൩. അമ്ബട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

അദ്ധാനഗമനവണ്ണനാ

൨൫൪. അപുബ്ബപദവണ്ണനാതി അത്ഥസംവണ്ണനാവസേന ഹേട്ഠാ അഗ്ഗഹിതതായ അപുബ്ബസ്സ പദസ്സ വണ്ണനാ അത്ഥവിഭജനാ. ‘‘ഹിത്വാ പുനപ്പുനാഗതമത്ഥ’’ന്തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) ഹി വുത്തം. ജനപദിനോതി ജനപദവന്തോ, ജനപദസ്സ വാ ഇസ്സരാ രാജകുമാരാ ഗോത്തവസേന കോസലാ നാമ. യദി ഏകോ ജനപദോ, കഥം ബഹുവചനന്തി ആഹ ‘‘രൂള്ഹിസദ്ദേനാ’’തി. അക്ഖരചിന്തകാ ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു യുത്തേ വിയ ഈദിസലിങ്ഗവചനാനി ഇച്ഛന്തി, അയമേത്ഥ രൂള്ഹി യഥാ അഞ്ഞത്ഥപി ‘‘കുരൂസു വിഹരതി, അങ്ഗേസു വിഹരതീ’’തി ച. തബ്ബിസേസനേപി ജനപദ-സദ്ദേ ജാതി-സദ്ദേ ഏകവചനമേവ. പോരാണാ പനാതി പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതനോ, തേന പുഥുഅത്ഥവിസയതായ ഏവഞ്ചേതം പുഥുവചനന്തി വക്ഖമാനവിസേസം ജോതേതി. ബഹുപ്പഭേദോ ഹി സോ പദേസോ തിയോജനസതപരിമാണതായ. നങ്ഗലാനിപി ഛഡ്ഡേത്വാതി കമ്മപ്പഹാനവസേന നങ്ഗലാനിപി പഹായ, നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം. ന കേവലം കസ്സകാ ഏവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചം പഹായ തത്ഥ സന്നിപതിംസു. ‘‘സോ പദേസോ’’തി പദേസസാമഞ്ഞതോ വുത്തം, വചനവിപല്ലാസേന വാ, തേ പദേസാതി അത്ഥോ. കോസലാതി വുച്ചതി കുസലാ ഏവ കോസലാതി കത്വാ.

ചാരികന്തി ചരണം, ചരണം വാ ചാരോ, സോ ഏവ ചാരികാ. തയിദം മഗ്ഗഗമനം ഇധാധിപ്പേതം, ന ചുണ്ണികഗമനമത്തന്തി ആഹ ‘‘അദ്ധാനഗമനം ഗച്ഛന്തോ’’തി. തം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘ചാരികാ ച നാമേസാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദൂരേപീതി നാതിദൂരേപി. സഹസാ ഗമനന്തി സീഘഗമനം. മഹാകസ്സപപച്ചുഗ്ഗമനാദിം ഏകദേസേന വത്വാ വനവാസീതിസ്സസാമണേരസ്സ വത്ഥും വിത്ഥാരേത്വാ ജനപദചാരികം കഥേതും ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. ആകാസഗാമീഹി ഏവ സദ്ധിം ഗന്തുകാമോ ‘‘ഛളഭിഞ്ഞാനം ആരോചേഹീ’’തി ആഹ.

സങ്ഘകമ്മവസേന സിജ്ഝമാനാപി ഉപസമ്പദാ സത്ഥു ആണാവസേനേവ സിജ്ഝനതോ ‘‘ബുദ്ധദായജ്ജം തേ ദസ്സാമീ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി. അപരേ പന അപരിപുണ്ണവീസതിവസ്സസ്സേവ തസ്സ ഉപസമ്പദം അനുജാനന്തോ ‘‘ദസ്സാമീ’’തി അവോചാതി വദന്തി. ഉപസമ്പാദേത്വാതി ധമ്മസേനാപതിനാ ഉപജ്ഝായേന ഉപസമ്പാദേത്വാ.

നവയോജനസതികമ്പി ഠാനം മജ്ഝിമദേസപരിയാപന്നമേവ, തതോ പരം നാധിപ്പേതം തുരിതചാരികാവസേന അഗമനതോ. സമന്താതി ഗതഗതട്ഠാനസ്സ ചതൂസു പസ്സേസു സമന്തതോ. അഞ്ഞേനപി കാരണേനാതി ഭിക്ഖൂനം സമഥവിപസ്സനാതരുണഭാവതോ അഞ്ഞേനപി മജ്ഝിമമണ്ഡലേ വേനേയ്യാനം ഞാണപരിപാകാദികാരണേന മജ്ഝിമമണ്ഡലം ഓസരതി.‘‘സത്തഹി വാ’’തിആദി ‘‘ഏകമാസം വാ’’തിആദിനാ വുത്താനുക്കമേന യോജേതബ്ബം.

സരീരഫാസുകത്ഥായാതി ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ നിബദ്ധവാസവസേന ഉസ്സന്നധാതുകസ്സ സരീരസ്സ വിചരണേന ഫാസുകത്ഥായ. അട്ഠുപ്പത്തികാലാഭികങ്ഖനത്ഥായാതി അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമസുത്ത (അ. നി. ൭.൭൨) മഘദേവജാതകാദി (ജാ. ൧.൧.൯) ദേസനാനം വിയ ധമ്മദേസനായ അട്ഠുപ്പത്തികാലം ആകങ്ഖമാനേന. സുരാപാനസിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനേ (പാചി. ൩൨൮) വിയ സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനത്ഥായ. ബോധനേയ്യസത്തേ അങ്ഗുലിമാലാദികേ (മ. നി. ൨.൩൪൭) ബോധനത്ഥായ. കഞ്ചി, കതിപയേ വാ പുഗ്ഗലേ ഉദ്ദിസ്സ ചാരികാ നിബദ്ധചാരികാ. തദഞ്ഞാ അനിബദ്ധചാരികാ.

ദസസഹസ്സി ലോകധാതുയാതി ജാതിഖേത്തഭൂതേ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ. തത്ഥ ഹി സത്തേ പരിപക്കിന്ദ്രിയേ പസ്സിതും ബുദ്ധഞാണം അഭിനീഹരിത്വാ ഠിതോ ഭഗവാ ഞാണജാലം പത്ഥരതീതി വുച്ചതി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠോതി തസ്സ ഞാണസ്സ ഗോചരഭാവം ഉപഗതോ. ഭഗവാ കിര മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ ‘‘യേ സത്താ ഭബ്ബാ പരിപാകഞാണാ അജ്ജ മയാ വിനേതബ്ബാ, തേ മയ്ഹം ഞാണസ്സ ഉപട്ഠഹന്തൂ’’തി ചിത്തം അധിട്ഠായ സമന്നാഹരതി. തസ്സ സഹ സമന്നാഹാരാ ഏകോ വാ ദ്വേ വാ ബഹൂ വാ തദാ വിനയൂപഗാ വേനേയ്യാ ഞാണസ്സ ആപാഥമാഗച്ഛന്തി അയമേത്ഥ ബുദ്ധാനുഭാവോ. ഏവമ്പി ആപാഥമാഗതാനം പന നേസം ഉപനിസ്സയം പുബ്ബചരിയം പുബ്ബഹേതും സമ്പതി വത്തമാനഞ്ച പടിപത്തിം ഓലോകേതി, തേനാഹ ‘‘അഥ ഭഗവാ’’തിആദി. വാദപടിവാദം കത്വാതി ‘‘ഏവം നു തേ അമ്ബട്ഠാ’’തിആദിനാ മയാ വുത്തവചനസ്സ ‘‘യേ ച ഖോ തേ ഭോ ഗോതമ മുണ്ഡകാ സമണകാ’’തിആദിനാ പടിവചനം കത്വാ തിക്ഖത്തും ഇബ്ഭവാദനിപാതനവസേന നാനപ്പകാരം അസമ്ഭിവാക്യം സാധുസഭാവായ വാചായ വത്തും അയുത്തവചനം വക്ഖതി. നിബ്ബിസേവനന്തി വിഗതതുദനം, മാനദബ്ബവസേന അപഗതപരിപ്ഫന്ദനന്തി അത്ഥോ.

അവസരിതബ്ബന്തി ഉപഗന്തബ്ബം. ഇച്ഛാനങ്ഗലേതി ഇദം തദാ ഭഗവതോ ഗോചരഗാമനിദസ്സനം സമീപത്ഥേ ഭുമ്മന്തി കത്വാ. ‘‘ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേ’’തി നിവാസനട്ഠാനദസ്സനം അധികരണേ ഭുമ്മന്തി. തദുഭയം വിവരന്തോ ‘‘ഇച്ഛാനങ്ഗലം ഉപനിസ്സായാ’’തിആദിമാഹ. ധമ്മരാജസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബസോ അധമ്മനിഗ്ഗണ്ഹനപരാ പടിപത്തി, സാ ച സീലസമാധിപഞ്ഞാവസേനാതി തം ദസ്സേതും ‘‘സീലഖന്ധാവാര’’ന്തിആദി വുത്തം. യഥാഭിരുചിതേനാതി ദിബ്ബവിഹാരാദീസു യേന യേന അത്തനോ അഭിരുചിതേന വിഹാരേന.

പോക്ഖരസാതിവത്ഥുവണ്ണനാ

൨൫൫. മന്തേതി ഇരുബ്ബേദാദിമന്തസത്ഥേ. പോക്ഖരേ കമലേ സയമാനോ നിസീദീതി പോക്ഖരസാതീ. സാതി വുച്ചതി സമസണ്ഠാനം, പോക്ഖരേ സണ്ഠാനാവയവേ ജാതോതി ‘‘പോക്ഖരസാതീ’’തിപി വുച്ചതി. സേതപോക്ഖരസദിസോതി സേതപദുമവണ്ണോ. സുവട്ടിതാതി വട്ടഭാവസ്സ യുത്തട്ഠാനേ സുട്ഠു വട്ടുലാ. കാളവങ്ഗതിലകാദീനം അഭാവേന സുപരിസുദ്ധാ.

ഇമസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കീദിസോ പുബ്ബയോഗോ, യേന നം ഭഗവാ അനുഗ്ഗണ്ഹിതും തം ഠാനം ഉപഗതോതി ആഹ ‘‘അയം പനാ’’തിആദി. പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തി തേനായം സംസേദജോ ജാതോ. ന പുപ്ഫതീതി ന വികസതി. രജതബിമ്ബകന്തി രൂപിയമയം രൂപകം.

അജ്ഝാവസതീതി ഏത്ഥ അധി-സദ്ദോ ഇസ്സരിയത്ഥദീപനോ, ആസദ്ദോ മരിയാദത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിഭവിത്വാ’’തിആദിമാഹ. തേഹി യുത്തത്താ ഹി ഉക്കട്ഠന്തി ഉപയോഗവചനം, തേനാഹ ‘‘ഉപസഗ്ഗവസേനാ’’തിആദി. യായ മരിയാദായാതി യായ അവത്ഥായ.നഗരസ്സ വത്ഥുന്തി ‘‘അയം ഖണോ, സുമുഹുത്തം മാ അതിക്കമീ’’തി രത്തിവിഭായനം അനുരക്ഖന്താ രത്തിയം ഉക്കാ ഠപേത്വാ ഉക്കാസു ജലമാനാസു നഗരസ്സ വത്ഥും അഗ്ഗഹേസും, തസ്മാ ഉക്കാസു ഠിതാതി ഉക്കട്ഠാ, ഉക്കാസു വിജ്ജോതയന്തീസു ഠിതാ പതിട്ഠിതാതി മൂലവിഭുജാദിപക്ഖേപേന സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ, നിരുത്തിനയേന വാ ഉക്കാസു ഠിതാസു ഠിതാ ആസീതി ഉക്കട്ഠാ. അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘ഭൂമിഭാഗസമ്പത്തിയാ, ഉപകരണസമ്പത്തിയാ, മനുസ്സസമ്പത്തിയാ ച തം നഗരം ഉക്കട്ഠഗുണയോഗതോ ഉക്കട്ഠാതി നാമം ലഭീ’’തി. തസ്സാതി ‘‘ഉക്കട്ഠ’’ന്തി ഉപയോഗവസേന വുത്തപദസ്സ. അനുപയോഗത്താതി വിസേസനഭാവേന അനുപയുത്തത്താ. സേസപദേസൂതി ‘‘സത്തുസ്സദ’’ന്തിആദിപദേസു. യഥാവിധി ഹി അനുപയോഗോ പുരിമസ്മിം. തത്ഥാതി ‘‘ഉപസഗ്ഗവസേനാ’’തിആദിനാ വുത്തവിധാനേ. ‘‘സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബ’’ന്തി ഏതേന സദ്ദലക്ഖണാനുഗതോ വായം സദ്ദപ്പയോഗോതി ദസ്സേതി. ഉപഅനുഅധിആഇതിഏവംപുബ്ബകേ വസനകിരിയാഠാനേ ഉപയോഗവചനമേവ പാപുണാതീതി സദ്ദവിദൂ ഇച്ഛന്തി.

ഉസ്സദതാ നാമേത്ഥ ബഹുലതാതി, തം ബഹുലതം ദസ്സേതും ‘‘ബഹുജന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഗഹേത്വാ പോസേതബ്ബം പോസാവനിയം. ആവിജ്ഝിത്വാതി പരിക്ഖിപിത്വാ.

രഞ്ഞാ വിയ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി വാ രാജഭോഗ്ഗം. രഞ്ഞോ ദായഭൂതന്തി കുലപരമ്പരായ യോഗ്യഭാവേന രാജതോ ലദ്ധദായഭൂതം. തേനാഹ ‘‘ദായജ്ജന്തി അത്ഥോ’’തി. രാജനീഹാരേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ഉദ്ധം പരിഭോഗലാഭസ്സ സേട്ഠദേയ്യതാ നാമ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രാജസങ്ഖേപേന ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘സബ്ബം ഛേജ്ജഭേജ്ജ’’ന്തി സരീരദണ്ഡധനദണ്ഡാദി ഭേദം സബ്ബം ദണ്ഡമാഹ. നദീതിത്ഥപബ്ബതാദീസൂതി നദീതിത്ഥപബ്ബതപാദഗാമദ്വാരഅടവിമുഖാദീസു. ‘‘രാജദായ’’ന്തി ഇമിനാവ രഞ്ഞോ ദിന്നഭാവേ സിദ്ധേ ‘‘രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്ന’’ന്തി വചനം കിമത്ഥിയന്തി ആഹ ‘‘ദായകരാജദീപനത്ഥ’’ന്തിആദി. നിസ്സട്ഠപരിച്ചത്തന്തി മുത്തചാഗവസേന പരിച്ചത്തം കത്വാ. ഏവഞ്ഹി തം സേട്ഠദേയ്യം ഉത്തമദേയ്യം ജാതം.

ഉപലഭീതി സവനവസേന ഉപലഭീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോതദ്വാര…പേ… അഞ്ഞാസീ’’തി ആഹ. അവധാരണഫലത്താ സബ്ബമ്പി വാക്യം അന്തോഗധാവധാരണന്തി ആഹ ‘‘പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ’’തി. ‘‘അവധാരണത്ഥേ’’തി പന ഇമിനാ ഇട്ഠതോവധാരണത്ഥം ഖോ-സദ്ദഗ്ഗഹണന്തി ദസ്സേതി. ‘‘അസ്സോസീ’’തി പദം ഖോ-സദ്ദേ ഗഹിതേ തേന ഫുല്ലിതമണ്ഡിതം വിയ ഹോന്തം പൂരിതം നാമ ഹോതി, തേന ച പുരിമപച്ഛിമപദാനി സിലിട്ഠാനി ഹോന്തി, ന തസ്മിം അഗ്ഗഹിതേതി ആഹ ‘‘പദപൂരണേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവാ’’തി. മത്ത-സദ്ദോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ, തേനസ്സ അനത്ഥന്തരദീപനതാ ദസ്സിതാ ഹോതി, ഏവ-സദ്ദേന പന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതായ ഏകന്തികതാ.

സമിതപാപത്താതി അച്ചന്തം അനവസേസതോ സവാസനം സമിതപാപത്താ. ഏവഞ്ഹി ബാഹിരകവിരാഗസേക്ഖാസേക്ഖപാപസമനതോ ഭഗവതോ പാപസമനം വിസേസിതം ഹോതി, തേനാഹ വുത്തഞ്ഹേതന്തിആദി. അനേകത്ഥത്താ നിപാതാനം ഇധ അനുസ്സവത്ഥോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഖലൂതി അനുസ്സവത്ഥേ നിപാതോ’’തി. ആലപനമത്തന്തി പിയാലാപവചനമത്തം. പിയസമുദാഹാരോ ഹേതേ ‘‘ഭോ’’തി വാ ‘‘ആവുസോ’’തി വാ ‘‘ദേവാനം പിയാ’’തി വാ. ഗോത്തവസേനാതി ഏത്ഥ ഗം തായതീതി ഗോത്തം. ഗോതമോതി ഹി പവത്തമാനം വചനം, ബുദ്ധിഞ്ച തായതി ഏകംസികവിസയതായ രക്ഖതീതി ഗോത്തം. യഥാ ഹി ബുദ്ധി ആരമ്മണഭൂതേന അത്ഥേന വിനാ ന വത്തതി, ഏവം അഭിധാനം അഭിധേയ്യഭൂതേന, തസ്മാ സോ ഗോത്തസങ്ഖാതോ അത്ഥോ താനി തായതി രക്ഖതീതി വുച്ചതി. കോ പന സോതി? അഞ്ഞകുലപരമ്പരാസാധാരണം തസ്സ കുലസ്സ ആദിപുരിസസമുദാഗതം തംകുലപരിയാപന്നസാധാരണം സാമഞ്ഞരൂപന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച ‘‘സമണോ’’തി ഇമിനാ സരിക്ഖകജനേഹി ഭഗവതോ ബഹുമതഭാവോ ദസ്സിതോ സമിതപാപതാകിത്തനതോ. ‘‘ഗോതമോ’’തി ഇമിനാ ലോകിയജനേഹി ഉളാരകുലസമ്ഭൂതതാദീപനതോ.

ഉച്ചാകുലപരിദീപനം ഉദിതോദിതവിപുലഖത്തിയകുലവിഭാവനതോ. സബ്ബഖത്തിയാനഞ്ഹി ആദിഭൂതമഹാസമ്മതമഹാരാജതോ പട്ഠായ അസമ്ഭിന്നം ഉളാരതമം സക്യരാജകുലം. കേനചി പാരിജുഞ്ഞേനാതി ഞാതിപാരിജുഞ്ഞഭോഗപാരിജുഞ്ഞാദിനാ കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന പാരിഹാനിയാ. അനഭിഭൂതോ അനജ്ഝോത്ഥതോ. തഥാ ഹി തസ്സ കുലസ്സ ന കിഞ്ചി പാരിജുഞ്ഞം ലോകനാഥസ്സ അഭിജാതിയം, അഥ ഖോ വഡ്ഢിയേവ. അഭിനിക്ഖമനേ ച തതോപി സമിദ്ധതമഭാവോ ലോകേ പാകടോ പഞ്ഞാതോ. ഇതി ‘‘സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ’’തി ഇദം വചനം ഭഗവതോ സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവദീപനം വുത്തം മഹന്തം ഞാതിപരിവട്ടം, മഹന്തഞ്ച ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ പബ്ബജിതഭാവസിദ്ധിതോ. സുന്ദരന്തി ഭദ്ദകം. ഭദ്ദകതാ ച പസ്സന്തസ്സ ഹിതസുഖാവഹഭാവേന വേദിതബ്ബാതി ആഹ അത്ഥാവഹം സുഖാവഹന്തി. തത്ഥ അത്ഥാവഹന്തി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥസംഹിതഹിതാവഹം. സുഖാവഹന്തി യഥാവുത്തതിവിധസുഖാവഹം. തഥാരൂപാനന്തി താദിസാനം. യാദിസേഹി പന ഗുണേഹി ഭഗവാ സമന്നാഗതോ, തേഹി ചതുപ്പമാണികസ്സ ലോകസ്സ സബ്ബഥാപി അച്ചന്തായ സദ്ധായ പസാദനീയോ തേസം യഥാഭൂതസഭാവത്താതി ദസ്സേന്തോ യഥാരൂപോതിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാഭൂതം…പേ… അരഹതന്തി ഇമിനാ ധമ്മപ്പമാണാനം, ലൂഖപ്പമാണാനഞ്ച സത്താനം ഭഗവതോ പസാദാവഹതം ദസ്സേതി. തം ദസ്സനേനേവ ച ഇതരേസമ്പി അത്ഥതോ പസാദാവഹതാ ദസ്സിതാ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം തദവിനാഭാവതോ. ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതീതി ഏത്ഥ കോസിയസകുണവത്ഥും (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൪; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൧൦) കഥേതബ്ബം.

അമ്ബട്ഠമാണവകഥാവണ്ണനാ

൨൫൬. മന്തേ പരിവത്തേതീതി വേദേ സജ്ഝായതി, പരിയാപുണാതീതി അത്ഥോ. മന്തേ ധാരേതീതി യഥാഅധീതേ മന്തേ അസമ്മുട്ഠേ കത്വാ ഹദയേ ഠപേതി ഓട്ഠപഹതകരണവസേന, ന അത്ഥവിഭാവനവസേന.

സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനന്തി ഏത്ഥ വചനീയവാചകഭാവേന അത്ഥം സദ്ദഞ്ച നിഖഡതി ഭിന്ദതി വിഭജ്ജ ദസ്സേതീതി നിഖണ്ഡു, സാ ഏവ ഇധ ഖ-കാരസ്സ ഘ-കാരം കത്വാ ‘‘നിഘണ്ഡൂ’’തി വുത്തോ. കിടയതി ഗമേതി ഞാപേതി കിരിയാദിവിഭാഗം, തം വാ അനവസേസപരിയാദാനതോ ഗമേന്തോ പൂരേതീതി കേടുഭം. വേവചനപ്പകാസകന്തി പരിയായസദ്ദദീപകം, ഏകേകസ്സ അത്ഥസ്സ അനേകപരിയായവചനവിഭാവകന്തി അത്ഥോ. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം അനേകേസമ്പി അത്ഥാനം ഏകസദ്ദവചനീയതാവിഭാവനവസേനപി തസ്സ ഗന്ഥസ്സ പവത്തത്താ. വചീഭേദാദിലക്ഖണാ കിരിയാ കപ്പീയതി ഏതേനാതി കിരിയാകപ്പോ, സോ പന വണ്ണപദസമ്ബന്ധപദത്ഥാദിവിഭാഗതോ ബഹുവികപ്പോതി ആഹ ‘‘കിരിയാകപ്പവികപ്പോ’’തി. ഇദഞ്ച മൂലകിരിയാകപ്പഗന്ഥം സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി സതസഹസ്സപരിമാണോ നയചരിയാദിപകരണം. ഠാനകരണാദിവിഭാഗതോ, നിബ്ബചനവിഭാഗതോ ച അക്ഖരാ പഭേദീയന്തി ഏതേഹീതി അക്ഖരപ്പഭേദാ, സിക്ഖാനിരുത്തിയോ. ഏതേസന്തി വേദാനം.

തേ ഏവ വേദേ പദസോ കായതീതി പദകോ. തം തം സദ്ദം തദത്ഥഞ്ച ബ്യാകരോതി ബ്യാചിക്ഖതി ഏതേനാതി ബ്യാകരണം, സദ്ദസത്ഥം. ആയതിം ഹിതം തേന ലോകോ ന യതതി ന ഈഹതീതി ലോകായതം. തഞ്ഹി ഗന്ഥം നിസ്സായ സത്താ പുഞ്ഞകിരിയായ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേന്തി.

വയതീതി വയോ, ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു കത്ഥചി അപരികിലമന്തോ അവിത്ഥായന്തോ തേ ഗന്ഥേ സന്ധാരേതി പൂരേതീതി അത്ഥോ. ദ്വേ പടിസേധാ പകതിം ഗമേന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അവയോ ന ഹോതീ’’തി വത്വാ തത്ഥ അവയം ദസ്സേതും ‘‘അവയോ നാമ…പേ… ന സക്കോതീ’’തി വുത്തം. ‘‘അനുഞ്ഞാതോ’’തി പദസ്സ കമ്മസാധനവസേന, ‘‘പടിഞ്ഞാതോ’’തി പന പദസ്സ കത്തുസാധനവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ആചരിയേനാ’’തിആദിമാഹ. ആചരിയപരമ്പരാഭതം ആചരിയകം. ഗരൂതി ഭാരിയം അത്താനം തതോ മോചേത്വാ ഗമനം ദുക്കരം ഹോതി. അനത്ഥോപി ഉപ്പജ്ജതി നിന്ദാബ്യാരോസഉപാരമ്ഭാദി.

൨൫൭. ‘‘അബ്ഭുഗ്ഗതോ’’തി ഏത്ഥ അഭിസദ്ദയോഗേന ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥവസേനേവ ഉപയോഗവചനം.

൨൫൮. ലക്ഖണാനീതി ലക്ഖണദീപനാനി മന്തപദാനി. അന്തരധായന്തീതി ന കേവലം ലക്ഖണമന്താനിയേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞാനിപി ബ്രാഹ്മണാനം ഞാണബലാഭാവേന അനുക്കമേന അന്തരധായന്തി. തഥാ ഹി വദന്തി ‘‘ഏകസതം അദ്ധരിയം സാഖാ സഹസ്സവത്തകോ സാമാ’’തിആദി. പണിധി …പേ… മഹതോതി ഏത്ഥ പണിധിമഹതോ സമാദാനമഹതോതി ആദിനാ പച്ചേകം മഹന്ത-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. പണിധിമഹന്തതാദി ചസ്സ ബുദ്ധവംസചരിയാപിടകവണ്ണനാദിവസേന വേദിതബ്ബോ. നിട്ഠാതി നിപ്ഫത്തിയോ. ഭവഭേദേതി ഭവവിസേസേ. ഇതോ ച ഏത്തോ ച ബ്യാപേത്വാ ഠിതതാ വിസടഭാവോ.

ജാതിസാമഞ്ഞതോതി ലക്ഖണജാതിയാ ലക്ഖണഭാവമത്തേന സമാനഭാവതോ. യഥാ ഹി ബുദ്ധാനം ലക്ഖണാനി സുവിസദാനി, സുപരിബ്യത്താനി, പരിപുണ്ണാനി ച ഹോന്തി, ന ഏവം ചക്കവത്തീനം, തേനാഹ ‘‘ന തേഹേവ ബുദ്ധോ ഹോതീ’’തി. അഭിരൂപതാ, ദീഘായുകതാ, അപ്പാതങ്കതാ, ബ്രാഹ്മണാദീനം പിയമനാപതാതി ഇമേഹി ചതൂഹി അച്ഛരിയസഭാവേഹി. ദാനം, പിയവചനം, അത്ഥചരിയാ, സമാനത്തതാതി ഇമേഹി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി. രഞ്ജനതോതി പീതിജനനതോ. ചക്കം ചക്കരതനം വത്തേതി പവത്തേതീതി ചക്കവത്തീ. സമ്പത്തിചക്കേഹി സയം വത്തതി, തേഹി ച പരം സത്തനികായം വത്തേതി പവത്തേതീതി ചക്കവത്തീ. പരഹിതാവഹോ ഇരിയാപഥചക്കാനം വത്തോ വത്തനം ഏതസ്സ, ഏത്ഥാതി വാ ചക്കവത്തീ. അപ്പടിഹതം വാ ആണാസങ്ഖാതം ചക്കം വത്തേതീതി ചക്കവത്തീ. ഖത്തിയമണ്ഡലാദിസഞ്ഞിതം ചക്കം സമൂഹം അത്തനോ വസേ വത്തേതീതി ചക്കവത്തീ ചക്കവത്തിവത്തസങ്ഖാതം ധമ്മം ചരതി, ചക്കവത്തിവത്തസങ്ഖാതോ ധമ്മോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി വാ ധമ്മികോ. ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മോ രഞ്ജനട്ഠേന രാജാതി ധമ്മരാജാ. ‘‘രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ചാതുരന്തോ’’തി പദം ചതുദീപിസ്സരതം വിഭാവേതീതി ആഹ ‘‘ചതുസമുദ്ദഅന്തായാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ചതുദ്ദീപവിഭൂസിതായാ’’തി അവത്വാ ‘‘ചതുബ്ബിധാ’’തി വിധഗ്ഗഹണം തംതംപരിത്തദീപാനമ്പി സങ്ഗഹത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. കോപാദീതി ആദി-സദ്ദേന കാമമോഹമാനമദാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. വിജിതാവീതി വിജിതവാ. കേനചി അകമ്പിയട്ഠേന ജനപദേ ഥാവരിയപ്പത്തോ, ദള്ഹഭത്തിഭാവതോ വാ, ജനപദോ ഥാവരിയം പത്തോ ഏത്ഥാതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ.

ചിത്തീകതഭാവാദിനാപി (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൩; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩; സു. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨൬; മഹാനി. അട്ഠ. ൫൦) ചക്കസ്സ രതനട്ഠോ വേദിതബ്ബോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. രതിനിമിത്തതായ വാ ചിത്തീകതാദിഭാവസ്സ രതിജനനട്ഠേന ഏകസങ്ഗഹതായ വിസും അഗ്ഗഹണം. ഇമേഹി പന രതനേഹി രാജാ ചക്കവത്തീ യം യമത്ഥം പച്ചനുഭോതി, തം തം ദസ്സേതും ‘‘ഇമേസു പനാ’’തിആദി വുത്തം. അജിതം ജിനാതി മഹേസക്ഖതാസംവത്തനിയകമ്മനിസ്സന്ദഭാവതോ. വിജിതേ യഥാസുഖം അനുവിചരതി ഹത്ഥിരതനം അസ്സരതനഞ്ച അഭിരുഹിത്വാ തേസം ആനുഭാവേന അന്തോപാതരാസേയേവ സമുദ്ദപരിയന്തം പഥവിം അനുസംയായിത്വാ രാജധാനിമേവ പച്ചാഗമനതോ. പരിണായകരതനേന വിജിതമനുരക്ഖതി തേന തത്ഥ തത്ഥ കാതബ്ബകിച്ചസ്സ സംവിധാനതോ. അവസേസേഹീതി മണിരതനഇത്ഥിരതനഗഹപതിരതനേഹി. തത്ഥ മണിരതനേന യോജനപ്പമാണേ പദേസേ അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ആലോകദസ്സനാദിനാ സുഖമനുഭവതി, ഇത്ഥിരതനേന അതിക്കന്തമാനുസകരൂപസമ്പത്തിദസ്സനാദിവസേന, ഗഹപതിരതനേന ഇച്ഛിതിച്ഛിതമണികനകരജതാദിധനപടിലാഭവസേന.

ഉസ്സാഹസത്തിയോഗോ തേന കേനചി അപ്പടിഹതാണാചക്കഭാവസിദ്ധിതോ പച്ഛിമേനാതി പരിണായകരതനേന. തഞ്ഹി സബ്ബരാജകിച്ചേസു കുസലം അവിരജ്ഝനയോഗം, തേനാഹ ‘‘മന്തസത്തിയോഗോ’’തി. ഹത്ഥിഅസ്സരതനാനം മഹാനുഭാവതായ കോസസമ്പത്തിയാപി പഭാവസമ്പത്തിസിദ്ധിതോ ‘‘ഹത്ഥി…പേ… യോഗോ’’തി വുത്തം. (കോസോ ഹി നാമ സതി ഉസ്സാഹസമ്പത്തിയം ദുഗ്ഗം തേജം കുസുമോരം പരക്കമം പബ്ബതോമുഖം അമോസപഹരണം) തിവിധസത്തിയോഗഫലം പരിപുണ്ണം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. സേസേഹീതി സേസേഹി പഞ്ചഹി രതനേഹി.

അദോസകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേനാതി അദോസസങ്ഖാതേന കുസലമൂലേന സഹജാതാദിപച്ചയവസേന ഉപ്പാദിതകമ്മസ്സ ആനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി സോമ്മതരരതനജാതികത്താ. മജ്ഝിമാനി മണിഇത്ഥിഗഹപതിരതനാനി. അലോഭ…പേ… കമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി ഉളാരസ്സ ധനസ്സ, ഉളാരധനപടിലാഭകാരണസ്സ ച പരിച്ചാഗസമ്പദാഹേതുകത്താ. പച്ഛിമന്തി പരിണായകരതനം. തഞ്ഹി അമോഹ…പേ… കമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജതി മഹാപഞ്ഞേനേവ ചക്കവത്തിരാജകിച്ചസ്സ പരിണേതബ്ബത്താ. ഉപദേസോ നാമ സവിസേസം സത്തന്നം രതനാനം വിചാരണവസേന പവത്തോ കഥാബന്ധോ.

സരണതോ പടിപക്ഖവിധമനതോ സൂരാ, തേനാഹ ‘‘അഭീരുകജാതികാ’’തി. അസുരേ വിജിനിത്വാ ഠിതത്താ വീരോ, സക്കോ ദേവാനം ഇന്ദോ. തസ്സ അങ്ഗം ദേവപുത്തോ സേനങ്ഗഭാവതോതി വുത്തം ‘‘വീരങ്ഗരൂപാതി ദേവപുത്തസദിസകായാ’’തി. ‘‘ഏകേ’’തി സാരസമാസാചരിയമാഹ. സഭാവോതി സഭാവഭൂതോ അത്ഥോ. വീരകാരണന്തി വീരഭാവകാരണം. വീരിയമയസരീരാ വിയാതി സവിഗ്ഗഹവീരിയസദിസാ, സവിഗ്ഗഹം ചേ വീരിയം സിയാ തംസദിസാതി അത്ഥോ. നനു രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പടിസേനാ നാമ നത്ഥി, യ’മസ്സ പുത്താ പമദ്ദേയ്യും, അഥ കസ്മാ പരസേനപ്പമദ്ദനാതി വുത്തന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ സചേതിആദി, തേന പരസേനാ ഹോതു വാ മാ വാ തേ പന ഏവം മഹാനുഭാവാതി ദസ്സേതി. ധമ്മേനാതി കതുപചിതേന അത്തനോ പുഞ്ഞധമ്മേന. തേന ഹി സഞ്ചോദിതാ പഥവിയം സബ്ബരാജാനോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ‘‘സ്വാഗതം തേ മഹാരാജാ’’തി ആദിം വത്വാ അത്തനോ രജ്ജം രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ നിയ്യാതേന്തി, തേന വുത്തം ‘‘സോ ഇമം…പേ… അജ്ഝാവസതീ’’തി. അട്ഠകഥായം പന തസ്സ യഥാവുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ ചിരതരം വിപച്ചിതും പച്ചയഭൂതം ചക്കവത്തിവത്തസമുദാഗതം പയോഗസമ്പത്തിസങ്ഖാതം ധമ്മം ദസ്സേതും ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോതിആദിനാ പഞ്ചസീലധമ്മേനാ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി ‘‘അദണ്ഡേന അസത്ഥേനാ’’തി ഇദം വചനം സുട്ഠുതരം സമത്ഥിതം ഹോതീതി. യസ്മാ രാഗാദയോ പാപധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ സത്തസന്താനം ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠന്തി കുസലപ്പവത്തിം നിവാരേന്തി, തസ്മാ തേ ‘‘ഛദനാ, ഛദാ’’തി ച വുത്താ. വിവടേത്വാതി വിഗമേത്വാ. പൂജാരഹതാ വുത്താ ‘‘അരഹതീതി അരഹ’’ന്തി. തസ്സാ പൂജാരഹതായ. യസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാ അരഹന്തി. ബുദ്ധത്തഹേതുഭൂതാ വിവട്ടച്ഛദതാ വുത്താ സവാസനസബ്ബകിലേസപ്പഹാനപുബ്ബകത്താ ബുദ്ധഭാവസ്സ.

അരഹം വട്ടാഭാവേനാതി ഫലേന ഹേതുഅനുമാനദസ്സനം. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഛദനാഭാവേനാതി ഹേതുനാ ഫലാനുമാനദസ്സനം. ഹേതുദ്വയം വുത്തം ‘‘വിവട്ടോ വിച്ഛദോ ചാ’’തി. ദുതിയേന വേസാരജ്ജേനാതി ‘‘ഖീണാസവസ്സ തേ പടിജാനതോ’’തിആദിനാ വുത്തേന വേസാരജ്ജേന. പുരിമസിദ്ധീതി പുരിമസ്സ പദസ്സ അത്ഥസിദ്ധീതി അത്ഥോ. പഠമേനാതി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൫൦; അ. നി. ൪.൮) വുത്തേന വേസാരജ്ജേന. ദുതിയസിദ്ധീതി ദുതിയസ്സ പദസ്സ അത്ഥസിദ്ധി, ബുദ്ധത്ഥസിദ്ധീതി അത്ഥോ. തതിയചതുത്ഥേഹീതി ‘‘യേ ഖോ പന തേ അന്തരായികാ ധമ്മാ’’തിആദിനാ, (മ. നി. ൧.൧൫൦; അ. നി. ൪.൮) ‘‘യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൫൦; അ. നി. ൪.൮) ച വുത്തേഹി തതിയചതുത്ഥേഹി വേസാരജ്ജേഹി. തതിയസിദ്ധീതി വിവട്ടച്ഛദനതാസിദ്ധി യാഥാവതോ അന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മാപദേസേന ഹി സത്ഥു വിവട്ടച്ഛദനഭാവോ ലോകേ പാകടോ അഹോസി. പുരിമം ധമ്മചക്ഖുന്തി പുരിമപദം ഭഗവതോ ധമ്മചക്ഖും സാധേതി കിലേസാരീനം, സംസാരചക്കസ്സ ച അരാനം ഹതഭാവദീപനതോ. ദുതിയം പദം ബുദ്ധചക്ഖും സാധേതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സേവ തംസബ്ഭാവതോ. തതിയം പദം സമന്തചക്ഖും സാധേതി സവാസനസബ്ബകിലേസപ്പഹാനദീപനതോ. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഹി വത്വാ ‘‘വിവട്ടച്ഛദോ’’തി വചനം ബുദ്ധഭാവാവഹമേവ സബ്ബകിലേസപ്പഹാനം വിഭാവേതി. ‘‘സൂരഭാവ’’ന്തി ലക്ഖണവിഭാവനേ വിസദഞാണതം.

൨൫൯. ഏവം ഭോതി ഏത്ഥ ഏവന്തി വചനസമ്പടിച്ഛനേ നിപാതോ. വചനസമ്പടിച്ഛനഞ്ചേത്ഥ ‘‘തഥാ മയം തം ഭവന്തം ഗോതമം വേദിസ്സാമ, ത്വം മന്താനം പടിഗ്ഗഹേതാ’’തി ച ഏവം പവത്തസ്സ പോക്ഖരസാതിനോ വചനസ്സ സമ്പടിഗ്ഗഹോതി ആഹ. ‘‘സോപി തായാ’’തിആദി. തത്ഥ തായാതി തായ യഥാവുത്തായ സമുത്തേജനായ. അയാനഭൂമിന്തി യാനസ്സ അഭൂമിം. ദിവാപധാനികാതി ദിവാപധാനാനുയുഞ്ജനകാ.

൨൬൦. യദിപി പുബ്ബേ അമ്ബട്ഠകുലം അപ്പഞ്ഞാതം, തദാ പന പഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘തദാ കിരാ’’തിആദി. അതുരിതോതി അവേഗായന്തോ.

൨൬൧. യഥാ ഖമനീയാദീനി പുച്ഛന്തോതി യഥാ ഭഗവാ ‘‘കച്ചി വോ മാണവാ ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയ’’ന്തിആദിനാ ഖമനീയാദീനി പുച്ഛന്തോ തേഹി മാണവേഹി സദ്ധിം പഠമം പവത്തമോദോ അഹോസി പുബ്ബഭാസിതായ തദനുകരണേന ഏവം തേപി മാണവാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമപ്പവത്തമോദാ അഹേസുന്തി യോജനാ. തം പന സമപ്പവത്തമോദതം ഉപമായ ദസ്സേതും ‘‘സീതോദകം വിയാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമ്മോദിതന്തി സംസന്ദിതം. ഏകീഭാവന്തി സമ്മോദനകിരിയായ സമാനതം. ഖമനീയന്തി ‘‘ഇദം ചതുചക്കം നവദ്വാരം സരീരയന്തം ദുക്ഖബഹുലതായ സഭാവതോ ദുസ്സഹം കച്ചി ഖമിതും സക്കുണേയ്യ’’ന്തി പുച്ഛന്തി, യാപനീയന്തി ആഹാരാദിപച്ചയപടിബദ്ധവുത്തികം ചിരപ്പബന്ധസങ്ഖാതായ യാപനായ കച്ചി യാപേതും സക്കുണേയ്യം. സീസരോഗാദിആബാധാഭാവേന കച്ചി അപ്പാബാധം, ദുക്ഖജീവികാഭാവേന കച്ചി അപ്പാതങ്കം, തംതംകിച്ചകരണേ ഉട്ഠാനസുഖതായ കച്ചി ലഹുട്ഠാനം, തദനുരൂപബലയോഗതോ കച്ചി ബലം, സുഖവിഹാരസബ്ഭാവേന കച്ചി ഫാസുവിഹാരോ അത്ഥീതി സബ്ബത്ഥ കച്ചി-സദ്ദം യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ബലപ്പത്താ പീതി പീതിയേവ. തരുണപീതി പാമോജ്ജം. സമ്മോദനം ജനേതി കരോതീതി സമ്മോദനികം തദേവ സമ്മോദനീയം. സമ്മോദിതബ്ബതോ സമ്മോദനീയന്തി ഇദം പന അത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സമ്മോദിതും യുത്തഭാവതോ’’തി. സരിതബ്ബഭാവതോ അനുസ്സരിതബ്ബഭാവതോ ‘‘സരണീയ’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘സാരണീയ’’ന്തി ദീഘം കത്വാ വുത്തം. ‘‘സുയ്യമാനസുഖതോ’’തി ആപാഥമധുരതമാഹ, ‘‘അനുസ്സരിയമാനസുഖതോ’’തി വിമദ്ദരമണീയതം. ‘‘ബ്യഞ്ജനപരിസുദ്ധതായാ’’തി സഭാവനിരുത്തിഭാവേന തസ്സാ കഥായ വചനചാതുരിയമാഹ, ‘‘അത്ഥപരിസുദ്ധതായാ’’തി അത്ഥസ്സ നിരുപക്കിലേസതം. അനേകേഹി പരിയായേഹീതി അനേകേഹി കാരണേഹി.

അപസാദേസ്സാമീതി മങ്കും കരിസ്സാമി. കണ്ഠേ ഓലമ്ബേത്വാതി ഉഭോസു ഖന്ധേസു സാടകം ആസജ്ജേത്വാ കണ്ഠേ ഓലമ്ബിത്വാ. ദുസ്സകണ്ണം ഗഹേത്വാതി നിവത്ഥസാടകസ്സ ദസാകോടിം ഏകേന ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ. ചങ്കമം അഭിരുഹിത്വാതി ചങ്കമിതും ആരഭിത്വാ. ധാതുസമതാതി രസാദിധാതൂനം സമാവത്ഥതാ, അരോഗതാതി അത്ഥോ. അനാചാരഭാവസാരണീയന്തി അനാചാരഭാവേന സരണീയം. ‘‘അനാചാരോ വതായ’’ന്തി സരിതബ്ബകം.

൨൬൨. ‘‘ഭവഗ്ഗം ഗഹേതുകാമോ വിയാ’’തിആദി അസക്കുണേയ്യത്താ ദുക്കരം കിച്ചം ആരഭതീതി ദസ്സേതും വുത്തം. അസക്കുണേയ്യഞ്ഹേതം സദേവകേനാപി ലോകേന, യദിദം ഭഗവതോ അപസാദനം, തേനാഹ ‘‘അട്ഠാനേ വായമതീ’’തി. അയം ബാലോ ‘‘മയി കിഞ്ചി അകഥേന്തേ മയാ സദ്ധിം കഥേതുമ്പി ന വിസഹതീ’’തി മാനമേവ പഗ്ഗണ്ഹിസ്സതി, കഥേന്തേ പന കഥാപസങ്ഗേനസ്സ ജാതിഗോത്തേ വിഭാവിതേ മാനനിഗ്ഗഹോ ഭവിസ്സതീതി ഭഗവാ ‘‘ഏവം നു തേ’’തിആദിമാഹ. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദി. ആചാരസമാചാരസിക്ഖാപനേന ആചരിയാ, തേസം പന ആചരിയാനം പകട്ഠാ ആചരിയാതി പാചരിയാ യഥാ പപിതാമഹോതി, തേനാഹ ‘‘ആചരിയേഹി ച തേസം പാചരിയേഹി ചാ’’തി.

പഠമഇബ്ഭവാദവണ്ണനാ

൨൬൩. തീസു ഇരിയാപഥേസൂതി ഠാനഗമനനിസജ്ജാസു. കഥാപളാസന്തി കഥാവസേന യുഗഗ്ഗാഹം. സയാനേന ആചരിയേന സദ്ധിം സയാനസ്സ കഥാ നാമ ആചാരോ ന ഹോതി, തം ഇതരേഹി സദിസം കത്വാ കഥനം ഇധ കഥാപളാസോ.

തസ്സ പന യം അനാചാരഭാവവിഭാവനം സത്ഥാരാ അമ്ബട്ഠേന സദ്ധിം കഥേന്തേന കതം, തം സങ്ഗീതിഅനാരുള്ഹം പരമ്പരാഭതന്തി ഉപരി പാളിയാ സമ്ബന്ധഭാവേന ദസ്സേന്തോ ‘‘തതോ കിരാ’’തിആദിമാഹ. മുണ്ഡകാ സമണകാതി ച ഗരഹായം ക-സദ്ദോ, തേനാഹ ‘‘ഹീളേന്തോ’’തി. ഇഭസ്സ പയോഗോ ഇഭോ ഉത്തരപദലോപേന, തം ഇഭം അരഹന്തീതി ഇബ്ഭാ. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ ഇഭോ ഹത്ഥിവാഹനഭൂതോ പരസ്സ വസേന വത്തതി, ന അത്തനോ, ഏവം ഏതേപി ബ്രാഹ്മണാനം സുസ്സുസകാ സുദ്ദാ പരസ്സ വസേന വത്തന്തി, ന അത്തനോ, തസ്മാ ഇഭസദിസപയോഗതായ ഇബ്ഭാതി. തേ പന കുടുമ്ബികതായ ഘരവാസിനോ ഘരസ്സാമികാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഗഹപതികാ’’തി. കണ്ഹാതി കണ്ഹജാതികാ. ദിജാ ഏവ ഹി സുദ്ധജാതികാ, ന ഇതരേതി തസ്സ അധിപ്പായോ, തേനാഹ ‘‘കാളകാ’’തി. മുഖതോ നിക്ഖന്താതി ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബപുരിസാ ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ നിക്ഖന്താ, അയം തേസം പഠമുപ്പത്തീതി അധിപ്പായോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ‘‘സമണാ പിട്ഠിപാദതോ’’തി ഇദം പനസ്സ ‘‘മുഖതോ നിക്ഖന്താ’’തിആദിവചനതോപി അതിവിയ അസമവേക്ഖിതവചനം ചതുവണ്ണപരിയാപന്നസ്സേവ സമണഭാവസമ്ഭവതോ. അനിയമേത്വാതി അവിസേസേത്വാ, അനുദ്ദേസികഭാവേനാതി അത്ഥോ.

മാനുസ്സയവസേന കഥേതീതി മാനുസ്സയം അവസ്സായ അത്താനം ഉക്കംസേന്തോ, പരേ ച വമ്ഭേന്തോ ‘‘മുണ്ഡകാ’’തി ആദിം കഥേതി. ജാനാപേമീതി ജാതിഗോത്തസ്സ പമാണം യാഥാവതോ വിഭാവനേന പമാണം ജാനാപേമീതി. അത്ഥോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അത്ഥികം ദണ്ഡികഞായേന.

‘‘യായേവ ഖോ പനത്ഥായാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്തന്തി വദന്തി, തം പരതോ ‘‘പുരിസലിങ്ഗവസേനേവാ’’തി വക്ഖമാനത്താ യുത്തം. യായ അത്ഥായാതി വാ പുല്ലിങ്ഗവസേനേവ തദത്ഥേ സമ്പദാനവചനം, യസ്സ അത്ഥസ്സ അത്ഥായാതി അത്ഥോ. അസ്സാതി അമ്ബട്ഠസ്സ ദസ്സേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞേസന്തി അഞ്ഞേസം സാധുരൂപാനം. സന്തികം ആഗതാനന്തി ഗുരുട്ഠാനിയാനം സന്തികം ഉപഗതാനം. വത്തന്തി തേഹി ചരിതബ്ബആചാരം. അസിക്ഖിതോതി ആചാരം അസിക്ഖിതോ. തതോ ഏവ അപ്പസ്സുതോ. ബാഹുസച്ചഞ്ഹി നാമ യാവദേവ ഉപസമത്ഥം ഇച്ഛിതബ്ബം, തദഭാവതോ അമ്ബട്ഠോ അപ്പസ്സുതോ അസിക്ഖിതോ ‘‘അവുസിതോ’’തി വിഞ്ഞായതി, തേനാഹ ‘‘ഏതസ്സ ഹീ’’തിആദി.

൨൬൪. കോധവസചിത്തതായ അസകമനോ. മാനനിമ്മദനത്ഥന്തി മാനസ്സ നിമ്മദനത്ഥം. ഉഗ്ഗിലേത്വാതി സിനേഹപാനേന കിലിന്നം ഉബ്ബമനം കത്വാ. ഗോത്തേന ഗോത്തന്തി തേന വുത്തേന പുരാതനഗോത്തേന ഇദാനി തം തം അനവജ്ജസഞ്ഞിതം ഗോത്തം സാവജ്ജതോ ഉട്ഠാപേത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ഗോത്തം ആദിപുരിസവസേന, കുലാപദോസോ, തദന്വയേ ഉപ്പന്നഅഭിഞ്ഞാതപുരിസവസേന വേദിതബ്ബോ യഥാ ‘‘ആദിച്ചോ, മഘദേവോ’’തി. ഗോത്തമൂലസ്സ ഗാരയ്ഹതായ അമാനവത്ഥുഭാവപവേദനതോ ‘‘മാനദ്ധജം മൂലേ ഛേത്വാ’’തി വുത്തം. ഘട്ടേന്തോതി ഓമസന്തോ.

യസ്മിം മാനുസ്സയകോധുസ്സയാ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപത്ഥദ്ധാ, സോ ‘‘ചണ്ഡോ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ചണ്ഡാതി മാനനിസ്സിതകോധയുത്താ’’തി. ഖരാതി ചിത്തേന, വാചായ ച കക്ഖളാ. ലഹുകാതി തരുണാ. ഭസ്സാതി ‘‘സാഹസികാ’’തി കേചി വദന്തി, ‘‘സാരമ്ഭകാ’’തി അപരേ. സമാനാതി ഹോന്താ, ഭവമാനാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘സന്താതി പുരിമപദസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. ന സക്കരോന്തീതി സക്കാരം ന കരോന്തി. അപചിതികമ്മന്തി പണിപാതകമ്മ നാനുലോമന്തി അത്തനോ ജാതിയാ ന അനുച്ഛവികന്തി അത്ഥോ.

ദുതിയഇബ്ഭവാദവണ്ണനാ

൨൬൫. കാമം സക്യരാജകുലേ യോ സബ്ബേസം ബുദ്ധതരോ സമത്ഥോ ച, സോ ഏവ അഭിസേകം ലഭതി, ഏകച്ചോ പന അഭിസിത്തോ സമാനോ ‘‘ഇദം രജ്ജം നാമ ബഹുകിച്ചം ബഹുബ്യാപാര’’ന്തി തതോ നിബ്ബിജ്ജ രജ്ജം വയസാ അനന്തരസ്സ നിയ്യാതേതി, കദാചി സോപി അഞ്ഞസ്സാതി താദിസേ സന്ധായാഹ ‘‘സക്യാതി അഭിസിത്തരാജാനോ’’തി. കുലവംസം ജാനന്തീതി കണ്ഹായനതോ പട്ഠായ പരമ്പരാഗതം അനുസ്സവവസേന ജാനന്തി. കുലാഭിമാനിനോ ഹി യേഭുയ്യേന പരേസം ഉച്ചാവചം കുലം തഥാ തഥാ ഉദാഹരന്തി, അത്തനോ ച കുലവംസം ജാനന്തി, ഏവം അമ്ബട്ഠോപി. തഥാ ഹി സോ പരതോ ഭഗവതാ പുച്ഛിതോ വജിരപാണിഭയേന യാഥാവതോ കഥേസി.

തതിയഇബ്ഭവാദവണ്ണനാ

൨൬൬. ഖേത്തലേഡ്ഡൂനന്തി ഖേത്തേ കസനവസേന നങ്ഗലേന ഉട്ഠാപിതലേഡ്ഡൂനം. ‘‘ലടുകികാ’’ ഇച്ചേവ പഞ്ഞാതാ ഖുദ്ദകസകുണികാ ലടുകികോപമവണ്ണനായം ‘‘ചാതകസകുണികാ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൫൦) വുത്താ. കോധവസേന ലഗ്ഗിതുന്തി ഉപനയ്ഹിതും, ആഘാതം ബന്ധിതുന്തി അത്ഥോ. ‘‘അമ്ഹേ ഹംസകോഞ്ചമോരസമേ കരോതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘ന തം കോചി ഹംസോ വാ’’തിആദിവചനം സങ്ഗീതിം അനാരുള്ഹം തദാ ഭഗവതാ വുത്തമേവാതി ദസ്സേതി. ‘‘ഏവം നു തേ’’തിആദിവചനം, ‘‘അവുസിതവായേവാ’’തിആദിവചനഞ്ച മാനവസേന സമണേന ഗോതമേന വുത്തന്തി മഞ്ഞതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘നിമ്മാനോ ദാനി ജാതോതി മഞ്ഞമാനോ’’തി.

ദാസിപുത്തവാദവണ്ണനാ

൨൬൭. നിമ്മാദേതീതി അ-കാരസ്സ ആ-കാരം കത്വാ നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘നിമ്മദേതീ’’തി. കാമം ഗോത്തം നാമേതം പിതിതോ ലദ്ധബ്ബം, ന മാതിതോ ന ഹി ബ്രാഹ്മണാനം സഗോത്തായ ആവാഹവിവാഹോ ഇച്ഛിതോ, ഗോത്തനാമം പന യസ്മാ ജാതിസിദ്ധം, ന കിത്തിമം, ജാതി ച ഉഭയസമ്ബന്ധിനീ, തസ്മാ ‘‘മാതാപേത്തികന്തി മാതാപിതൂനം സന്തക’’ന്തി വുത്തം. നാമഗോത്തന്തി ഗോത്തനാമം, ന കിത്തിമനാമം, ന ഗുണനാമം വാ. തത്ഥ ‘‘കണ്ഹായനോ’’തി നിരുള്ഹാ യാ നാമപണ്ണത്തി, തം സന്ധായാഹ ‘‘പണ്ണത്തിവസേന നാമന്തി. തം പന കണ്ഹഇസിതോ പട്ഠായ തസ്മിം കുലപരമ്പരാവസേന ആഗതം, ന ഏതസ്മിംയേവ നിരുള്ഹം, തേന വുത്തം ‘‘പവേണീവസേന ഗോത്ത’’ന്തി. ഗോത്ത-പദസ്സ പന അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. അനുസ്സരതോതി ഏത്ഥ ന കേവലം അനുസ്സരണം അധിപ്പേതം, അഥ ഖോ കുലസുദ്ധിവീമംസനവസേനാതി ആഹ ‘‘കുലകോടിം സോധേന്തസ്സാ’’തി. അയ്യപുത്താതി അയ്യികപുത്താതി ആഹ ‘‘സാമിനോ പുത്താ’’തി. ദിസാ ഓക്കാകരഞ്ഞോ അന്തോജാതാ ദാസീതി ആഹ ‘‘ഘരദാസിയാ പുത്തോ’’തി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ അമ്ബട്ഠോ ജാതിം നിസ്സായ മാനത്ഥദ്ധോ, ന ചസ്സ യാഥാവതോ ജാതിയാ അവിഭാവിതായ മാനനിഗ്ഗഹോ ഹോതി, മാനനിഗ്ഗഹേ ച കതേ അപരഭാഗേ രതനത്തയേ പസീദിസ്സതി, ന ‘‘ദാസീ’’തി വാചാ ഫരുസവാചാ നാമ ഹോതി ചിത്തസ്സ സണ്ഹഭാവതോ. അഭയസുത്തഞ്ചേത്ഥ (മ. നി. ൨.൮൩; അ. നി. ൪.൧൮൪) നിദസ്സനം. കേചി ച സത്താ അഗ്ഗിനാ വിയ ലോഹാദയോ കക്ഖളായ വാചായ മുദുഭാവം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ഭഗവാ അമ്ബട്ഠം നിബ്ബിസേവനം കാതുകാമോ ‘‘അയ്യപുത്താ സക്യാ ഭവന്തി, ദാസിപുത്തോ ത്വമസി സക്യാന’’ന്തി അവോച.

ഠപേന്തീതി പഞ്ഞപേന്തി, തേനാഹ ‘‘ഓക്കാകോ’’തിആദി. പഭാ നിച്ഛരതി ദന്താനം അതിവിയ പഭസ്സരഭാവതോ.

പഠമകപ്പികാനന്തി പഠമകപ്പസ്സ ആദികാലേ നിബ്ബത്താനം. കിര-സദ്ദോ അനുസ്സവത്ഥേ, തേന യോ വുച്ചമാനായ രാജപരമ്പരായ കേസഞ്ചി മതിഭേദോ, തം ഉല്ലിങ്ഗേതി. മഹാസമ്മതസ്സാതി ‘‘അയം നോ രാജാ’’തി മഹാജനേന സമ്മന്നിത്വാ ഠപിതത്താ ‘‘മഹാസമ്മതോ’’തി ഏവം സമ്മതസ്സ. യം സന്ധായ വദന്തി –

‘‘ആദിച്ചകുലസമ്ഭൂതോ, സുവിസുദ്ധഗുണാകരോ;

മഹാനുഭാവോ രാജാസി, മഹാസമ്മതനാമകോ.

യോ ചക്ഖുഭൂതോ ലോകസ്സ, ഗുണരംസിസമുജ്ജലോ;

തമോനുദോ വിരോചിത്ഥ, ദുതിയോ വിയ ഭാണുമാ.

ഠപിതാ യേന മരിയാദാ, ലോകേ ലോകഹിതേസിനാ;

വവത്ഥിതാ സക്കുണന്തി, ന വിലങ്ഘയിതും ജനാ.

യസസ്സിനം തേജസ്സിനം, ലോകസീമാനുരക്ഖകം;

ആദിഭൂതം മഹാവീരം, കഥയന്തി ‘മനൂ’തി യ’’ന്തി.

തസ്സ ച പുത്തപപുത്തപരമ്പരം സന്ധായ –

‘‘തസ്സ പുത്തോ മഹാതേജോ, രോജോ നാമ മഹീപതി;

തസ്സ പുത്തോ വരരോജോ, പവരോ രാജമണ്ഡലേ.

തസ്സാസി കല്യാണഗുണോ, കല്യാണോ നാമ അത്രജോ;

രാജാ തസ്സാസി തനയോ, വരകല്യാണനാമകോ.

തസ്സ പുത്തോ മഹാവീരോ, മന്ധാതാ കാമഭോഗിനം;

അഗ്ഗഭൂതോ മഹിന്ദേന, അഡ്ഢരജ്ജേന പൂജിതോ.

തസ്സ സൂനു മഹാതേജോ, വരമന്ധാതുനാമകോ;

‘ഉപോസഥോ’തി നാമേന, തസ്സ പുത്തോ മഹായസോ.

വരോ നാമ മഹാതേജോ, തസ്സ പുത്തോ മഹാവരോ;

തസ്സാസി ഉപവരോതി, പുത്തോ രാജാ മഹാബലോ.

തസ്സ പുത്തോ മഘദേവോ, ദേവതുല്യോ മഹീപതി;

ചതുരാസീതിസഹസ്സാനി, തസ്സ പുത്തപരമ്പരാ.

തേസം പച്ഛിമകോ രാജാ, ‘ഓക്കാകോ’ ഇതി വിസ്സുതോ;

മഹായസോ മഹാതേജോ, അഖുദ്ദോ രാജമണ്ഡലേ’’തി.

ആദി തേസം പച്ഛതോതി തേസം മഘദേവ പരമ്പരഭൂതാനം കളാരജനകപരിയോസാനാനം അനേകസതസഹസ്സാനം രാജൂനം അപരഭാഗേ ഓക്കാകോ നാമ രാജാ അഹോസി, തസ്സ പരമ്പരാഭൂതാനം അനേകസതസഹസ്സാനം രാജൂനം അപരഭാഗേ അപരോ ഓക്കാകോ നാമ രാജാ അഹോസി, തസ്സ പരമ്പരഭൂതാനം അനേകസതസഹസ്സാനം രാജൂനം അപരഭാഗേ പുനാപരോ ഓക്കാകോ നാമ രാജാ അഹോസി, തം സന്ധായാഹ ‘‘തയോ ഓക്കാകവംസാ അഹേസും. തേസു തതിയഓക്കാകസ്സാ’’തിആദി.

സഹസാ വരം അദാസിന്തി പുത്തദസ്സനേന സോമനസ്സപ്പത്തോ സഹസാ അവീമംസിത്വാ തുട്ഠിയാ വസേന വരം അദാസിം, ‘‘യം ഇച്ഛസി, തം ഗണ്ഹാ’’തി. രജ്ജം പരിണാമേതും ഇച്ഛതീതി സാ ജന്തുകുമാരസ്സ മാതാ മമ തം വരദാനം അന്തരം കത്വാ ഇമം രജ്ജം പരിണാമേതും ഇച്ഛതീതി.

നപ്പസഹേയ്യാതി ന പരിയത്തോ ഭവേയ്യ.

നിക്ഖമ്മാതി ഘരാവാസതോ, കാമേഹി ച നിക്ഖമിത്വാ. ഹേട്ഠാ ചാതി ച-സദ്ദേന ‘‘അസീതിഹത്ഥേ’’തി ഇദം അനുകഡ്ഢതി. തേഹീതി മിഗസൂകരേഹി, മണ്ഡൂകമൂസികേഹി ച. തേതി സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ, സപ്പബിളാരാ ച.

അവസേസാഹി അത്തനോ അത്തനോ കനിട്ഠാഹി.

വഡ്ഢമാനാനന്തി അനാദരേ സാമിവചനം. കുട്ഠരോഗോ നാമ സാസമസൂരീരോഗാ വിയ യേഭുയ്യേന സങ്കമനസഭാവോതി വുത്തം ‘‘അയം രോഗോ സങ്കമതീതി ചിന്തേത്വാ’’തി.

മിഗസൂകരാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന വനചരസോണാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

തസ്മിം നിസിന്നേതി സമ്ബന്ധോ. ഖത്തിയമായാരോചനേന അത്തനോ ഖത്തിയഭാവം ജാനാപേത്വാ.

നഗരം മാപേഹീതി സാഹാരം നഗരം മാപേഹീതി അധിപ്പായോ.

കേസഗ്ഗഹണന്തി കേസവേണിബന്ധനം. ദുസ്സഗ്ഗഹണന്തി വത്ഥസ്സ നിവാസനാകാരോ.

൨൬൮. അത്തനോ ഉപാരമ്ഭമോചനത്ഥായാതി ആചരിയേന അമ്ബട്ഠേന ച അത്തനോ അത്തനോ ഉപരി പാപേതബ്ബഉപവാദസ്സ അപനയനത്ഥം. അസ്മിം വചനേതി ‘‘ചത്താരോമേ ഭോ ഗോതമ വണ്ണാ’’തിആദിനാ അത്തനാ വുത്തേ, ഭോതാ ച ഗോതമേന വുത്തേ ‘‘ജാതിവാദേ’’തി ഇമസ്മിം യഥാധികതേ വചനേ. തത്ഥ പന യസ്മാ വേദേ വുത്തവിധിനാവ തേന പടിമന്തേതബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘വേദത്തയവചനേ’’തി, ‘‘ഏതസ്മിം വാ ദാസിപുത്തവചനേ’’തി ച.

൨൭൦. ധമ്മോ നാമ കാരണം ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൧൮) വിയ, സഹ ധമ്മേനാതി സഹധമ്മോ, സഹധമ്മോ ഏവ സഹധമ്മികോതി ആഹ ‘‘സഹേതുകോ’’തി.

൨൭൧. തസ്മാ തദാ പടിഞ്ഞാതത്താ. താസേത്വാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജാപേസ്സാമീതി ആഗതോ യഥാ തം സച്ചകസമാഗമേ. ‘‘ഭഗവാ ചേവ പസ്സതി അമ്ബട്ഠോ ചാ’’തി ഏത്ഥ ഇതരേസം അദസ്സനേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘യദി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ആവാഹേത്വാതി മന്തബലേന ആനേത്വാ. തസ്സാതി അമ്ബട്ഠസ്സ. വാദസങ്ഘട്ടേതി വാചാസങ്ഘട്ടേ.

൨൭൨. താണന്തി ഗവേസമാനോതി, ‘‘അയമേവ സമണോ ഗോതമോ ഇതോ ഭയതോ മമ തായകോ’’തി ഭഗവന്തംയേവ ‘‘താണ’’ന്തി പരിയേസന്തോ ഉപഗച്ഛന്തോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തായതീതി യഥാഉപട്ഠിതഭയതോ പാലേതി, തേനാഹ ‘‘രക്ഖതീ’’തി, ഏതേന താണ-സദ്ദസ്സ കത്തുസാധനതമാഹ. യഥുപട്ഠിതേന ഭയേന ഉപദ്ദുതോ നിലീയതി ഏത്ഥാതി ലേണം, ഉപലയനം, ഏതേന ലേണ-സദ്ദസ്സ അധികരണസാധനതമാഹ. ‘‘സരതീ’’തി ഏതേന സരണ-സദ്ദസ്സ കത്തുസാധനതമാഹ.

അമ്ബട്ഠവംസകഥാവണ്ണനാ

൨൭൪. ഗങ്ഗായ ദക്ഖിണതോതി ഗങ്ഗായ നദിയാ ദക്ഖിണദിസായ. ആവുധം ന പരിവത്തതീതി സരം വാസത്തിആദിം വാ പരസ്സ ഉപരി ഖിപിതുകാമസ്സ ഹത്ഥം ന പരിവത്തതി, ഹത്ഥേ പന അപരിവത്തേന്തേ കുതോ ആവുധപരിവത്തനന്തി ആഹ ‘‘ആവുധം ന പരിവത്തതീ’’തി. സോ കിര ‘‘കഥം നാമാഹം ദിസായ ദാസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ’’തി തം ഹീനം ജാതിം ജിഗുച്ഛന്തോ ‘‘ഹന്ദാഹം യഥാ തഥാ ഇമം ജാതിം സോധേസ്സാമീ’’തി നിഗ്ഗതോ, തേനാഹ ‘‘ഇദാനി മേ മനോരഥം പൂരേസ്സാമീ’’തിആദി. വിജ്ജാബലേന രാജാനം താസേത്വാ തസ്സ ധീതുയാ ലദ്ധകാലതോ പട്ഠായ മ്യായം ജാതിസോധിതാ ഭവിസ്സതീതി തസ്സ അധിപ്പായോ. അമ്ബട്ഠം നാമ വിജ്ജന്തി സത്താനം സരീരേ അബ്ഭങ്ഗം ഠപേതീതി അമ്ബട്ഠാതി ഏവം ലദ്ധനാമം വിജ്ജം, മന്തന്തി അത്ഥോ. യതോ അമ്ബട്ഠാ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി അമ്ബട്ഠോതി കണ്ഹോ ഇസി പഞ്ഞായിത്ഥ, തംബംസജാതതായ അയം മാണവോ ‘‘അമ്ബട്ഠോ’’തി വോഹരീയതി.

സേട്ഠമന്തേ വേദമന്തേതി അധിപ്പായോ. മന്താനുഭാവേന രഞ്ഞോ ബാഹുക്ഖമ്ഭമത്തം ജാതം തേന പനസ്സ ബാഹുക്ഖമ്ഭേന രാജാ, ‘‘കോ ജാനാതി, കിം ഭവിസ്സതീ’’തി ഭീതോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രാസോ അഹോസി, തേനാഹ ‘‘ഭയേന വേധമാനോ അട്ഠാസീ’’തി. സോത്ഥി ഭദ്ദന്തേതി ആദിവചനം അവോചും. ‘‘അയം മഹാനുഭാവോ ഇസീ’’തി മഞ്ഞമാനാ.

ഉന്ദ്രിയിസ്സതീതി വിപ്പകിരിയിസ്സതി, തേനാഹ ‘‘ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി. മന്തേ പരിവത്തിതേതി ബാഹുക്ഖമ്ഭകമന്തസ്സ പടിപ്പസ്സമ്ഭകവിജ്ജാസങ്ഖാതേ മന്തേ ‘‘സരോ ഓതരതൂ’’തി പരിവത്തിതേ. ഏവരൂപാനഞ്ഹി മന്താനം ഏകംസേനേവ പടിപ്പസ്സമ്ഭകവിജ്ജാ ഹോന്തിയേവ യഥാ തം കുസുമാരകവിജ്ജാനം. അത്തനോ ധീതു അപവാദമോചനത്ഥം തസ്സ ഭുജിസ്സകരണം. തസ്സാനുരൂപേ ഇസ്സരിയേ ഠപനത്ഥം ഉളാരേ ച നം ഠാനേ ഠപേസി.

ഖത്തിയസേട്ഠഭാവവണ്ണനാ

൨൭൫. സമസ്സാസനത്ഥമാഹ കരുണായന്തോ, ന കുലീനഭാവദസ്സനത്ഥം, തേനാഹ ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദി. ബ്രാഹ്മണേസൂതി ബ്രാഹ്മണാനം സമീപേ, തതോ ബ്രാഹ്മണേഹി ലദ്ധബ്ബം ആസനാദിം സന്ധായ ‘‘ബ്രാഹ്മണാനം അന്തരേ’’തി വുത്തം. കേവലം സദ്ധായ കാതബ്ബം സദ്ധം, പരലോകഗതേ സന്ധായ ന തതോ കിഞ്ചി അപത്ഥേന്തേന കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ, തേനാഹ ‘‘മതകേ ഉദ്ദിസ്സ കതഭത്തേ’’തി. മങ്ഗലാദിഭത്തേതി ആദി-സദ്ദേന ഉസ്സവദേവതാരാധനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. യഞ്ഞഭത്തേതി പാപസഞ്ഞമാദിവസേന കതഭത്തേ. പാഹുനകാനന്തി അതിഥീനം. ഖത്തിയഭാവം അപ്പത്തോ ഉഭതോ സുജാതതാഭാവതോ, തേനാഹ ‘‘അപരിസുദ്ധോതി അത്ഥോ’’തി.

൨൭൬. ഇത്ഥിം കരിത്വാതി ഏത്ഥ കരണം കിരിയാസാമഞ്ഞവിസയന്തി ആഹ ‘‘ഇത്ഥിം പരിയേസിത്വാ’’തി. ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞം ഇത്ഥിം ഖത്തിയകുമാരസ്സ ഭരിയാഭൂതം ഗഹേത്വാപി ഖത്തിയാവ സേട്ഠാ, ഹീനാ ബ്രാഹ്മണാതി യോജനാ. പുരിസേന വാ പുരിസം കരിത്വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പകരണേതി രാഗാദിവസേന പദുട്ഠേ പക്ഖലിതേ കാരണേ, തേനാഹ ‘‘ദോസേ’’തി. ഭസ്സതി നിരത്ഥകഭാവേന ഖിപീയതീതി ഭസ്സം, ഛാരികാ.

൨൭൭. ജനിതസ്മിന്തി കമ്മകിലേസേഹി നിബ്ബത്തേ. ജനേ ഏതസ്മിന്തി വാ ജനേതസ്മിം, മനുസ്സേസൂതി അത്ഥോ, തേനാഹ ‘‘ഗോത്തപടിസാരിനോ’’തി. സംസന്ദിത്വാതി ഘടേത്വാ, അവിരുദ്ധം കത്വാതി അത്ഥോ.

പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിജ്ജാചരണകഥാവണ്ണനാ

൨൭൮. ഇദം വട്ടതീതി ഇദം അജ്ഝേനാദി കത്തും ലബ്ഭതി. ജാതിവാദവിനിബദ്ധാതി ജാതിസന്നിസ്സിതവാദേ വിനിബദ്ധാ. ബ്രാഹ്മണസ്സേവ അജ്ഝേനജ്ഝാപനയജനയാജനാദയോതി ഏവം യേ അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനവസേന പവത്താ, തതോ ഏവ തേ മാനവാദപടിബദ്ധാ ച ഹോന്തി. യേ പന ആവാഹവിവാഹവിനിബദ്ധാ, തേ ഏവ സമ്ബന്ധത്തയവസേന ‘‘അരഹസി വാ മം ത്വം, ന വാ മം ത്വം അരഹസീ’’തി ഏവം പവത്തനകാ.

യത്ഥാതി യസ്സം വിജ്ജാചരണസമ്പത്തിയം. ലഗ്ഗിസ്സാമാതി ഓലഗ്ഗാ അന്തോഗധാ ഭവിസ്സാമാതി ചിന്തയിമ്ഹ. പരമത്ഥതോ അവിജ്ജാചരണാനിയേവ ‘‘വിജ്ജാചരണാനീ’’തി ഗഹേത്വാ ഠിതോ പരമത്ഥതോ വിജ്ജാചരണേസു വിഭജിയമാനേസു സോ തതോ ദൂരതോ അപനീതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദൂരമേവ അവക്ഖിപീ’’തി. സമുദാഗമതോ പഭുതീതിആദിസമുട്ഠാനതോ പട്ഠായ.

൨൭൯. തിവിധം സീലന്തി ഖുദ്ദകാദിഭേദം തിവിധം സീലം. സീലവസേനേവാതി സീലപരിയായേനേവ. കിഞ്ചി കിഞ്ചീതി അഹിംസനാദിയമനിയമലക്ഖണം കിഞ്ചി കിഞ്ചി സീലം അത്ഥി. തത്ഥ തത്ഥേവ ലഗ്ഗേയ്യാതി തസ്മിം തസ്മിംയേവ ബ്രാഹ്മണസമയസിദ്ധേ സീലമത്തേ ‘‘ചരണ’’ന്തി ലഗ്ഗേയ്യ. അട്ഠപി സമാപത്തിയോ ചരണന്തി നിയ്യാതിതാ ഹോന്തി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനനിദ്ദേസേനേവ അരൂപജ്ഝാനാനമ്പി നിദ്ദിട്ഠഭാവാപത്തിതോ നിയ്യാതിതാ നിദസ്സിതാ.

ചതുഅപായമുഖകഥാവണ്ണനാ

൨൮൦. അസമ്പാപുണന്തോതി ആരഭിത്വാ സമ്പത്തും അസക്കോന്തോ. അവിസഹമാനോതി ആരഭിതുമേവ അസക്കോന്തോ. ഖാരിന്തി പരിക്ഖാരം. തം പന വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അരണീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അരണീതി അഗ്ഗിധമനകം അരണീദ്വയം. സുജാതി ദബ്ബി. ആദി-സദ്ദേന തിദണ്ഡതിഘടികാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി ഖാരിഭരിതന്തി ഖാരീഹി പുണ്ണം. നനു ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ സാസനികോപി യോ കോചി അനുപസമ്പന്നോ അത്ഥതോ പരിചാരകോവ, കിം അങ്ഗം പന ബാഹിരകപബ്ബജിതേതി തത്ഥ വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘കാമഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. വുത്തനയേനാതി ‘‘കപ്പിയകരണ…പേ… വത്തകരണവസേനാ’’തി ഏവം വുത്തേന നയേന. പരിചാരകോ ഹോതി ഉപസമ്പന്നഭാവസ്സ വിസിട്ഠഭാവതോ. ‘‘നവകോടിസഹസ്സാനീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൦; പടി. മ. അട്ഠ. ൩൭) വുത്തപ്പഭേദാനം അനേകസഹസ്സാനം സംവരവിനയാനം സമാദിയിത്വാ വത്തനേന ഉപരിഭൂതാ അഗ്ഗഭൂതാ സമ്പദാതി ഹി ‘‘ഉപസമ്പദാ’’തി വുച്ചതീതി. ഗുണാധികോപീതി ഗുണേഹി ഉക്കട്ഠോപി. അയം പനാതി വുത്തലക്ഖണോ താപസോ.

താപസാ നാമ കമ്മവാദികിരിയാവാദിനോ, ന സാസനസ്സ പടാണീഭൂതാ, യതോ നേസം പബ്ബജിതും ആഗതാനം തിത്ഥിയപരിവാസേന വിനാവ പബ്ബജ്ജാ അനുഞ്ഞാതാതി കത്വാ ‘‘കസ്മാ പനാ’’തി ചോദനം സമുട്ഠപേതി ചോദകോ. ആചരിയോ ‘‘യസ്മാ’’തിആദിനാ ചോദനം പരിഹരതി. ‘‘ഓസക്കിസ്സതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഇമസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഖുരധാരൂപമന്തി ഖുരധാരാനം മത്ഥകേനേവ അക്കമിത്വാ ഗമനൂപമം. അഞ്ഞേതി അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ. അഗ്ഗിസാലന്തി അഗ്ഗിഹുത്തസാലം. നാനാദാരൂഹീതി പലാസദണ്ഡാദിനാനാവിധസമിധാദാരൂഹി.

ഇദന്തി ‘‘ചതുദ്വാരം ആഗാരം കത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തം. അസ്സാതി അസ്സ ചതുത്ഥസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. പടിപത്തിമുഖന്തി കോഹഞ്ഞപടിപത്തിയാ മുഖമത്തം. സോ ഹി നാനാവിധേന കോഹഞ്ഞേന ലോകം വിമ്ഹാപേന്തോ തത്ഥ അച്ഛതി, തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ ഹി മുഖേന സോ ഏവം പടിപജ്ജതീ’’തി.

ഖലാദീസു മനുസ്സാനം സന്തികേ ഉപതിട്ഠിത്വാ വീഹിമുഗ്ഗതിലമാസാദീനി ഭിക്ഖാചരിയാനിയാമേന സങ്കഡ്ഢിത്വാ ഉഞ്ഛനം ഉഞ്ഛാ, സാ ഏവ ചരിയാ വുത്തി ഏതേസന്തി ഉഞ്ഛാചരിയാ. അഗ്ഗിപക്കേന ജീവന്തീതി അഗ്ഗിപക്കികാ, ന അഗ്ഗിപക്കികാ അനഗ്ഗിപക്കികാ. ഉഞ്ഛാചരിയാ ഹി ഖലേസു ഗന്ത്വാ ഖലഗ്ഗം നാമ മനുസ്സേഹി ദിയ്യമാനം ധഞ്ഞം ഗണ്ഹന്തി, തം ഇമേ ന ഗണ്ഹന്തീതി അനഗ്ഗിപക്കികാ നാമ ജാതാ. അസാമപാകാതി അസയംപാചകാ. അസ്മമുട്ഠിനാ മുട്ഠിപാസാണേന വത്തന്തീതി അസ്മമുട്ഠികാ. ദന്തേന ഉപ്പാടിതം വക്കലം രുക്ഖത്തചോ ദന്തവക്കലം, തേന വത്തന്തീതി ദന്തവക്കലികാ. പവത്തം രുക്ഖാദിതോ പാതിതം ഫലം ഭുഞ്ജന്തീതി പവത്തഫലഭോജിനോ. ജിണ്ണപക്കതായ പണ്ഡുഭൂതം പലാസം, തംസദിസഞ്ച പണ്ഡുപലാസം, തേന വത്തന്തീതി പണ്ഡുപലാസികാ, സയംപതിതപുപ്ഫഫലപത്തഭോജിനോ.

ഇദാനി തേ അട്ഠവിധേപി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. സങ്കഡ്ഢിത്വാതി ഭിക്ഖാചരിയാവസേന ലദ്ധധഞ്ഞം ഏകജ്ഝം കത്വാ.

പരിയേട്ഠി നാമ ദുക്ഖാതി പരേസം ഗേഹതോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പരിയേട്ഠി നാമ ദീനവുത്തിഭാവേന ദുക്ഖാ. പാസാണസ്സ പരിഗ്ഗഹോ ദുക്ഖോ പബ്ബജിതസ്സാതി വാ ദന്തേഹേവ ഉപ്പാടേത്വാ ഖാദന്തി.

ഇമാഹി ചതൂഹിയേവാതി ‘‘ഖാരിവിധം ആദായാ’’തിആദിനാ വുത്താഹി ചതൂഹി ഏവ താപസപബ്ബജ്ജാഹീതി.

൨൮൨. അപായേ വിനാസേ നിയുത്തോ ആപായികോ. തബ്ഭാവം പരിപൂരേതും അസക്കോന്തോ തേന അപരിപുണ്ണോ അപരിപൂരമാനോ, കരണേ ചേതം പച്ചത്തവചനം, തേനാഹ ‘‘ആപായികേനാപി അപരിപൂരമാനേനാ’’തി.

പുബ്ബകഇസിഭാവാനുയോഗവണ്ണനാ

൨൮൩. ദീയതീതി ദത്തി, ദത്തിയേവ ദത്തികന്തി ആഹ ‘‘ദിന്നക’’ന്തി. യദി ബ്രാഹ്മണസ്സ സമ്മുഖീഭാവോ രഞ്ഞോ ന ദാതബ്ബോ, കസ്മാസ്സ ഉപസങ്കമനം ന പടിക്ഖിത്തന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ഖേത്തവിജ്ജായാതി നീതിസത്ഥേ. പയാതന്തി സദ്ധം, സസ്സതികം വാ, തേനാഹ ‘‘അഭിഹരിത്വാ ദിന്ന’’ന്തി. കസ്മാ ഭഗവാ ‘‘രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ദത്തികം ഭുഞ്ജതീ’’തിആദിനാ ബ്രാഹ്മണസ്സ മമ്മവചനം അവോചാതി തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘ഇദം പന കാരണ’’ന്തിആദി വുത്തം.

൨൮൪. രഥൂപത്ഥരേതി രഥസ്സ ഉപരി അത്ഥരിതപദേസേ. പാകടമന്തനന്തി പകാസഭൂതം മന്തനം. തഞ്ഹി സുദ്ദാദീഹി ഞായതീതി ന രഹസ്സമന്തനം. ഭണതീതി അപി നു ഭണതി.

൨൮൫. പവത്താരോതി പാവചനഭാവേന വത്താരോ, യസ്മാ തേ തേസം മന്താനം പവത്തകാ, തസ്മാ ആഹ ‘‘പവത്തയിതാരോ’’തി. സുദ്ദേ ബഹി കത്വാ രഹോ ഭാസിതബ്ബട്ഠേന മന്താ ഏവ, തംതംഅത്ഥപടിപത്തിഹേതുതായ പദന്തി മന്തപദം, അനുപനീതാസാധാരണതായ വാ രഹസ്സഭാവേന വത്തബ്ബം ഹിതകിരിയായ അധിഗമുപായം. സജ്ഝായിതന്തി ഗായനവസേന സജ്ഝായിതം, തം പന ഉദത്താനുദത്താദീനം സരാനം സമ്പാദനവസേനേവ ഇച്ഛിതന്തി ആഹ ‘‘സരസമ്പത്തിവസേനാ’’തി. അഞ്ഞേസം വുത്തന്തി പാവചനഭാവേന അഞ്ഞേസം വുത്തം. സമുപബ്യൂള്ഹന്തി സങ്ഗഹേത്വാ ഉപരൂപരി സഞ്ഞൂള്ഹം. രാസികതന്തി ഇരുവേദയജുവേദസാമവേദാദിവസേന, തത്ഥാപി പച്ചേകം മന്തബ്രഹ്മാദിവസേന, അജ്ഝായാനുവാകാദിവസേന ച രാസികതം.

തേസന്തി മന്താനം കത്തൂനം. ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാതി ദിബ്ബചക്ഖുപരിഭണ്ഡേന യഥാകമ്മൂപഗഞാണേന സത്താനം കമ്മസ്സകതാദിം പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനട്ഠേന ദിബ്ബചക്ഖുസദിസേന പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അതീതകപ്പേ ബ്രാഹ്മണാനം മന്തജ്ഝേനവിധിഞ്ച ഓലോകേത്വാ. പാവചനേന സഹ സംസന്ദിത്വാതി കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ യം വചനം വട്ടസന്നിസ്സിതം, തേന സഹ അവിരുദ്ധം കത്വാ. ന ഹി തേസം വിവട്ടസന്നിസ്സിതോ അത്ഥോ പച്ചക്ഖോ ഹോതി. അപരാപരേ പനാതി അട്ഠകാദീഹി അപരാ പരേ പച്ഛിമാ ഓക്കാകരാജകാലാദീസു ഉപ്പന്നാ. പക്ഖിപിത്വാതി അട്ഠകാദീഹി ഗന്ഥിതമന്തപദേസു കിലേസസന്നിസ്സിതപദാനം തത്ഥ തത്ഥ പദേ പക്ഖിപനം കത്വാ. വിരുദ്ധേ അകംസൂതി ബ്രാഹ്മണധമ്മികസുത്താദീസു ആഗതനയേന സംകിലേസികത്ഥദീപനതോ പച്ചനീകഭൂതേ അകംസു. ഇധാതി ‘‘ത്യാഹം മന്തേ അധീയാമീ’’തി ഏതസ്മിം ഠാനേ. പടിഞ്ഞം അഗ്ഗഹേത്വാതി ‘‘തം കിം മഞ്ഞസീ’’തി ഏവം പടിഞ്ഞം അഗ്ഗഹേത്വാവ.

൨൮൬. നിരാമഗന്ധാതി കിലേസാസുചിവസേന വിസ്സഗന്ധരഹിതാ. അനിത്ഥിഗന്ധാതി ഇത്ഥീനം ഗന്ധമത്തസ്സപി അവിസഹനേന ഇത്ഥിഗന്ധരഹിതാ. ഏത്ഥ ച ‘‘നിരാമഗന്ധാ’’തി ഏതേന തേസം പോരാണാനം ബ്രാഹ്മണാനം വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസതം ദസ്സേതി, ‘‘അനിത്ഥിഗന്ധാ ബ്രഹ്മചാരിനോ’’തി ഏതേന ഏകവിഹാരിതം, ‘‘രജോജല്ലധരാ’’തി ഏതേന മണ്ഡനവിഭൂസനാനുയോഗാഭാവം, ‘‘അരഞ്ഞായതനേ പബ്ബതപാദേസു വസിംസൂ’’തി ഏതേന മനുസ്സൂപചാരം പഹായ വിവിത്തവാസം, ‘‘വനമൂലഫലാഹാരാ വസിംസൂ’’തി ഏതേന സാലിമംസോദനാദിപണീതാഹാരപടിക്ഖേപം, ‘‘യദാ’’തിആദിനാ യാനവാഹനപടിക്ഖേപം, ‘‘സബ്ബദിസാസൂ’’തിആദിനാ രക്ഖാവരണപടിക്ഖേപം, ഏവഞ്ച വദന്തോ മിച്ഛാപടിപദാപക്ഖികം സാചരിയസ്സ അമ്ബട്ഠസ്സ വുത്തിം ഉപാദായ സമ്മാപടിപദാപക്ഖികാപി തേസം ബ്രാഹ്മണാനം വുത്തി അരിയവിനയേ സമ്മാപടിപത്തിം ഉപാദായ മിച്ഛാപടിപദായേവ. കുതസ്സ സല്ലേഖപടിപത്തിയുത്തതാതി. ‘‘ഏവം സുതേ’’തിആദിനാ ഭഗവാ അമ്ബട്ഠം സന്തജ്ജേന്തോ നിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ദസ്സേതി.

വേഠകേഹീതി വേഠകപട്ടകാഹി. സമന്താനഗരന്തി നഗരസ്സ സമന്തതോ. കതസുധാകമ്മം പാകാരസ്സ അധോഭാഗേ ഠാനം വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ.

ദ്വേലക്ഖണദസ്സനവണ്ണനാ

൨൮൭. ന സക്കോതിസങ്കുചിതേ ഇരിയാപഥേ അനവസേസതോ തേസം ദുബ്ബിഭാവനതോ. ഗവേസീതി ഞാണേന പരിയേസനമകാസി. സമാനയീതി ഞാണേന സങ്കലേന്തോ സമ്മാ ആനയി സമാഹരി. ‘‘കങ്ഖതീ’’തി പദസ്സ ആകങ്ഖതീതി അയമത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഹോ വത പസ്സേയ്യന്തി പത്ഥനം ഉപ്പാദേതീ’’തി. കിച്ഛതീതി കിലമതി. ‘‘കങ്ഖതീ’’തി പദസ്സ പുബ്ബേ ആസിസനത്ഥതം വത്വാ ഇദാനിസ്സ സംസയത്ഥതമേവ വികപ്പന്തരവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘കങ്ഖായ വാ ദുബ്ബലാ വിമതി വുത്താ’’തി ആഹ. തീഹി ധമ്മേഹീതി തിപ്പകാരേഹി സംസയധമ്മേഹി. കാലുസിയഭാവോതി അപ്പസന്നതായ ഹേതുഭൂതോ ആവിലഭാവോ.

യസ്മാ ഭഗവതോ കോസോഹിതം സബ്ബബുദ്ധാനം ആവേണികം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം വത്ഥഗുയ്ഹം സുവിസുദ്ധകഞ്ചനമണ്ഡലസന്നികാസം, അത്തനോ സണ്ഠാനസന്നിവേസസുന്ദരതായ ആജാനേയ്യഗന്ധഹത്ഥിനോ വരങ്ഗപരമചാരുഭാവം, വികസമാനതപനിയാരവിന്ദസമുജ്ജലകേസരാവത്തവിലാസം, സഞ്ഝാപഭാനുരഞ്ജിതജലവനന്തരാഭിലക്ഖിതസമ്പുണ്ണചന്ദമണ്ഡലസോഭഞ്ച അത്തനോ സിരിയാ അഭിഭുയ്യ വിരാജതി, യം ബാഹിരബ്ഭന്തരമലേഹി അനുപക്കിലിട്ഠതായ, ചിരകാലം സുപരിചിതബ്രഹ്മചരിയാധികാരതായ, സുസണ്ഠിതസണ്ഠാനസമ്പത്തിയാ ച, കോപീനമ്പി സന്തം അകോപീനമേവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭഗവതോ ഹീ’’തിആദി. പഹൂതഭാവന്തി പുഥുലഭാവം. ഏത്ഥേവ ഹി തസ്സ സംസയോ, തനുമുദുസുകുമാരതാദീസു പനസ്സ ഗുണേസു വിചാരണാ ഏവ നാഹോസി.

൨൮൮. ഹിരികരണോകാസന്തി ഹിരിയിതബ്ബട്ഠാനം. ഛായന്തി പടിബിമ്ബം. കഥം കീദിസന്തി ആഹ ‘‘ഇദ്ധിയാ’’തിആദി. ഛായാരൂപകമത്തന്തി ഭഗവതോ പടിബിമ്ബരൂപം. തഞ്ച ഖോ ബുദ്ധസന്താനതോ വിനിമുത്തത്താ രൂപകമത്തം ഭഗവതോ സരീരവണ്ണസണ്ഠാനാവയവം ഇദ്ധിമയം ബിമ്ബകമത്തം. തം പന രൂപകമത്തം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ യഥാ അത്തനോ ബുദ്ധരൂപം ന ദിസ്സതി, തഥാ കത്വാ ദസ്സേതി. നിന്നേത്വാതി നീഹരിത്വാ. കല്ലോസീതി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേ കുസലോ ഛേകോ അസി. തഥാകരണേനാതി കഥിനസൂചിം വിയ കരണേന. ഏത്ഥാതി പഹൂതജിവ്ഹായ. മുദുഭാവോ പകാസിതോ അമുദുനോ ഘനസുഖുമഭാവാപാദനത്ഥം അസക്കുണേയ്യത്താ ദീഘഭാവോ, തനുഭാവോ ചാതി ദട്ഠബ്ബം.

൨൯൧. ‘‘അത്ഥചരകേനാ’’തി ഇമിനാ ബ്യതിരേകമുഖേന അനത്ഥചരകതംയേവ വിഭാവേതി. ന അഞ്ഞത്രാതി ന അഞ്ഞസ്മിം സുഗതിയന്തി അത്ഥോ. ഉപനേത്വാ ഉപനേത്വാതി തം തം ദോസം ഉപനേത്വാ ഉപനേത്വാ, തേനാഹ ‘‘സുട്ഠുദാസാദിഭാവം ആരോപേത്വാ’’തി. പാതേസീതി പവട്ടനവസേന പാതേസി.

പോക്ഖരസാതിബുദ്ധൂപസങ്കമനവണ്ണനാ

൨൯൩-൬. ആഗമാ നൂതി ആഗതോ നു. ഖോതി നിപാതമത്തം. ഇധാതി ഏത്ഥ, തുമ്ഹാകം സന്തികന്തി അത്ഥോ. അധിവാസേതൂതി സാദിയതു, തം പന സാദിയനം മനസാ സമ്പടിഗ്ഗഹോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമ്പടിച്ഛതൂ’’തി.

൨൯൭. യാവദത്ഥന്തി യാവ അത്ഥോ, താവ ഭോജനേന തദാ കതന്തി അത്ഥോ. ഓണിത്തന്തി ആമിസാപനയനേന സുചികതം, തേനാഹ ‘‘ഹത്ഥേ ച പത്തഞ്ച ധോവിത്വാ’’തി.

൨൯൮. അനുപുബ്ബിം കഥന്തി അനുപുബ്ബം കഥേതബ്ബകഥം, തേനാഹ ‘‘അനുപടിപാടികഥ’’ന്തി. കാ പന സാ? ദാനാദികഥാതി ആഹ ‘‘ദാനാനന്തരം സീല’’ന്തിആദി. തേന ദാനകഥാ താവ പചുരജനേസുപി പവത്തിയാ സബ്ബസാധാരണത്താ, സുകരത്താ, സീലേ പതിട്ഠാനസ്സ ഉപായഭാവതോ ച ആദിതോ കഥേതബ്ബാ. പരിച്ചാഗസീലോ ഹി പുഗ്ഗലോ പരിഗ്ഗഹിതവത്ഥൂസു നിസ്സങ്ഗഭാവതോ സുഖേനേവ സീലാനി സമാദിയതി, തത്ഥ ച സുപ്പതിട്ഠിതോ ഹോതി. സീലേന ദായകപടിഗ്ഗാഹകസുദ്ധിതോ പരാനുഗ്ഗഹം വത്വാ പരപീളാനിവത്തിവചനതോ, കിരിയധമ്മം വത്വാ അകിരിയധമ്മവചനതോ, ഭോഗസമ്പത്തിഹേതും വത്വാ ഭവസമ്പത്തിഹേതുവചനതോ ച ദാനകഥാനന്തരം സീലകഥാ കഥേതബ്ബാ, തഞ്ചേ ദാനസീലം വട്ടനിസ്സിതം, അയം ഭവസമ്പത്തി തസ്സ ഫലന്തി ദസ്സനത്ഥം ഇമേഹി ച ദാനസീലമയേഹി പണീതപണീതതരാദിഭേദഭിന്നേഹി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂഹി ഏതാ ചാതുമഹാരാജികാദീസു പണീതപണീതതരാദിഭേദഭിന്നാ അപരിമേയ്യാ ദിബ്ബഭോഗസമ്പത്തിയോ ലദ്ധബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം തദനന്തരം സഗ്ഗകഥാ. സ്വായം സഗ്ഗോ രാഗാദീഹി ഉപക്കിലിട്ഠോ, സബ്ബഥാനുപക്കിലിട്ഠോ അരിയമഗ്ഗോതി ദസ്സനത്ഥം സഗ്ഗാനന്തരം മഗ്ഗോ കഥേതബ്ബോ. മഗ്ഗഞ്ച കഥേന്തേന തദധിഗമുപായസന്ദസ്സനത്ഥം സഗ്ഗപരിയാപന്നാപി, പഗേവ ഇതരേ സബ്ബേപി കാമാ നാമ ബഹ്വാദീനവാ അനിച്ചാ അദ്ധുവാ വിപരിണാമധമ്മാതി കാമാനം ആദീനവോ, ഹീനാ ഗമ്മാ പോഥുജ്ജനികാ അനരിയാ അനത്ഥസഞ്ഹിതാതി തേസം ഓകാരോ ലാമകഭാവോ, സബ്ബേപി ഭവാ കിലേസാനം വത്ഥുഭൂതാതി തത്ഥ സംകിലേസോ, സബ്ബസംകിലേസവിപ്പമുത്തം നിബ്ബാനന്തി നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസോ ച കഥേതബ്ബോതി അയമത്ഥോ ബോധിതോതി വേദിതബ്ബോ. മഗ്ഗോതി ചേത്ഥ ഇതി-സദ്ദേന ആദിഅത്ഥദീപനതോ ‘‘കാമാനം ആദീനവോ’’തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോതി ഏവമയം അത്ഥവണ്ണനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘തസ്സ ഉപ്പത്തിആകാരദസ്സനത്ഥ’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു മഗ്ഗഞാണം അസങ്ഖതധമ്മാരമ്മണം, ന സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ പടിവിജ്ഝന്തന്തി അസമ്മോഹപടിവേധവസേന പടിവിജ്ഝന്തം, തേനാഹ ‘‘കിച്ചവസേനാ’’തി.

പോക്ഖരസാതിഉപാസകത്തപടിവേദനാകഥാവണ്ണനാ

൨൯൯. ഏത്ഥ ച ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ’’തിആദി പാളിയം ദസ്സനം നാമ ഞാണദസ്സനതോ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥി, തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘പത്തധമ്മോ’’തി വുത്തം. പത്തി ച ഞാണസമ്പത്തിതോ അഞ്ഞമ്പി വിജ്ജതീതി തതോ വിസേസദസ്സനത്ഥം ‘‘വിദിതധമ്മോ’’തി വുത്തം. സാ പനേസാ വിദിതധമ്മതാ ഏകദേസതോപി ഹോതീതി നിപ്പദേസതോ വിദിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ’’തി വുത്തം. തേനസ്സ സച്ചാഭിസമ്ബോധംയേവ ദീപേതി. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി ഏകാഭിസമയവസേന പരിഞ്ഞാദികിച്ചം സാധേന്തം നിപ്പദേസേന ചതുസച്ചധമ്മം സമന്തതോ ഓഗാള്ഹം നാമ ഹോതി, തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ’’തി. തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാതി സപ്പടിഭയകന്താരസദിസാ സോളസവത്ഥുകാ, അട്ഠവത്ഥുകാ ച തിണ്ണാ വിതിണ്ണാ വിചികിച്ഛാ. വിഗതാ കഥങ്കഥാതി പവത്തിആദീസു. ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തി ഏവം പവത്തികാ വിഗതാ സമുച്ഛിന്നാ കഥങ്കഥാ. വേസാരജ്ജപ്പത്തോതി സാരജ്ജകരാനം പാപധമ്മാനം പഹീനത്താ, തപ്പടിപക്ഖേസു ച സീലാദിഗുണേസു സുപ്പതിട്ഠിതത്താ വേസാരജ്ജം വിസാരദഭാവം വേയ്യത്തിയം പത്തോ അധിഗതോ. സായം വേസാരജ്ജപ്പത്തി സുപ്പതിട്ഠിതഭാവോതി കത്വാ ആഹ ‘‘സത്ഥുസാസനേ’’തി. അത്തനാ പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠത്താ അധിഗതത്താ ന പരം പച്ചേതി, ന തസ്സ പരോ പച്ചേതബ്ബോ അത്ഥീതി അപരപ്പച്ചയോ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം അവുത്തം, തം പരതോ ആഗമിസ്സതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അമ്ബട്ഠസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ.