുലസകലം.

൩൯൬. സണേഹി സണവാകേഹി നിബ്ബത്തവത്ഥാനി സാണാനി. മിസ്സസാണാനി മസാണാനി, ന ഭങ്ഗാനി. ഏരകതിണാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന അക്കമകചികദലീവാകാദീനം സങ്ഗഹോ. ഏരകാദീഹി കതാനി ഹി ഛവാനി ലാമകാനി ദുസ്സാനീതി വത്തബ്ബതം ലഭന്തി.

മിച്ഛാവായാമവസേനേവ ഉക്കുടികവതാനുയോഗോതി ആഹ ‘‘ഉക്കുടികവീരിയം അനുയുത്തോ’’തി. ഥണ്ഡിലന്തി വാ സമാ പകതിഭൂമി വുച്ചതി ‘‘പത്ഥണ്ഡിലേ പാതുരഹോസീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൪.൧൦) വിയ, തസ്മാ ഥണ്ഡിലസേയ്യന്തി അനന്തരഹിതായ പകതിഭൂമിയം സേയ്യന്തി വുത്തം ഹോതി. ലദ്ധം ആസനന്തി നിസീദിതും യഥാലദ്ധം ആസനം. അകോപേത്വാതി അഞ്ഞത്ഥ അനുപഗന്ത്വാ, തേനാഹ ‘‘തത്ഥേവ നിസീദനസീലോ’’തി. സോ ഹി തം അഛഡ്ഡേന്തോ അപരിച്ചജന്തോ അകോപേന്തോ നാമ ഹോതി. വികടന്തി ഗൂഥം വുച്ചതി ആസയവസേന വിരൂപം ജാതന്തി കത്വാ.

ഏത്ഥ ച ‘‘അചേലകോ ഹോതീ’’തിആദീനി വതപദാനി യാവ ‘‘ന ഥുസോദകം പിവതീ’’തി ഏതാനി ഏകവാരാനി. ‘‘ഏകാഗാരികോ വാ’’തിആദീനി നാനാവാരാനി, നാനാകാലികാനി വാ. തഥാ ‘‘സാകഭക്ഖോ വാ’’തിആദീനി, ‘‘സാണാനിപി ധാരേതീ’’തിആദീനി ച. തഥാ ഹേത്ഥ വാ-സദ്ദഗ്ഗഹണം, പി-സദ്ദഗ്ഗഹണഞ്ച കതം. പി-സദ്ദോപി വികപ്പത്ഥോ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. പുരിമേസു പന ന കതം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘അചേലകോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘സാണാനിപി ധാരേതീ’’തിആദി വചനസ്സ, ‘‘രജോജല്ലധരോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദകോരോഹനാനുയോഗം അനുയുത്തോ’’തി വചനസ്സ ച അവിരോധോ സിദ്ധോ ഹോതി. അഥ വാ കിമേത്ഥ അവിരോധചിന്തായ. ഉമ്മത്തകപച്ഛിസദിസോ ഹി തിത്ഥിയവാദോ. അഥ വാ ‘‘അചേലകോ ഹോതീ’’തി ആരഭിത്വാ തപ്പസങ്ഗേന സബ്ബമ്പി അത്തകിലമഥാനുയോഗം ദസ്സേന്തേന ‘‘സാണാനിപി ധാരേതീ’’തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

തപോപക്കമനിരത്ഥകഥാവണ്ണനാ

൩൯൭. സീലസമ്പദാദീഹി വിനാതി സീലസമ്പദാ, സമാധിസമ്പദാ, പഞ്ഞാസമ്പദാതി ഇമാഹി ലോകുത്തരാഹി സമ്പദാഹി വിനാ ന കദാചി സാമഞ്ഞം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞം വാ സമ്ഭവതി, യസ്മാ ച തദേവം, തസ്മാ തേസം തപോപക്കമാനം നിരത്ഥകതം ദസ്സേന്തോതി യോജനാ. ‘‘ദോസവേരവിരഹിത’’ന്തി ഇദം ദോസസ്സ മേത്തായ ഉജുപടിപക്ഖതായ വുത്തം. ദോസ-ഗ്ഗഹണേന വാ സബ്ബേപി ഝാനപടിപക്ഖാ സംകിലേസധമ്മാ ഗഹിതാ, വേര-ഗ്ഗഹണേന പച്ചത്ഥികഭൂതാ സത്താ. യദഗ്ഗേന ഹി ദോസരഹിതം, തദഗ്ഗേന വേരരഹിതന്തി.

൩൯൮. പാകടഭാവേന കായതി ഗമേതീതി പകതി, ലോകസിദ്ധവാദോ, തേനാഹ ‘‘പകതി ഖോ ഏസാതി പകതികഥാ ഏസാ’’തി. മത്തായാതി മത്താ-സദ്ദോ ‘‘മത്താ സുഖപരിച്ചാഗാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൯൦) വിയ അപ്പത്ഥം അന്തോനീതം കത്വാ പമാണവാചകോതി ആഹ ‘‘ഇമിനാ പമാണേന ഏവം പരിത്തകേനാ’’തി. തേന പന പമാണേന പഹാതബ്ബോ പകരണപ്പത്തോ പടിപത്തിക്കമോതി ആഹ ‘‘പടിപത്തിക്കമേനാ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബവാരേസു.

൩൯൯. അഞ്ഞഥാ വദഥാതി യദി അചേലകഭാവാദിനാ സാമഞ്ഞം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞം വാ അഭവിസ്സ, സുവിജാനോവ സമണോ സുവിജാനോ ബ്രാഹ്മണോ. യസ്മാ പന തുമ്ഹേ ഇതോ അഞ്ഞഥാവ സാമഞ്ഞം ബ്രഹ്മഞ്ഞഞ്ച വദഥ, തസ്മാ ദുജ്ജാനോവ സമണോ ദുജ്ജാനോ ബ്രാഹ്മണോ, തേനാഹ ‘‘ഇദം സന്ധായാഹാ’’തി. തം പകതിവാദം പടിക്ഖിപിത്വാതി പുബ്ബേ യം പാകതികം സാമഞ്ഞം ബ്രഹ്മഞ്ഞഞ്ച ഹദയേ ഠപേത്വാ തേന ‘‘ദുക്കര’’ന്തിആദി വുത്തം, തമേവ സന്ധായ ഭഗവതാപി ‘‘പകതി ഖോ ഏസാ’’തിആദി വുത്തം. ഇധ പന തം പകതിവാദം പാകതികസമണബ്രാഹ്മണവിസയം കഥം പടിക്ഖിപിത്വാ പടിസംഹരിത്വാ സഭാവതോവ പരമത്ഥതോവ സമണസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ച ദുജ്ജാനഭാവം ആവികരോന്തോ പകാസേന്തോ. തത്രാപീതി സമണബ്രാഹ്മണവാദേപി വുത്തനയേനേവ.

സീലസമാധിപഞ്ഞാസമ്പദാവണ്ണനാ

൪൦൦-൧. പണ്ഡിതോതി ഹേതുസമ്പത്തിസിദ്ധേന പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ, കഥം ഉഗ്ഗഹേസി പരിപക്കഞാണത്താ ഘടേ പദീപേന വിയ അബ്ഭന്തരേ സമുജ്ജലന്തേന പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയേന തത്ഥ തത്ഥ ഭഗവതാ ദേസിതമത്ഥം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തമ്പി ദേസനം ഉപധാരേസി. തസ്സ ചാതി യോ അചേലകോ ഹോതി യാവ ഉദകോരോഹനാനുയോഗം അനുയുത്തോ വിഹരതി, തസ്സ ച. താ സമ്പത്തിയോ പുച്ഛാമി, യാഹി സമണോ ച ഹോതീതി അധിപ്പായോ. സീലസമ്പദായാതി ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന ‘‘ചിത്തസമ്പദായ പഞ്ഞാസമ്പദായാ’’തി പദദ്വയം സങ്ഗണ്ഹാതി അസേക്ഖസീലാദിഖന്ധത്തയസങ്ഗഹിതഞ്ഹി അരഹത്തം, തേനാഹ ‘‘അരഹത്തഫലമേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഇദന്തി ഇദം വചനം.

സീഹനാദകഥാവണ്ണനാ

൪൦൨. അനഞ്ഞസാധാരണതായ, അനഞ്ഞസാധാരണത്ഥവിസയതായ ച അനുത്തരം ബുദ്ധസീഹനാദം നദന്തോ. അതിവിയ അച്ചന്തവിസുദ്ധതായ പരമവിസുദ്ധം. പരമന്തി ഉക്കട്ഠം, തേനാഹ ‘‘ഉത്തമ’’ന്തി. സീലമേവ ലോകിയസീലത്താ. യഥാ അനഞ്ഞസാധാരണം ഭഗവതോ ലോകുത്തരസീലം സവാസനം പടിപക്ഖവിദ്ധംസനതോ, ഏവം ലോകിയസീലമ്പി തസ്സ അനുച്ഛവികഭാവേന സമ്ഭൂതത്താ, സമേന സമന്തി സമസമന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘മമ സീലസമേന സീലേന മയാ സമ’’ന്തി. ‘‘യദിദം അധിസീല’’ന്തി ലോകിയം, ലോകുത്തരഞ്ചാതി ദുവിധമ്പി ബുദ്ധസീലം ഏകജ്ഝം കത്വാ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സീലേപീ’’തി. ഇതി ഇമന്തി ഏവം ഇമം സീലവിസയം. പഠമം പവത്തത്താ പഠമം.

തപതീതി സന്തപ്പതി, വിധമതീതി അത്ഥോ. ജിഗുച്ഛതീതി ഹീളേതി ലാമകതോ ഠപേതി. നിദ്ദോസത്താ അരിയാ ആരകാ കിലേസേഹീതി. മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താ വീരിയസങ്ഖാതാ തപോജിഗുച്ഛാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. പരമാ നാമ സബ്ബുക്കട്ഠഭാവതോ. യഥാ യുവിനോ ഭാവോ യോബ്ബനം, ഏവം ജിഗുച്ഛിനോ ഭാവോ ജേഗുച്ഛം. കിലേസാനം സമുച്ഛിന്ദനപടിപ്പസ്സമ്ഭനാനി സമുച്ഛേദപടിപസ്സദ്ധിവിമുത്തിയോ. നിസ്സരണവിമുത്തി നിബ്ബാനം. അഥ വാ സമ്മാവാചാദീനം അധിസീലഗ്ഗഹണേന, സമ്മാവായാമസ്സ അധിജേഗുച്ഛഗ്ഗഹണേന, സമ്മാദിട്ഠിയാ അധിപഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന സമ്മാസങ്കപ്പസതിസമാധയോ മഗ്ഗഫലപരിയാപന്നാ സമുച്ഛേദപടിപസ്സദ്ധിവിമുത്തിയോ ദട്ഠബ്ബാ. നിസ്സരണവിമുത്തി പന നിബ്ബാനമേവ.

൪൦൩. യം കിഞ്ചി ജനവിവിത്തം ഠാനം ഇധ ‘‘സുഞ്ഞാഗാര’’ന്തി അധിപ്പേതം. തത്ഥ നദന്തേന വിനാ നാദോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഏകതോവ നിസീദിത്വാ’’തി. അട്ഠസു പരിസാസൂതി ഖത്തിയപരിസാ, ബ്രാഹ്മണപരിസാ, ഗഹപതിപരിസാ, സമണപരിസാ, ചാതുമഹാരാജികപരിസാ, താവതിംസപരിസാ, മാരപരിസാ, ബ്രഹ്മപരിസാതി ഇമാസു അട്ഠസു പരിസാസു.

വേസാരജ്ജാനീതി വിസാരദഭാവാ ഞാണപ്പഹാനസമ്പദാനിമിത്തം കുതോചി അസന്തസ്സനഭാവാ നിബ്ഭയഭാവാതി അത്ഥോ. ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠം ഠാനം, ഉത്തമം ഠാനന്തി അത്ഥോ. ആസഭാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാ, തേസം ഠാനന്തി അത്ഥോ.

അപിച ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം, ആസഭം വിയാതി ആസഭം. യഥാ ഹി നിസഭസങ്ഖാതോ ഉസഭോ അത്തനോ ഉസഭബലേന ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി, ഏവം തഥാഗതോപി ദസഹി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ ചതൂഹി വേസാരജ്ജപാദേഹി അട്ഠപരിസാപഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ സദേവകേ ലോകേ കേനചി പച്ചത്ഥികേന അകമ്പിയോ അചലേന ഠാനേന തിട്ഠതി. ഏവം തിട്ഠമാനോവ തം ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി ഉപഗച്ഛതി ന പച്ചക്ഖാതി അത്തനി ആരോപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതീ’’തി.

സീഹനാദം നദതീതി യഥാ മിഗരാജാ പരിസ്സയാനം സഹനതോ, വനമഹിംസമത്തവാരണാദീനം ഹനനതോ ച ‘‘സീഹോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം തഥാഗതോ ലോകധമ്മാനം സഹനതോ, പരപ്പവാദാനം ഹനനതോ ച ‘‘സീഹോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം വുത്തസ്സ സീഹസ്സ നാദം സീഹനാദം. തത്ഥ യഥാ സീഹോ സീഹബലേന സമന്നാഗതോ സബ്ബത്ഥ വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ സീഹനാദം നദതി, ഏവം തഥാഗതസീഹോപി ദസഹി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ അട്ഠസു പരിസാസു വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ ‘‘ഇതി രൂപ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൭൮; അ. നി. ൮.൨) നയേന നാനാവിലാസസമ്പന്നം സീഹനാദം നദതി.

പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാതി ഞാതും ഇച്ഛിതമത്ഥം അത്തനോ ഞാണബലാനുരൂപം അഭിരചിത്വാ തങ്ഖണംയേവാതി പുച്ഛിതക്ഖണേയേവ ഠാനുപ്പത്തികപടിഭാനേന വിസ്സജ്ജേതി. ചിത്തം പരിതോസേതിയേവ അജ്ഝാസയാനുരൂപം വിസ്സജ്ജനതോ. സോതബ്ബഞ്ചസ്സ മഞ്ഞന്തി അട്ഠക്ഖണവജ്ജിതേന നവമേന ഖണേന ലബ്ഭമാനത്താ. ‘‘യം നോ സത്ഥാ ഭാസതി, തം നോ സോസ്സാമാ’’തി ആദരഗാരവജാതാ മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന സോതബ്ബം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. സുപ്പസന്നാ പസാദാഭിബുദ്ധിയാ വിഗതുപക്കിലേസതായ കല്ലചിത്താ മുദുചിത്താ ഹോന്തി. പസന്നകാരന്തി പസന്നേഹി കാതബ്ബസക്കാരം, ധമ്മാമിസപൂജന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ആമിസപൂജം ദസ്സേന്തോ ‘‘പണീതാനീ’’തിആദിമാഹ. ധമ്മപൂജാ പന ‘‘തഥത്തായാ’’തി ഇമിനാ ദസ്സിതാ. തഥാഭാവായാതി യഥത്തായ യസ്സ വട്ടദുക്ഖനിസ്സരണത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ, തഥാഭാവായ, തേനാഹ ‘‘ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിപൂരണത്ഥായാ’’തി. സാ ച ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി യായ അനുപുബ്ബിയാ പടിപജ്ജിതബ്ബാ, പടിപജ്ജന്താനഞ്ച സതി അജ്ഝത്തികങ്ഗസമവായേ ഏകംസികാ തസ്സാ പാരിപൂരീതി തം അനുപുബ്ബിം ദസ്സേതും ‘‘കേചി സരണേസൂ’’തിആദി വുത്തം.

ഇമസ്മിം പനോകാസേ ഠത്വാതി ‘‘പടിപന്നാ ച ആരാധേന്തീ’’തി ഏതസ്മിം സീഹനാദകിച്ചപാരിപൂരിദീപനേ പാളിപദേസേ ഠത്വാ. സമോധാനേതബ്ബാതി സങ്കലിതബ്ബാ. ഏകോ സീഹനാദോ അസാധാരണോ അഞ്ഞേഹി അപ്പടിവത്തിയോ സേട്ഠനാദോ അഭീതനാദോതി കത്വാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പുരിമാനം ദസന്നന്തിആദിതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘വിമുത്തിയാ മയ്ഹം സദിസോ നത്ഥീ’’തി ഏതേസം പുരിമാനം ദസന്നം സീഹനാദാനം, നിദ്ധാരണേ ചേത്ഥ സാമിവചനം, തേനാഹ ‘‘ഏകേകസ്സാ’’തി. ‘‘പരിസാസു ച നദതീ’’തി ആദയോ പരിവാരാ ‘‘ഏകച്ചം തപസ്സിം നിരയേ നിബ്ബത്തം പസ്സാമീ’’തി സീഹനാദം നദന്തോ ഭഗവാ പരിസായം നദതി വിസാരദോ നദതി യാവ ‘‘പടിപന്നാ ആരാധേന്തീ’’തി അത്ഥയോജനായ സമ്ഭവതോ. തഥാ സേസേസുപി നവസു.

‘‘ഏവ’’ന്തിആദി യഥാവുത്താനം തേസം സങ്കലേത്വാ ദസ്സനം. തേ ദസാതി തേ ‘‘പരിസാസു ച നദതീ’’തി ആദയോ സീഹനാദാ. പുരിമാനം ദസന്നന്തി യഥാവുത്താനം പുരിമാനം ദസന്നം. പരിവാരവസേനാതി പച്ചേകം പരിവാരവസേന യോജിയമാനാ സതം സീഹനാദാ. പുരിമാ ച ദസാതി തഥാ അയോജിയമാനാ പുരിമാ ച ദസാതി ഏവം ദസാധികം സീഹനാദസതം ഹോതി. ഏവം വാദീനം വാദന്തി ഏവം പവത്തവാദാനം തിത്ഥിയാനം വാദം. പടിസേധേത്വാതി തഥാഭാവാഭാവദസ്സനേന പടിക്ഖിപിത്വാ. യം ഭഗവാ ഉദുമ്ബരികസുത്തേ ‘‘ഇധ നിഗ്രോധ തപസ്സീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൩) ഉപക്കിലേസവിഭാഗം, പാരിസുദ്ധിവിഭാഗഞ്ച ദസ്സേന്തോ സപരിസസ്സ നിഗ്രോധസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ പുരതോ സീഹനാദം നദി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഇദാനി പരിസതി നദിതപുബ്ബം സീഹനാദം ദസ്സേന്തോ’’തിആദി വുത്തം.

തിത്ഥിയപരിവാസകഥാവണ്ണനാ

൪൦൪. ഇദന്തി ‘‘രാജഗഹേ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വിഹരന്തം മം…പേ… പഞ്ഹം പുച്ഛീ’’തി ഇദം വചനം. കാമം യദാ നിഗ്രോധോ പഞ്ഹം പുച്ഛി, ഭഗവാ ചസ്സ വിസ്സജ്ജേസി, ന തദാ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വിഹരതി, രാജഗഹസമീപേ പന വിഹരതീതി കത്വാ ‘‘രാജഗഹേ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വിഹരന്തം മ’’ന്തി വുത്തം, ഗിജ്ഝകൂടേ വിഹരണഞ്ചസ്സ തദാ അവിച്ഛിന്നന്തി, തേനാഹ ‘‘യം തം ഭഗവാ’’തിആദി. യോഗേതി നയേ, ദുക്ഖനിസ്സരണൂപായേതി അത്ഥോ.

൪൦൫. യം പരിവാസം സാമണേരഭൂമിയം ഠിതോ പരിവസതീതി യോജനാ. യസ്മാ സാമണേരഭൂമിയം ഠിതേന പരിവസിതബ്ബം, ന ഗിഹിഭൂതേന, തസ്മാ അപരിവസിത്വായേവ പബ്ബജ്ജം ലഭതി. ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദന്തി ഏത്ഥ പന പബ്ബജ്ജാ-ഗ്ഗഹണം വചനസിലിട്ഠതാവസേനേവ ‘‘ദിരത്തതിരത്തം സഹസേയ്യ’’ന്തി (പാചി. ൫൦) ഏത്ഥ ദിരത്തഗ്ഗഹണം വിയ. ഗാമപ്പവേസനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന വേസിയാവിധവാഥുല്ലകുമാരിപണ്ഡകഭിക്ഖുനിഗോചരതാ, സബ്രഹ്മചാരീനം ഉച്ചാവചേസു കിംകരണീയേസു ദക്ഖാനലസാദിതാ, ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീസു തിബ്ബഛന്ദതാ, യസ്സ തിത്ഥായതനതോ ഇധാഗതോ, തസ്സ അവണ്ണേ, രതനത്തയസ്സ ച വണ്ണേ അനത്തമനതാ, തദുഭയം യഥാക്കമം വണ്ണേ ച അവണ്ണേ ച അത്തമനതാതി ഇമേസം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ, തേനാഹ ‘‘അട്ഠ വത്താനി പൂരേന്തേനാ’’തി. ഘംസിത്വാ കോട്ടേത്വാതി അജ്ഝാസയസ്സ വീമംസനവസേന സുവണ്ണം വിയ ഘംസിത്വാ കോട്ടേത്വാ.

ഗണമജ്ഝേ നിസീദിത്വാതി ഉപസമ്പദാകമ്മസ്സ ഗണപ്പഹോനകാനം ഭിക്ഖൂനം മജ്ഝേ സങ്ഘത്ഥേരോ വിയ തസ്സ അനുഗ്ഗഹത്ഥം നിസീദിത്വാ. വൂപകട്ഠോതി വിവിത്തോ. താദിസസ്സ സീലവിസോധനേ അപ്പമാദോ അവുത്തസിദ്ധോതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനേ സതിം അവിജഹന്തോ’’തി. പേസിതചിത്തോതി നിബ്ബാനം പതി പേസിതചിത്തോ തംനിന്നോ തപ്പോണോ തപ്പബ്ഭാരോ. ജാതികുലപുത്താപി ആചാരസമ്പന്നാ ഏവ അരഹത്താധിഗമായ പബ്ബജ്ജാപേക്ഖാ ഹോന്തീതി തേപി തേഹി ഏകസങ്ഗഹേ കരോന്തോ ആഹ ‘‘കുലപുത്താതി ആചാരകുലപുത്താ’’തി, തേനാഹ ‘‘സമ്മദേവാതി ഹേതുനാവ കാരണേനേവാ’’തി. ‘‘ഓതിണ്ണോമ്ഹി ജാതിയാ’’തിആദിനാ നയേന ഹി സംവേഗപുബ്ബികം യഥാനുസിട്ഠം പബ്ബജ്ജം സന്ധായ ഇധ ‘‘സമ്മദേവാ’’തി വുത്തം. ഹേതുനാതി ഞായേന. പാപുണിത്വാതി പത്വാ അധിഗന്ത്വാ. സമ്പാദേത്വാതി അസേക്ഖാ സീലസമാധിപഞ്ഞാ നിപ്ഫാദേത്വാ, പരിപൂരേത്വാ വാതി അത്ഥോ.

നിട്ഠാപേതുന്തി നിഗമനവസേന പരിയോസാപേതും. ‘‘ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം…പേ… വിഹാസീ’’തി ഇമിനാ ഏവ ഹി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനാ പരിയോസാപിതാ. തം പന നിഗമേന്തോ ‘‘അഞ്ഞതരോ ഖോ പനാ…പേ… അഹോസീ’’തി വുത്തം ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.