൫. കൂടദന്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൨൩. പുരിമസുത്തദ്വയേതി അമ്ബട്ഠസോണദണ്ഡസുത്തദ്വയേ. വുത്തനയമേവാതി യം തത്ഥ ആഗതസദിസം ഇധാഗതം തം അത്ഥവണ്ണനതോ വുത്തനയമേവ, തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ‘‘തരുണോ അമ്ബരുക്ഖോ അമ്ബലട്ഠികാ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨) ബ്രഹ്മജാലസുത്തവണ്ണനായം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അമ്ബലട്ഠികാ ബ്രഹ്മജാലേ വുത്തസദിസാവാ’’തി.

യഞ്ഞാവാടം സമ്പാദേത്വാ മഹായഞ്ഞം ഉദ്ദിസ്സ സവിഞ്ഞാണകാനി, അവിഞ്ഞാണകാനി ച യഞ്ഞൂപകരണാനി ഉപട്ഠപിതാനീതി വുത്തം പാളിയം ‘‘മഹായഞ്ഞോ ഉപക്ഖടോ’’തി, തം ഉപക്ഖരണം തേസം തഥാസജ്ജനന്തി ആഹ ‘‘ഉപക്ഖടോതി സജ്ജിതോ’’തി. വച്ഛതരസതാനീതി യുവഭാവപ്പത്താനി ബലവവച്ഛസതാനി, തേ പന വച്ഛാ ഏവ ഹോന്തി, ന ദമ്മാ ബലിബദ്ദാ ചാതി ആഹ ‘‘വച്ഛസതാനീ’’തി. ഏതേതി ഉസഭാദയോ ഉരബ്ഭപരിയോസാനാ. അനേകേസന്തി അനേകജാതികാനം. സങ്ഖ്യാവസേന അനേകതാ സത്തസതഗ്ഗഹണേനേവ പരിച്ഛിന്നാ. മിഗപക്ഖീനന്തി മഹിംസരുരുപസദകുരുങ്ഗഗോകണ്ണമിഗാനഞ്ചേവ മോരകപിഞ്ജരതിത്തിരകപോതാദിപക്ഖീനഞ്ച.

൩൨൮. യഞ്ഞസങ്ഖാതസ്സ പുഞ്ഞസ്സ യോ സംകിലേസോ, തസ്സ നിവാരണതോ നിസേധനതോ വിധാ വുച്ചന്തി വിപ്പടിസാരവിനോദനാ. തതോ ഏവ താ തം പുഞ്ഞാഭിസന്ദം അവിച്ഛിന്ദിത്വാ ഠപേന്തീതി ‘‘ഠപനാ’’തി വുത്താ. താസം പന യഞ്ഞസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേന തീസു കാലേസു പവത്തിയാ യഞ്ഞോ തിട്ഠപനോതി ആഹ ‘‘തിട്ഠപനന്തി അത്ഥോ’’തി. പരിക്ഖരോന്തി അഭിസങ്ഖരോന്തീതി പരിക്ഖാരാ, പരിവാരാതി വുത്തം. ‘‘സോളസപരിക്ഖാരന്തി സോളസപരിവാര’’ന്തി.

മഹാവിജിതരാജയഞ്ഞകഥാവണ്ണനാ

൩൩൬. പുബ്ബചരിതന്തി അത്തനോ പുരിമജാതിസമ്ഭൂതം ബോധിസമ്ഭാരഭൂതം പുഞ്ഞചരിയം. തഥാ ഹിസ്സ അനുഗാമിനോവ നിധിസ്സ ഥാവരോ നിധി നിദസ്സിതോ. അഡ്ഢതാ നാമ വിഭവസമ്പന്നതാ, സാ തം തം ഉപാദായുപാദായ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘യോ കോചി അത്തനോ സന്തകേന വിഭവേന അഡ്ഢോ ഹോതീ’’തി. തഥാ മഹദ്ധനതാപീതി തം ഉക്കംസഗതം ദസ്സേതും ‘‘മഹതാ അപരിമാണസങ്ഖ്യേന ധനേന സമന്നാഗതോ’’തി വുത്തം. ഭുഞ്ജിതബ്ബതോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ വിസേസതോ കാമാ ഭോഗോ നാമാതി ആഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണവസേനാ’’തി. പിണ്ഡപിണ്ഡവസേനാതി ഭാജനാലങ്കാരാദിവിഭാഗം അഹുത്വാ കേവലം ഖണ്ഡഖണ്ഡവസേന.

മാസകാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഥാലകാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഭാജനാദീതി ആദി-സദ്ദേന വത്ഥസേയ്യാവസഥാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സുവണ്ണരജതമണിമുത്താവേളുരിയവജിരപവാളാനി ‘‘സത്തരതനാനീ’’തി വദന്തി. സാലിവീഹിആദി പുബ്ബണ്ണം പുരക്ഖതംസസ്സഫലന്തി കത്വാ. തബ്ബിപരിയായതോ മുഗ്ഗമാസാദി അപരണ്ണം. ദേവസികം…പേ… വസേനാതി ദിവസേ ദിവസേ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബദാതബ്ബവഡ്ഢേതബ്ബാദിവിധിനാ പരിവത്തനകധനധഞ്ഞവസേന.

കോട്ഠം വുച്ചതി ധഞ്ഞസ്സ ആഠപനട്ഠാനം, കോട്ഠഭൂതം അഗാരം കോട്ഠാഗാരം തേനാഹ ‘‘ധഞ്ഞേന…പേ… ഗാരോ ചാ’’തി. ഏവം സാരഗബ്ഭം ‘‘കോസോ’’തി, ധഞ്ഞസ്സ ആഠപനട്ഠാനഞ്ച ‘‘കോട്ഠാഗാര’’ന്തി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തതോ അഞ്ഞഥാ തം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാ അസിനോ തിക്ഖഭാവപരിഹാരതോ പരിച്ഛദോ ‘‘കോസോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം രഞ്ഞോ തിക്ഖഭാവപരിഹരണത്താ ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ ‘‘കോസോ’’തി ആഹ ‘‘ചതുബ്ബിധോ കോസോ ഹത്ഥീ അസ്സാ രഥാ പത്തീ’’തി. ‘‘വത്ഥകോട്ഠാഗാരഗ്ഗഹണേനേവ സബ്ബസ്സാപി ഭണ്ഡട്ഠപനട്ഠാനസ്സ ഗഹിതത്താ തിവിധം കോട്ഠാഗാരന്തി വുത്തം. ‘‘ഇദം ഏവം ബഹു’’ന്തിആദി രാജാ തമത്ഥം ജാനന്തോവ ഭണ്ഡാഗാരികേന കഥാപേത്വാ പരിസായ നിസ്സദ്ദഭാവാപാദനത്ഥഞ്ച ആഹ ഏവം മേ പകതിക്ഖോഭോ ന ഭവിസ്സതീതി.

൩൩൭-൮. ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി ജനപദസ്സ അനുപദ്ദവത്ഥഞ്ചേവ യഞ്ഞസ്സ ച ചിരാനുപവത്തനത്ഥഞ്ച, തേനാഹ ‘‘അയം രാജാ’’തിആദി.

സത്താനം ഹിതസ്സ സുഖസ്സ ച വിദൂസനതോ അഹിതസ്സ ദുക്ഖസ്സ ച ആവഹനതോ ചോരാ ഏവ കണ്ടകാ, തേഹി ചോരകണ്ടകേഹി. യഥാ ഗാമവാസീനം ഘാതാ ഗാമഘാതാ, ഏവം പന്ഥികാനം ദുഹനാ വിബാധനാ പന്ഥദുഹനാ. അധമ്മകാരീതി ധമ്മതോ അപേതസ്സ അയുത്തസ്സ കരണസീലോ, അത്തനോ വിജിതേ ജനപദാദീനം തതോ അനത്ഥതോ തായനേന ഖത്തിയോ യോ ഖത്തധമ്മോ, തസ്സ വാ അകരണസീലോതി അത്ഥോ. ദസ്സവോ ഏവ ഖീലസദിസത്താ ദസ്സുഖീലം. യഥാ ഹി ഖേത്തേ ഖീലം കസനാദീനം സുഖപ്പവത്തിം, മൂലസന്താനേന സസ്സസ്സ ബുദ്ധിഞ്ച വിബന്ധതി, ഏവം ദസ്സവോ രജ്ജേ രാജാണായ സുഖപ്പവത്തിം, മൂലവിരുള്ഹിയാ ജനപദാനം പരിബുദ്ധിഞ്ച വിബന്ധന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ദസ്സവോ ഏവ ഖീലസദിസത്താ ദസ്സുഖീല’’ന്തി. വധ-സദ്ദോ ഹിംസനത്ഥോപി ഹോതീതി വുത്തം ‘‘മാരണേന വാ കോട്ടനേന വാ’’തി. അദ്ദുബന്ധനാദിനാതി ആദി-സദ്ദേന രജ്ജുബന്ധനസങ്ഖലികബന്ധനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ജാനിയാതി ധനജാനിയാ, തേനാഹ ‘‘സതം ഗണ്ഹഥാ’’തിആദി. പഞ്ചസിഖമുണ്ഡകരണന്തി കാകപക്ഖകരണം. ഗോമയസിഞ്ചനന്തി സീസേ ഛകണോദകാവസേചനം. കുദണ്ഡകബന്ധനന്തി ഗദ്ദുലബന്ധനം. ഏവമാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഭസ്മപുടപോഥനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഊഹനിസ്സാമീതി ഉദ്ധരിസ്സാമി, അപനേസ്സാമീതി അത്ഥോ. ഉസ്സഹന്തീതി പുബ്ബേ തത്ഥ കതപരിചയതായ ഉസ്സാഹം കാതും സക്കോന്തി. അനുപ്പദേതൂതി അനു അനു പദേതു, തേനാഹ ‘‘ദിന്നേ അപ്പഹോന്തേ’’തിആദി. സക്ഖികരണപണ്ണാരോപനാനി വഡ്ഢിയാ സഹ വാ വിനാ വാ പുന ഗഹേതുകാമസ്സ, ഇധ പന തം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സക്ഖിം അകത്വാ’’തിആദി, തേനാഹ ‘‘മൂലച്ഛേജ്ജവസേനാ’’തി. പകാരതോ ഭണ്ഡാനി ആഭരതി സമ്ഭരതി പരിചയതി ഏതേനാതി പാഭതം, ഭണ്ഡമൂലം.

ദിവസേ ദിവസേ ദാതബ്ബഭത്തം ദേവസികഭത്തം. ‘‘അനുമാസം, അനുപോസഥ’’ന്തിആദിനാ ദാതബ്ബം വേതനം മാസികാദിപരിബ്ബയം. തസ്സ തസ്സ കുലാനുരൂപേന കമ്മാനുരൂപേന സൂരഭാവാനുരൂപേനാതി പച്ചേകം അനുരൂപ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. സേനാപച്ചാദി ഠാനന്തരം. സകകമ്മപസുതത്താ, അനുപദ്ദവത്താ ച ധനധഞ്ഞാനം രാസികോ രാസികാരഭൂതോ. ഖേമേന ഠിതാതി അനുപദ്ദവേന പവത്താ, തേനാഹ ‘‘അഭയാ’’തി, കുതോചിപി ഭയരഹിതാതി അത്ഥോ.

ചതുപരിക്ഖാരവണ്ണനാ

൩൩൯. തസ്മിം തസ്മിം കിച്ചേ അനുയന്തി അനുവത്തന്തീതി അനുയന്താ, അനുയന്താ ഏവ ആനുയന്താ യഥാ ‘‘അനുഭാവോ ഏവ ആനുഭാവോ’’തി. അസ്സാതി രഞ്ഞോ. തേതി ആനുയന്തഖത്തിയാദയോ. അത്തമനാ ന ഭവിസ്സന്തി ‘‘അമ്ഹേ ഏത്ഥ ബഹി കരോതീ’’തി. നിബന്ധവിപുലാഗമോ ഗാമോ നിഗമോ, വിവഡ്ഢിതമഹാആയോ മഹാഗാമോതി അത്ഥോ. ജനപദ-സദ്ദോ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥോ ഏവ. ഛന്നം പകതീനം വസേന രഞ്ഞോ ഹിതസുഖാഭിബുദ്ധി, തദേകദേസാ ച ആനുയന്താദയോതി വുത്തം ‘‘യം തുമ്ഹാകം അനുജാനനം മമ ഭവേയ്യ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

അമാ സഹ ഭവന്തി കിച്ചേസൂതി അമച്ചാ, രജ്ജകിച്ചവോസാസനകാ. തേ പന രഞ്ഞോ പിയാ, സഹപവത്തനകാ ച ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പിയസഹായകാ’’തി. രഞ്ഞോ പരിസതി ഭവാതി പാരിസജ്ജാ, തേ പന കേതി ആഹ ‘‘സേസാ ആണത്തികരാ’’തി, യഥാവുത്തആനുയന്തഖത്തിയാദീ ഹി അവസേസാ രഞ്ഞോ ആണാകരാതി അത്ഥോ. സതിപി ദേയ്യധമ്മേ ആനുഭാവസമ്പത്തിയാ, പരിവാരസമ്പത്തിയാ ച അഭാവേ താദിസം ദാതും ന സക്കാ, വുഡ്ഢകാലേ ച താദിസാനമ്പി രാജൂനം തദുഭയം ഹായതേവാതി ആഹ ‘‘മഹല്ലകകാലേ…പേ… ന സക്കാ’’തി. അനുമതിയാതി അനുജാനനേന, പക്ഖാതി സപക്ഖാ യഞ്ഞസ്സ അങ്ഗഭൂതാ. പരിക്ഖരോന്തീതി പരിക്ഖാരാ, സമ്ഭാരാ. ഇമേ തസ്സ യഞ്ഞസ്സ അങ്ഗഭൂതാ പരിവാരാ വിയ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പരിവാരാ ഭവന്തീ’’തി.

അട്ഠപരിക്ഖാരവണ്ണനാ

൩൪൦. യസസാതി ആനുഭാവേന, തേനാഹ ‘‘ആണാഠപനസമത്ഥതായാ’’തി. സദ്ദഹതീതി ‘‘ദാതാ ദാനസ്സ ഫലം പച്ചനുഭോതീ’’തി പത്തിയായതി. ദാനേ സൂരോതി ദാനസൂരോ ദേയ്യധമ്മേ ഈസകമ്പി സങ്ഗം അകത്വാ മുത്തചാഗോ. സ്വായമത്ഥോ കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണസ്സ തിക്ഖവിസദഭാവേന വേദിതബ്ബോ, തേനാഹ ‘‘ന സദ്ധാമത്തകേനേവാ’’തിആദി. യസ്സ ഹി കമ്മസ്സകതാ പച്ചക്ഖതോ വിയ ഉപട്ഠാതി, സോ ഏവം വുത്തോ. യം ദാനം ദേതീതി യം ദേയ്യധമ്മം പരസ്സ ദേതി. തസ്സ പതി ഹുത്വാതി തബ്ബിസയം ലോഭം സുട്ഠു അഭിഭവന്തോ തസ്സ അധിപതി ഹുത്വാ ദേതി അനധിഭവനീയത്താ. ‘‘ന ദാസോ, ന സഹായോ’’തി വത്വാ തദുഭയം അന്വയതോ, ബ്യതിരേകതോ ച ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദാസോ ഹുത്വാ ദേതി തണ്ഹായ ദാനസ്സ ദാസബ്യതം ഉപഗതത്താ. സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി തസ്സ പിയഭാവാനിസ്സജ്ജനതോ. സാമീ ഹുത്വാ ദേതി തത്ഥ തണ്ഹാദാസബ്യതോ അത്താനം മോചേത്വാ അഭിഭുയ്യ പവത്തനതോ. സാമിപരിഭോഗസദിസാ ഹേതസ്സായം പവത്തതീതി.

സമിതപാപാ സമണാ, ബാഹിതപാപാ ബ്രാഹ്മണാ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന, പബ്ബജ്ജാമത്തസമണാ ജാതിമത്തബ്രാഹ്മണാ പന കപണാദിഗ്ഗഹണേനേവേത്ഥ ഗഹിതാതി അധിപ്പായോ. ദുഗ്ഗതാതി ദുക്കരജീവികം ഉപഗതാ കസിരവുത്തികാ, തേനാഹ ‘‘ദലിദ്ദമനുസ്സാ’’തി. അദ്ധികാതി അദ്ധാനമഗ്ഗഗാമിനോ. വണിബ്ബകാതി ദായകാനം ഗുണകിത്തനവസേന, കമ്മഫലകിത്തനമുഖേന ച യാചനകാ സേയ്യഥാപി നഗ്ഗചരിയാദയോ, തേനാഹ ‘‘ഇട്ഠം ദിന്ന’’ന്തിആദി. ‘‘പസതമത്ത’’ന്തി വീഹിതണ്ഡുലാദിവസേന വുത്തം, ‘‘സരാവമത്ത’’ന്തി യാഗുഭത്താദിവസേന. ഓപാനം വുച്ചതി ഓഗാഹേത്വാ പാതബ്ബതോ നദിതളാകാദീനം സബ്ബസാധാരണതിത്ഥം ഓപാനം വിയ ഭൂതോതി ഓപാനഭൂതോ, തേനാഹ ‘‘ഉദപാനഭൂതോ’’തിആദി. സുതമേവ സുതജാതന്തി ജാത-സദ്ദസ്സ അനത്ഥന്തരവാചകതമാഹ യഥാ ‘‘കോസജാത’’ന്തി.

അതീതാദിഅത്ഥചിന്തനസമത്ഥതാ നാമസ്സ രഞ്ഞോ അനുമാനവസേന, ഇതികത്തബ്ബതാവസേന ച വേദിതബ്ബാ, ന ബുദ്ധാനം വിയ തത്ഥ പച്ചക്ഖദസ്സിതായാതി ദസ്സേതും ‘‘അതീതേ’’തിആദി വുത്തം. അഡ്ഢതാദയോ താവ യഞ്ഞസ്സ പരിക്ഖാരാ ഹോന്തു തേഹി വിനാ തസ്സ അസിജ്ഝനതോ, സുജാതതാ സുരൂപതാ പന കഥന്തി ആഹ ‘‘ഏതേഹി കിരാ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച കേചി ‘‘യഥാ അഡ്ഢതാദയോ യഞ്ഞസ്സ ഏകംസതോ അങ്ഗാനി, ന ഏവമഭിജാതതാ, അഭിരൂപതാ ചാതി ദസ്സേതും കിരസദ്ദഗ്ഗഹണ’’ന്തി വദന്തി ‘‘അയം ദുജ്ജാതോ’’തിആദി വചനസ്സ അനേകന്തികതം മഞ്ഞമാനാ, തയിദം അസാരം, സബ്ബസാധാരണവസേന ഹേസ യഞ്ഞാരമ്ഭോ തത്ഥ സിയാ കേസഞ്ചി തഥാപരിവിതക്കോതി തസ്സാപി അവകാസാഭാവാദസ്സനത്ഥം തഥാ വുത്തത്താ. കിര-സദ്ദോ പന തദാ ബ്രാഹ്മണേന ചിന്തിതാകാരസൂചനത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവമാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘അയം വിരൂപോ ദലിദ്ദോ അപ്പേസക്ഖോ അസ്സദ്ധോ അപ്പസ്സുതോ അനത്ഥഞ്ഞൂ ന മേധാവീ’’തി ഏതേസം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

ചതുപരിക്ഖാരാദിവണ്ണനാ

൩൪൧. ‘‘സുജം പഗ്ഗണ്ഹന്താന’’ന്തി പുരോഹിതസ്സ സയമേവ കടച്ഛുഗ്ഗഹണജോതനേന ഏവം സഹത്ഥാ, സക്കച്ചഞ്ച ദാനേ യുത്തതാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. ഏവം ദുജ്ജാതസ്സാതി ഏത്ഥാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩൪൨. തിണ്ണം ഠാനാനന്തി ദാനസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനഭൂതാസു തീസു ഭൂമീസു, അവത്ഥാസൂതി അത്ഥോ. ചലന്തീതി കമ്പന്തി പുരിമാകാരേന ന തിട്ഠന്തി. കരണത്ഥേതി തതിയാവിഭത്തിഅത്ഥേ. കത്തരി ഹേതം സാമിവചനം കരണീയസദ്ദാപേക്ഖായ. ‘‘പച്ചാനുതാപോ ന കത്തബ്ബോ’’തി വത്വാ തസ്സ അകരണൂപായം ദസ്സേതും ‘‘പുബ്ബചേതനാ പന അചലാ പതിട്ഠപേതബ്ബാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അചലാതി ദള്ഹാ കേനചി അസംഹീരാ. പതിട്ഠപേതബ്ബാതി സുപതിട്ഠിതാ കാതബ്ബാ. ഏവം കരണേന ഹി യഥാ തം ദാനം സമ്പതി യഥാധിപ്പായം നിപ്പജ്ജതി, ഏവം ആയതിമ്പി വിപുലഫലതായാതി ആഹ ‘‘ഏവഞ്ഹി ദാനം മഹപ്ഫലം ഹോതീതി ദസ്സേതീ’’തി, വിപ്പടിസാരേന അനുപക്കിലിട്ഠഭാവതോ. മുഞ്ചചേതനാതി പരിച്ചാഗചേതനാ. തസ്സാ നിച്ചലഭാവോ നാമ മുത്തചാഗതാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന ഉളാരഭാവോ, സമനുസ്സരണചേതനായ പന നിച്ചലഭാവോ ‘‘അഹോ മയാ ദാനം ദിന്നം സാധു സുട്ഠൂ’’തി തസ്സ സക്കച്ചം പച്ചവേക്ഖണാവസേന വേദിതബ്ബോ. തഥാ അകരോന്തസ്സാതി മുഞ്ചചേതനം, തത്ഥ പച്ചാസമനുസ്സരണചേതനഞ്ച വുത്തനയേന നിച്ചലം അകരോന്തസ്സ വിപ്പടിസാരം ഉപ്പാദേന്തസ്സ. ഖേത്തവിസേസേ പരിച്ചാഗസ്സ കതത്താ ലദ്ധേസുപി ഉളാരേസു ഭോഗേസു ചിത്തം നാപി നമതി. യഥാ കഥന്തി ആഹ ‘‘മഹാരോരുവം ഉപപന്നസ്സ സേട്ഠിഗഹപതിനോ വിയാ’’തി.

സോ കിര തഗരസിഖിം പച്ചേകബുദ്ധം അത്തനോ ഗേഹദ്വാരേ പിണ്ഡായ ഠിതം ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്സ സമണസ്സ പിണ്ഡപാതം ദേഹീ’’തി ഭരിയം ആണാപേത്വാ രാജുപട്ഠാനത്ഥം പക്കാമി. സേട്ഠിഭരിയാ സപ്പഞ്ഞജാതികാ, സാ ചിന്തേസി ‘‘മയാ ഏത്തകേന കാലേന ‘ഇമസ്സ ദേഥാ’തി വചനമത്തം പിസ്സ ന സുതപുബ്ബം, അയഞ്ച മഞ്ഞേ അഹോസി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ, യഥാ തഥാ അദത്വാ പണീതം പിണ്ഡപാതം ദസ്സാമീ’’തി ഉപഗന്ത്വാ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പത്തം ആദായ അന്തോനിവേസനേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ പരിസുദ്ധേഹി സാലിതണ്ഡുലേഹി ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ തദനുരൂപം ഖാദനീയം, ബ്യഞ്ജനം, സൂപേയ്യഞ്ച അഭിസങ്ഖരിത്വാ ബഹി ഗന്ധേഹി അലങ്കരിത്വാ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധസ്സ ഹത്ഥേസു പതിട്ഠപേത്വാ വന്ദി. പച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘അഞ്ഞേസമ്പി പച്ചേകബുദ്ധാനം സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി അപരിഭുഞ്ജിത്വാവ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സോപി ഖോ സേട്ഠി രാജുപട്ഠാനം കത്വാ ആഗച്ഛന്തോ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ അഹം ‘‘തുമ്ഹാകം പിണ്ഡപാതം ദേഥാ’’തി വത്വാ പക്കന്തോ, അപി വോ ലദ്ധോ പിണ്ഡപാതോതി. ആമ സേട്ഠി ലദ്ധോതി. ‘‘പസ്സാമാ’’തി ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓലോകേസി. അഥസ്സ പിണ്ഡപാതഗന്ധോ ഉട്ഠഹിത്വാ നാസപുടം പൂരേസി. സോ ‘‘മഹാ വത മേ ധനബ്യയോ ജാതോ’’തി ചിത്തം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി. വിപ്പടിസാരസ്സ പന ഉപ്പന്നാകാരോ ‘‘വരമേത’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൧.൧൩൧) പാളിയം ആഗതോയേവ. ഭാതു പനായം ഏകം പുത്തകം സാപതേയ്യകാരണാ ജീവിതാ വോരോപേസി, തേന മഹാരോരുവം ഉപപന്നോ. പിണ്ഡപാതദാനേന പനേസ സത്തക്ഖത്തും സുഗ്ഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നോ, സത്തക്ഖത്തുമേവ ച സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തോ, ന ചാസ്സ ഉളാരേസു ഭോഗേസു ചിത്തം നമി, തേന വുത്തം ‘‘നാപി ഉളാരേസു ഭോഗേസു ചിത്തം നമതീ’’തി.

൩൪൩. ആകരോതി അത്തനോ അനുരൂപതായ സമരിയാദം സപരിച്ഛേദം ഫലം നിബ്ബത്തേതീതി ആകാരോ, കാരണന്തി ആഹ ‘‘ദസഹി ആകാരേഹീതി ദസഹി കാരണേഹീ’’തി. പടിഗ്ഗാഹകതോ വാതി ബലവതരോ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനോ പടിഗ്ഗാഹകതോവ ഉപ്പജ്ജതി, ഇതരോ പന ദേയ്യധമ്മതോ, പരിവാരജനതോപി ഉപ്പജ്ജേയ്യേവ. ഉപ്പജ്ജിതും യുത്തന്തി ഉപ്പജ്ജനാരഹം. തേസംയേവ പാണാതിപാതീനം. യജനം നാമേത്ഥ ദാനം അധിപ്പേതം, ന അഗ്ഗിജുഹനന്തി ആഹ ‘‘യജതം ഭവന്തി ദേതു ഭവ’’ന്തി. വിസ്സജ്ജതൂതി മുത്തചാഗവസേന വിസ്സജ്ജതു. അബ്ഭന്തരന്തി അജ്ഝത്തം, സകസന്താനേതി അത്ഥോ.

൩൪൪. ഹേട്ഠാ സോളസ പരിക്ഖാരാ വുത്താ യഞ്ഞസ്സ തേ വത്ഥും കത്വാ, ഇധ പന സന്ദസ്സനാദിവസേന അനുമോദനായ ആരദ്ധത്താ വുത്തം ‘‘സോളസഹി ആകാരേഹീ’’തി. ദസ്സേത്വാ അത്തനോ ദേസനാനുഭാവേന പച്ചക്ഖതോ വിയ ഫലം ദസ്സേത്വാ, അനേകവാരം പന കഥനതോ ച ആമേഡിതവചനം. തമത്ഥന്തി യഥാവുത്തം ദാനഫലവസേന കമ്മഫലസമ്ബന്ധം. സമാദപേത്വാതി സുതമത്തമേവ അകത്വാ യഥാ രാജാ തമത്ഥം സമ്മദേവ ആദിയതി ചിത്തേ കരോന്തോ സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ ഗണ്ഹാതി, തഥാ സക്കച്ചം ആദാപേത്വാ. ആമേഡിതകാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

‘‘വിപ്പടിസാരവിനോദനേനാ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം ലോഭദോസമോഹഇസ്സാമച്ഛരിയമാനാദയോപി ഹി ദാനചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ, തേസം വിനോദനേനപി തം സമുത്തേജിതം നാമ ഹോതി തിക്ഖവിസദഭാവപ്പത്തിതോ. ആസന്നതരഭാവതോ വാ വിപ്പടിസാരസ്സ തബ്ബിനോദനമേവ ഗഹിതം, പവത്തിതേപി ഹി ദാനേ തസ്സ സമ്ഭവതോ. യാഥാവതോ വിജ്ജമാനേഹി ഗുണേഹി തുട്ഠപഹട്ഠഭാവാപാദനം സമ്പഹംസനന്തി ആഹ ‘‘സുന്ദരം തേ…പേ… ഥുതിം കത്വാ കഥേസീ’’തി. ധമ്മതോതി സച്ചതോ. സച്ചഞ്ഹി ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മം, ഉപസമചരിയാഭാവതോ സമം, യുത്തഭാവേന കാരണന്തി ച വുച്ചതീതി.

൩൪൫. തസ്മിം യഞ്ഞേ രുക്ഖതിണച്ഛേദോപി നാമ നാഹോസി, കുതോ പാണവധോതി പാണവധാഭാവസ്സേവ ദള്ഹീകരണത്ഥം സബ്ബസോ വിപരീതഗാഹാവിദൂസിതഞ്ചസ്സ ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘നേവ ഗാവോ ഹഞ്ഞിംസൂ’’തി ആദിം വത്വാപി ‘‘ന രുക്ഖാ ഛിജ്ജിംസൂ’’തിആദി വുത്തം, തേനാഹ ‘‘കിം പന ഗാവോ’’തിആദി. ബരിഹിസത്ഥായാതി പരിച്ഛേദനത്ഥായ. വനമാലാസങ്ഖേപേനാതി വനപുപ്ഫേഹി ഗന്ഥിതമാലാനിയാമേന. ഭൂമിയം വാ പത്ഥരന്തീതി വേദിഭൂമിം പരിക്ഖിപന്താ തത്ഥ പന്ഥരന്തി. അന്തോഗേഹദാസാദയോതി അന്തോജാതധനക്കീതകരമരാനീതസയംദാസാ. പുബ്ബമേവാതി ഭതികരണതോ പഗേവ. ഗഹേത്വാ കരോന്തീതി ദിവസേ ദിവസേ ഗഹേത്വാ കരോന്തി. തജ്ജിതാതി ഗജ്ജിതാ. പിയസമുദാചാരേനേവാതി ഇട്ഠവചനേനേവ. ഫാണിതേന ചേവാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ, തേന പണീതപണീതാനം നാനപ്പകാരാനം ഖാദനീയഭോജനീയാദീനഞ്ചേവ വത്ഥമാലാഗന്ധവിലേപനയാനസേയ്യാദീനഞ്ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ, തേനാഹ ‘‘പണീതേഹി സപ്പിതേലാദിസമ്മിസ്സേഹേവാ’’തിആദി.

൩൪൬. സം നാമ ധനം, തസ്സ പതീതി സപതി, ധനവാ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഹിതാവഹത്താ തസ്സ ഹിതന്തി സാപതേയ്യം, തദേവ ധനം. തേനാഹ ‘‘പഹൂതം സാപതേയ്യം ആദായാതി ബഹും ധനം ഗഹേത്വാ’’തി. ഗാമഭാഗേനാതി സങ്കിത്തനവസേന ഗാമേ വാ ഗഹേതബ്ബഭാഗേന.

൩൪൭. ‘‘യാഗും പിവിത്വാ’’തി യാഗുസീസേന പാതരാസഭോജനമാഹ. പുരത്ഥിമേന യഞ്ഞവാടസ്സാതി രഞ്ഞോ ദാനസാലായ നാതിദൂരേ പുരത്ഥിമദിസാഭാഗേതി അത്ഥോ, യതോ തത്ഥ പാതരാസം ഭുഞ്ജിത്വാ അകിലന്തരൂപായേവ സായന്ഹേ സാലം പാപുണന്തി ‘‘ദക്ഖിണേന യഞ്ഞവാടസ്സാ’’തി ആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൩൪൮. പരിഹാരേനാതി ഭഗവന്തം ഗരും കത്വാ അഗാരവപരിഹാരേന.

നിച്ചദാനഅനുകുലയഞ്ഞവണ്ണനാ

൩൪൯. ഉട്ഠായ സമുട്ഠായാതി ദാനേ ഉട്ഠാനവീരിയം സക്കച്ചം കത്വാ. അപ്പസമ്ഭാരതരോതി അതിവിയ പരിത്തസമ്ഭാരോ. സമാരഭീയതി യഞ്ഞോ ഏതേഹീതി സമാരമ്ഭാ, സമ്ഭാരസമ്ഭരണവസേന പവത്തസത്തപീളാ. അപ്പട്ഠതരോതി പന അതിവിയ അപ്പകിച്ചോതി അത്ഥോ. വിപാകസഞ്ഞിതം അതിസയേന മഹന്തം സദിസഫലം ഏതസ്സാതി മഹപ്ഫലതരോ. ഉദയസഞ്ഞിതം അതിസയേന മഹന്തം നിസ്സന്ദാദിഫലം ഏതസ്സാതി മഹാനിസംസതരോ. ധുവദാനാനീതി ധുവാനി ഥിരാനി അച്ഛിന്നാനി കത്വാ ദാതബ്ബദാനാനി. അനുകുലയഞ്ഞാനീതി അനുകുലം കുലാനുക്കമം ഉപാദായ ദാതബ്ബദാനാനി, തേനാഹ ‘‘അമ്ഹാക’’ന്തിആദി. നിബദ്ധദാനാനീതി നിബന്ധേത്വാ നിയമേത്വാ പവേണീവസേന പവത്തിതദാനാനി.

ഹത്ഥിദന്തേന പവത്തിതാ ദന്തമയസലാകാ, യത്ഥ ദായകാനം നാമം അങ്കന്തി. രഞ്ഞോതി സേതവാഹനരഞ്ഞോ.

ആദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘സേനോ വിയ മംസപേസിം കസ്മാ ഓക്ഖന്ദിത്വാ ഗണ്ഹാസീ’’തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ. പുബ്ബചേതനാമുഞ്ചചേതനാഅപരചേതനാസമ്പത്തിയാ ദായകസ്സ വസേന തീണി അങ്ഗാനി, വീതരാഗതാവീതദോസതാവീതമോഹതാപടിപത്തിയാ ദക്ഖിണേയ്യസ്സ വസേന തീണീതി ഏവം ഛളങ്ഗസമന്നാഗതായ ദക്ഖിണായ. അപരാപരം ഉപ്പജ്ജനകചേതനാവസേന മഹാനദീ വിയ, മഹോഘോ വിയ ച ഇതോ ചിതോ ച അഭിസന്ദിത്വാ ഓക്ഖന്ദിത്വാ പവത്തിയാ പുഞ്ഞമേവ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ.

൩൫൦. കിച്ചപരിയോസാനം നത്ഥി ദിവസേ ദിവസേ ദായകസ്സ ബ്യാപാരാപജ്ജനതോ, തേനാഹ ‘‘ഏകേനാ’’തിആദി. കിച്ചപരിയോസാനം അത്ഥി യഥാരദ്ധസ്സ ആവാസസ്സ കതിപയേനാപി കാലേന പരിസമാപേതബ്ബതോ, തേനാഹ ‘‘പണ്ണസാല’’ന്തിആദി. സുത്തന്തപരിയായേനാതി സുത്തന്തപാളിനയേന. (മ. നി. ൧.൧൨, ൧൩; അ. നി. ൨.൫൮) നവ ആനിസംസാതി സീതപടിഘാതാദയോ പടിസല്ലാനാരാമപരിയോസാനാ നവ ഉദയാ. അപ്പമത്തതായ ചേതേ വുത്താ.

യസ്മാ ആവാസം ദേന്തേന നാമ സബ്ബമ്പി പച്ചയജാതം ദിന്നമേവ ഹോതി. ദ്വേ തയോ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ ആഗതസ്സപി ഛായൂദകസമ്പന്നം ആരാമം പവിസിത്വാ ന്ഹായിത്വാ പതിസ്സയേ മുഹുത്തം നിപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ നിസിന്നസ്സ കായേ ബലം ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതി. ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ വണ്ണധാതു വാതാതപേഹി കിലമതി, പതിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ മുഹുത്തം നിപന്നസ്സ വിസഭാഗസന്തതി വൂപസമ്മതി, സഭാഗസന്തതി പതിട്ഠാതി, വണ്ണധാതു ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്താ വിയ ഹോതി. ബഹി വിചരന്തസ്സ ച പാദേ കണ്ടകോ വിജ്ഝതി, ഖാണു പഹരതി, സരീസപാദിപരിസ്സയാ ചേവ ചോരഭയഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി, പതിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിപന്നസ്സ സബ്ബേ തേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി, സജ്ഝായന്തസ്സ ധമ്മപീതിസുഖം, കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോന്തസ്സ ഉപസമസുഖഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപാഭാവതോ. ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ സേദാ മുച്ചന്തി, അക്ഖീനി ഫന്ദന്തി, സേനാസനം പവിസനക്ഖണേ മഞ്ചപീഠാദീനി ന പഞ്ഞായന്തി, മുഹുത്തം നിസിന്നസ്സ പന അക്ഖീനം പസാദോ ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തോ വിയ ഹോതി, ദ്വാരവാതപാനമഞ്ചപീഠാദീനി പഞ്ഞായന്തി. ഏതസ്മിഞ്ച ആവാസേ വസന്തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ആവാസം ദേന്തേന നാമ സബ്ബമ്പി പച്ചയജാതം ദിന്നമേവ ഹോതീ’’തി, തസ്മാ ഏതേ യഥാവുത്താ സബ്ബേപി ആനിസംസാ വേദിതബ്ബാ. തേന വുത്തം ‘‘അപ്പമത്തതായ ചേതേ വുത്താ’’തി.

സീതന്തി അജ്ഝത്തം ധാതുക്ഖോഭവസേന വാ ബഹിദ്ധാ ഉതുവിപരിണാമവസേന വാ ഉപ്പജ്ജനകസീതം. ഉണ്ഹന്തി അഗ്ഗിസന്താപം, തസ്സ വനഡാഹാദീസു (വനദാഹാദീസു വാ സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൨൯൫) സമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ. പടിഹന്തീതി പടിബാഹതി, യഥാ തദുഭയവസേന കായചിത്താനം ബാധനം ന ഹോതി, ഏവം കരോതി. സീതുണ്ഹബ്ഭാഹതേ ഹി സരീരേ വിക്ഖിത്തചിത്തോ ഭിക്ഖു യോനിസോ പദഹിതും ന സക്കോതി. വാളമിഗാനീതി സീഹബ്യഗ്ഘാദിചണ്ഡമിഗേ. ഗുത്തസേനാസനഞ്ഹി ആരഞ്ഞകമ്പി പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിസിന്നസ്സ തേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തീതി. സരീസപേതി യേ കേചി സരന്തേ ഗച്ഛന്തേ ദീഘജാതികേ സപ്പാദികേ. മകസേതി നിദസ്സനമത്തമേതം, ഡംസാദീനമ്പി ഏതേസ്വേവ (ഏതനേവ സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൨൯൫) സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സിസിരേതി സിസിരകാലവസേന, സത്താഹവദ്ദലികാദിവസേന ച ഉപ്പന്നേ സിസിരസമ്ഫസ്സേ. വുട്ഠിയോതി യദാ തദാ ഉപ്പന്നാ വസ്സവുട്ഠിയോ പടിഹനതീതി യോജനാ.

വാതാതപോ ഘോരോതി രുക്ഖഗച്ഛാദീനം ഉമ്മൂലഭഞ്ജനാദിവസേന പവത്തിയാ ഘോരോ സരജഅരജാദിഭേദോ വാതോ ചേവ ഗിമ്ഹപരിളാഹസമയേസു ഉപ്പത്തിയാ ഘോരോ സൂരിയാതപോ ച. പടിഹഞ്ഞതീതി പടിബാഹീയതി. ലേണത്ഥന്തി നാനാരമ്മണതോ ചിത്തം നിവത്തേത്വാ പടിസല്ലാനാരാമത്ഥം. സുഖത്ഥന്തി വുത്തപരിസ്സയാഭാവേന ഫാസുവിഹാരത്ഥം. ഝായിതുന്തി അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു യത്ഥ കത്ഥചി ചിത്തം ഉപനിബന്ധിത്വാ ഉപനിജ്ഝായിതും. വിപസ്സിതുന്തി അനിച്ചാദിതോ സങ്ഖാരേ സമ്മസിതും.

വിഹാരേതി പതിസ്സയേ. കാരയേതി കാരാപേയ്യ. രമ്മേതി മനോരമേ നിവാസസുഖേ. വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേതി കാരേത്വാ പന ഏത്ഥ വിഹാരേസു ബഹുസ്സുതേ സീലവന്തേ കല്യാണധമ്മേ നിവാസേയ്യ, തേ നിവാസേന്തോ പന തേസം ബഹുസ്സുതാനം യഥാ പച്ചയേഹി കിലമഥോ ന ഹോതി, ഏവം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച വത്ഥസേനാസനാനി ച ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു അജ്ഝാസയസമ്പന്നേസു കമ്മകമ്മഫലാനം, രതനത്തയഗുണാനഞ്ച സദ്ദഹനേന വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

ഇദാനി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞൂപകാരിതം ദസ്സേതും ‘‘തേ തസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ തേതി ബഹുസ്സുതാ. തസ്സാതി ഉപാസകസ്സ. ധമ്മം ദേസേന്തീതി സകലവട്ടദുക്ഖപനൂദനം സദ്ധമ്മം ദേസേന്തി. യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായാതി സോ ഉപാസകോ യം സദ്ധമ്മം ഇമസ്മിം സാസനേ സമ്മാപടിപജ്ജനേന ജാനിത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന അനാസവോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബാതി ഏകാദസഗ്ഗിവൂപസമേന സീതി ഭവതി.

സീതപടിഘാതാദയോ വിപസ്സനാവസാനാ തേരസ, അന്നാദിലാഭോ, ധമ്മസ്സവനം, ധമ്മാവബോധോ, പരിനിബ്ബാനന്തി ഏവം സത്തരസ.

൩൫൧. അത്തനോ സന്തകാതി അത്തനിയാ. ദുപ്പരിച്ചജനം ലോഭം നിഗ്ഗണ്ഹിതും അസക്കോന്തസ്സ. സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ സന്തികേതി യോജനാ. തത്ഥാതി യഥാഗഹിതേ സരണേ. നത്ഥി പുനപ്പുനം കത്തബ്ബതാ വിഞ്ഞൂജാതികസ്സാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ജീവിതപരിച്ചാഗമയം പുഞ്ഞ’’ന്തി ‘‘സചേ ത്വം ന യഥാഗഹിതം സരണം ഭിന്ദിസ്സതി, ഏവാഹം തം മാരേമീ’’തി യദിപി കോചി തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, തഥാപി ‘‘നേവാഹം ബുദ്ധം ന ബുദ്ധോതി, ധമ്മം ന ധമ്മോതി, സങ്ഘം ന സങ്ഘോതി വദാമീ’’തി ദള്ഹതരം കത്വാ ഗഹിതസരണസ്സ വസേന വുത്തം.

൩൫൨. സരണം ഉപഗതേന കായവാചാചിത്തേഹി സക്കച്ചം വത്ഥുത്തയപൂജാ കാതബ്ബാ, തത്ഥ ച സംകിലേസോ പരിഹനിതബ്ബോ, സിക്ഖാപദാനി പന സമാദാനമത്തം, സമ്പത്തവത്ഥുതോ വിരമണമത്തഞ്ചാതി സരണഗമനതോ സീലസ്സ അപ്പട്ഠതരതാ, അപ്പസമാരമ്ഭതരതാ ച വേദിതബ്ബാ. സബ്ബേസം സത്താനം ജീവിതദാനാദിനാ ദണ്ഡനിധാനതോ, സകലലോകിയലോകുത്തരഗുണാധിട്ഠാനതോ ചസ്സ മഹപ്ഫലമഹാനിസംസതരതാ ദട്ഠബ്ബാ.

വക്ഖമാനനയേന ച വേരഹേതുതായ വേരം വുച്ചതി പാണാതിപാതാദിപാപധമ്മോ, തം മണതി ‘‘മയി ഇധ ഠിതായ കഥം ആഗച്ഛസീ’’തി തജ്ജേന്തീ വിയ നീഹരതീതി വേരമണീ, തതോ വാ പാപധമ്മതോ വിരമതി ഏതായാതി ‘‘വിരമണീ’’തി വത്തബ്ബേ നിരുത്തിനയേന ഇകാരസ്സ ഏകാരം കത്വാ ‘‘വേരമണീ’’തി വുത്താ. അസമാദിന്നസീലസ്സ സമ്പത്തതോ യഥാഉപട്ഠിതവീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുതോ വിരതി സമ്പത്തവിരതി. സമാദാനവസേന ഉപ്പന്നാ വിരതി സമാദാനവിരതി. സേതു വുച്ചതി അരിയമഗ്ഗോ, തപ്പരിയാപന്നാ ഹുത്വാ പാപധമ്മാനം സമുച്ഛേദവസേന ഘാതനവിരതി സേതുഘാതവിരതി. ഇദാനി തിസ്സോ വിരതിയോ സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. പരിഹരതീതി അവീതിക്കമവസേന പരിവജ്ജേതി. ന ഹനാമീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന ‘‘അദിന്നം നാദിയാമീ’’തി ഏവം ആദീനം സങ്ഗഹോ, വാ-സദ്ദേന വാ, തേനാഹ ‘‘സിക്ഖാപദാനി ഗണ്ഹന്തസ്സാ’’തി.

മഗ്ഗസമ്പയുത്താതി സമ്മാദിട്ഠിയാദിമഗ്ഗസമ്പയുത്താ. ഇദാനി താസം വിരതീനം ആരമ്മണതോ വിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. പുരിമാ ദ്വേതി സമ്പത്തസമാദാനവിരതിയോ. പച്ഛിമാതി സേതുഘാതവിരതി. സബ്ബാനിപി ഭിന്നാനി ഹോന്തി ഏകജ്ഝം സമാദിന്നത്താ. തദേവ ഭിജ്ജതി വിസും വിസും സമാദിന്നത്താ. ഗഹട്ഠവസേന ചേതം വുത്തം. ഭേദോ നാമ നത്ഥി പടിപക്ഖസമുച്ഛിന്ദനേന അകുപ്പസഭാവത്താ, തേനാഹ ‘‘ഭവന്തരേപീ’’തി. യോനിസിദ്ധന്തി മനുസ്സതിരച്ഛാനാനം ഉദ്ധം തിരിയമേവ ദീഘതാ വിയ ജാതിസിദ്ധന്തി അത്ഥോ. ബോധിസത്തേ കുച്ഛിഗതേ ബോധിസത്തമാതുസീലം വിയ ധമ്മതായ സഭാവേനേവ സിദ്ധം ധമ്മതാസിദ്ധം, മഗ്ഗധമ്മതായ വാ അരിയമഗ്ഗാനുഭാവേന സിദ്ധം ധമ്മതാസിദ്ധം. ദിട്ഠിഉജുകരണം നാമ ഭാരിയം ദുക്ഖം, തസ്മാ സരണഗമനം സിക്ഖാപദസമാദാനതോ മഹട്ഠതരമേവ, ന അപ്പട്ഠതരന്തി അധിപ്പായോ. യഥാ തഥാ വാ ഗണ്ഹന്തസ്സാപീതി ആദരഗാരവം അകത്വാ സമാദിയന്തസ്സാപി. സാധുകം ഗണ്ഹന്തസ്സാപീതി സക്കച്ചം സീലാനി സമാദിയന്തസ്സാപി, ന ദിഗുണം, തിഗുണം വാ ഉസ്സാഹോ കരണീയോ.

അഭയദാനതായ സീലസ്സ ദാനഭാവോ, അനവസേസം വാ സത്തനികായം ദയതി തേന രക്ഖതീതി ദാനം, സീലം. ‘‘അഗ്ഗാനീ’’തി ഞാതത്താ അഗ്ഗഞ്ഞാനി. ചിരരത്തതായ ഞാതത്താ രത്തഞ്ഞാനി. ‘‘അരിയാനം സാധൂനം വംസാനീ’’തി ഞാതത്താ വംസഞ്ഞാനി.‘‘പോരാണാനീ’’തിആദീസു പുരിമാനം ഏതാനി പോരാണാനി. സബ്ബസോ കേനചിപി പകാരേന സാധൂഹി ന കിണ്ണാനി ന ഖിത്താനി ന ഛഡ്ഡിതാനീതി അസങ്കിണ്ണാനി. അയഞ്ച നയോ നേസം യഥാ അതീതേ, ഏവം ഏതരഹി, അനാഗതേ ചാതി ആഹ ‘‘അസങ്കിണ്ണപുബ്ബാനി ന സങ്കിയന്തി ന സങ്കിയിസ്സന്തീ’’തി. തതോ ഏവ അപ്പപികുട്ഠാനി ന പടിക്ഖിത്താനി. ന ഹി കദാചിപി വിഞ്ഞൂ സമണബ്രാഹ്മണാ ഹിംസാദിപാപധമ്മം അനുജാനന്തി. അപരിമാണാനം സത്താനം അഭയം ദേതീതി സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിഹിതദണ്ഡത്താ സകലസ്സപി സത്തനികായസ്സ ഭയാഭാവം ദേതി. ന ഹി അരിയസാവകതോ കസ്സചി ഭയം ഹോതി. അവേരന്തി വേരാഭാവം. അബ്യാപജ്ഝന്തി നിദ്ദുക്ഖതം.

നനു ച പഞ്ചസീലം സബ്ബകാലികം, ന ച ഏകന്തതോ വിമുത്തായതനം, സരണഗമനം പന ബുദ്ധുപ്പാദഹേതുകം, ഏകന്തവിമുത്തായതനഞ്ച, തത്ഥ കഥം സരണാഗമനതോ പഞ്ചസീലസ്സ മഹപ്ഫലതാതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ജേട്ഠകന്തി ഉത്തമം. ‘‘സരണഗമനേയേവ പതിട്ഠായാ’’തി ഇമിനാ തസ്സ സീലസ്സ സരണഗമനേന അഭിസങ്ഖതതമാഹ.

൩൫൩. ഈദിസമേവാതി ഏവം സംകിലേസം പടിപക്ഖമേവ ഹുത്വാ. ഹേട്ഠാ വുത്തേഹി ഗുണേഹീതി ഏത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തഗുണാ നാമ സരണഗമനം, സീലസമ്പദാ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാതി ഏവം ആദയോ. പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേന്തോ ന കിലമതീതി യോജനാ. താനീതി പഠമജ്ഝാനാദീനി. ‘‘പഠമജ്ഝാന’’ന്തി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോ അയന്തി ആഹ ‘‘ഏകം കപ്പ’’ന്തി, ഏകം മഹാകപ്പന്തി അത്ഥോ. ഹീനം പന പഠമജ്ഝാനം, മജ്ഝിമഞ്ച അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പസ്സ തതിയം ഭാഗം, ഉപഡ്ഢകപ്പഞ്ച ആയും ദേതി. ‘‘ദുതിയം അട്ഠകപ്പേ’’തി ആദീസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, മഹാകപ്പവസേനേവ ച ഗഹേതബ്ബം. യസ്മാ വാ പണീതാനിയേവേത്ഥ ഝാനാനി അധിപ്പേതാനി മഹപ്ഫലതരഭാവദസ്സനപരത്താ ദേസനായ, തസ്മാ ‘‘പഠമജ്ഝാനം ഏകം കപ്പ’’ന്തിആദി വുത്തം. തദേവാതി ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ. യദി ഏവം കഥം ആരുപ്പതാതി ആഹ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനാദീ’’തിആദി.

സമ്മദേവ നിച്ചസഞ്ഞാദിപടിപക്ഖവിധമനവസേന പവത്തമാനാ പുബ്ബഭാഗിയേ ഏവ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ സമ്മാനേന്തീ വിപസ്സനാ വിപസ്സകസ്സ അനപ്പകം പീതിസോമനസ്സം സമാവഹതീതി ആഹ ‘‘വിപസ്സനാ…പേ… അഭാവാ’’തി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪);

യസ്മാ അയം ദേസനാ ഇമിനാ അനുക്കമേന ഇമാനി ഞാണാനി നിബ്ബത്തേന്തസ്സ വസേന പവത്തിതാ, തസ്മാ ‘‘വിപസ്സനാഞാണേ പതിട്ഠായ നിബ്ബത്തേന്തോ’’തി ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പതിട്ഠാഭൂതം കത്വാ വുത്തം. സമാനരൂപനിമ്മാനം നാമ മനോമയിദ്ധിയാ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണകിച്ചന്തി ആഹ ‘‘അത്തനോ…പേ… മഹപ്ഫലാ’’തി. വികുബ്ബനദസ്സനസമത്ഥതായാതി ഹത്ഥിഅസ്സാദിവിവിധരൂപകരണം വികുബ്ബനം, തസ്സ ദസ്സനസമത്ഥഭാവേന. ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം നാമ പുരിമജാതീസു ഇച്ഛിതിച്ഛിതോ ഖന്ധപ്പദേസോ. സമാപേന്തോതി പരിയോസാപേന്തോ.

കൂടദന്തഉപാസകത്തപടിവേദനാകഥാവണ്ണനാ

൩൫൪-൮. സബ്ബേ തേ പാണയോതി ‘‘സത്ത ച ഉസഭസതാനീ’’തിആദിനാ വുത്തേ സബ്ബേ പാണിനോ. ആകുലഭാവോതി ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മസ്സ സുതത്താ പാണീസു അനുദ്ദയം ഉപട്ഠപേത്വാ ഠിതസ്സ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ മയാ താവ ബഹൂ പാണിനോ മാരണത്ഥായ ബന്ധാപിതാ’’തി ചിത്തേ പരിബ്യാകുലഭാവോ ഉദപാദി. സുത്വാതി ‘‘ബന്ധനതോ മോചിതാ’’തി സുത്വാ. കാമച്ഛന്ദവിഗമേന കല്ലചിത്തതാ അരോഗചിത്തതാ, ബ്യാപാദവിഗമേന മേത്താവസേന മുദുചിത്തതാ അകഥിനചിത്തതാ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപ്പഹാനേന വിക്ഖേപവിഗമനതോ വിനീവരണചിത്തതാ തേഹി ന പിഹിതചിത്തതാ, ഥിനമിദ്ധവിഗമേന ഉദഗ്ഗചിത്തതാ സംപഗ്ഗണ്ഹനവസേന അലീനചിത്തതാ, വിചികിച്ഛാവിഗമേന സമ്മാപടിപത്തിയാ അധിമുത്തതായ പസന്നചിത്തതാ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘കല്ലചിത്തന്തിആദി അനുപുബ്ബികഥാനുഭാവേന വിക്ഖമ്ഭിതനീവരണതം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

കൂടദന്തസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.