൪. സോണദണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൩൦൦. സുന്ദരഭാവേന സാതിസയാനി അങ്ഗാനി ഏതേസം അത്ഥീതി അങ്ഗാ, രാജകുമാരാതി ആഹ ‘‘അങ്ഗാ നാമ അങ്ഗപാസാദികതായാ’’തിആദി. ഇധാപി അധിപ്പേതാ, ന അമ്ബട്ഠസുത്തേ ഏവ. ആഗന്തും ന ദസ്സന്തീതി ആഗമനേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ പടിക്ഖിപനവസേന ആഗന്തും ന ദസ്സന്തി, നാനുജാനിസ്സന്തീതി അധിപ്പായോ. നീലാസോകകണികാരകോവിളാരകുന്ദരാജരുക്ഖേഹി സമ്മിസ്സതായ തം ചമ്പകവനം ‘‘നീലാദിപഞ്ചവണ്ണകുസുമപടിമണ്ഡിത’’ന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ചമ്പകരുക്ഖാനംയേവ നീലാദിപഞ്ചകുസുമതായാതി വദന്തി. ‘‘ഭഗവാ കുസുമഗന്ധസുഗന്ധേ ചമ്പകവനേ വിഹരതീ’’തി ഇമിനാ ന മാപനകാലേ ഏവ തസ്മിം നഗരേ ചമ്പകരുക്ഖാ ഉസ്സന്നാ, അഥ ഖോ അപരഭാഗേ പീതി ദസ്സേതി. മാപനകാലേ ഹി ചമ്പകാനം ഉസ്സന്നതായ സാ നഗരീ ‘‘ചമ്പാ’’തി നാമം ലഭി. ഇസ്സരത്താതി അധിപതിഭാവതോ. സേനാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സേനികോ, സേനികോ ഏവ സേനിയോ, അത്ഥിതാ ചേത്ഥ ബഹുഭാവവിസിട്ഠാതി വുത്തം ‘‘മഹതിയാ സേനായ സമന്നാഗതത്താ’’തി.

൩൦൧-൨. സംഹതാതി സന്നിപതിതാ, ‘‘സങ്ഘിനോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സങ്ഘീ’’തി പുഥുത്ഥേ ഏകവചനം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം അധിപ്പേതത്താ, തേനാഹ ‘‘ഏതേസ’’ന്തി. രാജരാജഞ്ഞാദീനം ഭണ്ഡധരാ പുരിസാ ഖതാ, നേസം തായനതോ ഖത്താ. സോ ഹി യേഹി യത്ഥ പേസിതോ, തത്ഥ തേസം ദോസം പരിഹരന്തോ യുത്തപത്തവസേന പുച്ഛിതമത്ഥം കഥേതി, തേനാഹ ‘‘പുച്ഛിതപഞ്ഹേ ബ്യാകരണസമത്ഥോ’’തി. കുലാപദേസാദിനാ മഹതീ മത്താ ഏതസ്സാതി മഹാമത്തോ.

സോണദണ്ഡഗുണകഥാവണ്ണനാ

൩൦൩. വിസിട്ഠം രജ്ജം വിരജ്ജം, വിരജ്ജമേവ വേരജ്ജം യഥാ ‘‘വേകതം വേസയ’’ന്തി, നാനാവിധം വേരജ്ജം നാനാവേരജ്ജം, തത്ഥ ജാതാതിആദിനാ സബ്ബം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഉത്തമബ്രാഹ്മണോതി അഭിജനസമ്പത്തിയാ വിത്തസമ്പത്തിയാ വിജ്ജാസമ്പത്തിയാ ഉഗ്ഗതതരോ, ഉളാരോ വാ ബ്രാഹ്മണോ. അസന്നിപാതോതി ലാഭമച്ഛരേന നിപ്പീളിതതായ അസന്നിപാതോ വിയ ഭവിസ്സതി.

‘‘അങ്ഗേതി ഗമേതി ഞാപേതീതി അങ്ഗം, ഹേതൂതി ആഹ ‘‘ഇമിനാപി കാരണേനാ’’തി. ‘‘ഉഭതോ സുജാതോ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേ യേഹി കേഹിചി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി സുജാതതാ വിഞ്ഞായേയ്യ. സുജാത-സദ്ദോ ച ‘‘സുജാതോ ചാരുദസ്സനോ’’തിആദീസു (ഥേരഗാ. ൮൧൮) ആരോഹസമ്പത്തിപരിയായോതി ജാതിവസേനേവ സുജാതതം വിഭാവേതും ‘‘മാതിതോ ച പിതിതോ ചാ’’തി വുത്തം. അനോരസപുത്തവസേനാപി ലോകേ മാതുപിതുസമഞ്ഞാ ദിസ്സതി, ഇധ പനസ്സ ഓരസപുത്തവസേനേവ ഇച്ഛിതാതി ദസ്സേതും ‘‘സംസുദ്ധഗഹണികോ’’തി വുത്തം. ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി ധാരേതീതി ഗഹണീ, ഗബ്ഭാസയസഞ്ഞിതോ മാതുകുച്ഛിപ്പദേസോ. യഥാഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ വിപാചനവസേന ഗണ്ഹനതോ അഛഡ്ഡനതോ ഗഹണീ, കമ്മജതേജോധാതു.

പിതാ ച മാതാ ച പിതരോ, പിതൂനം പിതരോ പിതാമഹാ, തേസം യുഗോ ദ്വന്ദോ പിതാമഹയുഗോ, തസ്മാ, യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ പിതാമഹദ്വന്ദാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ മാതാമഹോപി ഗഹിതോതി. സോ അട്ഠകഥായം വിസും ന ഉദ്ധടോ. യുഗ-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഏകസേസനയേന ദട്ഠബ്ബോ ‘‘യുഗോ ച യുഗോ ച യുഗാ’’തി. ഏവഞ്ഹി തത്ഥ തത്ഥ ദ്വന്ദം ഗഹിതമേവ ഹോതി, തേനാഹ ‘‘തതോ ഉദ്ധം സബ്ബേപി പുബ്ബപുരിസാ പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ’’തി. പുരിസഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസവസേന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ഹി ‘‘മാതിതോ’’തി പാളിവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. അക്ഖിത്തോതി അപ്പത്തഖേപോ. അനവക്ഖിത്തോതി സദ്ധഥാലിപാകാദീസു ന അവക്ഖിത്തോ ന ഛഡ്ഡിതോ. ജാതിവാദേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനന്തി ദസ്സേതും ‘‘കേന കാരണേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘ഉഭതോ…പേ… പിതാമഹയുഗാ’’തി ഏതേന ബ്രാഹ്മണസ്സ യോനിദോസാഭാവോ ദസ്സിതോ സംസുദ്ധഗഹണികഭാവകിത്തനതോ, ‘‘അക്ഖിത്തോ’’തി ഇമിനാ കിരിയാപരാധാഭാവോ. കിരിയാപരാധേന ഹി സത്താ ഖേപം പാപുണന്തി. ‘‘അനുപക്കുട്ഠോ’’തി ഇമിനാ അയുത്തസംസഗ്ഗാഭാവോ. അയുത്തസംസഗ്ഗമ്പി ഹി പടിച്ച സത്താ അക്കോസം ലഭന്തി.

ഇസ്സരോതി ആധിപതേയ്യസംവത്തനിയകമ്മബലേന ഈസനസീലോ, സാ പനസ്സ ഇസ്സരതാ വിഭവസമ്പത്തിപച്ചയാ പാകടാ ജാതാതി അഡ്ഢതാപരിയായഭാവേനേവ വദന്തോ ‘‘അഡ്ഢോതി ഇസ്സരോ’’തി ആഹ. മഹന്തം ധനം അസ്സ ഭൂമിഗതഞ്ചേവ വേഹാസട്ഠഞ്ചാതി മഹദ്ധനോ. തസ്സാതി തസ്സ തസ്സ. വദന്തി ‘‘അന്വയതോ, ബ്യതിരേകതോ ച അനുപസങ്കമനകാരണം കിത്തേമാ’’തി.

അധികരൂപോതി വിസിട്ഠരൂപോ ഉത്തമസരീരോ. ദസ്സനം അരഹതീതി ദസ്സനീയോ, തേനാഹ ‘‘ദസ്സനയോഗ്ഗോ’’തി. പസാദം ആവഹതീതി പാസാദികോ, തേനാഹ ‘‘ചിത്തപ്പസാദജനനതോ’’തി. വണ്ണസ്സാതി വണ്ണധാതുയാ. സരീരന്തി സന്നിവേസവിസിട്ഠം കരചരണഗീവാസീസാദിഅവയവസമുദായം, സോ ച സണ്ഠാനമുഖേന ഗയ്ഹതീതി ‘‘പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായാതി…പേ… സമ്പത്തിയാ ചാ’’തി വുത്തം. സബ്ബവണ്ണേസു സുവണ്ണവണ്ണോവ ഉത്തമോതി വുത്തം ‘‘സേട്ഠേന സുവണ്ണവണ്ണേന സമന്നാഗതോ’’തി. തഥാ ഹി ബുദ്ധാ, ചക്കവത്തിനോ ച സുവണ്ണവണ്ണാവ ഹോന്തി. ബ്രഹ്മവച്ഛസീതി ഉത്തമസരീരാഭോ, സുവണ്ണാഭോ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. ഇമമേവ ഹി അത്ഥം സന്ധായ ‘‘മഹാബ്രഹ്മുനോ സരീരസദിസേനേവ സരീരേന സമന്നാഗതോ’’തി വുത്തം, ന ബ്രഹ്മുജുഗത്തതം. അഖുദ്ദാവകാസോ ദസ്സനായാതി ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിയാ, അവയവപാരിപൂരിയാ ച ദസ്സനായ ഓകാസോ ന ഖുദ്ദകോ, തേനാഹ ‘‘സബ്ബാനേവാ’’തിആദി.

യമനിയമലക്ഖണം സീലമസ്സ അത്ഥീതി സീലവാ. തം പനസ്സ രത്തഞ്ഞുതായ വുദ്ധം വഡ്ഢിതം അത്ഥീതി വുദ്ധസീലീ. തേന ച സബ്ബദാ സമ്മായോഗതോ വുദ്ധസീലേന സമന്നാഗതോ. സബ്ബമേതം പഞ്ചസീലമത്തമേവ സന്ധായ വദന്തി തതോ പരം സീലസ്സ തത്ഥ അഭാവതോ, തേസഞ്ച അജാനനതോ.

ഠാനകരണസമ്പത്തിയാ, സിക്ഖാസമ്പത്തിയാ ച കത്ഥചിപി അനൂനതായ പരിമണ്ഡലപദാനി ബ്യഞ്ജനാനി അക്ഖരാനി ഏതിസ്സാതി പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനാ. അഥ വാ പജ്ജതി അത്ഥോ ഏതേനാതി പദം, നാമാദി. യഥാധിപ്പേതമത്ഥം ബ്യഞ്ജേതീതി ബ്യഞ്ജനം, വാക്യം. തേസം പരിപുണ്ണതായ പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനാ. അത്ഥഞാപനേ സാധനതായ വാചാവ കരണന്തി വാക്കരണം, ഉദാഹാരഘോസോ. ഗുണപരിപുണ്ണഭാവേന തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ, തേന വാ ഭാസിതബ്ബഅത്ഥസ്സ. പൂരേ പുണ്ണഭാവേ. പൂരേതി ച പുരിമസ്മിം അത്ഥേ ആധാരേ ഭുമ്മം, ദുതിയസ്മിം വിസയേ. ‘‘സുഖുമാലത്തനേനാ’’തി ഇമിനാ തസ്സാ വാചായ മുദുസണ്ഹഭാവമാഹ. അപലിബുദ്ധായ പിത്തസേമ്ഹാദീഹി. സന്ദിട്ഠം സബ്ബം ദസ്സേത്വാ വിയ ഏകദേസം കഥനം. വിലമ്ബിതം സണികം ചിരായിത്വാ കഥനം. ‘‘സന്ദിദ്ധവിലമ്ബിതാദീ’’തി വാ പാഠോ. തത്ഥ സന്ദിദ്ധം സന്ദേഹജനകം. ആദി-സദ്ദേന ദുക്ഖലിതാനുകഡ്ഢിതാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം പാകടം കത്വാ’’തി ഇമിനാ തസ്സാ വാചായ അത്ഥപാരിപൂരിം വദന്തി.

‘‘ജിണ്ണോ’’തിആദീനി പദാനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനി, ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനി ച. ദുതിയനയേ പന ജിണ്ണോതി നായം ജിണ്ണതാ വയോമത്തേന, അഥ ഖോ കുലപരിവട്ടേന പുരാണതാതി ആഹ ‘‘ജിണ്ണോതി പോരാണോ’’തിആദി, തേന തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കുലവസേന ഉദിതോദിതഭാവമാഹ. ജാതിവുദ്ധിയാ ‘‘വയോഅനുപ്പത്തോ’’തി വക്ഖമാനത്താ, ഗുണവുദ്ധിയാ തതോ സാതിസയത്താ ച ‘‘വുദ്ധോതി സീലാചാരാദിഗുണവുദ്ധിയാ യുത്തോ’’തി ആഹ. തഥാ ജാതിമഹല്ലകതായ വക്ഖമാനത്താ ‘‘മഹല്ലകോ’’തി പദേന വിഭവമഹത്തതാ യോജിതാ. മഗ്ഗപടിപന്നോതി ബ്രാഹ്മണാനം പടിപത്തിവീഥിം ഉപഗതോ തം അവോക്കമ്മ ചരണതോ. അന്തിമവയന്തി പച്ഛിമവയം.

ബുദ്ധഗുണകഥാവണ്ണനാ

൩൦൪. താദിസേഹി മഹാനുഭാവേഹി സദ്ധിം യുഗഗ്ഗാഹവസേനപി ദഹനം ന മാദിസാനം അനുച്ഛവികം, കുതോ പന ഉക്കംസനന്തി ഇദം ബ്രാഹ്മണസ്സ ന യുത്തരൂപന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ഖോ പന മേതം യുത്ത’’ന്തിആദി. സദിസാതി ഏകദേസേന സദിസാ. ന ഹി ബുദ്ധാനം ഗുണേഹി സബ്ബഥാ സദിസാ കേചിപി ഗുണാ അഞ്ഞേസു ലബ്ഭന്തി. ഇതരേതി അത്തനോ ഗുണേഹി അസദിസഗുണേ. ഇദന്തി ഇദം അത്ഥജാതം. ഗോപദകന്തി ഗാവിയാ പദേ ഠിതഉദകം.

സട്ഠികുലസതസഹസ്സന്തി സട്ഠിസഹസ്സാധികം കുലസതസഹസ്സം കുലപരിയായേനാതി സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ കുലാനുക്കമേന ആഗതം. തേസുപീതി തേസുപി ചതൂസു നിധീസു. ഗഹിതഗഹിതന്തി ഗഹിതം ഗഹിതം ഠാനം പൂരതിയേവ ധനേന പടിപാകതികമേവ ഹോതി. അപരിമാണോയേവാതി ‘‘ഏത്തകോ ഏസോ’’തി കേനചി പരിച്ഛിന്ദിതും അസക്കുണേയ്യതായ അപരിച്ഛിന്നോ ഏവ.

തത്ഥാതി മഞ്ചകേ. സീഹസേയ്യം കപ്പേസീതി യഥാ രാഹു അസുരിന്ദോ ആയാമതോ, വിത്ഥാരതോ ഉബ്ബേധതോ ച ഭഗവതോ രൂപകായസ്സ പരിച്ഛേദം ഗഹേതും ന സക്കോതി, തഥാ രൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോന്തോ സീഹസേയ്യം കപ്പേസി.

കിലേസേഹി ആരകത്താ പരിസുദ്ധട്ഠേന അരിയന്തി ആഹ ‘‘അരിയം ഉത്തമം പരിസുദ്ധ’’ന്തി. അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം, ന സുഖവിപാകട്ഠേന. കത്ഥചി ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി, കത്ഥചി അപരിമാണാപി ദേവമനുസ്സാ യസ്മാ ചതുവീസതിയാ ഠാനേസു അസങ്ഖ്യേയ്യാ അപരിമേയ്യാ ദേവമനുസ്സാ മഗ്ഗഫലാമതം പിവിംസു, കോടിസതസഹസ്സാദിപരിമാണേനപി ബഹൂ ഏവ, തസ്മാ അനുത്തരാചാരസിക്ഖാപനവസേന ഭഗവാ ബഹൂനം ആചരിയോ. തേതി കാമരാഗതോ അഞ്ഞേ ഭഗവതോ പഹീനകിലേസേ. കേളനാതി കേളായനാ ധനായനാ.

അപാപപുരേക്ഖാരോതി അപാപേ പുരേ കരോതി, ന വാ പാപം പുരതോ കരോതീതിപി അപാപപുരേക്ഖാരോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപാപേ നവലോകുത്തരധമ്മേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അപാപേതി പാപപടിപക്ഖേ, പാപരഹിതേ ച. ബ്രഹ്മനി സേട്ഠേ ബുദ്ധേ ഭഗവതി ഭവാ തസ്സ ധമ്മദേസനാവസേന അരിയായ ജാതിയാ ജാതത്താ, ബ്രഹ്മുനോ വാ ഭഗവതോ ഹിതാ ഗരുകരണാദിനാ, യഥാനുസിട്ഠപടിപത്തിയാ ച, ബ്രഹ്മം വാ സേട്ഠം അരിയമഗ്ഗം ജാനാതീതി ബ്രഹ്മഞ്ഞാ, അരിയസാവകസങ്ഖാതാ പജാ, തേനാഹ ‘‘സാരിപുത്താ’’തിആദി. പകതിബ്രാഹ്മണജാതിവസേനാപി ‘‘ബ്രഹ്മഞ്ഞായ പജായാ’’തി പദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം.

തിരോരട്ഠാ തിരോജനപദാതി ഏത്ഥ രജ്ജം രട്ഠം, രാജന്തി രാജാനോ ഏതേനാതി, തദേകദേസഭൂതാ പദേസാ പന ജനപദോ,ജനാ പജ്ജന്തി ഏത്ഥ സുഖജീവികം പാപുണന്തീതി. പുച്ഛായ വാ ദോസം സല്ലക്ഖേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. അസമത്ഥതന്തി അത്തനോ അസമത്ഥതം. ഭഗവാ വിസ്സജ്ജേതി തേസം ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം, ഞാണപരിപാകം, ചിത്താചാരഞ്ച ഞത്വാതി അധിപ്പായോ.

‘‘ഏഹി സ്വാഗതവാദീ’’തി ഇമിനാ സുഖസമ്ഭാസപുബ്ബകം പിയവാദിതം ദസ്സേതി, ‘‘സഖിലോ’’തി ഇമിനാ സണ്ഹവാചതം, ‘‘സമ്മോദകോ’’തി ഇമിനാ പടിസന്ധാരകുസലതം, ‘‘അഭാകുടികോ’’തി ഇമിനാ സബ്ബത്ഥേവ വിപ്പസന്നമുഖതം, ‘‘ഉത്താനമുഖോ’’തി ഇമിനാ സുഖാലാപതം, ‘‘പുബ്ബഭാസീ’’തി ഇമിനാ ധമ്മാനുഗ്ഗഹസ്സ ഓകാസകരണതോ ഹിതജ്ഝാസയതം ഭഗവതോ വിഭാവേതി.

യത്ഥ കിരാതി കിര-സദ്ദോ അരുചിസൂചനത്ഥോ, തേന ഭഗവതാ അധിവുത്ഥപദേസേ ന ദേവതാനുഭാവേന മനുസ്സാനം അനുപദ്ദവതാ, അഥ ഖോ ബുദ്ധാനുഭാവേനാതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി.

അനുസാസിതബ്ബോതി വിനേയ്യജനസമൂഹോ ഗയ്ഹതീതി നിബ്ബത്തിതം അരിയസങ്ഘമേവ ദസ്സേതും ‘‘സയം വാ’’തിആദി വുത്തം, അനന്തരസ്സ വിധി പടിസേധോ വാതി കത്വാ. ‘‘താദിസോവാ’’തി ഇമിനാ ‘‘സയം വാ’’തിആദിനാ വുത്തവികപ്പോ ഏവ പച്ചാമട്ഠോതി. ‘‘പുരിമപദസ്സേവ വാ’’തി വികപ്പന്തരഗ്ഗഹണം. ബഹൂനം തിത്ഥകരാനന്തി പൂരണാദീനം അനേകേസം തിത്ഥകരാനം, നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. കാരണേനാതി അപ്പിച്ഛസന്തുട്ഠതാദിസമാരോപനലക്ഖണേന കാരണേന. ആഗന്തുകാ നവകാതി അഭിനവാ ആഗന്തുകാ അബ്ഭാഗതാ. പരിയാപുണാമീതി പരിച്ഛിന്ദിതും ജാനാമി സക്കോമി, തേനാഹ ‘‘ജാനാമീ’’തി. ‘‘കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ’’തി അഭൂതപരികപ്പനവചനമേതം തഥാ ഭാസമാനസ്സ അഭാവതോ.

൩൦൫. അലം-സദ്ദോ അരഹത്തോപി ഹോതി ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതു’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൨൪) വിയാതി ആഹ ‘‘അലമേവാതി യുത്തമേവാ’’തി. പുടേന നേത്വാ അസിതബ്ബതോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ പുടോസം വുച്ചതി പാഥേയ്യം. പുടംസേന പുരിസേന.

സോണദണ്ഡപരിവിതക്കവണ്ണനാ

൩൦൭. ഉഭതോപക്ഖികാതി മിച്ഛാദിട്ഠിസമ്മാദിട്ഠീനം വസേന ഉഭയപക്ഖികാ. കേരാടികാതി സഠാ.

ബ്രാഹ്മണപഞ്ഞത്തിവണ്ണനാ

൩൦൯. വിഘാതന്തി ചിത്തദുക്ഖം.

൩൧൧-൩. സുജന്തി ഹോമദബ്ബിം പഗ്ഗണ്ഹന്തേസൂതി ജുഹനത്ഥം ഗണ്ഹനകേസു, ഇരുബ്ബിജ്ജേസൂതി അത്ഥോ. പഠമോ വാതി തത്ഥ സന്നിപതിതേസു യജനകിരിയായം സബ്ബപധാനോ വാ. ദുതിയോ വാതി തദനന്തരോ വാ. ‘‘സുജ’’ന്തി കരണേ ഏതം ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘സുജായാ’’തി. അഗ്ഗിഹുത്തപമുഖതായ യഞ്ഞസ്സ യഞ്ഞേ ദിയ്യമാനം സുജാമുഖേന ദീയതീതി ആഹ ‘‘സുജായ ദിയ്യമാന’’ന്തി. പോരാണാതി അട്ഠകഥാചരിയാ. വിസേസതോതി വിജ്ജാചരണവിസേസതോ, ന ബ്രാഹ്മണേഹി ഇച്ഛിതവിജ്ജാചരണമത്തതോ. ഉത്തമബ്രാഹ്മണസ്സാതി അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യതായ ഉക്കട്ഠബ്രാഹ്മണസ്സ. ബ്രാഹ്മണസമയന്തി ബ്രാഹ്മണസിദ്ധന്തം. മാ ഭിന്ദി മാ വിനാസേസി.

൩൧൬. സമസമോതി സമോയേവ ഹുത്വാ സമോ. ഹീനോപമവസേനപി സമതാ വുച്ചതീതി തം നിവത്തേന്തോ ‘‘ഠപേത്വാ ഏകദേസസമത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. കുലകോടിപരിദീപനന്തി കുലആദിപരിദീപനം അഥാപി സിയാതി അഥാപി തുമ്ഹാകം ഏവം പരിവിതക്കോ സിയാ. ബ്രാഹ്മണഭാവം സാധേതി വണ്ണോ. മന്തജാതീസുപി ഏസേവ നയോ. സീലമേവ സാധേസ്സതി ബ്രാഹ്മണഭാവം. കസ്മാതി ചേ? ആഹ ‘‘തസ്മിഞ്ഹിസ്സാ’’തിആദി. സമ്മോഹമത്തം വണ്ണാദയോതി വണ്ണമന്തജാതിയോ ഹി ബ്രാഹ്മണഭാവസ്സ അങ്ഗന്തി സമ്മോഹമത്തമേതം അസമവേക്ഖിതാഭിമാനഭാവതോ.

സീലപഞ്ഞാകഥാവണ്ണനാ

൩൧൭. കഥിതോ ബ്രാഹ്മണേന പഞ്ഹോതി ‘‘സീലവാ ച ഹോതീ’’തിആദിനാ ദ്വിന്നമേവ അങ്ഗാനം വസേന യഥാപുച്ഛിതോ പഞ്ഹോ യാഥാവതോ വിസ്സജ്ജിതോ ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം യഥാവിസ്സജ്ജിതേ അത്ഥേ. തസ്സാതി സോണദണ്ഡസ്സ. സീലപരിസുദ്ധാതി സീലസമ്പത്തിയാ സബ്ബസോ സുദ്ധാ അനുപക്കിലിട്ഠാ. കുതോ ദുസ്സീലേ പഞ്ഞാ അസമാഹിതത്താ തസ്സ. ജളേ ഏളമൂഗേ കുതോ സീലന്തി ജളേ ഏളമൂഗേ ദുപ്പഞ്ഞേ കുതോ സീലം സീലവിഭാഗസ്സ, സീലപരിസോധനൂപായസ്സ ച അജാനനതോ. പകട്ഠം ഉക്കട്ഠം ഞാണം പഞ്ഞാണന്തി, പാകതികം ഞാണം നിവത്തേതും ‘‘പഞ്ഞാണ’’ന്തി വുത്തന്തി തയിദം പകാരേഹി ജാനനതോ പഞ്ഞാവാതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞാണന്തി പഞ്ഞാ യേവാ’’തി.

സീലേനധോതാതി സമാധിപദട്ഠാനേന സീലേന സകലസംകിലേസമലവിസുദ്ധിയാ ധോതാ വിസുദ്ധാ, തേനാഹ ‘‘കഥം പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ധോവതീതി സുജ്ഝതി. മഹാസട്ഠിവസ്സത്ഥേരോ വിയാതി സട്ഠിവസ്സമഹാഥേരോ വിയ. വേദനാപരിഗ്ഗഹമത്തമ്പീതി ഏത്ഥ വേദനാപരിഗ്ഗഹോ നാമ യഥാഉപ്പന്നം വേദനം സഭാവരസതോ ഉപധാരേത്വാ ‘‘അയം വേദനാ ഫസ്സം പടിച്ച, സോ ഫസ്സോ അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ’’തി ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ പവത്തിതവിപസ്സനാ. ഏവം വിപസ്സന്തേന ‘‘സുഖേന സക്കാ സാ വേദനാ അധിവാസേതും ‘‘വേദനാ ഏവ വേദിയതീ’’തി. വേദനം വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി യഥാഉപ്പന്നം ദുക്ഖം വേദനം അനനുവത്തിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ വീഥിം പടിപന്നായ വിപസ്സനായ തം വിനോദേത്വാ. സംസുമാരപതിതേനാതി കുമ്ഭീലേന വിയ ഭൂമിയം ഉരേന നിപജ്ജനേന. പഞ്ഞായ സീലം ധോവിത്വാതി അഖണ്ഡാദിഭാവാപാദനേന സീലം ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു പഞ്ഞായ സുവിസോധിതം കത്വാ.

൩൧൮. ‘‘കസ്മാ ആഹാ’’തി ഉപരിദേസനായ കാരണം പുച്ഛതി. ലജ്ജാ നാമ ‘‘സീലസ്സ ജാതിയാ ച ഗുണദോസപകാസനേന സമണേന ഗോതമേന പുച്ഛിതപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസീ’’തി പരിസായ പഞ്ഞാതതാ. ഏത്തകപരമാതി ഏത്തകഉക്കംസകോടികാ പഞ്ച സീലാനി, വേദത്തയവിഭാവനം പഞ്ഞഞ്ച ലക്ഖണാദിതോ നിദ്ധാരേത്വാ ജാനനം നത്ഥി, കേവലം തത്ഥ വചീപരമാ മയന്തി ദസ്സേതീതി ആഹ ‘‘സീലപഞ്ഞാണന്തി വചനമേവ പരമം അമ്ഹാക’’ന്തി. ‘‘അയം പന വിസേസോ’’തി ഇദം നിയ്യാതനാപേക്ഖം സീലനിദ്ദേസേ, തേനാഹ ‘‘സീലമിച്ചേവ നിയ്യാതിത’’ന്തി. സാമഞ്ഞഫലേ പന ‘‘സാമഞ്ഞഫല’’ മിച്ചേവ നിയ്യാതിതം, പഞ്ഞാനിദ്ദേസേ പന ഝാനപഞ്ഞം അധിട്ഠാനം കത്വാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാവസേനേവ പഞ്ഞാനിയ്യാതനം കതം, തേനാഹ ‘‘പഠമജ്ഝാനാദീനീ’’തി.

സോണദണ്ഡഉപാസകത്തപടിവേദനാകഥാവണ്ണനാ

൩൨൧-൨. നത്താതി പുത്തപുത്തോ. അഗാരവം നാമ നത്ഥി, ന ചായം ഭഗവതി അഗാരവേന ‘‘അഹഞ്ചേവ ഖോ പനാ’’തിആദിമാഹ, അഥ ഖോ അത്തലാഭപരിഹാനിഭയേന. അയഞ്ഹി യഥാ തഥാ അത്തനോ മഹാജനസ്സ സമ്ഭാവനം ഉപ്പാദേത്വാ കോഹഞ്ഞേന പരേ വിമ്ഹാപേത്വാ ലാഭുപ്പാദം നിജിഗിസന്തോ വിചരതി, തസ്മാ തഥാ അവോച, തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ കിരാ’’തിആദി.

തങ്ഖണാനുരൂപായാതി യാദിസീ തദാ തസ്സ അജ്ഝാസയപ്പവത്തി, തദനുരൂപായാതി അത്ഥോ. തസ്സ തദാ താദിസസ്സ വിവട്ടസന്നിസ്സിതസ്സ ഞാണസ്സ പരിപാകസ്സ അഭാവതോ കേവലം അബ്ഭുദയനിസ്സിതോ ഏവ അത്ഥോ ദസ്സിതോതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികമത്ഥം സന്ദസ്സേത്വാ’’തി, പച്ചക്ഖതോ വിഭാവേത്വാതി അത്ഥോ. കുസലേ ധമ്മേതി തേഭൂമകേ കുസലേ ധമ്മേ, ‘‘ചതുഭൂമകേ’’തിപി വത്തും വട്ടതിയേവ, തേനേവാഹ ‘‘ആയതിം നിബ്ബാനത്ഥായ വാസനാഭാഗിയാ വാ’’തി. തത്ഥാതി കുസലധമ്മേ യഥാ സമാദപിതേ. നന്തി ബ്രാഹ്മണം സമുത്തേജേത്വാതി സമ്മദേവ ഉപരൂപരി നിസാനേത്വാ പുഞ്ഞകിരിയായ തിക്ഖവിസദഭാവം ആപാദേത്വാ. തം പന അത്ഥതോ തത്ഥ ഉസ്സാഹജനനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സഉസ്സാഹം കത്വാ’’തി. ഏവം പുഞ്ഞകിരിയായ സഉസ്സാഹതാ, ഏവരൂപം ഗുണസമങ്ഗിതാ ച നിയമതോ ദിട്ഠധമ്മികാ അത്ഥസമ്പാദനീതി ഏവം സഉസ്സാഹതായ, അഞ്ഞേഹി ച തസ്മിം വിജ്ജമാനഗുണേഹി സമ്പഹംസേത്വാ സമ്മദേവ ഹട്ഠതുട്ഠഭാവം ആപാദേത്വാ.

യദി ഭഗവാ ധമ്മരതനവസ്സം വസ്സി, അഥ കസ്മാ സോ വിസേസം നാധിഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ പനാ’’തിആദി. യദി ഏവം കസ്മാ ഭഗവാ തസ്സ തഥാ ധമ്മരതനവസ്സം വസ്സീതി ആഹ ‘‘കേവലമസ്സാ’’തിആദി. ന ഹി ഭഗവതോ നിരത്ഥകാ ദേസനാ ഹോതീതി.

സോണദണ്ഡസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.