൬. മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ

ബ്രാഹ്മണദൂതവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൫൯. പുനപ്പുനം വിസാലീഭാവൂപഗമനതോതി പുബ്ബേ കിര പുത്തധീതുവസേന ദ്വേ ദ്വേ ഹുത്വാ സോളസക്ഖത്തും ജാതാനം ലിച്ഛവീരാജകുമാരാനം സപരിവാരാനം അനുക്കമേനേവ വഡ്ഢന്താനം നിവാസനട്ഠാനാരാമുയ്യാനപോക്ഖരണീആദീനം പതിട്ഠാനസ്സ അപ്പഹോനകതായ നഗരം തിക്ഖത്തും ഗാവുതന്തരേന ഗാവുതന്തരേന പരിക്ഖിപിംസു, തേനസ്സ പുനപ്പുനം വിസാലീഭാവം ഗതത്താ ‘‘വേസാലീ’’ ത്വേവ നാമം ജാതം, തേന വുത്തം ‘‘പുനപ്പുനം വിസാലീഭാവൂപഗമനതോ വേസാലീതി ലദ്ധനാമകേ നഗരേ’’തി. സയംജാതന്തി സയമേവ ജാതം അരോപിമം. മഹന്തഭാവേനേവാതി രുക്ഖഗച്ഛാനം, ഠിതോകാസസ്സ ച മഹന്തഭാവേന, തേനാഹ ‘‘ഹിമവന്തേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധം ഹുത്വാ’’തി. കൂടാഗാരസാലാസങ്ഖേപേനാതി ഹംസവട്ടകച്ഛന്നേന കൂടാഗാരസാലാനിയാമേന. കോസലേസു ജാതാ, ഭവാ വാ, തം വാ രട്ഠം നിവാസോ ഏതേസന്തി കോസലകാ. ഏവം മാഗധകാ വേദിതബ്ബാ. യസ്സ അകരണേ പുഗ്ഗലോ മഹാജാനിയോ ഹോതി, തം കരണം അരഹതീതി കരണീയം തേന കരണീയേന, തേനാഹ ‘‘അവസ്സം കത്തബ്ബകമ്മേനാ’’തി. തം കിച്ചന്തി വുച്ചതി സതി സമവായേ കാതബ്ബതോ.

൩൬൦. യാ ബുദ്ധാനം ഉപ്പജ്ജനാരഹാ നാനത്തസഞ്ഞാ, താസം വസേന നാനാരമ്മണാചാരതോ. സമ്ഭവന്തസ്സേവ പടിസേധോ. പടിക്കമ്മാതി നിവത്തിത്വാ തഥാ ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ. സല്ലീനോതി ഝാനസമാപത്തിയാ ഏകത്താരമ്മണം അല്ലീനോ.

ഓട്ഠദ്ധലിച്ഛവീവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൬൧. അദ്ധോട്ഠതായാതി തസ്സ കിര ഉത്തരോട്ഠം അപ്പകതായ തിരിയം ഫാലേത്വാ അപനീതദ്ധം വിയ ഖായതി ചത്താരോ ദന്തേ, ദ്വേ ച ദാഠാ ന ഛാദേതി, തേന നം ‘‘ഓട്ഠദ്ധോ’’തി വോഹരന്തി. അയം കിര ഉപാസകോ സദ്ധോ പസന്നോ ദായകോ ദാനപതി ബുദ്ധമാമകോ ധമ്മമാമകോ സങ്ഘമാമകോ, തേനാഹ പുരേഭത്തന്തിആദി.

൩൬൨. സാസനേ യുത്തപയുത്തോതി ഭാവനം അനുയുത്തോ. സബ്ബത്ഥ സീഹസമാനവുത്തിനോപി ഭഗവതോ പരിസായ മഹന്തേ സതി തദജ്ഝാസയാനുരൂപം പവത്തിയമാനായ ധമ്മദേസനായ വിസേസോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന ധമ്മം ദേസേസ്സതീ’’തി.

‘‘വിസ്സാസികോ’’തി വത്വാ തമസ്സ വിസ്സാസികഭാവം വിഭാവേതും ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഥേരസ്സ ഖീണാ സവസ്സസതോ ആലസിയഭാവോ ‘‘അപ്പഹീനോ’’തി ന വത്തബ്ബോ, വാസനാലേസം പന ഉപാദായാഹ ‘‘ഈസകം അപ്പഹീനോ വിയ ഹോതീ’’തി. ന ഹി സാവകാനം സവാസനാ കിലേസാ പഹീയന്തി.

൩൬൩. വിനേയ്യജനാനുരോധേന ബുദ്ധാനം പാടിഹാരിയവിജമ്ഭനം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദി, തേനേവാഹ ‘‘സംസൂചിതനിക്ഖമനോ’’തി. ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമനവേലായഞ്ഹി ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ ആവേളാവേളായമലായമലാ ഹുത്വാ സവിസേസാ പഭസ്സരാ വിനിച്ഛരിംസു.

൩൬൪. തതോ പരന്തി ‘‘ഹിയ്യോ’’തി വുത്തദിവസതോ അനന്തരം പരം പുരിമതരം അതിസയേന പുരിമത്താ. ഇതി ഇമേസു ദ്വീസു വവത്ഥിതോ യഥാക്കമം പുരിമപുരിമതരഭാവോ. ഏവം സന്തേപി യദേത്ഥ ‘‘പുരിമതര’’ന്തി വുത്തം, തതോ പഭുതി യം യം ഓരം, തം തം പുരിമം, യം യം പരം, തം തം പുരിമതരം, ഓരപാരഭാവസ്സ വിയ പുരിമപുരിമതരഭാവസ്സ ച അപേക്ഖാസിദ്ധിതോ, തേനാഹ ‘‘തതോ പട്ഠായാ’’തിആദി. മൂലദിവസതോ പട്ഠായാതിആദിദിവസതോ പട്ഠായ. അഗ്ഗന്തി പഠമം. തം പനേത്ഥ പരാ അതീതാ കോടി ഹോതീതി ആഹ ‘‘പരകോടിം കത്വാ’’തി. യം-സദ്ദയോഗേന ചായം ‘‘വിഹരാമീ’’തി വത്തമാനപ്പയോഗോ, അത്ഥോ പന അതീതകാലവസേനേവ വേദിതബ്ബോ, തേനാഹ ‘‘വിഹാസിന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി. പഠമവികപ്പേ ‘‘വിഹരാമീ’’തി പദസ്സ ‘‘യദഗ്ഗേ’’തി ഇമിനാ ഉജുകം സമ്ബന്ധോ ദസ്സിതോ, ദുതിയവികപ്പേ പന ‘‘തീണി വസ്സാനീ’’തി ഇമിനാപി.

പിയജാതികാനീതി ഇട്ഠസഭാവാനി. സാതജാതികാനീതി മധുരസഭാവാനി. മധുരം വിയാതി ഹി ‘‘മധുര’’ന്തി വുച്ചതി മനോരമം യം കിഞ്ചി. കാമൂപസഞ്ഹിതാനീതി ആരമ്മണം കരോന്തേന കാമേന ഉപസംഹിതാനി, കാമനീയാനീതി അത്ഥോ, തേനാഹ ‘‘കാമസ്സാദയുത്താനീ’’തി, കാമസ്സാദസ്സ യുത്താനി യോഗ്യാനീതി അത്ഥോ. സരീരസണ്ഠാനേതി സരീരബിമ്ബേ, ആധാരേ ചേതം ഭുമ്മം. തസ്മാ സദ്ദേനാതി തം നിസ്സായ തതോ ഉപ്പന്നേന സദ്ദേനാതി അത്ഥോ. മധുരേനാതി ഇട്ഠേന. ഏത്താവതാതി ദിബ്ബസോതഞാണസ്സ പരികമ്മാകഥനമത്തേന. ‘‘അത്തനാ ഞാതമ്പി ന കഥേതി, കിമസ്സ സാസനേ അധിട്ഠാനേനാ’’തി കുജ്ഝന്തോ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ സഹ കുജ്ഝനേനേവ ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി പരിഹായി. ചിന്തേസീതി ‘‘കസ്മാ നു ഖോ മയ്ഹം തം പരികമ്മം ന കഥേസീ’’തി പരിവിതക്കേന്തോ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജനവസേന ചിന്തേസി. അനുക്കമേനാതി പാഥികസുത്തേ ആഗതനയേന തം തം അയുത്തമേവ ചിന്തേന്തോ, ഭാസന്തോ, കരോന്തോ ച അനുക്കമേന. ഭഗവതി ബദ്ധാഘാതതായ സാസനേ പതിട്ഠം അലഭന്തോ ഗിഹിഭാവം പത്വാ.

ഏകംസഭാവിതസമാധിവണ്ണനാ

൩൬൬-൩൭൧. ഏകംസായാതി തദത്ഥേയേവ ചതുത്ഥീ, തസ്മാ ഏകംസത്ഥന്തി അത്ഥോ. അംസ-സദ്ദോ ചേത്ഥ കോട്ഠാസപരിയായോ, സോ ച അധികാരതോ ദിബ്ബരൂപദസ്സനദിബ്ബസദ്ദസ്സവനവസേന വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഏകകോട്ഠാസായാ’’തിആദി. അനുദിസായാതി പുരത്ഥിമദക്ഖിണാദിഭേദായ ചതുബ്ബിധായ അനുദിസായ. ഉഭയകോട്ഠാസായാതി ദിബ്ബരൂപദസ്സനത്ഥായ, ദിബ്ബസദ്ദസ്സവനത്ഥായ ച. ഭാവിതോതി യഥാ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം, ദിബ്ബസോതഞാണഞ്ച സമധിഗതം ഹോതി, ഏവം ഭാവിതോ. തയിദം വിസും വിസും പരികമ്മകരണേന ഇജ്ഝന്തീസു വത്തബ്ബം നത്ഥി, ഏകജ്ഝം ഇജ്ഝന്തീസുപി കമേനേവ കിച്ചസിദ്ധി ഏകജ്ഝം കിച്ചസിദ്ധിയാ അസമ്ഭവതോ. പാളിയമ്പി ഏകസ്സ ഉഭയസമത്ഥതാസന്ദസ്സനത്ഥമേവ ‘‘ദിബ്ബാനഞ്ച രൂപാനം ദസ്സനായ, ദിബ്ബാനഞ്ച സദ്ദാനം സവനായാ’’തി വുത്തം, ന ഏകജ്ഝം കിച്ചസിദ്ധിസമ്ഭവതോ. ‘‘ഏകംസഭാവിതോ സമാധിഹേതൂ’’തി ഇമിനാ സുനക്ഖത്തോ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണായ ഏവ പരികമ്മസ്സ കതത്താ വിജ്ജമാനമ്പി ദിബ്ബസദ്ദം നാസ്സോസ്സീതി ദസ്സേതി. അപണ്ണകന്തി അവിരജ്ഝനകം, അനവജ്ജന്തി വാ അത്ഥോ.

൩൭൨. ‘‘സമാധി ഏവ’’ ഭാവേതബ്ബട്ഠേന സമാധിഭാവനാ. ‘‘ദിബ്ബസോതഞാണം സേട്ഠ’’ന്തി മഞ്ഞമാനേനാപി മഹാലിനാ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണമ്പി തേന സഹ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏതാസം നൂന ഭന്തേ’’തിആദിനാ പുച്ഛിതന്തി ‘‘ഉഭയംസഭാവിതാനം സമാധീനന്തി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. ബാഹിരാ ഏതാ സമാധിഭാവനാ അനിയ്യാനികത്താ. താ ഹി ഇതോ ബാഹിരകാനമ്പി ഇജ്ഝന്തി. ന അജ്ഝത്തികാ ഭഗവതോ സാമുക്കംസികഭാവേന അപ്പവേദിതത്താ. യദത്ഥന്തി യേസം അത്ഥായ. തേതി തേ അരിയഫലധമ്മേ. തേ ഹി സച്ഛികാതബ്ബാതി.

ചതുഅരിയഫലവണ്ണനാ

൩൭൩. തസ്മാതി വട്ടദുക്ഖേ സംയോജനതോ. ‘‘മഗ്ഗസോതം ആപന്നോ’’തി ഫലട്ഠസ്സ വസേന വുത്തം. മഗ്ഗട്ഠോ ഹി മഗ്ഗസോതം ആപജ്ജതി. തേനേവാഹ ‘‘സോതാപന്നേ’’തി, ‘‘സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ’’തി (മ. നി. ൩.൩൭൯) ച. അപതനധമ്മോതി അനുപ്പജ്ജന- (മ. നി. ൩.൩൭൯) സഭാവോ. ധമ്മനിയാമേനാതി മഗ്ഗധമ്മനിയാമേന. ഹേട്ഠിമന്തതോ സത്തമഭവതോ ഉപരി അനുപ്പജ്ജനധമ്മതായ വാ നിയതോ. പരം അയനം പരാഗതി.

തനുത്തം നാമ പവത്തിയാ മന്ദതാ, വിരളതാ ചാതി ആഹ ‘‘തനുത്താ’’തിആദി. ഹേട്ഠാഭാഗിയാനന്തി ഹേട്ഠാഭാഗസ്സ കാമഭവസ്സപച്ചയഭാവേന ഹിതാനം. ഓപപാതികോതി ഉപപാതികോ ഉപപതനേ സാധുകാരീതി കത്വാ. വിമുച്ചതീതി വിമുത്തി, ചിത്തമേവ വിമുത്തി ചേതോവിമുത്തീതി ആഹ ‘‘സബ്ബകിലേസ…പേ… അധിവചന’’ന്തി. ചിത്തസീസേന ചേത്ഥ സമാധി ഗഹിതോ ‘‘ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി. ആദീസു (സം. നി. ൧.൨൩; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൨.൯) വിയ. പഞ്ഞാവിമുത്തീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ, തേനാഹ ‘‘പഞ്ഞാവ പഞ്ഞാവിമുത്തീ’’തി. സാമന്തി അത്തനാവ, അപരപ്പച്ചയേനാതി അത്ഥോ. അഭിഞ്ഞാതി യ-കാരലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘അഭിജാനിത്വാ’’തി.

അരിയഅട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൭൪-൫. അരിയസാവകോ നിബ്ബാനം, അരിയഫലഞ്ച പടിപജ്ജതി ഏതായാതി പടിപദാ, സാ ച തസ്സ പുബ്ബഭാഗോ ഏവാതി ഇധ ‘‘പുബ്ബഭാഗപടിപദായാ’’തി അരിയമഗ്ഗമാഹ. ‘‘അട്ഠ അങ്ഗാനി അസ്സാ’’തി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസം അകത്വാ അട്ഠങ്ഗാനി അസ്സ സന്തീതി അട്ഠങ്ഗികോതി പദസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ.

സമ്മാ അവിപരീതം യാഥാവതോ ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനസഭാവാ സമ്മാ ദസ്സനലക്ഖണാ. സമ്മദേവ നിബ്ബാനാരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അഭിനിരോപനസഭാവോ സമ്മാ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ. ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതാ വാചാ ജനം സങ്ഗണ്ഹാതീതി തബ്ബിപക്ഖവിരതിസഭാവാ സമ്മാവാചാ ഭേദകരമിച്ഛാവാചാപഹാനേന ജനേ സമ്പയുത്തേ ച പരിഗ്ഗണ്ഹനകിച്ചവതീ ഹോതീതി സമ്മാ പരിഗ്ഗഹണലക്ഖണാ. യഥാ ചീവരകമ്മാദികോ കമ്മന്തോ ഏകം കാതബ്ബം സമുട്ഠാപേതി, തം തം കിരിയാനിപ്ഫാദകോ വാ ചേതനാസങ്ഖാതോ കമ്മന്തോ ഹത്ഥപാദചലനാദികം കിരിയം സമുട്ഠാപേതി, ഏവം സാവജ്ജകത്തബ്ബകിരിയാസമുട്ഠാപകമിച്ഛാകമ്മന്തപ്പഹാനേന സമ്മാകമ്മന്തോ നിരവജ്ജസമുട്ഠാപനകിച്ചവാ ഹോതി, സമ്പയുത്തേ ച സമുട്ഠാപേന്തോ ഏവ പവത്തതീതി സമ്മാ സമുട്ഠാപനലക്ഖണോ സമ്മാകമ്മന്തോ. കായവാചാനം, ഖന്ധസന്താനസ്സ ച സംകിലേസഭൂതമിച്ഛാജീവപ്പഹാനേന സമ്മാ വോദാപനലക്ഖണോ സമ്മാആജീവോ. കോസജ്ജപക്ഖതോ പതിതും അദത്വാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം പഗ്ഗണ്ഹനസഭാവോതി സമ്മാ പഗ്ഗാഹലക്ഖണോ സമ്മാവായാമോ. സമ്മദേവ ഉപട്ഠാനസഭാവാതി സമ്മാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണാ സമ്മാസതി. വിക്ഖേപവിദ്ധംസനേന സമ്മദേവ ചിത്തസ്സ സമാദഹനസഭാവോതി സമ്മാ സമാധാനലക്ഖണോ സമ്മാസമാധി.

അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസാ ദിട്ഠേകട്ഠാ അവിജ്ജാദയോ. പസ്സതീതി പകാസേതി കിച്ചപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി, തേനാഹ ‘‘തപ്പടിച്ഛാദക…പേ… അസമ്മോഹതോ’’തി. തേനേവ ഹി സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതേന അങ്ഗേന തത്ഥ പച്ചവേക്ഖണാ പവത്തതീതി തഥേവാതി അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസേഹി സദ്ധിന്തി അത്ഥോ.

കിച്ചതോതി പുബ്ബഭാഗേഹി ദുക്ഖാദിഞാണേഹി കാതബ്ബസ്സ കിച്ചസ്സ ഇധ സാതിസയം നിപ്ഫത്തിതോ ഇമസ്സേവ വാ ഞാണസ്സ ദുക്ഖാദിപ്പകാസനകിച്ചതോ. ചത്താരി നാമാനി ലഭതി ചതൂസു സച്ചേസു കാതബ്ബകിച്ചനിപ്ഫത്തിതോ. തീണി നാമാനി ലഭതി കാമസങ്കപ്പാദിപ്പഹാനകിച്ചനിപ്ഫത്തിതോ. സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൭൦൩) ‘‘വിരതിചേതനാ, സബ്ബേ സമ്പയുത്തധമ്മാ ച സിക്ഖാപദാനീ’’തി വുച്ചന്തീതി തത്ഥ പധാനാനം വിരതിചേതനാനം വസേന ‘‘വിരതിയോപി ഹോന്തി ചേതനായോപീ’’തി ആഹ. മുസാവാദാദീഹി വിരമണകാലേ വാ വിരതിയോ, സുഭാസിതാദിവാചാഭാസനാദികാലേ ച ചേതനായോ യോജേതബ്ബാ. മഗ്ഗക്ഖണേ വിരതിയോവ ചേതനാനം അമഗ്ഗങ്ഗത്താ ഏകസ്സ ഞാണസ്സ ദുക്ഖാദിഞാണതാ വിയ, ഏകായ വിരതിയാ മുസാവാദാദിവിരതിഭാവോ വിയ ച ഏകായ ചേതനായ സമ്മാവാചാദികിച്ചത്തയസാധനസഭാവാഭാവാ സമ്മാവാചാദിഭാവാസിദ്ധിതോ, തംസിദ്ധിയഞ്ച അങ്ഗത്തയത്താസിദ്ധിതോ ച. സമ്മപ്പധാനസതിപട്ഠാനവസേനാതി ചതുസമ്മപ്പധാനചതുസതിപട്ഠാനഭാവവസേന.

പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി സമ്മാസമാധിയേവാതി. യദിപി സമാധിഉപകാരകാനം അഭിനിരോപനാനുമജ്ജനസമ്പിയായനബ്രൂഹനസന്തസുഖാനം വിതക്കാദീനം വസേന ചതൂഹി ഝാനേഹി സമ്മാസമാധി വിഭത്തോ, തഥാപി വായാമോ വിയ അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനാദിചതുവായാമകിച്ചം, സതി വിയ ച അസുഭാസുഖാനിച്ചാനത്തേസു കായാദീസു സുഭാദിസഞ്ഞാപഹാനചതുസതികിച്ചം ഏകോ സമാധി ചതുക്കജ്ഝാനസമാധികിച്ചം ന സാധേതീതി പുബ്ബഭാഗേപി പഠമജ്ഝാനസമാധി പഠമജ്ഝാനസമാധി ഏവ മഗ്ഗക്ഖണേപി, തഥാ പുബ്ബഭാഗേപി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധി ഏവ മഗ്ഗക്ഖണേപീതി അത്ഥോ.

തസ്മാതി പഞ്ഞാപജ്ജോതത്താ അവിജ്ജന്ധകാരം വിധമിത്വാ പഞ്ഞാസത്ഥത്താ കിലേസചോരേ ഘാതേന്തോ. ബഹുകാരത്താതി യ്വായം അനാദിമതി സംസാരേ ഇമിനാ കദാചിപി അസമുഗ്ഘാടിതപുബ്ബോ കിലേസഗണോ തസ്സ സമുഗ്ഘാടകോ അരിയമഗ്ഗോ. തത്ഥ ചായം സമ്മാദിട്ഠി പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന പവത്തിയാ പുബ്ബങ്ഗമാ ഹോതീതി ബഹുകാരാ, തസ്മാ ബഹുകാരത്താ.

തസ്സാതി സമ്മാദിട്ഠിയാ. ‘‘ബഹുകാരോ’’തി വത്വാ തം ബഹുകാരതം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അയം’’ തമ്ബകംസാദിമയത്താ കൂടോ. അയം സമസാരതായ മഹാസാരതായ ഛേകോ. ഏവന്തി യഥാ ഹേരഞ്ഞികസ്സ ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ കഹാപണവിഭാഗജാനനേ കരണന്തരം ബഹുകാരം യദിദം ഹത്ഥോ, ഏവം യോഗാവചരസ്സ പഞ്ഞായ ഓലോകേത്വാ ധമ്മവിഭാഗജാനനേ ധമ്മന്തരം ബഹുകാരം യദിദം വിതക്കോ വിതക്കേത്വാ തദവബോധതോ, തസ്മാ സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാദിട്ഠിയാ ബഹുകാരോതി അധിപ്പായോ. ദുതിയഉപമായം ഏവന്തി യഥാ തച്ഛകോ പരേന പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ ദിന്നം ദബ്ബസമ്ഭാരം വാസിയാ തച്ഛേത്വാ ഗേഹകരണകമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം യോഗാവചരോ വിതക്കേന ലക്ഖണാദിതോ വിതക്കേത്വാ ദിന്നധമ്മേ യാഥാവതോ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിഞ്ഞാഭിസമയാദികമ്മേ ഉപനേതീതി യോജനാ. വചീഭേദസ്സ ഉപകാരകോ വിതക്കോ സാവജ്ജാനവജ്ജവചീഭേദനിവത്തനപവത്തനകരായ സമ്മാവാചായപി ഉപകാരകോ ഏവാതി ‘‘സ്വായ’’ന്തിആദി വുത്തം.

വചീഭേദസ്സ നിയാമികാ വാചാ കായികകിരിയാനിയാമകസ്സ കമ്മന്തസ്സ ഉപകാരികാ. തദുഭയാനന്തരന്തി ദുച്ചരിതദ്വയപഹായകസ്സ സുചരിതദ്വയപാരിപൂരിഹേതുഭൂതസ്സ സമ്മാവാചാസമ്മാകമ്മന്തദ്വയസ്സ അനന്തരം. ഇദം വീരിയന്തി ചതുബ്ബിധം സമ്മപ്പധാനവീരിയം. ഇന്ദ്രിയസമതാദയോ സമാധിസ്സ ഉപകാരധമ്മാ. തബ്ബിപരിയായതോ അപകാരധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. ഗതിയോതി നിപ്ഫത്തിയോ, കിച്ചാദിസഭാവേ വാ. സമന്നേസിത്വാതി ഉപധാരേത്വാ.

ദ്വേപബ്ബജിതവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൭൬-൭. ‘‘കസ്മാ ആരദ്ധ’’ന്തി അനുസന്ധികാരണം പുച്ഛിത്വാ തം വിഭാവേതും ‘‘അയം കിരാ’’തിആദി വുത്തം, തേന അജ്ഝാസയാനുസന്ധിവസേന ഉപരി ദേസനാ പവത്താതി ദസ്സേതി. തേനാതി തഥാലദ്ധികത്താ. അസ്സാതി ലിച്ഛവീരഞ്ഞോ. ദേസനായാതി സണ്ഹസുഖുമായം സുഞ്ഞതപടിസംയുത്തായം യഥാദേസിതദേസനായം. നാധിമുച്ചതീതി ന സദ്ദഹതി ന പസീദതി. തന്തിധമ്മം നാമ കഥേന്തോതി യേസം അത്ഥായ ധമ്മോ കഥീയതി, തസ്മിം തേസം അസതിപി മഗ്ഗപടിവേധേ കേവലം സാസനേ തന്തിധമ്മം കത്വാ കഥേന്തോ. ഏവരൂപസ്സാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധത്താ അവിപരീതധമ്മദേസനതായ ഏവംപാകടധമ്മകായസ്സ സത്ഥു. യുത്തം നു ഖോ ഏതം അസ്സാതി അസ്സ പഠമജ്ഝാനാദിസമധിഗമേന സമാഹിതചിത്തസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഏതം ‘‘തം ജീവ’’ന്തിആദിനാ ഉച്ഛേദാദിഗാഹഗഹണം അപി നു യുത്തന്തി പുച്ഛതി. ലദ്ധിയാ പന ഝാനാധിഗമമത്തേന ന താവ വിവേചിതത്താ ‘‘തേഹി യുത്ത’’ന്തി വുത്തം തം വാദം പടിക്ഖിപിത്വാതി ഝാനലാഭിനോപി തം ഗഹണം ‘‘അയുത്തമേവാ’’തി തം ഉച്ഛേദവാദം സസ്സതവാദം വാ പടിക്ഖിപിത്വാ. അത്തമനാ അഹേസുന്തി യസ്മാ ഖീണാസവോ വിഗതസമ്മോഹോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ, ‘‘തസ്മാ തസ്സ തഥാ വത്തും ന യുത്ത’’ന്തി ഉപ്പന്നനിച്ഛയതായ തം മമ വചനം സുത്വാ അത്തമനാ അഹേസുന്തി അത്ഥോ. സോപി ലിച്ഛവീ രാജാ തേ വിയ സഞ്ജാതനിച്ഛയത്താ അത്തമനോ അഹോസി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാലിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.