൨. സാമഞ്ഞഫലസുത്തവണ്ണനാ

രാജാമച്ചകഥാവണ്ണനാ

൧൫൦. രാജഗഹേതി ഏത്ഥ ദുഗ്ഗജനപദട്ഠാനവിസേസസമ്പദാദിയോഗതോ പധാനഭാവേന രാജൂഹി ഗഹിതന്തി രാജഗഹന്തി ആഹ ‘‘മന്ധാതു…പേ… വുച്ചതീ’’തി. തത്ഥ മഹാഗോവിന്ദേന മഹാസത്തേന പരിഗ്ഗഹിതം രേണുആദീഹി രാജൂഹി പരിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതീതി മഹാഗോവിന്ദഗ്ഗഹണം. മഹാഗോവിന്ദോതി മഹാനുഭാവോ ഏകോ പുരാതനോ രാജാതി കേചി. പരിഗ്ഗഹിതത്താതി രാജധാനീഭാവേന പരിഗ്ഗഹിതത്താ. പകാരേതി നഗരമാപനേന രഞ്ഞാ കാരിതസബ്ബഗേഹത്താ രാജഗഹം, ഗിജ്ഝകൂടാദീഹി പരിക്ഖിത്തത്താ പബ്ബതരാജേഹി പരിക്ഖിത്തഗേഹസദിസന്തിപി രാജഗഹം, സമ്പന്നഭവനതായ രാജമാനം ഗേഹന്തി പി രാജഗഹം, സംവിഹിതാരക്ഖതായ അനത്ഥാവഹഭാവേന ഉപഗതാനം പടിരാജൂനം ഗഹം ഗേഹഭൂതന്തിപി രാജഗഹം, രാജൂഹി ദിസ്വാ സമ്മാ പതിട്ഠാപിതത്താ തേസം ഗഹം ഗേഹഭൂതന്തിപി രാജഗഹം, ആരാമരാമണേയ്യകാദീഹി രാജതേ, നിവാസസുഖതാദിനാ സത്തേഹി മമത്തവസേന ഗയ്ഹതി, പരിഗ്ഗയ്ഹതീതി വാ രാജഗഹന്തി ഏദിസേ പകാരേ സോ പദേസോ ഠാനവിസേസഭാവേന ഉളാരസത്തപരിഭോഗോതി ആഹ ‘‘തം പനേത’’ന്തിആദി. തേസന്തി യക്ഖാനം. വസനവനന്തി ആപാനഭൂമിഭൂതം ഉപവനം.

അവിസേസേനാതി ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി’’ (മ. നി. ൧.൬൯; ൩.൭൫; വിഭ. ൫൦൮), ‘‘പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; സം. നി. ൨.൧൫൨; അ. നി. ൪.൧൨൩; പാരാ. ൧൧) ‘‘മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി’’, (ദീ. നി. ൧.൫൫൬; ൩.൩൦൮; മ. നി. ൧.൭൭, ൪൫൯, ൫൦൯; ൨.൩൦൯, ൩൧൫, ൪൫൧, ൪൭൧; ൩.൨൩൦; വിഭ. ൬൪൨) ‘‘സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൫൯) വിയ സദ്ദന്തരസന്നിധാനസിദ്ധേന വിസേസപരാമസനേന വിനാ. ഇരിയായ കായികകിരിയായ പവത്തനൂപായഭാവതോ പഥോതി ഇരിയാപഥോ. ഠാനാദീനഞ്ഹി ഗതിനിവത്തി ആദിഅവത്ഥാഹി വിനാ ന കഞ്ചി കായികകിരിയം പവത്തേതും സക്കാ. വിഹരതി പവത്തതി ഏതേന, വിഹരണഞ്ചാതി വിഹാരോ, ദിബ്ബഭാവാവഹോ വിഹാരോ ദിബ്ബവിഹാരോ, മഹഗ്ഗതജ്ഝാനാനി. നേത്തിയം പന ‘‘ചതസ്സോ ആരുപ്പസമാപത്തിയോ ആനേഞ്ജാ വിഹാരാ’’തി വുത്തം. തം താസം മേത്താഝാനാദീനം ബ്രഹ്മവിഹാരതാ വിയ ഭാവനാവിസേസഭാവം സന്ധായ വുത്തം. അട്ഠകഥാസു പന ദിബ്ബഭാവാവഹസാമഞ്ഞതോ താപി ‘‘ദിബ്ബവിഹാരാ’’ ത്വേവ വുത്താ. ഹിതൂപസംഹാരാദിവസേന പവത്തിയാ ബ്രഹ്മഭൂതാ സേട്ഠഭൂതാ വിഹാരാതി ബ്രഹ്മവിഹാരാ, മേത്താഝാനാദികാ. അനഞ്ഞസാധാരണത്താ അരിയാനം വിഹാരാതി അരിയവിഹാരാ, ചതസ്സോപി ഫലസമാപത്തിയോ. സമങ്ഗീപരിദീപനന്തി സമങ്ഗിഭാവപരിദീപനം. ഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം ഇതരവിഹാരസമായോഗപരിദീപനസ്സ വിസേസവചനസ്സ അഭാവതോ, ഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനസ്സ ച അത്ഥസിദ്ധത്താ. വിഹരതീതി ഏത്ഥ വി-സദ്ദോ വിച്ഛേദത്ഥജോതനോ, ഹരതീതി നേതി, പവത്തേതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ കസ്സ കേന വിച്ഛിന്ദനം, കഥം കസ്സ പവത്തനന്തി അന്തോലീനം ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി.

ഗോചരഗാമദസ്സനത്ഥം ‘‘രാജഗഹേ’’തി വത്വാ ബുദ്ധാനം അനുരൂപനിവാസനട്ഠാനദസ്സനത്ഥം ‘‘അമ്ബവനേ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇദമസ്സാ’’തിആദി. ഏതന്തി ഏതം ‘‘രാജഗഹേ’’തി ഭുമ്മവചനം സമീപത്ഥേ ‘‘ഗങ്ഗായ ഗാവോ ചരന്തി, കൂപേ ഗഗ്ഗകുല’’ന്തി ച യഥാ. കുമാരേന ഭതോതി കുമാരഭതോ, സോ ഏവ കോമാരഭച്ചോ യഥാ ഭിസഗ്ഗമേവ ഭേസജ്ജം. ദോസാഭിസന്നന്തി വാതപിത്താദിവസേന ഉസ്സന്നദോസം. വിരേചേത്വാതി ദോസപകോപതോ വിവേചേത്വാ.

അഡ്ഢതേളസഹീതി അഡ്ഢേന തേരസഹി അഡ്ഢതേരസഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. താനി പന പഞ്ഞാസായ ഊനാനി തേരസഭിക്ഖുസതാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അഡ്ഢസതേനാ’’തിആദി.

രാജതീതി ദിബ്ബതി, സോഭതീതി അത്ഥോ. രഞ്ജേതീതി രമേതി. രഞ്ഞോതി പിതു ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ. സാസനട്ഠേന ഹിംസനട്ഠേന സത്തു.

ഭാരിയേതി ഗരുകേ അഞ്ഞേസം അസക്കുണേയ്യേ വാ. സുവണ്ണസത്ഥകേനാതി സുവണ്ണമയേന സത്ഥകേന. അയോമയഞ്ഹി രഞ്ഞോ സരീരം ഉപനേതും അയുത്തന്തി വദതി. സുവണ്ണസത്ഥകേനാതി വാ സുവണ്ണപരിക്ഖതേന സത്ഥകേന ബാഹും ഫാലാപേത്വാതി സിരാവേധവസേന ബാഹും ഫലാപേത്വാ ഉദകേന സമ്ഭിന്ദിത്വാ പായേസി കേവലസ്സ ലോഹിതസ്സ ഗബ്ഭിനിത്ഥിയാ ദുജ്ജീരഭാവതോ. ധുരാതി ധുരഭൂതാ, ഗണസ്സ, ധോരയ്ഹാതി അത്ഥോ. ധുരം നീഹരാമീതി ഗണധുരം ഗണബന്ധിയം നിബ്ബത്തേമി. ‘‘പുബ്ബേ ഖോ’’തിആദി ഖന്ധകപാളി ഏവ.

പോത്ഥനിയന്തി ഛുരികം, യം ‘‘നഖര’’ന്തിപി [പോഥനികന്തി ഛുരികം, യം ഖരന്തിപി (സാരത്ഥ. ടീ. ൩.൩൩൯) പോഥനികന്തി ഛുരികം, ഖരന്തിപി (വി. വി. ടീ. ൨.ചൂളവഗ്ഗവണ്ണനാ ൩൩൯)] വുച്ചതി. ദിവാ ദിവസ്സാതി ദിവസ്സപി ദിവാ, മജ്ഝന്ഹികവേലായന്തി അത്ഥോ.

തസ്സാ സരീരം ലേഹിത്വാ യാപേതി അത്തൂപക്കമേന മരണം ന യുത്തന്തി. ന ഹി അരിയസാവകാ അത്താനം വിനിപാതേന്തീതി. മഗ്ഗഫലസുഖേനാതി മഗ്ഗഫലസുഖാവഹേന സോതാപത്തിമഗ്ഗഫലസുഖൂപസഞ്ഹിതേന ചങ്കമേന യാപേതി.ചേതിയങ്ഗണേതി ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജനട്ഠാനഭൂതേ ചേതിയങ്ഗണേ. നിസജ്ജനത്ഥായാതി ഭിക്ഖുസങ്ഘനിസീദനത്ഥായ. ചാതുമഹാരാജികദേവലോകേ…പേ… യക്ഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി തത്ഥ ബഹുലം നിബ്ബത്തപുബ്ബതായ ചിരപരിചിതനികന്തിവസേന.

ഖോഭേത്വാതി പുത്തസിനേഹസ്സ ബലവഭാവതോ, സഹജാതപീതിവേഗസ്സ ച സവിപ്ഫാരതായ തംസമുട്ഠാനരൂപധമ്മേഹി ഫരണവസേന സകലസരീരം ആലോളേത്വാ. തേനാഹ ‘‘അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച അട്ഠാസീ’’തി. പിതുഗുണന്തി പിതു അത്തനി സിനേഹഗുണം. മുഞ്ചാപേത്വാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ പകാരത്ഥോ, തേന ‘‘അഭിമാരകപുരിസപേസനാദിപ്പകാരേനാ’’തി വുത്തേ ഏവ പകാരേ പച്ചാമസതി. വിത്ഥാരകഥാനയോതി അജാതസത്തുപസാദനാദിവസേന വിത്ഥാരതോ വത്തബ്ബായ കഥായ നയമത്തം. കസ്മാ പനേത്ഥ വിത്ഥാരനയാ കഥാ ന വുത്താതി ആഹ ‘‘ആഗതത്താ പന സബ്ബം ന വുത്ത’’ന്തി.

കോസലരഞ്ഞോതി മഹാകോസലരഞ്ഞോ. പണ്ഡിതാധിവചനന്തി പണ്ഡിതവേവചനം. വിദന്തീതി ജാനന്തി. വേദേന ഞാണേന കരണഭൂതേന ഈഹതി പവത്തതീതി വേദേഹി.

ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ദിവസേ. അനസനേന വാതി വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ, തേന ഏകച്ചമനോദുച്ചരിതദുസ്സീല്യാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ ഹി ഗോപാലകൂപോസഥോ അഭിജ്ഝാസഹഗതചിത്തസ്സ വസേന വുത്തോ, നിഗണ്ഠുപോസഥോ മോസവജ്ജാദിവസേന. യഥാഹ ‘‘സോ തേന അഭിജ്ഝാസഹഗതേന ചേതസാ ദിവസം അതിനാമേതീ’’തി (അ. നി. ൧.൭൧), ‘‘ഇതി യസ്മിം സമയേ സച്ചേ സമാദപേതബ്ബാ, മുസാവാദേ തസ്മിം സമയേ സമാദപേന്തീ’’തി (അ. നി. ൧.൭൧) ച ആദി. ഏത്ഥാതി ഉപോസഥസദ്ദേ. അത്ഥുദ്ധാരോതി വത്തബ്ബഅത്ഥാനം ഉദ്ധാരണം.

നനു ച അത്ഥമത്തം പതി സദ്ദാ അഭിനിവിസന്തീതി ന ഏകേന സദ്ദേന അനേകേ അത്ഥാ അഭിധീയന്തീതി? സച്ചമേതം സദ്ദവിസേസേ അപേക്ഖിതേ, തേസം പന അത്ഥാനം ഉപോസഥസദ്ദവചനീയതാ സാമഞ്ഞം ഉപാദായ വുച്ചമാനോ അയം വിചാരോ ഉപോസഥസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരോതി വുത്തോ. ഹേട്ഠാ ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദീസു ആഗതേ അത്ഥുദ്ധാരേപി ഏസേവ നയോ. കാമഞ്ച പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാദിവിസയോപി ഉപോസഥസദ്ദോ സാമഞ്ഞരൂപോ ഏവ വിസേസസദ്ദസ്സ അവാചകഭാവതോ, താദിസം പന സാമഞ്ഞം അനാദിയിത്വാ അയമത്ഥോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബം. സീലസുദ്ധിവസേന ഉപേതേഹി സമഗ്ഗേഹി വസീയതി അനുട്ഠീയതീതി ഉപോസഥോ, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. സമാദാനവസേന അധിട്ഠാനവസേന വാ ഉപേച്ച അരിയവാസാദിഅത്ഥം വസിതബ്ബതോ ഉപോസഥോ, സീലം. അനസനാദിവസേന ഉപേച്ച വസിതബ്ബതോ അനുവസിതബ്ബതോ ഉപോസഥോ. ഉപവാസോതി സമാദാനം. ഉപോസഥകുലഭൂതതായ നവമഹത്ഥിനികായപരിയാപന്നേ ഹത്ഥിനാഗേ കിഞ്ചി കിരിയം അനപേക്ഖിത്വാ രൂള്ഹിവസേന സമഞ്ഞാമത്തം ഉപോസഥോതി ആഹ ‘‘ഉപോസഥോ നാഗരാജാതിആദീസു പഞ്ഞത്തീ’’തി. ദിവസേ പന ഉപോസഥസദ്ദപ്പവത്തി അട്ഠകഥായം വുത്താ ഏവ. സുദ്ധസ്സ വേ സദാ ഫഗ്ഗൂതി ഏത്ഥ പന സുദ്ധസ്സാതി സബ്ബസോ കിലേസമലാഭാവേന സുദ്ധസ്സ. വേതി നിപാതമത്തം. വേതി വാ ബ്യത്തന്തി അത്ഥോ. സദാ ഫഗ്ഗൂതി നിച്ചകാലമ്പി ഫഗ്ഗുണനക്ഖത്തമേവ. യസ്സ ഹി ഫഗ്ഗുണമാസേ ഉത്തരഫഗ്ഗുണദിവസേ തിത്ഥന്ഹാനം കരോന്തസ്സ സംവച്ഛരികപാപപവാഹനം ഹോതീതി ലദ്ധി, തം തതോ വിവേചേതും ഇദം ഭഗവതാ വുത്തം. സുദ്ധസ്സുപോസഥോ സദാതി യഥാവുത്തസുദ്ധിയാ സുദ്ധസ്സ ഉപോസഥങ്ഗാനി വതസമാദാനാനി ച അസമാദിയതോപി നിച്ചം ഉപോസഥോ, ഉപോസഥവാസോ ഏവാതി അത്ഥോ. പഞ്ചദസന്നം തിഥീനം പൂരണവസേന പന്നരസോ.

ബഹുസോ, അതിസയതോ വാ കുമുദാനി ഏത്ഥ സന്തീതി കുമുദവതീ, തിസ്സം കുമുദവതിയാ. ചതുന്നം മാസാനം പാരിപൂരിഭൂതാതി ചാതുമാസീ. സാ ഏവ പാളിയം ചാതുമാസിനീതി വുത്താതി ആഹ ‘‘ഇധ പന ചാതുമാസിനീതി വുച്ചതീ’’തി. തദാ കത്തികമാസസ്സ പുണ്ണതായ മാസപുണ്ണതാ. വസ്സാനസ്സ ഉതുനോ പുണ്ണതായ ഉതുപുണ്ണതാ. കത്തികമാസലക്ഖിതസ്സ സംവച്ഛരസ്സ പുണ്ണതായ സംവച്ഛരപുണ്ണതാ. ‘‘മാ’’ ഇതി ചന്ദോ വുച്ചതി തസ്സ ഗതിയാ ദിവസസ്സ മിനിതബ്ബതോ. ഏത്ഥ പുണ്ണോതി ഏതിസ്സാ രത്തിയാ സബ്ബകലാപാരിപൂരിയാ പുണ്ണോ. തദാ ഹി ചന്ദോ സബ്ബസോ പരിപുണ്ണോ ഹുത്വാ ദിസ്സതി. ഏത്ഥ ച ‘‘തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ’’തി പദാനി ദിവസവസേന വുത്താനി, ‘‘കോമുദിയാ’’തിആദീനി രത്തിവസേന.

രാജാമച്ചപരിവുതോതി രാജകുലസമുദാഗതേഹി അമച്ചേഹി പരിവുതോ. അഥ വാ അനുയുത്തകരാജൂഹി ചേവ അമച്ചേഹി ച പരിവുതോ. ചതുരുപക്കിലേസാതി അബ്ഭാ മഹികാ ധൂമരജോ രാഹൂതി ഇമേഹി ചതൂഹി ഉപക്കിലേസേഹി. സന്നിട്ഠാനം കതം അട്ഠകഥായം.

പീതിവചനന്തി പീതിസമുട്ഠാനം വചനം. യഞ്ഹി വചനം പടിഗ്ഗാഹകനിരപേക്ഖം കേവലം ഉളാരായ പീതിയാ വസേന സരസതോ സഹസാവ മുഖതോ നിച്ഛരതി, തം ഇധ ‘‘ഉദാന’’ന്തി അധിപ്പേതം. തേനാഹ ‘‘യം പീതിവചനം ഹദയം ഗഹേതും ന സക്കോതീ’’തിആദി.

ദോസേഹി ഇതാ ഗതാ അപഗതാതി ദോസിനാ ത-കാരസ്സ ന-കാരം കത്വാ യഥാ ‘‘കിലേസേ ജിതോ വിജിതാവീതി ജിനോ’’തി. അനീയ-സദ്ദോ കത്തുഅത്ഥേ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘മനം രമയതീ’’തി ‘‘രമണീയാ’’തി യഥാ ‘‘നിയ്യാനികാ ധമ്മാ’’തി. ജുണ്ഹവസേന രത്തിയാ സുരൂപതാതി ആഹ ‘‘വുത്തദോസവിമുത്തായാ’’തിആദി. തത്ഥ അബ്ഭാദയോ വുത്തദോസാ, തബ്ബിഗമേനേവ ചസ്സാ ദസ്സനീയതാ, തേന, ഉതുസമ്പത്തിയാ ച പാസാദികതാ വേദിതബ്ബാ. ലക്ഖണം ഭവിതും യുത്താതി ഏതിസ്സാ രത്തിയാ യുത്തോ ദിവസോ മാസോ ഉതു സംവച്ഛരോതി ഏവം ദിവസമാസഉതുസംവച്ഛരാനം സല്ലക്ഖണം ഭവിതും യുത്താ ലക്ഖഞ്ഞാ, ലക്ഖണീയാതി അത്ഥോ.

‘‘യം നോ പയിരുപാസതോ ചിത്തം പസീദേയ്യാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ’’തി ഏത്ഥ പരമത്ഥസമണോ ച പരമത്ഥബ്രാഹ്മണോ ച അധിപ്പേതോ, ന പബ്ബജ്ജാമത്തസമണോ, ന ജാതിമത്തബ്രാഹ്മണോ ചാതി ആഹ ‘‘സമിതപാപതായ സമണം. ബാഹിതപാപതായ ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. ബഹുവചനേ വത്തബ്ബേ ഏകവചനം, ഏകവചനേ വാ വത്തബ്ബേ ബഹുവചനം വചനബ്യതയോ. അട്ഠകഥായം പന ഏകവചനവസേനേവ ബ്യതയോ ദസ്സിതോ. അത്തനി, ഗരുട്ഠാനിയേ ച ഏകസ്മിമ്പി ബഹുവചനപ്പയോഗോ നിരൂള്ഹോതി. സബ്ബേനപീതി ‘‘രമണീയാ വതാ’’തിആദിനാ സബ്ബേന വചനേന. ഓഭാസനിമിത്തകമ്മന്തി ഓഭാസഭൂതനിമിത്തകമ്മം പരിബ്യത്തം നിമിത്തകരണന്തി അത്ഥോ. ദേവദത്തോ ചാതി. ച-സദ്ദോ അത്തൂപനയനേ, തേന യഥാ രാജാ അജാതസത്തു അത്തനോ പിതു അരിയസാവകസ്സ സത്ഥുഉപട്ഠാകസ്സ ഘാതനേന മഹാപരാധോ, ഏവം ഭഗവതോ മഹാഅനത്ഥകരസ്സ ദേവദത്തസ്സ അവസ്സയഭാവേന പീതി ഇമമത്ഥം ഉപനേതി. തസ്സ പിട്ഠിഛായായാതി തസ്സ ജീവകസ്സ പിട്ഠിഅപസ്സയേന, തം പമുഖം കത്വാ തം അപസ്സായാതി അത്ഥോ. വിക്ഖേപപച്ഛേദനത്ഥന്തി ഭാവിനിയാ അത്തനോ കഥായ ഉപ്പജ്ജനകവിക്ഖേപനസ്സ പച്ഛിന്ദനത്ഥം, അനുപ്പത്തിഅത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തസ്സം ഹീ’’തിആദി.

൧൫൧. ‘‘സോ കിരാ’’തിആദി പോരാണട്ഠകഥായ ആഗതനയോ. ഏസേവ നയോ പരതോ മക്ഖലിപദനിബ്ബചനേപി. ഉപസങ്കമന്തീതി ഉപഗതാ. തദേവ പബ്ബജ്ജം അഗ്ഗഹേസീതി തദേവ നഗ്ഗരൂപം പബ്ബജ്ജം കത്വാ ഗണ്ഹി.

പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോ സങ്ഘോതി പബ്ബജിതസമൂഹതാമത്തേന സങ്ഘോ, ന നിയ്യാനികദിട്ഠിസുവിസുദ്ധസീലസാമഞ്ഞവസേന സംഹതത്താതി അധിപ്പായോ. അസ്സ അത്ഥീതി അസ്സ സത്ഥുപടിഞ്ഞസ്സ പരിവാരഭൂതോ അത്ഥി. സ്വേവാതി പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോവ. കേചി പന ‘‘പബ്ബജിതസമൂഹവസേന സങ്ഘീ, ഗഹട്ഠസമൂഹവസേന ഗണീ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം ഗണേ ഏവ ലോകേ സങ്ഘ-സദ്ദസ്സ നിരൂള്ഹത്താ. ആചാരസിക്ഖാപനവസേനാതി അചേലക വതചരിയാദിആചാരസിക്ഖാപനവസേന. പാകടോതി സങ്ഘീആദിഭാവേന പകാസിതോ. ‘‘അപ്പിച്ഛോ’’തി വത്വാ തത്ഥ ലബ്ഭമാനം അപ്പിച്ഛത്തം ദസ്സേതും ‘‘അപ്പിച്ഛതായ വത്ഥമ്പി ന നിവാസേതീ’’തി വുത്തം. ന ഹി തസ്മിം സാസനികേ വിയ സന്തഗുണനിഗൂഹണലക്ഖണാ അപ്പിച്ഛതാ ലബ്ഭതീതി. യസോതി കിത്തിസദ്ദോ. ‘‘തരന്തി ഏതേന സംസാരോഘ’’ന്തി ഏവം സമ്മതത്താ തിത്ഥം വുച്ചതി ലദ്ധീതി ആഹ ‘‘തിത്ഥകരോതി ലദ്ധികരോ’’തി. സാധുസമ്മതോതി ‘‘സാധൂ’’തി സമ്മതോ, ന സാധൂഹി സമ്മതോതി ആഹ ‘‘അയം സാധൂ’’തിആദി. ‘‘ഇമാനി മേ വതസമാദാനാനി ഏത്തകം കാലം സുചിണാനീ’’തി പബ്ബജിതതോ പട്ഠായ അതിക്കന്താ ബഹൂ രത്തിയോ ജാനാതീതി രത്തഞ്ഞൂ. താ പനസ്സ രത്തിയോ ചിരകാലഭൂതാതി കത്വാ ചിരം പബ്ബജിതസ്സ അസ്സാതി ചിരപബ്ബജിതോ. തത്ഥ ചിരപബ്ബജിതതാഗഹണേന ബുദ്ധിസീലതം ദസ്സേതി, രത്തഞ്ഞുതാഗഹണേന തത്ഥ സമ്പജാനതം. അദ്ധാനന്തി ദീഘകാലം. കിത്തകോ പന സോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ തയോ രാജപരിവട്ടേ’’തി, ദ്വിന്നം തിണ്ണം രാജൂനം രജ്ജം അനുസാസനപടിപാടിയോതി അത്ഥോ. ‘‘അദ്ധഗതോ’’തി വത്വാ കതം വയോഗഹണം ഓസാനവയാപേക്ഖന്തി ആഹ ‘‘പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്തോ’’തി. ഉഭയന്തി ‘‘അദ്ധഗതോ, വയോഅനുപ്പത്തോ’’തി പദദ്വയം.

പുബ്ബേ പിതരാ സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ദേസനായ സുതപുബ്ബതം സന്ധായാഹ ‘‘ഝാനാഭിഞ്ഞാദി…പേ… സോതുകാമോ’’തി. ദസ്സനേനാതി ന ദസ്സനമത്തം, ദിസ്വാ പന തേന സദ്ധിം ആലാപസല്ലാപം കത്വാ തതോ അകിരിയവാദം സുത്വാ തേസം അനത്തമനോ അഹോസി. ഗുണകഥായാതി അഭൂതഗുണകഥായ. തേനാഹ ‘‘സുട്ഠുതരം അനത്തമനോ ഹുത്വാ’’തി. യദി അനത്തമനോ, കസ്മാ തുണ്ഹീ അഹോസീതി ആഹ ‘‘അനത്തമനോ സമാനോപീ’’തിആദി.

൧൫൨. ഗോസാലായാതി ഏവം നാമകേ ഗാമേ. വസ്സാനകാലേ ഗുന്നം തിട്ഠനസാലാതി ഏകേ.

൧൫൩. പടികിട്ഠതരന്തി നിഹീനതരം. തന്താവുതാനീതി തന്തേ പസാരേത്വാ വീതാനി. ‘‘സീതേ സീതോ’’തിആദിനാ ഛഹാകാരേഹി തസ്സ നിഹീനസ്സ നിഹീനതരതം ദസ്സേതി.

൧൫൪. വച്ചം കത്വാപീതി പി-സദ്ദേന ഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാപി കേനചി അസുചിനാ മക്ഖിതോ പീതി ഇമമത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. വാലികഥൂപം കത്വാതി വത്തവസേന വാലികായ ഥൂപം കത്വാ.

൧൫൬. പലിബുദ്ധനകിലേസോതി സംസാരേ പലിബുദ്ധനകിച്ചോ രാഗാദികിലേസോ ഖേത്തവത്ഥുപുത്തദാരാദിവിസയോ.

കോമാരഭച്ചജീവകകഥാവണ്ണനാ

൧൫൭. ന യഥാധിപ്പായം വത്തതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അനത്ഥോ വത മേ’’തി. ജീവകസ്സ തുണ്ഹീഭാവോ മമ അധിപ്പായസ്സ മദ്ദനസദിസോ, തസ്മാ തം പുച്ഛിത്വാ കഥാപനേന മമ അധിപ്പായോ പൂരേതബ്ബോതി അയമേത്ഥ രഞ്ഞോ അജ്ഝാസയോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹത്ഥിമ്ഹി നു ഖോ പനാ’’തിആദിമാഹ. കിം തുണ്ഹീതി കിം കാരണാ തുണ്ഹീ, കിം തം കാരണം, യേന തുവം തുണ്ഹീതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘കേന കാരണേന തുണ്ഹീ’’തി.

കാമം സബ്ബാപി തഥാഗതസ്സ പടിപത്തി അനഞ്ഞസാധാരണാ അച്ഛരിയഅബ്ഭുതരൂപാ ച, തഥാപി ഗബ്ഭോക്കന്തി- അഭിജാതിഅഭിനിക്ഖമനഅഭിസമ്ബോധിധമ്മചക്കപ്പവത്തന- യമകപാടിഹാരിയദേവോരോഹണാനി സദേവകേ ലോകേ അതിവിയ സുപാകടാനി, ന സക്കാ കേനചി പടിബാഹിതുന്തി താനിയേവേത്ഥ ഉദ്ധടാനി. ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേതി ഇത്ഥം ഏവം പകാരോ ഭൂതോ ജാതോതി ഏവം കഥനത്ഥേ. ഉപയോഗവചനന്തി. ‘‘അബ്ഭുഗ്ഗതോ’’തി ഏത്ഥ അഭീതി ഉപസഗ്ഗോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥജോതകോ, തേന യോഗതോ ‘‘തം ഖോ പന ഭഗവന്ത’’ന്തി ഇദം സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തേനാഹ ‘‘തസ്സ ഖോ പന ഭഗവതോതി അത്ഥോ’’തി. കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോതി കല്യാണേഹി ഗുണേഹി യുത്തോ, തം നിസ്സിതോ തബ്ബിസയതായാതി അധിപ്പായോ. സേട്ഠോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കിത്തേതബ്ബതോ കിത്തി, സാ ഏവ സദ്ദനീയതോ സദ്ദോതി ആഹ ‘‘കിത്തിസദ്ദോതി കിത്തിയേവാ’’തി. അഭിത്ഥവനവസേന പവത്തോ സദ്ദോ ഥുതിഘോസോ. അനഞ്ഞസാധാരണഗുണേ ആരബ്ഭ പവത്തത്താ സദേവകം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ ഉഗ്ഗതോ.

സോ ഭഗവാതി യോ സോ സമതിം സപാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ദേവാനം അതിദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ ലോകനാഥോ ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി സദേവകേ ലോകേ ‘‘ഭഗവാ’’തി സബ്ബത്ഥ പത്ഥടകിത്തിസദ്ദോ, സോ ഭഗവാ. ‘‘ഭഗവാ’’തി ച ഇദം സത്ഥു നാമകിത്തനം. തേനാഹ ആയസ്മാ ധമ്മസേനാപതി ‘‘ഭഗവാതി നേതം നാമം മാതരാ കത’’ന്തിആദി (മഹാനി. ൮൪). പരതോ പന ഭഗവാതി ഗുണകിത്തനം.

യഥാ കമ്മട്ഠാനികേന ‘‘അരഹ’’ന്തിആദീസു നവട്ഠാനേസു പച്ചേകം ഇതി-സദ്ദം യോജേത്വാ ബുദ്ധഗുണാ അനുസ്സരീയന്തി, ഏവം ബുദ്ധഗുണസങ്കിത്തകേനാപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാ’’തി ആഹ. ‘‘ഇതിപേതം അഭൂതം, ഇതിപേതം അതച്ഛ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൫) വിയ ഇധ ഇതി-സദ്ദോ ആസന്നപച്ചക്ഖകരണത്ഥോ, പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തേന ച തേസം ഗുണാനം ബഹുഭാവോ ദീപിതോ. താനി ച സങ്കിത്തേന്തേന വിഞ്ഞുനാ ചിത്തസ്സ സമ്മുഖീഭൂതാനേവ കത്വാ സങ്കിത്തേതബ്ബാനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ. ഏവഞ്ഹി നിരൂപേത്വാ കിത്തേന്തേ യസ്സ സങ്കിത്തേതി, തസ്സ ഭഗവതി അതിവിയ അഭിപ്പസാദോ ഹോതി. ആരകത്താതി സുവിദൂരത്താ. അരീനന്തി കിലേസാരീനം. അരാനന്തി സംസാരചക്കസ്സ അരാനം. ഹതത്താതി വിഹതത്താ. പച്ചയാദീനന്തി ചീവരാദിപച്ചയാനഞ്ചേവ പൂജാവിസേസാനഞ്ച. തതോതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ. യഥാ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ, ഏവം തംസംവണ്ണനതോപി നേസം വിത്ഥാരോ ഗഹേതബ്ബോ.

യസ്മാ ജീവകോ ബഹുസോ സത്ഥുസന്തികേ ബുദ്ധഗുണേ സുത്വാ ഠിതോ, ദിട്ഠസച്ചതായ ച സത്ഥുസാസനേ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ, തസ്മാ ആഹ ‘‘ജീവകോ പനാ’’തിആദി. പഞ്ചവണ്ണായാതി ഖുദ്ദികാദിവസേന പഞ്ചപ്പകാരായ. നിരന്തരം ഫുടം അഹോസി കതാധികാരഭാവതോ. കമ്മന്തരായവസേന ഹിസ്സ രഞ്ഞോ ഗുണസരീരം ഖതുപഹതം അഹോസി.

൧൫൮. ‘‘ഉത്തമ’’ന്തി വത്വാ ന കേവലം സേട്ഠഭാവോ ഏവേത്ഥ കാരണം, അഥ ഖോ അപ്പസദ്ദതാപി കാരണന്തി ദസ്സേതും ‘‘അസ്സയാനരഥയാനാനീ’’തിആദി വുത്തം. ഹത്ഥിയാനേസു നിബ്ബിസേവനമേവ ഗണ്ഹന്തോ ഹത്ഥിനിയോവ കപ്പാപേസി. രഞ്ഞോ ആസങ്കാനിവത്തനത്ഥം ആസന്നചാരീഭാവേന തത്ഥ ഇത്ഥിയോവ നിസജ്ജാപിതാ. രഞ്ഞോ പരേസം ദുരുപസങ്കമനഭാവദസ്സനത്ഥം താ പുരിസവേസം ഗാഹാപേത്വാ ആവുധഹത്ഥാ കാരിതാ. പടിവേദേസീതി ഞാപേസി. തദേവാതി ഗമനം, അഗമനമേവ വാ.

൧൫൯. മഹഞ്ചാതി കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘മഹതാചാ’’തി. മഹച്ചാതി മഹതിയാ, ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന വുത്തം, മഹന്തേനാതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘രാജാനുഭാവേനാ’’തി ‘‘ദ്വിന്നം മഹാരട്ഠാനം ഇസ്സരിയസിരീ’’തി അങ്ഗമഗധരട്ഠാനം ആധിപച്ചമാഹ. ആസത്തഖഗ്ഗാനീതി അംസേ ഓലമ്ബനവസേന സന്നദ്ധഅസീനി. കുലഭോഗഇസ്സരിയാദിവസേന മഹതീ മത്താ ഏതേസന്തി മഹാമത്താ, മഹാനുഭാവാ രാജപുരിസാ. വിജ്ജാധരതരുണാ വിയാതി വിജ്ജാധരകുമാരാ വിയ. രട്ഠിയപുത്താതി ഭോജപുത്താ. ഹത്ഥിഘടാതി ഹത്ഥിസമൂഹാ. അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഘട്ടനാതി അവിച്ഛേദവസേന ഗമനേന അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധാ.

ചിത്തുത്രാസോ സയം ഭായനട്ഠേന ഭയം യഥാ തഥാ ഭായതീതി കത്വാ. ഞാണം ഭായിതബ്ബേ ഏവ വത്ഥുസ്മിം ഭയതോ ഉപട്ഠിതേ ‘‘ഭായിതബ്ബമിദ’’ന്തി ഭയതോ തീരണതോ ഭയം. തേനേവാഹ ‘‘ഭയതുപട്ഠാനഞാണം പന ഭായതി നഭായതീതി? ന ഭായതി. തഞ്ഹി അതീതാ സങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തി, അനാഗതാ നിരുജ്ഝിസ്സന്തീതി തീരണമത്തമേവ ഹോതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൫൧). ആരമ്മണം ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം. ഓതപ്പം പാപതോ ഭായതി ഏതേനാതി ഭയം. ഭയാനകന്തി ഭായനാകാരോ. ഭയന്തി ഞാണഭയം. സംവേഗന്തി സഹോത്തപ്പഞാണം സന്താസന്തി സബ്ബസോ ഉബ്ബിജ്ജനം. ഭായിതബ്ബട്ഠേന ഭയം ഭീമഭാവേന ഭേരവന്തി ഭയഭേരവം, ഭീതബ്ബവത്ഥു. തേനാഹ ‘‘ആഗച്ഛതീ’’തി.

ഭീരും പസംസന്തീതി പാപതോ ഭായനതോ ഉത്തസനതോ ഭീരും പസംസന്തി പണ്ഡിതാ. ന ഹി തത്ഥ സൂരന്തി തസ്മിം പാപകരണേ സൂരം പഗബ്ഭധംസിനം ന ഹി പസംസന്തി. തേനാഹ ‘‘ഭയാ ഹി സന്തോ ന കരോന്തി പാപ’’ന്തി. തത്ഥ ഭയാതി പാപുത്രാസതോ, ഓത്തപ്പഹേതൂതി അത്ഥോ. സരീരചലനന്തി ഭയവസേനസരീരസംകമ്പോ. ഏകേതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. ‘‘രാജഗഹേ’’തിആദി തേസം അധിപ്പായവിവരണം. കാമം വയതുല്യോ ‘‘വയസ്സോ’’തി വുച്ചതി, രൂള്ഹിരേസോ, യോ കോചി പന സഹായോ വയസ്സോ, തസ്മാ വയസ്സാഭിലാപോതി സഹായാഭിലാപോ. ന വിപ്പലമ്ഭേസീതി ന വിസംവാദേസി. വിനസ്സേയ്യാതി ചിത്തവിഘാതേന വിഹഞ്ഞേയ്യ.

സാമഞ്ഞഫലപുച്ഛാവണ്ണനാ

൧൬൦. ഭഗവതോ തേജോതി ബുദ്ധാനുഭാവോ. രഞ്ഞോ സരീരം ഫരി യഥാ തം സോണദണ്ഡസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭഗവതോ സന്തികം ഗച്ഛന്തസ്സ അന്തോവനസണ്ഡഗതസ്സ. ഏകേതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ.

൧൬൧. യേന, തേനാതി ച ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനന്തി ആഹ ‘‘യത്ഥ ഭഗവാ, തത്ഥ ഗതോ’’തി. തദാ തസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ തുണ്ഹീഭാവസ്സ അനവസേസതോ ബ്യാപിഭാവം ദസ്സേതും ‘‘തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂത’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യതോ യതോ…പേ… മേവാതി അത്ഥോ’’തി. ഹത്ഥസ്സ കുകതത്താ അസംയമോ അസമ്പജഞ്ഞകിരിയാ ഹത്ഥകുക്കുച്ചന്തി വേദിതബ്ബോ. വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പത്ഥോ, തേന തദഞ്ഞോ അസംയമഭാവോ വിഭാവിതോതി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ പന ചക്ഖുഅസംയമോ സബ്ബപഠമോ, ദുന്നിവാരോ ചാതി തദഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിത’’ന്തിആദി വുത്തം. കായികവാചസികേന ഉപസമേന ലദ്ധേന ഇതരോപി അനുമാനതോ ലദ്ധോ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മാനസികേന ചാ’’തി. ഉപസമന്തി സംയമം, ആചാരസമ്പത്തിന്തി അത്ഥോ. പഞ്ചപരിവട്ടേതി പഞ്ചപുരിസപരിവട്ടേ. പഞ്ചഹാകാരേഹീതി ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ’’തി (മഹാനി. ൩൮, ൧൯൨) ഏവം ആദിനാ ആഗതേഹി, പഞ്ചവിധഅരിയിദ്ധിസിദ്ധേഹി ച പഞ്ചഹി പകാരേഹി. താദിലക്ഖണേതി താദിഭാവേ.

൧൬൨. ന മേ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേ ഭാരോ അത്ഥീതി സത്ഥു സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണചാരതാദസ്സനം. യദാകങ്ഖസീതി ന വദന്തി, കഥം പന വദന്തീതി ആഹ ‘‘സുത്വാ വേദിസ്സാമാ’’തി പദേസഞാണേ ഠിതത്താ. ബുദ്ധാ പന സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യക്ഖനരിന്ദദേവസമണബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകാന’’ന്തി ഇദം ‘‘പുച്ഛാവുസോ യദാകങ്ഖസീ’’തിആദീനി (സം. നി. ൧.൨൩൭, ൨൪൬; സു. നി. ആളവകസുത്തേ) സുത്തപദാനി പുച്ഛന്താനം യേസം പുഗ്ഗലാനം വസേന ആഗതാനി, തം ദസ്സനത്ഥം. ‘‘പുച്ഛാവുസോ യദാകങ്ഖസീ’’തി ഇദം ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഓകാസകരണം, സേസാനി നരിന്ദാദീനം. മനസിച്ഛസീതി മനസാ ഇച്ഛസി. പുച്ഛവ്ഹോ, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛഥാതി ബാവരിസ്സ സംസയം മനസാ പുച്ഛവ്ഹോ. തുമ്ഹാകം പന സബ്ബേസം യം കിഞ്ചി സബ്ബസംസയം മനസാ, അഞ്ഞഥാ ച, യഥാ ഇച്ഛഥ, തഥാ പുച്ഛവ്ഹോതി അധിപ്പായോ.

സാധുരൂപാതി സാധുസഭാവാ. ധമ്മോതി പവേണീധമ്മോ. വുദ്ധന്തി സീലാദീഹി ബുദ്ധിപ്പത്തം, ഗരുന്തി അത്ഥോ. ഏസ ഭാരോതി ഏസ സംസയൂപച്ഛേദനസങ്ഖാതോ ഭാരോ, ആഗതോ ഭാരോ അവസ്സം ആവഹിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. ഞത്വാ സയന്തി പരൂപദേസേന വിനാ സയമേവ ഞത്വാ.

സുചിരതേനാതി ഏവം നാമകേന ബ്രാഹ്മണേന. തഗ്ഘാതി ഏകംസേന. യഥാപി കുസലോ തഥാതി യഥാ സബ്ബധമ്മകുസലോ സബ്ബവിദൂ ജാനാതി കഥേതി, തഥാ അഹമക്ഖിസ്സം. രാജാ ച ഖോ തം യദി കാഹതി വാ ന വാതി യോ തം ഇധ പുച്ഛിതും പേസേസി, സോ രാജാനം തയാ പുച്ഛിതം കരോതു വാ മാ വാ, അഹം പന തേ അക്ഖിസ്സം അക്ഖിസ്സാമി, ആചിക്ഖിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

൧൬൩. സിപ്പനട്ഠേന സിക്ഖിതബ്ബതായ ച സിപ്പമേവ സിപ്പായതനം ജീവികായ കാരണഭാവതോ. സേയ്യഥിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ തേ കതമേതി അത്ഥോ. പുഥു സിപ്പായതനാനീതി ഹി സാധാരണതോ സിപ്പാനി ഉദ്ദിസിത്വാ ഉപരി തംതംസിപ്പൂപജീവിനോ നിദ്ദിട്ഠാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനകഥായ പപഞ്ചം പരിഹരിതും. അഞ്ഞഥാ യഥാധിപ്പേതാനി താവ സിപ്പായതനാനി ദസ്സേത്വാ പുന തംതംസിപ്പൂപജീവീസു ദസ്സിയമാനേസു പപഞ്ചോ സിയാതി. തേനാഹ ‘‘ഹത്ഥാരോഹാ’’തിആദി.

ഹത്ഥിം ആരോഹന്തി, ആരോഹാപയന്തി ചാതി ഹത്ഥാരോഹാ. യേഹി പയോഗേഹി പുരിസോ ഹത്ഥിനോ ആരോഹനയോഗ്ഗോ ഹോതി, ഹത്ഥിസ്സ തം പയോഗം വിധായതം സബ്ബേസം പേതേസം ഗഹണം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേപീ’’തിആദി. തത്ഥ ഹത്ഥാചരിയാ നാമ യേ ഹത്ഥിനോ ഹത്ഥാരോഹകാനഞ്ച സിക്ഖപകാ. ഹത്ഥിവേജ്ജാ നാമ ഹത്ഥിഭിസക്കാ. ഹത്ഥിമേണ്ഡാ നാമ ഹത്ഥീനം പാദരക്ഖകാ. ആദി-സദ്ദേന ഹത്ഥീനം യവസദായകാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. അസ്സാരോഹാ രഥികാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. രഥേ നിയുത്താ രഥികാ. രഥരക്ഖാ നാമ രഥസ്സ ആണിരക്ഖകാ. ധനും ഗണ്ഹന്തി, ഗണ്ഹാപേന്തി ചാതി ധനുഗ്ഗഹാ, ഇസ്സാസാ ധനുസിപ്പസ്സ സിക്ഖാപകാ ച. തേനാഹ ‘‘ധനുആചരിയാ ഇസ്സാസാ’’തി. ചേലേന ചേലപടാകായ യുദ്ധേ അകന്തി ഗച്ഛന്തീതി ചേലകാതി ആഹ ‘‘യേ യുദ്ധേ ജയധജം ഗഹേത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തീ’’തി. യഥാ തഥാ ഠിതേ സേനികേ ബ്യൂഹകരണവസേന തതോ ചലയന്തി ഉച്ചാലേന്തീതി ചലകാ. സകുണഗ്ഘിആദയോ വിയ മംസപിണ്ഡം പരസേനാസമൂഹം സാഹസികമഹായോധതായ ഛേത്വാ ഛേത്വാ ദയന്തി ഉപ്പതിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛന്തീതി പിണ്ഡദായകാ. ദുതിയവികപ്പേ പിണ്ഡേ ദയന്തി ജനസമ്മദ്ദേ ഉപ്പതന്താ വിയ ഗച്ഛന്തീതി പിണ്ഡദായകാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഉഗ്ഗതുഗ്ഗതാതി ഥാമജവപരക്കമാദിവസേന അതിവിയ ഉഗ്ഗതാ ഉഗ്ഗാതി അത്ഥോ. പക്ഖന്ദന്തീതി അത്തനോ വീരസൂരഭാവേന അസജ്ജമാനാ പരസേനം അനുപവിസന്തീതി അത്ഥോ. ഥാമജവബലപരക്കമാദിസമ്പത്തിയാ മഹാനാഗാ വിയ മഹാനാഗാ. ഏകന്തസൂരാതി ഏകാകിസൂരാ അത്തനോ സൂരഭാവേനേവ ഏകാകിനോ ഹുത്വാ യുജ്ഝനകാ. സജാലികാതി സവമ്മികാ. സരപരിത്താണചമ്മന്തി ചമ്മപരിസിബ്ബിതം ഖേടകം, ചമ്മമയം വാ ഫലകം. ഘരദാസയോധാതി അന്തോജാതയോധാ.

ആളാരം വുച്ചതി മഹാനസം, തത്ഥ നിയുത്താതി ആളാരികാ, ഭത്തകാരാ. പൂവികാതി പൂവസമ്പാദകാ, യേ പൂവമേവ നാനപ്പകാരതോ സമ്പാദേത്വാ വിക്കിണന്താ ജീവന്തി. കേസനഖലിഖനാദിവസേന മനുസ്സാനം അലങ്കാരവിധിം കപ്പേന്തി സംവിദഹന്തീതി കപ്പകാ. ന്ഹാപകാതി ചുണ്ണവിലേപനാദീഹി മലഹരണവണ്ണസമ്പാദനവിധിനാ ന്ഹാപേന്തീതി ന്ഹാപകാ. നവന്താദിവിധിനാ പവത്തോ ഗണനഗന്ഥോ അന്തരാ ഛിദ്ദാഭാവേന അച്ഛിദ്ദകോതി വുച്ചതി, തം ഗണനം ഉപനിസ്സായ ജീവന്താ അച്ഛിദ്ദകപാഠകാ. ഹത്ഥേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനം ഹത്ഥമുദ്ദാ ഹത്ഥ-സദ്ദോ ചേത്ഥ തദേകദേസേസു അങ്ഗുലീസു ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ന ഭുഞ്ജമാനോ സബ്ബം ഹത്ഥം മുഖേ പക്ഖിപിസ്സാമീ’’തിആദീസു വിയ, തസ്മാ അങ്ഗുലിസങ്കോചനാദിനാ ഗണനാ ഹത്ഥമുദ്ദായ ഗണനാ. ചിത്തകാരാദീനീതി. ആദി-സദ്ദേന ഭമകാരകോട്ടകലേഖക വിലീവകാരാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സന്ദിട്ഠികമേവാതി അസമ്പരായികതായ സാമം ദട്ഠബ്ബം, സയം അനുഭവിതബ്ബം അത്തപച്ചക്ഖം ദിട്ഠധമ്മികന്തി അത്ഥോ. സുഖിതന്തി സുഖപ്പത്തം. ഉപരീതി ദേവലോകേ. സോ ഹി മനുസ്സലോകതോ ഉപരിമോ. കമ്മസ്സ കതത്താ നിബ്ബത്തനതോ തസ്സ ഫലം തസ്സ അഗ്ഗിസിഖാ വിയ ഹോതി, തഞ്ച ഉദ്ധം ദേവലോകേതി ആഹ ‘‘ഉദ്ധം അഗ്ഗം അസ്സാ അത്ഥീതി ഉദ്ധഗ്ഗികാ’’തി. സഗ്ഗം അരഹതീതി അത്തനോ ഫലഭൂതം സഗ്ഗം അരഹതി, തത്ഥ സാ നിബ്ബത്തനാരഹോതി അത്ഥോ. സുഖവിപാകാതി ഇട്ഠവിപാകവിപച്ചനീകാ. സുട്ഠു അഗ്ഗേതി അതിവിയ ഉത്തമേ ഉളാരേ. ദക്ഖന്തി വഡ്ഢന്തി ഏതായാതി ദക്ഖിണാ, പരിച്ചാഗമയം പുഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘ദക്ഖിണം ദാന’’ന്തി.

മഗ്ഗോ സാമഞ്ഞം സമിതപാപസമണഭാവോതി കത്വാ. യസ്മാ അയം രാജാ പബ്ബജിതാനം ദാസകസ്സകാദീനം ലോകതോ അഭിവാദനാദിലാഭോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കോചി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഈദിസമത്ഥം ജാനന്തോ’’തി വീമംസന്തോ പൂരണാദികേ പുച്ഛിത്വാ തേസം കഥായ അനാരാധിതചിത്തോ ഭഗവന്തമ്പി തമത്ഥം പുച്ഛി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉപരി ആഗതം പന ദാസകസ്സകോപമം സന്ധായ പുച്ഛതീ’’തി.

കണ്ഹപക്ഖന്തി യഥാപുച്ഛിതേ അത്ഥേ ലബ്ഭമാനം ദിട്ഠിഗതൂപസഞ്ഹിതം സംകിലേസപക്ഖം. സുക്കപക്ഖന്തി തബ്ബിധുരം ഉപരിസുത്താഗതം വോദാനപക്ഖം. സമണകോലാഹലന്തി സമണകോതൂഹലം തംതംസമണവാദാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധം. സമണഭണ്ഡനന്തി തേനേവ വിരോധേന ‘‘ഏവംവാദീനം തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം അയം ദോസോ, ഏവംവാദീനം അയം ദോസോ’’തി ഏവം തംതംവാദസ്സ പരിഭാസനം. രഞ്ഞോ ഭാരം കരോന്തോ അത്തനോ ദേസനാകോസല്ലേനാതി അധിപ്പായോ.

൧൬൪. പണ്ഡിതപതിരൂപകാനന്തി ആമം വിയ പക്കാനം പണ്ഡിതാഭാസാനം.

പൂരണകസ്സപവാദവണ്ണനാ

൧൬൫. ഏകം ഇദാഹന്തി ഏകാഹം. ഇധ-സദ്ദോ ചേത്ഥ നിപാതമത്തം, ഏകാഹം സമയം തിച്ചേവ അത്ഥോ. സരിതബ്ബയുത്തന്തി അനുസ്സരണാനുച്ഛവികം.

൧൬൬. സഹത്ഥാ കരോന്തസ്സാതി സഹത്ഥേനേവ കരോന്തസ്സ. നിസ്സഗ്ഗിയഥാവരാദയോപി ഇധ സഹത്ഥകരണേനേവ സങ്ഗഹിതാ. ഹത്ഥാദീനീതി ഹത്ഥപാദകണ്ണനാസാദീനി. പചനം ദഹനം വിബാധനന്തി ആഹ ‘‘ദണ്ഡേന ഉപ്പീളേന്തസ്സാ’’തി. പപഞ്ചസൂദനിയം ‘‘തജ്ജേന്തസ്സ വാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, ഇധ പന തജ്ജനം പരിഭാസനം ദണ്ഡേനേവ സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘ദണ്ഡേന ഉപ്പീളേന്തസ്സ’’ ഇച്ചേവ വുത്തം. സോകം സയം കരോന്തസ്സാതി പരസ്സ സോകകാരണം സയം കരോന്തസ്സ, സോകം വാ ഉപ്പാദേന്തസ്സ. പരേഹീതി അത്തനോ വചനകരേഹി. സയമ്പി ഫന്ദതോതി പരസ്സ വിബാധനപയോഗേന സയമ്പി ഫന്ദതോ. ‘‘അതിപാതാപയതോ’’തി പദം സുദ്ധകത്തുഅത്ഥേ ഹേതുകത്തുഅത്ഥേ ച വത്തതീതി ആഹ ‘‘ഹനന്തസ്സാപി ഹനാപേന്തസ്സാപീ’’തി. കാരണവസേനാതി കാരാപനവസേന.

ഘരസ്സ ഭിത്തി അന്തോ ബഹി ച സന്ധിതാ ഹുത്വാ ഠിതാ ഘരസന്ധി. കിഞ്ചിപി അസേസേത്വാ നിരവസേസോ ലോപോ നില്ലോപോ. ഏകാഗാരേ നിയുത്തോ വിലോപോ ഏകാഗാരികോ. പരിതോ സബ്ബസോ പന്ഥേ ഹനനം പരിപന്ഥോ. പാപം ന കരീയതി പുബ്ബേ അസഞ്ഞതോ ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ, തസ്മാ നത്ഥി പാപം. യദി ഏവം കഥം സത്താ പാപേ പടിപജ്ജന്തീതി ആഹ ‘‘സത്താ പന പാപം കരോമാതി ഏവം സഞ്ഞിനോ ഹോന്തീ’’തി. ഏവം കിരസ്സ ഹോതി – ഇമേസഞ്ഹി സത്താനം ഹിംസാദികിരിയാ ന അത്താനം ഫുസതി തസ്സ നിച്ചതായ നിബ്ബികാരത്താ സരീരം പന അചേതനം കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമം, തസ്മിം വികോപിതേപി ന കിഞ്ചി പാപന്തി. ഖുരനേമിനാതി നിസിതഖുരമയനേമിനാ.

ഗങ്ഗായ ദക്ഖിണാ ദിസാ അപ്പതിരൂപദേസോ, ഉത്തരാ ദിസാ പതിരൂപദേസോതി അധിപ്പായേന‘‘ദക്ഖിണഞ്ച’’തിആദി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദക്ഖിണതീരേ മനുസ്സാ കക്ഖളാ’’തിആദി. മഹായാഗന്തി മഹാവിജിതയഞ്ഞസദിസം മഹായാഗം. ഉപോസഥകമ്മേന വാതി ഉപോസഥകമ്മേന ച. ദമ-സദ്ദോ ഹി ഇന്ദ്രിയസംവരസ്സ ഉപോസഥസീലസ്സ ച വാചകോ ഇധാധിപ്പേതോ. കേചി പന ‘‘ഉപോസഥകമ്മേനാതി ഇദം ഇന്ദ്രിയദമനസ്സ വിസേസനം, തസ്മാ ‘ഉപോസഥകമ്മഭൂതേന ഇന്ദ്രിയദമനേനാ’’തി അത്ഥം വദന്തി. സീലസംയമേനാതി കായികവാചസികസംവരേന. സച്ചവജ്ജേനാതി സച്ചവാചായ, തസ്സാ വിസും വചനം ലോകേ ഗരുതരപുഞ്ഞസമ്മതഭാവതോ. യഥാ ഹി പാപധമ്മേസു മുസാവാദോ ഗരു, ഏവം പുഞ്ഞധമ്മേസു സച്ചവാചാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഏകം ധമ്മം അതീതസ്സാ’’തിആദി. പവത്തീതി യോ ‘‘കരോതീ’’തി വുച്ചതി, തസ്സ സന്താനേ ഫലുപ്പത്തിപച്ചയഭാവേന ഉപ്പത്തി. സബ്ബഥാതി ‘‘കരോതോ’’തിആദിനാ വുത്തേന സബ്ബപ്പകാരേന. കിരിയമേവ പടിക്ഖിപതി, ന രഞ്ഞാ പുട്ഠം സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം ബ്യാകരോതീതി അധിപ്പായോ. ഇദം അവധാരണം വിപാകപടിക്ഖേപനിവത്തനത്ഥം. യോ ഹി കമ്മം പടിക്ഖിപതി, തേന അത്ഥതോ വിപാകോപി പടിക്ഖിത്തോ ഏവ നാമ ഹോതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘കമ്മം പടിബാഹന്തേനാപീ’’തിആദി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൭൦-൧൭൨).

പടിരാജൂഹി അനഭിഭവനീയഭാവേന വിസേസതോ ജിതന്തി വിജിതം, ആണാപവത്തിദേസോ. ‘‘മാ മയ്ഹം വിജിതേ വസഥാ’’തി അപസാദനാ പബ്ബജിതസ്സ വിഹേഠനാ പബ്ബാജനാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അപസാദേതബ്ബന്തി വിഹേഠേതബ്ബ’’ന്തി. ഉഗ്ഗണ്ഹനം തേന വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ‘‘ഏവമേത’’ന്തി ഉപധാരണം സല്ലക്ഖണം, നികുജ്ജനം തസ്സ അദ്ധനിയഭാവാപാദനവസേന ചിത്തേന സന്ധാരണം. തദുഭയം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനികുജ്ജന്തോ’’തി. തേനാഹ ‘‘സാരവസേന അഗ്ഗണ്ഹന്തോ’’തിആദി.

മക്ഖലിഗോസാലവാദവണ്ണനാ

൧൬൮. ഉഭയേനാതി ഹേതുപച്ചയപടിസേധനവചനേന. സംകിലേസപച്ചയന്തി സംകിലിസ്സനസ്സ മലീനഭാവസ്സ കാരണം. വിസുദ്ധിപച്ചയന്തി സങ്കികിലേസതോ വിസുദ്ധിയാ വോദാനസ്സ കാരണം. അത്തകാരോതി തേന തേന സത്തേന അത്തനാ കാതബ്ബകമ്മം അത്തനാ നിപ്ഫാദേതബ്ബപയോഗോ. പരകാരന്തി പരസ്സ വാഹസാ ഇജ്ഝനകപയോജനം. തേനാഹ ‘‘യേനാ’’തിആദി. മഹാസത്തന്തി അന്തിമഭവികം മഹാബോധിസത്തം, പച്ചേകബോധിസത്തസ്സപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. മനുസ്സസോഭഗ്യതന്തി മനുസ്സേസു സുഭഗഭാവം. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന. കമ്മവാദസ്സ കിരിയവാദസ്സ പടിക്ഖിപനേന ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖവേ കമ്മം കണ്ഹം കണ്ഹവിപാക’’ന്തിആദി (അ. നി. ൪.൨൩൨) നയപ്പവത്തേ ജിനചക്കേ പഹാരം ദേതി നാമ. നത്ഥി പുരിസകാരേതി യഥാവുത്തഅത്തകാരപരകാരാഭാവതോ ഏവ സത്താനം പച്ചത്തപുരിസകാരോ നാമ കോചി നത്ഥീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘യേനാ’’തിആദി. നത്ഥി ബലന്തി സത്താനം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികനിബ്ബാനസമ്പത്തിആവഹം ബലം നാമ കിഞ്ചി നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘യമ്ഹീ’’തിആദി. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം, സംകിലേസികമ്പി ചായം ബലം പടിക്ഖിപതേവ. യദി വീരിയാദീനി പുരിസകാരവേവചനാനി, കസ്മാ വിസും ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘ഇദം നോ വീരിയേനാ’’തിആദി. സദ്ദത്ഥതോ പന തസ്സാ തസ്സാ കിരിയായ ഉസ്സന്നട്ഠേന ബലം. സൂരവീരഭാവാവഹട്ഠേന വീരിയം. തദേവ ദള്ഹഭാവതോ, പോരിസധുരം വഹന്തേന പവത്തേതബ്ബതോ ച പുരിസഥാമോ. പരം പരം ഠാനം അക്കമനപ്പവത്തിയാ പുരിസപരക്കമോതി വുത്തോതി വേദിതബ്ബം.

സത്തയോഗതോ രൂപാദീസു സത്തവിസത്തതായ സത്താ. പാണനതോ അസ്സസനപസ്സസനവസേന പവത്തിയാ പാണാ. തേ പന സോ ഏകിന്ദ്രിയാദിവസേന വിഭജിത്വാ വദതീതി ആഹ ‘‘ഏകിന്ദ്രിയോ’’തിആദി. അണ്ഡകോസാദീസു ഭവനതോ ‘‘ഭൂതാ’’തി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘അണ്ഡകോസ…പേ… വദതീ’’തി. ജീവനതോ പാണം ധാരേന്താ വിയ വഡ്ഢനതോ ജീവാ. തേനാഹ ‘‘സാലിയവാ’’തിആദി. നത്ഥി ഏതേസം സംകിലേസവിസുദ്ധീസു വസോതി അവസാ. നത്ഥി നേസം ബലം വീരിയം ചാതി അബലാ അവീരിയാ. നിയതാതി അച്ഛേജ്ജസുത്താവുതാഭേജ്ജമണിനോ വിയ നിയതപ്പവത്തിതായ ഗതിജാതിബന്ധാപവഗ്ഗവസേന നിയാമോ. തത്ഥ തത്ഥ ഗമനന്തി ഛന്നം അഭിജാതീനം താസു താസു ഗതീസു ഉപഗമനം സമവായേന സമാഗമോ. സഭാവോയേവാതി യഥാ കണ്ടകസ്സ തിഖിണതാ, കപിത്ഥഫലാനം പരിമണ്ഡലതാ, മിഗപക്ഖീനം വിചിത്താകാരതാ, ഏവം സബ്ബസ്സാപി ലോകസ്സ ഹേതുപച്ചയേന വിനാ തഥാ തഥാ പരിണാമോ അയം സഭാവോ ഏവ അകിത്തിമോയേവ. തേനാഹ ‘‘യേന ഹീ’’തിആദി. ഛളാഭിജാതിയോ പരതോ വിത്ഥാരീയന്തി. ‘‘സുഖഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തീ’’തി വദന്തോ അദുക്ഖമസുഖഭൂമിം സബ്ബേന സബ്ബം ന ജാനാതീതി ഉല്ലിങ്ഗന്തോ ‘‘അഞ്ഞാ അദുക്ഖമസുഖഭൂമി നത്ഥീതി ദസ്സേതീ’’തി ആഹ.

പമുഖയോനീനന്തി മനുസ്സതിരച്ഛാനാദീസു ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദിസീഹബ്യഗ്ഘാദിവസേന പധാനയോനീനം. സട്ഠിസതാനീതി ഛസഹസ്സാനി. ‘‘പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനീ’’തി പദസ്സ അത്ഥദസ്സനം ‘‘പഞ്ചകമ്മസതാനി ചാ’’തി. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ ‘‘കേവലം തക്കമത്തകേന നിരത്ഥകം ദിട്ഠിം ദീപേതീ’’തി ഇമമേവത്ഥം അതിദിസതി. ഏത്ഥ ച ‘‘തക്കമത്തകേനാ’’തി ഇമിനാ യസ്മാ തക്കികാ നിരങ്കുസതായ പരികപ്പനസ്സ യം കിഞ്ചി അത്തനോ പരികപ്പിതം സാരതോ മഞ്ഞമാനാ തഥേവ അഭിനിവിസ്സ തക്കദിട്ഠിഗാഹം ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ ന തേസം ദിട്ഠിവത്ഥുസ്മിം വിഞ്ഞൂഹി വിചാരണാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേതി. കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. തേ ഹി ‘‘പഞ്ച കമ്മാനീതി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായാ ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ‘പഞ്ച കമ്മാനീ’തി പഞ്ഞാപേന്തീ’’തി വദന്തി. കമ്മന്തി ലദ്ധീതി ഓളാരികഭാവതോ പരിപുണ്ണകമ്മന്തി ലദ്ധി. മനോകമ്മം അനോളാരികത്താ ഉപഡ്ഢകമ്മന്തി ലദ്ധീതി യോജനാ. ദ്വട്ഠിപടിപദാതി ‘‘ദ്വാസട്ഠി പടിപദാ’’തി വത്തബ്ബേ സഭാവനിരുത്തിം അജാനന്തോ ‘‘ദ്വട്ഠിപടിപദാ’’തി വദതി. ഏകസ്മിം കപ്പേതി ഏകസ്മിം മഹാകപ്പേ, തത്ഥാപി ച വിവട്ടട്ഠായീസഞ്ഞിതേ ഏകസ്മിം അസങ്ഖ്യേയ്യേകപ്പേ.

ഉരബ്ഭേ ഹനന്തീതി ഓരബ്ഭികാ. ഏവം സൂകരികാദയോ വേദിതബ്ബാ. ലുദ്ദാതി അഞ്ഞേപി യേ കേചി മാഗവികനേസാദാ. തേ പാപകമ്മപസുതതായ ‘‘കണ്ഹാഭിജാതീതി വദതി. ഭിക്ഖൂ’’തി ബുദ്ധസാസനേ ഭിക്ഖൂ. തേ കിര ‘‘സഛന്ദരാഗാ പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി അധിപ്പായേന ‘‘ചതൂസു പച്ചയേസു കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദന്തീ’’തി വദതി. കസ്മാതി ചേ? യസ്മാ ‘‘തേ പണീതപണീതേ പച്ചയേ പടിസേവന്തീ’’തി തസ്സ മിച്ഛാഗാഹോ, തസ്മാ ഞായലദ്ധേപി പച്ചയേ ഭുഞ്ജമാനാ ആജീവകസമയസ്സ വിലോമഗാഹിതായ പച്ചയേസു കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദന്തി നാമാതി വദതീതി അപരേ. ഏകേ പബ്ബജിതാ, യേ സവിസേസം അത്തകിലമഥാനുയോഗം അനുയുത്താ. തഥാ ഹി തേ കണ്ടകേ വത്തന്താ വിയ ഹോന്തീതി ‘‘കണ്ടകവുത്തികാ’’തി വുത്താ. ഠത്വാ ഭുഞ്ജനനഹാനപടിക്ഖേപാദിവതസമായോഗേന പണ്ഡരതരാ. ‘‘അചേലകസാവകാ’’തി ആജീവകസാവകേ വദതി. തേ കിര ആജീവകലദ്ധിയാ വിസുദ്ധചിത്തതായ നിഗണ്ഠേഹിപി പണ്ഡരതരാ. നന്ദാദയോ ഹി തഥാരൂപം ആജീവകപടിപത്തിം ഉക്കംസം പാപേത്വാ ഠിതാ. തസ്മാ നിഗണ്ഠേഹി ആജീവകസാവകേഹി ച പണ്ഡരതരാ പരമസുക്കാഭിജാതീതി അയം തസ്സ ലദ്ധി.

പുരിസഭൂമിയോതി പധാനപുഗ്ഗലേന നിദ്ദേസോ. ഇത്ഥീനമ്പി താ ഭൂമിയോ ഇച്ഛന്തേവ. ‘‘ഭിക്ഖു ച പന്നകോ’’തിആദി തേസം പാളിയേവ. തത്ഥ പന്നകോതി ഭിക്ഖായ വിചരണകോ, തേസം വാ പടിപത്തിയാ പടിപന്നകോ. ജിനോതി ജിണ്ണോ ജരാവസേന ഹീനധാതുകോ, അത്തനോ വാ പടിപത്തിയാ പടിപക്ഖം ജിനിത്വാ ഠിതോ. സോ കിര തഥാഭൂതോ ധമ്മമ്പി കസ്സചി ന കഥേസി. തേനാഹ ‘‘ന കിഞ്ചി ആഹാ’’തി. ഓട്ഠവദനാദിവിപ്പകാരേ കതേപി ഖമനവസേന ന കിഞ്ചി വദതീതിപി വദന്തി. അലാഭിന്തി ‘‘സോ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൩൯൪) നയേന വുത്തഅലാഭഹേതുസമായോഗേന അലാഭിം, തതോയേവ ജിഘച്ഛാദുബ്ബലപരേതതായ സയനപരായനം ‘‘സമണം പന്നഭൂമീ’’തി വദതി.

ആജീവവുത്തിസതാനീതി സത്താനം ആജീവഭൂതാനി ജീവികാവുത്തിസതാനി. പസുഗ്ഗഹണേന ഏളകജാതി ഗഹിതാ, മിഗഗ്ഗഹണേന രുരുഗവയാദിസബ്ബമിഗജാതി. ബഹൂ ദേവാതി ചാതുമഹാരാജികാദിബ്രഹ്മകായികാദിവസേന, തേസം അന്തരഭേദവസേന ബഹൂ ദേവാ. തത്ഥ ചാതുമഹാരാജികാനം ഏകച്ചഭേദോ മഹാസമയസുത്തവസേന (ദീ. നി. ൨.൩൩൧) ദീപേതബ്ബോ. മനുസ്സാപി അനന്താതി ദീപദേസകുലവംസാജീവാദിവിഭാഗവസേന മനുസ്സാപി അനന്തഭേദാ. പിസാചാ ഏവ പേസാചാ. തേ അപരപേതാദയോ മഹന്തമഹന്താ. ഛദ്ദന്തദഹമന്ദാകിനിയോ കുവാളിയമുചലിന്ദനാമേന വദതി.

പവുടാതി പബ്ബഗണ്ഠികാ. പണ്ഡിതോപി …പേ… ഉദ്ധം ന ഗച്ഛതി, കസ്മാ? സത്താനം സംസരണകാലസ്സ നിയതഭാവതോ. അപരിപക്കം സംസരണനിമിത്തം സീലാദിനാ പരിപാചേതി നാമ സീഘംയേവ വിസുദ്ധിപ്പത്തിയാ. പരിപക്കം കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ പത്വാ പത്വാ കാലേന പരിപക്കഭാവാനാപാദനേന ബ്യന്തിം കരോതി നാമ.

സുത്തഗുളേതി സുത്തവട്ടിയം. ‘‘നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതീ’’തി ഉപമായ സത്താനം സംസാരോ അനുക്കമേന ഖീയതേവ, ന തസ്സ വഡ്ഢതീതി ദസ്സേതി പരിച്ഛിന്നരൂപത്താ.

അജിതകേസകമ്ബലവാദവണ്ണനാ

൧൭൧. ദിന്നന്തി ദേയ്യധമ്മസീസേന ദാനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദിന്നസ്സ ഫലാഭാവം വദതീ’’തി, ദിന്നം പന അന്നാദിവത്ഥും കഥം പടിക്ഖിപതി. ഏസേവ നയോ യിട്ഠം ഹുതന്തി ഏത്ഥാപി. മഹായാഗോതി സബ്ബസാധാരണം മഹാദാനം. പാഹുനകസക്കാരോതി പാഹുനഭാവേന കാതബ്ബസക്കാരോ. ഫലന്തി ആനിസംസഫലം, നിസ്സന്ദഫലഞ്ച. വിപാകോതി സദിസഫലം. പരലോകേ ഠിതസ്സ അയം ലോകോ നത്ഥീതി പരലോകേ ഠിതസ്സ കമ്മുനാ ലദ്ധബ്ബോ അയം ലോകോ ന ഹോതി. ഇധലോകേ ഠിതസ്സാപി പരലോകോ നത്ഥീതി ഇധലോകേ ഠിതസ്സ കമ്മുനാ ലദ്ധബ്ബോ പരലോകോ ന ഹോതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘സബ്ബേ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി. ഇമേ സത്താ യത്ഥ യത്ഥ ഭവേ, യോനിആദീസു ച ഠിതാ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തി നിരുദയവിനാസവസേന വിനസ്സന്തി. ഫലാഭാവവസേനാതി മാതാപിതൂസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം ഫലസ്സ അഭാവവസേന ‘‘നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ’’തി വദതി, ന മാതാപിതൂനം, നാപി തേസു ഇദാനി കയിരമാനസക്കാരാസക്കാരാനം അഭാവവസേന തേസം ലോകപച്ചക്ഖത്താ. പുബ്ബുളകസ്സ വിയ ഇമേസം സത്താനം ഉപ്പാദോ നാമ കേവലോ, ന ചവിത്വാ ആഗമനപുബ്ബകോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ചവിത്വാ ഉപപജ്ജനകസത്താ നാമ നത്ഥീതി വദതീ’’തി. സമണേന നാമ യാഥാവതോ ജാനന്തേന കസ്സചി കിഞ്ചി അകഥേത്വാ സഞ്ഞതേന ഭവിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ ആഹോപുരിസികാ നാമ സിയാ. കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതി? തഥാ ച അത്തനോ സമ്പാദനസ്സ കസ്സചി അവസ്സയോ ഏവ ന സിയാ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജനതോതി ആഹ ‘‘യേ ഇമഞ്ച…പേ… പവേദേന്തീ’’തി.

ചതൂസു മഹാഭൂതേസു നിയുത്തോതി ചാതുമഹാഭൂതികോ. യഥാ പന മത്തികായ നിബ്ബത്തം ഭാജനം മത്തികാമയം, ഏവം അയം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി നിബ്ബത്തോതി ആഹ ‘‘ചതുമഹാഭൂതമയോ’’തി. അജ്ഝത്തികപഥവീധാതൂതി സത്തസന്താനഗതാ പഥവീധാതു. ബാഹിരപഥവീധാതുന്തി ബഹിദ്ധാ മഹാപഥവിം. ഉപഗച്ഛതീതി ബാഹിരപഥവികായതോ തദേകദേസഭൂതാ പഥവീ ആഗന്ത്വാ അജ്ഝത്തികഭാവപ്പത്തിയാ സത്തഭാവേന സണ്ഠിതാ ഇദാനി ഘടാദിഗതപഥവീ വിയ തമേവ ബാഹിരപഥവികായം ഉപേതി ഉപഗച്ഛതി സബ്ബസോ തേന നിബ്ബിസേസതം ഏകീഭാവമേവ ഗച്ഛതി. ആപാദീസുപി ഏസേവ നയോതി ഏത്ഥ പജ്ജുന്നേന മഹാസമുദ്ദതോ ഗഹിതആപോ വിയ വസ്സോദകഭാവേന പുനപി മഹാസമുദ്ദമേവ, സൂരിയരസ്മിതോ ഗഹിതം ഇന്ദഗ്ഗിസങ്ഖാതതേജോ വിയ പുന സൂരിയരസ്മിം, മഹാവായുഖന്ധതോ നിഗ്ഗതമഹാവാതോ വിയ തമേവ വായുഖന്ധം ഉപേതി ഉപഗച്ഛതീതി ദിട്ഠിഗതികസ്സ അധിപ്പായോ. മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി ആകാസം പക്ഖന്ദന്തി തേസം വിസയാഭാവാതി വദന്തി. വിസയിഗഹണേന ഹി വിസയാപി ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തീതി. ഗുണാഗുണപദാനീതി ഗുണദോസകോട്ഠാസാ. സരീരമേവ പദാനീതി അധിപ്പേതം സരീരേന തംതംകിരിയായ പജ്ജിതബ്ബതോ. ദബ്ബന്തി മുയ്ഹന്തീതി ദത്തൂ, മൂള്ഹപുഗ്ഗലാ. തേഹി ദത്തൂഹി ബാലമനുസ്സേഹി. ‘‘പരലോകോ അത്ഥീ’’തി മതി യേസം, തേ അത്ഥികാ, തേസം വാദോതി അത്ഥികവാദോ, തം അത്ഥികവാദം.

കമ്മം പടിബാഹതി അകിരിയവാദിഭാവതോ. വിപാകം പടിബാഹതി സബ്ബേന സബ്ബം ആയതിം ഉപപത്തിയാ പടിക്ഖിപനതോ. ഉഭയം പടിബാഹതി സബ്ബസോ ഹേതുപടിബാഹനേനേവ ഫലസ്സപി പടിക്ഖിത്തത്താ. ഉഭയന്തി ഹി കമ്മം വിപാകഞ്ചാതി ഉഭയം. സോ ഹി ‘‘അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി, വിസുജ്ഝന്തി ചാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮; മ. നി. ൨.൧൦൦, ൨൨൭; സം. നി. ൩.൨൧൨) വദന്തോ കമ്മസ്സ വിയ വിപാകസ്സാപി സംകിലേസവിസുദ്ധീനം പച്ചയത്താഭാവവചനതോ തദുഭയം പടിബാഹതി നാമ. വിപാകോ പടിബാഹിതോ ഹോതി അസതി കമ്മേ വിപാകാഭാവതോ. കമ്മം പടിബാഹിതം ഹോതി അസതി വിപാകേ കമ്മസ്സ നിരത്ഥകഭാവാപത്തിതോ. അത്ഥതോതി സരൂപേന. ഉഭയപ്പടിബാഹകാതി വിസും വിസും തംതംദിട്ഠിദീപകഭാവേന പാളിയം ആഗതാപി പച്ചേകം തിവിധദിട്ഠികാ ഏവ ഉഭയപടിബാഹകത്താ. ഉഭയപ്പടിബാഹകാതി ഹി ഹേതുവചനം. ‘‘അഹേതുകവാദാ ചേവാ’’തിആദി പടിഞ്ഞാവചനം. യോ ഹി വിപാകപടിബാഹനേന നത്ഥികദിട്ഠികോ ഉച്ഛേദവാദീ, സോ അത്ഥതോ കമ്മപടിബാഹനേന അകിരിയദിട്ഠികോ, ഉഭയപടിബാഹനേന അഹേതുകദിട്ഠികോ ച ഹോതി. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

സജ്ഝായന്തീതി തം ദിട്ഠിദീപകം ഗന്ഥം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പഠന്തി. വീമംസന്തീതി തസ്സ അത്ഥം വിചാരേന്തി. ‘‘തേസ’’ന്തിആദി വീമംസനാകാരദസ്സനം. തസ്മിം ആരമ്മണേതി യഥാപരികപ്പിതകമ്മഫലാഭാവാദികേ ‘‘കരോതോ ന കരീയതി പാപ’’ന്തി ആദിനയപ്പവത്തായ ലദ്ധിയാ ആരമ്മണേ. മിച്ഛാസതി സന്തിട്ഠതീതി ‘‘കരോതോ ന കരീയതി പാപ’’ന്തിആദിവസേന അനുസ്സവൂപലദ്ധേ അത്ഥേ തദാകാരപരിവിതക്കനേഹി സവിഗ്ഗഹേ വിയ സരൂപതോ ചിത്തസ്സ പച്ചുപട്ഠിതേ ചിരകാലപരിചയേന ഏവമേതന്തി നിജ്ഝാനക്ഖമഭാവൂപഗമനേന നിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ തഥാഗഹിതേ പുനപ്പുനം തഥേവ ആസേവന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ മിച്ഛാവിതക്കേന സമാദിയമാനാ മിച്ഛാവായാമൂപത്ഥമ്ഭിതാ അതംസഭാവം ‘‘തംസഭാവ’’ന്തി ഗണ്ഹന്തീ മിച്ഛാസതീതി ലദ്ധനാമാ തംലദ്ധിസഹഗതാ തണ്ഹാ സന്തിട്ഠതി. ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതീതി യഥാസകം വിതക്കാദിപച്ചയലാഭേന തസ്മിം ആരമ്മണേ അവട്ഠിതതായ അനേകഗ്ഗതം പഹായ ഏകഗ്ഗം അപ്പിതം വിയ ഹോതി. ചിത്തസീസേന മിച്ഛാസമാധി ഏവ വുത്തോ. സോപി ഹി പച്ചയവിസേസേഹി ലദ്ധഭാവനാബലോ ഈദിസേ ഠാനേ സമാധാനപതിരൂപകിച്ചകരോയേവ, വാളവിജ്ഝനാദീസു വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. ജവനാനി ജവന്തീതി അനേകക്ഖത്തും തേനാകാരേന പുബ്ബഭാഗിയേസു ജവനവാരേസു പവത്തേസു സബ്ബപച്ഛിമേ ജവനവാരേ സത്ത ജവനാനി ജവന്തി. പഠമേ ജവനേ സതേകിച്ഛാ ഹോന്തി. തഥാ ദുതിയാദീസൂതി ധമ്മസഭാവദസ്സനമത്തമേതം, ന പന തസ്മിം ഖണേ തേസം തികിച്ഛാ കേനചി സക്കാ കാതും.

തത്ഥാതി തേസു തീസു മിച്ഛാദസ്സനേസു. കോചി ഏകം ദസ്സനം ഓക്കമതീതി യസ്സ ഏകസ്മിംയേവ അഭിനിവേസോ ആസേവനാ ച പവത്താ, സോ ഏകമേവ ദസ്സനം ഓക്കമതി. യസ്സ പന ദ്വീസു തീസുപി വാ അഭിനിവേസോ ആസേവനാ ച പവത്താ, സോ ദ്വേ തീണിപി ഓക്കമതി, ഏതേന യാ പുബ്ബേ ഉഭയപടിബാഹകതാമുഖേന ദീപിതാ അത്ഥസിദ്ധാ സബ്ബദിട്ഠികതാ, സാ പുബ്ബഭാഗിയാ. യാ പന മിച്ഛത്തനിയാമോക്കന്തിഭൂതാ, സാ യഥാസകം പച്ചയസമുദാഗമസിദ്ധിതോ ഭിന്നാരമ്മണാനം വിയ വിസേസാധിഗമാനം ഏകജ്ഝം അനുപ്പത്തിയാ അസങ്കിണ്ണാ ഏവാതി ദസ്സേതി. ‘‘ഏകസ്മിം ഓക്കന്തേപീ’’തിആദിനാ തിസ്സന്നമ്പി ദിട്ഠീനം സമാനബലതം സമാനഫലതഞ്ച ദസ്സേതി. തസ്മാ തിസ്സോപി ചേതാ ഏകസ്സ ഉപ്പന്നാ അബ്ബോകിണ്ണാ ഏവ, ഏകായ വിപാകേ ദിന്നേ ഇതരാ അനുബലപ്പദായികായോ ഹോന്തി. ‘‘വട്ടഖാണു നാമേസാ’’തി ഇദം വചനം നേയ്യത്ഥം, ന നീതത്ഥം. തഥാ ഹി പപഞ്ചസൂദനിയം ‘‘കിം പനേസ ഏകസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ നിയതോ ഹോതി, ഉദാഹു അഞ്ഞസ്മിം പീതി? ഏകസ്മിംയേവ നിയതോ, ആസേവനവസേന പന ഭവന്തരേപി തം തം ദിട്ഠിം രോചേതി യേവാ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൨൯) വുത്തം. അകുസലഞ്ഹി നാമേതം അബലം ദുബ്ബലം, ന കുസലം വിയ സബലം മഹാബലം. തസ്മാ ‘‘ഏകസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ നിയതോ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ സമ്മത്തനിയാമോ വിയ മിച്ഛത്തനിയാമോപി അച്ചന്തികോ സിയാ, ന ച അച്ചന്തികോ. യദി ഏവം വട്ടഖാണുജോതനാ കഥന്തി ആഹ ‘‘ആസേവനവസേന പനാ’’തിആദി. തസ്മാ യഥാ ‘‘സകിം നിമുഗ്ഗോപി നിമുഗ്ഗോ ഏവ ബാലോ’’തി വുത്തം, ഏവം വട്ടഖാണുജോതനാ. യാദിസേ ഹി പച്ചയേ പടിച്ച അയം തം തം ദസ്സനം ഓക്കന്തോ പുന കദാചി തപ്പടിപക്ഖേ പച്ചയേ പടിച്ച തതോ സീസുക്ഖിപനമസ്സ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം, തസ്മാ ‘‘യേഭുയ്യേന ഹി ഏവരൂപസ്സ ഭവതോ വുട്ഠാനം നാമ നത്ഥീ’’തി വുത്തം.

തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം സംസാരഖാണുഭാവസ്സപി പച്ചയോ അപണ്ണകജാതോ, തസ്മാ. ഭൂതികാമോതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥാനം വസേന അത്തനോ ഗുണേഹി വഡ്ഢികാമോ.

പകുധകച്ചായനവാദവണ്ണനാ

൧൭൪. അകതാതി സമേന വിസമേന വാ കേനചി ഹേതുനാ ന കതാ ന വിഹിതാ. കതവിധോ കരണവിധി നത്ഥി ഏതേസന്തി അകതവിധാനാ. പദദ്വയേനാപി ലോകേ കേനചി ഹേതുപച്ചയേന നേസം അനിബ്ബത്തനഭാവം ദസ്സേതി. ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാതി കസ്സചി ഇദ്ധിമതോ ചേതോവസിപ്പത്തസ്സ ദേവസ്സ, ഇസ്സരാദിനോ വാ ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാ. അനിമ്മാപിതാ കസ്സചി അനിമ്മാപിതാ. വുത്തത്ഥമേവാതി ബ്രഹ്മജാലവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦) വുത്തത്ഥമേവ. വഞ്ഝാതി വഞ്ഝപസുവഞ്ഝതാലാദയോ വിയ അഫലാ, കസ്സചി അജനകാതി അത്ഥോ, ഏതേന പഥവികായാദീനം രൂപാദിജനകഭാവം പടിക്ഖിപതി. രൂപസദ്ദാദയോ ഹി പഥവികായാദീഹി അപ്പടിബദ്ധവുത്തികാതി തസ്സ ലദ്ധി. പബ്ബതകൂടം വിയ ഠിതാതി കൂടട്ഠാ, യഥാ പബ്ബതകൂടം കേനചി അനിബ്ബത്തിതം, കസ്സചി ച അനിബ്ബത്തകം, ഏവമേതേ പീതി അധിപ്പായോ. യമിദം ‘‘ബീജതോ അങ്കുരാദി ജായതീ’’തി വുച്ചതി, തം വിജ്ജമാനമേവ തതോ നിക്ഖമതി, ന അവിജ്ജമാനം, അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞതോപി അഞ്ഞസ്സ ഉപലദ്ധി സിയാതി അധിപ്പായോ. ഠിതത്താതി നിബ്ബികാരാഭാവേന ഠിതത്താ. ന ചലന്തീതി വികാരം നാപജ്ജന്തി. വികാരാഭാവതോ ഹി തേസം സത്തന്നം കായാനം ഏസികട്ഠായിട്ഠിതതാ. അനിഞ്ജനഞ്ച അത്തനോ പകതിയാ അവട്ഠാനമേവ. തേനാഹ ‘‘ന വിപരിണമന്തീ’’തി. അവിപരിണാമധമ്മത്താ ഏവ ഹി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന ബ്യാബാധേന്തി. സതി ഹി വികാരം ആപാദേതബ്ബതായ ബ്യാബാധകതാപി സിയാ, തഥാ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബതായ അനുഗ്ഗാഹകതാതി തദഭാവം ദസ്സേതും പാളിയം നാലന്തിആദി വുത്തം. പഥവീ ഏവ കായേകദേസത്താ പഥവികായോ. ജീവസത്തമാനം കായാനം നിച്ചതായ നിബ്ബികാരഭാവതോ ന ഹന്തബ്ബതാ, ന ഘാതേതബ്ബതാ ചാതി നേവ കോചി ഹന്താ വാ ഘാതേതാ വാ, തേനേവാഹ ‘‘സത്തന്നം ത്വേവ കായാന’’ന്തിആദി. യദി കോചി ഹന്താ നത്ഥി, കഥം സത്ഥപ്പഹാരോതി ആഹ ‘‘യഥാ മുഗ്ഗരാസി ആദീസൂ’’തിആദി. കേവലം സഞ്ഞാമത്തമേവ ഹോതി. ഹനനഘാതനാദി പന പരമത്ഥതോ നത്ഥേവ കായാനം അവികോപനീയഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

നിഗണ്ഠനാടപുത്തവാദവണ്ണനാ

൧൭൭. ചത്താരോ യാമാ ഭാഗാ ചതുയാമാ, ചതുയാമാ ഏവ ചാതുയാമാ, ഭാഗത്ഥോ ഹി ഇധ യാമ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘രത്തിയാ പഠമോ യാമോ’’തി. സോ പനേത്ഥ ഭാഗോ സംവരലക്ഖണോതി ആഹ ‘‘ചാതുയാമസംവുതോതി ചതുകോട്ഠാസേന സംവരേന സംവുതോ’’തി. പടിക്ഖിത്തസബ്ബസീതോദകോതി പടിക്ഖിത്തസബ്ബസീതോദകപരിഭോഗോ. സബ്ബേന പാപവാരണേന യുത്തോതി സബ്ബപ്പകാരേന സംവരലക്ഖണേന സമന്നാഗതോ. ധുതപാപോതി സബ്ബേന നിജ്ജരലക്ഖണേന പാപവാരണേന വിധുതപാപോ. ഫുട്ഠോതി അട്ഠന്നമ്പി കമ്മാനം ഖേപനേന മോക്ഖപ്പത്തിയാ കമ്മക്ഖയലക്ഖണേന സബ്ബേന പാപവാരണേന ഫുട്ഠോ തം പത്വാ ഠിതോ. കോടിപ്പത്തചിത്തോതി മോക്ഖാധിഗമേനേവ ഉത്തമമരിയാദപ്പത്തചിത്തോ. യതത്തോതി കായാദീസു ഇന്ദ്രിയേസു സംയമേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ സംയതചിത്തോ. സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോതി നിസ്സേസതോ സുട്ഠു പതിട്ഠിതചിത്തോ. സാസനാനുലോമം നാമ പാപവാരണേന യുത്തതാ. തേനാഹ ‘‘ധുതപാപോ’’തിആദി. അസുദ്ധലദ്ധിതായാതി ‘‘അത്ഥി ജീവോ, സോ ച സിയാ നിച്ചോ, സിയാ അനിച്ചോ’’തി ഏവമാദിഅസുദ്ധലദ്ധിതായ. സബ്ബാതി കമ്മപകതിവിഭാഗാദിവിസയാ സബ്ബാ നിജ്ഝാനക്ഖന്തിയോ. ദിട്ഠിയേ വാതി മിച്ഛാദിട്ഠിയോ ഏവ ജാതാ.

സഞ്ചയബേലട്ഠപുത്തവാദവണ്ണനാ

൧൭൯-൧൮൧. അമരാവിക്ഖേപേ വുത്തനയോ ഏവാതി ബ്രഹ്മജാലേ അമരാവിക്ഖേപവാദസംവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൬൧-൬൩) വുത്തനയോ ഏവ വിക്ഖേപബ്യാകരണഭാവതോ, തഥേവ ചേത്ഥ വിക്ഖേപവാദസ്സ ആഗതത്താ.

പഠമസന്ദിട്ഠികസാമഞ്ഞഫലവണ്ണനാ

൧൮൩. യഥാ തേ രുച്ചേയ്യാതി ഇദാനി മയാ പുച്ഛിയമാനോ അത്ഥോ യഥാ തവ ചിത്തേ രോചേയ്യ. ഘരദാസിയാ കുച്ഛിസ്മിം ജാതോ അന്തോജാതോ. ധനേന കീതോ ധനക്കീതോ. ബന്ധഗ്ഗാഹഗഹിതോ കരമരാനീതോ. സാമന്തി സയമേവ. ദാസബ്യന്തി ദാസഭാവം. കോചി ദാസോപി സമാനോ അലസോ കമ്മം അകരോന്തോ ‘‘കമ്മകാരോ’’തി ന വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘അനലസോ കമ്മകരണസീലോയേവാ’’തി. പഠമമേവാതി ആസന്നതരട്ഠാനൂപസങ്കമനതോ പഗേവ പുരേതരമേവ. പച്ഛാതി സാമികസ്സ നിപജ്ജായ പച്ഛാ. സയനതോ അവുട്ഠിതേതി രത്തിയാ വിഭായനവേലായ സേയ്യതോ അവുട്ഠിതേ. പച്ചൂസകാലതോ പട്ഠായാതി അതീതായ രത്തിയാ പച്ചൂസകാലതോ പട്ഠായ. യാവ സാമിനോ രത്തിം നിദ്ദോക്കമനന്തി അപരായ പദോസവേലായം യാവ നിദ്ദോക്കമനം. കിം കാരന്തി കിം കരണീയം, കിംകാരഭാവതോ പുച്ഛിത്വാ കാതബ്ബവേയ്യാവച്ചന്തി അത്ഥോ.

ദേവോ വിയാതി ആധിപച്ചപരിവാരാദിസമ്പത്തിസമന്നാഗതോ പധാനദേവോ വിയ. സോ വതസ്സാഹന്തി സോ വത അസ്സം അഹം. സോ രാജാ വിയ അഹമ്പി ഭവേയ്യം, കഥം പുഞ്ഞാനി കരേയ്യം, യദി പുഞ്ഞാനി ഉളാരാനി കരേയ്യന്തി യോജനാ. ‘‘സോ വതസ്സ’സ്സ’’ന്തി പാഠേ സോ രാജാ അസ്സ അഹം അസ്സം വത, യദി പുഞ്ഞാനി കരേയ്യന്തി യോജനാ. തേനാഹ ‘‘അയമേവത്ഥോ’’തി. അസ്സന്തി ഉത്തമപുരിസപ്പയോഗേ അഹം-സദ്ദോ അപ്പയുത്തോപി പയുത്തോ ഏവ ഹോതി. യാവജീവം ന സക്ഖിസ്സാമി ദാതുന്തി യാവജീവം ദാനത്ഥായ ഉസ്സാഹം കരോന്തോപി യം രാജാ ഏകം ദിവസം ദേതി, തതോ സതഭാഗമ്പി ദാതും ന സക്ഖിസ്സാമി. തസ്മാ പബ്ബജിസ്സാമീതി പബ്ബജ്ജായം ഉസ്സാഹം കത്വാതി യോജനാ.

കായേന സംവുതോതി കായേന സംവരിതബ്ബം കായദ്വാരേന പവത്തനകം പാപധമ്മം സംവരിത്വാ വിഹരേയ്യാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘കായേന പിഹിതോ ഹുത്വാ’’തിആദി. ഘാസച്ഛാദനേന പരമതായാതി ഘാസച്ഛാദനപരിയേസനേ സല്ലേഖവസേന പരമതായ, ഉക്കട്ഠഭാവേ സണ്ഠിതോ ഘാസച്ഛാദനമേവ വാ പരമം പരാ കോടി ഏതസ്സ, ന തതോ പരം കിഞ്ചി ആമിസജാതം പരിയേസതി പച്ചാസിസതി ചാതി ഘാസച്ഛാദനപരമോ, തബ്ഭാവോ ഘാസച്ഛാദനപരമതാ, തസ്സാ ഘാസച്ഛാദനപരമതായ. വിവേകട്ഠകായാനന്തി ഗണസങ്ഗണികതോ പവിവിത്തേ ഠിതകായാനം. നേക്ഖമ്മാഭിരതാനന്തി ഝാനാഭിരതാനം. തായ ഏവ ഝാനാഭിരതിയാ പരമം ഉത്തമം വോദാനം വിസുദ്ധിം പത്തതായ പരമവോദാനപ്പത്താനം. കിലേസൂപധിഅഭിസങ്ഖാരൂപധീനം അച്ചന്തവിഗമേന നിരുപധീനം. വിസങ്ഖാരഗതാനന്തി അധിഗതനിബ്ബാനാനം. ഏത്ഥ ച പഠമോ വിവേകോ ഇതരേഹി ദ്വീഹി വിവേകേഹി സഹാപി പത്തബ്ബോ വിനാപി, തഥാ ദുതിയോ. തതിയോ പന ഇതരേഹി ദ്വീഹി സഹേവ പത്തബ്ബോ, ന വിനാതി ദട്ഠബ്ബം. ഗണേ ജനസമാഗമേ സന്നിപതനം ഗണസങ്ഗണികാ, തം പഹായ ഏകോ വിഹരതി ചരതി പുഗ്ഗലവസേന അസഹായത്താ. ചിത്തേ കിലേസാനം സന്നിപതനം ചിത്തകിലേസസങ്ഗണികാ, തം പഹായ ഏകോ വിഹരതി കിലേസവസേന അസഹായത്താ. മഗ്ഗസ്സ ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ, ഗോത്രഭുആദീനഞ്ച ആരമ്മണമത്തത്താ ന തേസം വസേന സാതിസയാ നിബ്ബുതിസുഖസമ്ഫുസനാ, ഫലസമാപത്തിനിരോധസമാപത്തിവസേന സാതിസയാതി ആഹ ‘‘ഫലസമാപത്തിം വാ നിരോധസമാപത്തിം വാ പവിസിത്വാ’’തി. ഫലപരിയോസാനോ ഹി നിരോധോതി.

൧൮൪. അഭിഹരിത്വാതി അഭിമുഖീഭാവേന നേത്വാ. ‘‘അഹം ചീവരാദീഹി പയോജനം സാധേസ്സാമീ’’തി വചനസേസോ. സപ്പായന്തി സബ്ബഗേലഞ്ഞപഹരണവസേന ഉപകാരാവഹം. ഭാവിനാ അനത്ഥതോ പരിപാലനവസേന ഗോപനാ രക്ഖാഗുത്തി. പച്ചുപ്പന്നസ്സ നിസേധവസേന ആവരണഗുത്തി.

ദുതിയസന്ദിട്ഠികസാമഞ്ഞഫലവണ്ണനാ

൧൮൬. കസതീതി കസിം കരോതി. ഗഹപതികോതി ഏത്ഥ ക-സദ്ദോ അപ്പത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഏകഗേഹമത്തേ ജേട്ഠകോ’’തി, തേന അനേകകുലജേട്ഠകഭാവം പടിക്ഖിപതി. കരം കരോതീതി കരം സമ്പാദേതി. വഡ്ഢേതീതി ഉപരൂപരി സമ്പാദനേന വഡ്ഢേതി. ഏവം അപ്പമ്പി പഹായ പബ്ബജിതും ദുക്കരന്തി അയമത്ഥോ ലടുകികോപമസുത്തേന (മ. നി. ൨.൧൫൧, ൧൫൨) ദീപേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഉദായി, പുരിസോ ദലിദ്ദോ അസ്സകോ അനാള്ഹിയോ, തസ്സസ്സ ഏകം അഗാരകം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം കാകാതിദായിം നപരമരൂപ’’ന്തി വിത്ഥാരോ. യദി അപ്പമ്പി ഭോഗം പഹായ പബ്ബജിതും ദുക്കരം, കസ്മാ ദാസവാരേ ഭോഗഗ്ഗഹണം ന കതന്തി ആഹ ‘‘ദാസവാരേ പനാ’’തിആദി. യഥാ ച ദാസസ്സ ഭോഗാപി അഭോഗാ പരായത്തഭാവതോ, ഏവം ഞാതയോ പീതി ദാസവാരേ ഞാതിപരിവട്ടഗ്ഗഹണമ്പി ന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പണീതതരസാമഞ്ഞഫലവണ്ണനാ

൧൮൯. ഏവരൂപാഹീതി യഥാവുത്തദാസകസ്സകൂപമാസദിസാഹി ഉപമാഹി സാമഞ്ഞഫലം ദീപേതും പഹോതി ഭഗവാ സകലമ്പി രത്തിന്ദിവം തതോ ഭിയ്യോപി അനന്തപടിഭാനതായ വിചിത്തനയദേസനഭാവതോ. തഥാപീതി സതിപി ദേസനായ ഉത്തരുത്തരാധികനാനാനയവിചിത്തഭാവേ.

ഏകത്ഥമേതം പദം സാധുസദ്ദസ്സേവ ക-കാരേന വഡ്ഢിത്വാ വുത്തത്താ, തേനേവ സാധുക-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വദന്തേന അത്ഥുദ്ധാരവസേന സാധു-സദ്ദോ ഉദാഹടോ. ആയാചനേതി അഭിമുഖയാചനേ, അഭിപത്ഥനായന്തി അത്ഥോ. സമ്പടിച്ഛനേതി പടിഗ്ഗണ്ഹനേ. സമ്പഹംസനേതി സംവിജ്ജമാനഗുണവസേന ഹംസനേ തോസനേ, ഉദഗ്ഗതാകരണേതി അത്ഥോ. ധമ്മരുചീതി പുഞ്ഞകാമോ. പഞ്ഞാണവാതി പഞ്ഞവാ. അദ്ദുബ്ഭോതി അദൂസകോ, അനുപഘാതകോതി അത്ഥോ. ഇധാപീതി ഇമസ്മിം സാമഞ്ഞഫലേപി. അയം സാധു-സദ്ദോ. ദള്ഹീകമ്മേതി സക്കച്ച കിരിയായം. ആണത്തിയന്തി ആണാപനേ. ‘‘സുണോഹി സാധുകം മനസി കരോഹീ’’തി ഹി വുത്തേ സാധുക-സദ്ദേന സവനമനസികാരാനം സക്കച്ചകിരിയാ വിയ തദാണാപനമ്പി ജോതിതം ഹോതി, ആയാചനത്ഥതാ വിയ ചസ്സ ആണാപനത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ. സുന്ദരേപീതി സുന്ദരത്ഥേപി. ഇദാനി യഥാവുത്തേന സാധുക-സദ്ദസ്സ അത്ഥത്തയേന പകാസിതം വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ദള്ഹീകമ്മത്ഥേന ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

മനസി കരോഹീതി ഏത്ഥ മനസികാരോ ന ആരമ്മണപടിപാദനലക്ഖണോ, അഥ ഖോ വീഥിപടിപാദനജവനപടിപാദനമനസികാരപുബ്ബകം ചിത്തേ ഠപനലക്ഖണോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ആവജ്ജാ’’തിആദിമാഹ. സോതിന്ദ്രിയവിക്ഖേപവാരണം സവനേ നിയോജനവസേന കിരിയന്തരപടിസേധനഭാവതോ, സോതം ഓദഹാതി അത്ഥോ. മനിന്ദ്രിയവിക്ഖേപവാരണം അഞ്ഞചിന്താപടിസേധനതോ. ബ്യഞ്ജനവിപല്ലാസഗ്ഗാഹവാരണം ‘‘സാധുക’’ന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ. പച്ഛിമസ്സ അത്ഥവിപല്ലാസഗ്ഗാഹവാരണേപി ഏസേവ നയോ. ധാരണൂപപരിക്ഖാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന തുലനതീരണാദികേ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിധേ ച സങ്ഗണ്ഹാതി. സബ്യഞ്ജനോതി ഏത്ഥ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം ബ്യഞ്ജയതീതി ബ്യഞ്ജനം, സഭാവനിരുത്തി. സഹ ബ്യഞ്ജനേനാതി സബ്യഞ്ജനോ, ബ്യഞ്ജനസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. സാത്ഥോതി അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ അനുധാതബ്ബതോ അത്ഥോ, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാദികോ. തേന സഹ അത്ഥേനാതി സാത്ഥോ, അത്ഥസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. ധമ്മഗമ്ഭീരോതിആദീസു ധമ്മോ നാമ തന്തി. ദേസനാ നാമ തസ്സാ മനസാ വവത്ഥാപിതായ തന്തിയാ ദേസനാ. അത്ഥോ നാമ തന്തിയാ അത്ഥോ. പടിവേധോ നാമ തന്തിയാ, തന്തിഅത്ഥസ്സ ച യഥാഭൂതാവബോധോ. യസ്മാ ചേതേ ധമ്മദേസനാ അത്ഥപ്പടിവേധാ സസാദീഹി വിയ മഹാസമുദ്ദോ മന്ദബുദ്ധീഹി ദുക്ഖോഗാഹാ, അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠാ ച, തസ്മാ ഗമ്ഭീരാ. തേന വുത്തം ‘‘യസ്മാ അയം ധമ്മോ…പേ… സാധുകം മനസി കരോഹീ’’തി. ഏത്ഥ ച പടിവേധസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ധമ്മത്ഥാനം, ദേസനാഞാണസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ദേസനായ ദുക്ഖോഗാഹതാ, പടിവേധസ്സ പന ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യതായ, ഞാണുപ്പത്തിയാ ച ദുക്കരഭാവതോ ദുക്ഖോഗാഹതാ വേദിതബ്ബാ. ദേസനം നാമ ഉദ്ദിസനം, തസ്സ നിദ്ദിസനം ഭാസനന്തി ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരതോ ഭാസിസ്സാമീ’’തി. പരിബ്യത്തം കഥനഞ്ഹി ഭാസനം, തേനാഹ ‘‘ദേസേസ്സാമീതി…പേ… വിത്ഥാരദീപന’’ന്തി.

യഥാവുത്തമത്ഥം സുത്തപദേന സമത്ഥേതും ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം. സാളികായിവ നിഗ്ഘോസോതി സാളികായ ആലാപോ വിയ മധുരോ കണ്ണസുഖോ പേമനീയോ. പടിഭാനന്തി സദ്ദോ. ഉദീരയീതി ഉച്ചാരീയതി, വുച്ചതി വാ.

ഏവം വുത്തേ ഉസ്സാഹജാതോതി ഏവം ‘‘സുണോഹി സാധുകം മനസി കരോഹി ഭാസിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന കിര ഭഗവാ സങ്ഖേപേനേവ ദേസേസ്സതി, വിത്ഥാരേനപി ഭാസിസ്സതീ’’തി സഞ്ജാതുസ്സാഹോ ഹട്ഠതുട്ഠോ ഹുത്വാ.

൧൯൦. ‘‘ഇധാ’’തി ഇമിനാ വുച്ചമാനം അധികരണം തഥാഗതസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ദേസാപദേസേ നിപാതോ’’തി. ‘‘സ്വായ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ ഇധസദ്ദമത്തം ഗണ്ഹാതി, ന യഥാവിസേസിതബ്ബം ഇധ-സദ്ദം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘കത്ഥചി പദപൂരണമത്തമേവാ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൯൦). ലോകം ഉപാദായ വുച്ചതി ലോക-സദ്ദേന സമാനാധികരണഭാവേന വുത്തത്താ. സേസപദദ്വയേ പന പദന്തരസന്നിധാനമത്തേന തം തം ഉപാദായ വുത്തതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഇധ തഥാഗതോ ലോകേതി ഹി ജാതിഖേത്തം, തത്ഥാപി അയം ചക്കവാളോ ‘‘ലോകോ’’തി അധിപ്പേതോ. സമണോതി സോതാപന്നോ. ദുതിയോ സമണോതി സകദാഗാമീ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘കതമോ ച ഭിക്ഖവേ സമണോ? ഇധ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖു തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതീ’’തിആദി (അ. നി. ൪.൨൪൧). ‘‘കതമോ ച ഭിക്ഖവേ ദുതിയോ സമണോ? ഇധ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖു തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ’’തിആദി (അ. നി. ൪.൨൪൧). ഓകാസന്തി കഞ്ചി പദേസം. ഇധേവ തിട്ഠമാനസ്സാതി ഇമിസ്സാ ഏവ ഇന്ദസാലഗുഹായം തിട്ഠമാനസ്സ.

പദപൂരണമത്തമേവ ഓകാസാപദിസനസ്സാപി അസമ്ഭവതോ അത്ഥന്തരസ്സ അബോധനതോ. അരഹന്തി ആദയോ സദ്ദാ വിത്ഥാരിതാതി യോജനാ. അത്ഥതോ വിത്ഥാരണം സദ്ദമുഖേനേവ ഹോതീതി സദ്ദഗ്ഗഹണം. യസ്മാ. ‘‘അപരേഹിപി അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ തഥാഗതോ’’തിആദിനാ ഉദാനട്ഠകഥാദീസു, (ഉദാ. അട്ഠ. ൧൮; ഇതിവു. അട്ഠ. ൩൮) അരഹന്തി ആദയോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗടീകായം അപരേഹി പകാരേഹി വിത്ഥാരിതാ, തസ്മാതേസു വുത്താനയേനപി സോ (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൧൨൯, ൧൩൦) അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തഥാഗതസ്സ സത്തനികായന്തോഗധതായ ‘‘ഇധ പന സത്തലോകോ അധിപ്പേതോ’’തി വത്വാ തത്ഥായം യസ്മിം സത്തനികായേ യസ്മിഞ്ച ഓകാസേ ഉപ്പജ്ജതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സത്തലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ചാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘തഥാഗതോ ന ദേവലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആഗമിസ്സതി. സാരപ്പത്താതി കുലഭോഗിസ്സരിയാദിവസേന സാരഭൂതാ. ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാതി ബ്രഹ്മായുപോക്ഖരസാതിആദിബ്രാഹ്മണാ ചേവ അനാഥപിണ്ഡികാദിഗഹപതികാ ച.

‘‘സുജാതായാ’’തിആദിനാ വുത്തേസു ചതൂസു വികപ്പേസു പഠമോ വികപ്പോ ബുദ്ധഭാവായ ആസന്നതരപടിപത്തിദസ്സനവസേന വുത്തോ. ആസന്നതരായ ഹി പടിപത്തിയാ ഠിതോ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീതി’’ വുച്ചതി ഉപ്പാദസ്സ ഏകന്തികത്താ, പഗേവ പടിപത്തിയാ മത്ഥകേ ഠിതോ. ദുതിയോ ബുദ്ധഭാവാവഹപബ്ബജ്ജതോ പട്ഠായ ആസന്നപടിപത്തിദസ്സനവസേന, തതിയോ ബുദ്ധകരധമ്മ പാരിപൂരിതോ പട്ഠായ ബുദ്ധഭാവായ പടിപത്തിദസ്സനവസേന. ന ഹി മഹാസത്താനം ഉപ്പതിഭവൂപപത്തിതോ പട്ഠായ ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണം നാമ അത്ഥി. ചതുത്ഥോ ബുദ്ധകരധമ്മസമാരമ്ഭതോ പട്ഠായ. ബോധിയാ നിയതഭാവപ്പത്തിതോ പഭുതി ഹി വിഞ്ഞൂഹി ‘‘ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വത്തും സക്കാ ഉപ്പാദസ്സ ഏകന്തികത്താ. യഥാ പന സന്ദന്തി നദിയോതി സന്ദനകിരിയായ അവിച്ഛേദമുപാദായ വത്തമാനപ്പയോഗോ, ഏവം ഉപ്പാദത്ഥായ പടിപജ്ജനകിരിയായ അവിച്ഛേദമുപാദായ ചതൂസു വികപ്പേസു ‘‘ഉപ്പജ്ജതി നാമാ’’തി വുത്തം. സബ്ബപഠമം ഉപ്പന്നഭാവന്തി ചതൂസു വികപ്പേസു സബ്ബപഠമം വുത്തം തഥാഗതസ്സ ഉപ്പന്നതാസങ്ഖാതം അത്ഥിഭാവം. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പന്നോ ഹോതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ’’തി.

സോ ഭഗവാതി യോ ‘‘തഥാഗതോ അരഹ’’ന്തിആദിനാ കിത്തിതഗുണോ, സോ ഭഗവാ. ‘‘ഇമം ലോക’’ന്തി നയിദം മഹാജനസ്സ സമ്മുഖമത്തം സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ അനവസേസം പരിയാദായാതി ദസ്സേതും ‘‘സദേവക’’ന്തിആദി വുത്തം, തേനാഹ ‘‘ഇദാനി വത്തബ്ബം നിദസ്സേതീ’’തി. പജാതത്താതി യഥാസകം കമ്മകിലേസേഹി നിബ്ബത്തത്താ. പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പാരിസേസഞായേന ഇതരേസം പദന്തരേഹി സങ്ഗഹിതത്താ. സദേവകന്തി ച അവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോ. ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പച്ചാസത്തിഞായേന. തത്ഥ ഹി സോ ജാതോ, തംനിവാസീ ച. ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പച്ചത്ഥിക …പേ… സമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണന്തി നിദസ്സനമത്തമേതം അപച്ചത്ഥികാനം, അസമിതാബാഹിതപാപാനഞ്ച സമണബ്രാഹ്മണാനം സസ്സമണബ്രാഹ്മണീവചനേന ഗഹിതത്താ. കാമം ‘‘സദേവക’’ന്തിആദി വിസേസനാനം വസേന സത്തവിസയോ ലോകസദ്ദോതി വിഞ്ഞായതി തുല്യയോഗവിസയത്താ തേസം, ‘‘സലോമകോ സപക്ഖകോ’’തിആദീസു പന അതുല്യയോഗേപി അയം സമാസോ ലബ്ഭതീതി ബ്യഭിചാരദസ്സനതോ പജാഗഹണന്തി ആഹ ‘‘പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണ’’ന്തി.

അരൂപിനോ സത്താ അത്തനോ ആനേഞ്ജവിഹാരേന വിഹരന്താ ദിബ്ബന്തീതി ദേവാതി ഇമം നിബ്ബചനം ലഭന്തീതി ആഹ ‘‘സദേവകഗ്ഗഹണേന അരൂപാവചരലോകോ ഗഹിതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യത’’ന്തി (അ. നി. ൩.൧൧൭). സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛകാമാവചരദേവലോകോ ഗഹിതോ തസ്സ സവിസേസം മാരസ്സ വസേ വത്തനതോ. രൂപീ ബ്രഹ്മലോകോ ഗഹിതോ അരൂപീബ്രഹ്മലോകസ്സ വിസും ഗഹിതത്താ. ചതുപരിസവസേനാതി ഖത്തിയാദിചതുപരിസവസേന, ഇതരാ പന ചതസ്സോ പരിസാ സമാരകാദിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ ഏവാതി. അവസേസസബ്ബസത്തലോകോ നാഗഗരുളാദിഭേദോ.

ഏത്താവതാ ച ഭാഗസോ ലോകം ഗഹേത്വാ യോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേന തേന വിസേസേന അഭാഗസോ ലോകം ഗഹേത്വാ യോജനം ദസ്സേതും ‘‘അപി ചേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോതി ഉക്കംസഗതിവിജാനനേന. പഞ്ചസു ഹി ഗതീസു ദേവഗതിപരിയാപന്നാവ സേട്ഠാ, തത്ഥാപി അരൂപിനോ ദൂരസമുസ്സാരിതകിലേസദുക്ഖതായ, സന്തപണീതആനേഞ്ജവിഹാരസമങ്ഗിതായ, അതിദീഘായുകതായാതി ഏവമാദീഹി വിസേസേഹി അതിവിയ ഉക്കട്ഠാ. ‘‘ബ്രഹ്മാ മഹാനുഭാവോ’’തിആദി ദസസഹസ്സിയം മഹാബ്രഹ്മുനോ വസേന വദതി. ‘‘ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോ’’തി ഹി വുത്തം. അനുത്തരന്തി സേട്ഠം നവ ലോകുത്തരം. ഭാവാനുക്കമോതി ഭാവവസേന പരേസം അജ്ഝാസയവസേന ‘‘സദേവക’’ന്തിആദീനം പദാനം അനുക്കമോ.

തീഹാകാരേഹീതി ദേവമാരബ്രഹ്മസഹിതതാസങ്ഖാതേഹി തീഹി പകാരേഹി. തീസു പദേസൂതി ‘‘സദേവക’’ന്തിആദീസു തീസു പദേസു. തേന തേനാകാരേനാതി സദേവകത്താദിനാ തേന തേന പകാരേന. തേധാതുകമേവ പരിയാദിന്നന്തി പോരാണാ പനാഹൂതി യോജനാ.

അഭിഞ്ഞാതി യ-കാരലോപേനായം നിദ്ദേസോ, അഭിജാനിത്വാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭിഞ്ഞായ അധികേന ഞാണേന ഞത്വാ’’തി. അനുമാനാദിപടിക്ഖേപോതി അനുമാനഉപമാനഅത്ഥാപത്തിആദിപടിക്ഖേപോ ഏകപ്പമാണത്താ. സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണചാരതായ ഹി സബ്ബപച്ചക്ഖാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ.

അനുത്തരം വിവേകസുഖന്തി ഫലസമാപത്തിസുഖം, തേന ഠിതിമിസ്സാപി [വീഥിമിസ്സാപി (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനായം) ധിതിമിസ്സാപി (ക)] കദാചി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ ഹോതീതി ഹിത്വാപീതി പി-സദ്ദഗ്ഗഹണം. ഭഗവാ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തോ യസ്മിം ഖണേ പരിസാ സാധുകാരം വാ ദേതി, യഥാസുതം വാ ധമ്മം പച്ചവേക്ഖതി, തം ഖണം പുബ്ബഭാഗേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, യഥാപരിച്ഛേദഞ്ച സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ഠിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ ധമ്മം ദേസേതി. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ വസേന അപ്പം വാ വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ, നേയ്യസ്സ വാ വസേന ബഹും വാ ദേസേന്തോ. ധമ്മസ്സ കല്യാണതാ നിയ്യാനികതായ, നിയ്യാനികതാ ച സബ്ബസോ അനവജ്ജഭാവേനേവാതി ആഹ ‘‘അനവജ്ജമേവ കത്വാ’’തി. ദേസകായത്തേന ആണാദിവിധിനാ അഭിസജ്ജനം പബോധനം ദേസനാതി സാ പരിയത്തിധമ്മവസേന വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ദേസനായ താവ ചതുപ്പദികായപി ഗാഥായാ’’തിആദി. നിദാനനിഗമനാനിപി സത്ഥുനോ ദേസനായ അനുവിധാനതോ തദന്തോഗധാനി ഏവാതി ആഹ ‘‘നിദാനമാദി, ഇദം ഏവോചാതി പരിയോസാന’’ന്തി.

സാസിതബ്ബപുഗ്ഗലഗതേന യഥാപരാധാദിസാസിതബ്ബഭാവേന അനുസാസനം തദങ്ഗവിനയാദിവസേന വിനയനം സാസനന്തി തം പടിപത്തിധമ്മവസേന വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സീലസമാധിവിപസ്സനാ’’തിആദി. കുസലാനം ധമ്മാനന്തി അനവജ്ജധമ്മാനം സീലസ്സ, സമഥവിപസ്സനാനഞ്ച സീലദിട്ഠീനം ആദിഭാവോ തം മൂലകത്താ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാനം. അരിയമഗ്ഗസ്സ അന്തദ്വയവിഗമേന മജ്ഝിമപടിപദാഭാവോ വിയ, സമ്മാപടിപത്തിയാ ആരബ്ഭനിപ്ഫത്തീനം വേമജ്ഝത്താപി മജ്ഝഭാവോതി വുത്തം. ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖവേ…പേ… മജ്ഝം നാമാ’’തി. ഫലം പരിയോസാനം നാമ സഉപാദിസേസതാവസേന, നിബ്ബാനം പരിയോസാനം നാമ അനുപാദിസേസതാവസേന. ഇദാനി തേസം ദ്വിന്നമ്പി സാസനസ്സ പരിയോസാനതം ആഗമേന ദസ്സേതും ‘‘ഏതദത്ഥമിദ’’ന്തിആദി ആഹ. ഇധ ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം അധിപ്പേതം ‘‘സബ്യഞ്ജന’’ന്തിആദി വചനതോ. തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ കതാവധിസദ്ദപ്പബന്ധോ ഗാഥാവസേന, സുത്തവസേന ച വവത്ഥിതോ പരിയത്തിധമ്മോ, യോ ഇധ ‘‘ദേസനാ’’തി വുത്തോ, തസ്സ പന അത്ഥോ വിസേസതോ സീലാദി ഏവാതി ആഹ ‘‘ഭഗവാ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തോ…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. തത്ഥ സീലം ദസ്സേത്വാതി സീലഗ്ഗഹണേന സസമ്ഭാരം സീലം ഗഹിതം, തഥാ മഗ്ഗഗ്ഗഹണേന സസമ്ഭാരോ മഗ്ഗോതി തദുഭയവസേന അനവസേസതോ പരിയത്തി അത്ഥം പരിയാദിയതി. തേനാതി സീലാദിദസ്സനേന. അത്ഥവസേന ഹി ഇധ ദേസനായ ആദികല്യാണാദിഭാവോ അധിപ്പേതോ. കഥികസണ്ഠിതീതി കഥികസ്സ സണ്ഠാനം കഥനവസേന സമവട്ഠാനം.

ന സോ സാത്ഥം ദേസേതി നിയ്യാനത്ഥവിരഹതോ തസ്സാ ദേസനായ. ഏകബ്യഞ്ജനാദിയുത്താ വാതി സിഥിലാദിഭേദേസു ബ്യഞ്ജനേസു ഏകപ്പകാരേമേവ, ദ്വിപകാരേമേവ വാ ബ്യഞ്ജനേന യുത്താ വാ ദമിളഭാസാ വിയ. വിവടകരണതായ ഓട്ഠേ അഫുസാപേത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബതോ സബ്ബനിരോട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ കിരാതഭാസാ വിയ. സബ്ബസ്സേവ [സബ്ബത്ഥേവ (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനായം ൧)] വിസ്സജ്ജനീയയുത്തതായ സബ്ബവിസ്സട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ സവരഭാസാ [യവനഭാസാ (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനായം)] വിയ. സബ്ബസ്സേവ [സബ്ബത്ഥേവ (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനായം)] സാനുസാരതായ സബ്ബനിഗ്ഗഹിതബ്യഞ്ജനാ വാ പാരസികാദിമിലക്ഖുഭാസാ വിയ. സബ്ബാപേസാ ബ്യഞ്ജനേകദേസവസേന പവത്തിയാ അപരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനാതി കത്വാ ‘‘അബ്യഞ്ജനാ’’തി വുത്താ.

ഠാനകരണാനി സിഥിലാനി കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം അക്ഖരം പഞ്ചസു വഗ്ഗേസു പഠമതതിയന്തി ഏവമാദി സിഥിലം. താനി അസിഥിലാനി കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം അക്ഖരം വഗ്ഗേസു ദുതിയചതുത്ഥന്തി ഏവമാദി ധനിതം. ദ്വിമത്തകാലം ദീഘം. ഏകമത്തകാലം രസ്സം തദേവ ലഹുകം. ലഹുകമേവ സംയോഗപരം, ദീഘഞ്ച ഗരുകം. ഠാനകരണാനി നിഗ്ഗഹേത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം നിഗ്ഗഹിതം. പരേന സമ്ബന്ധം കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം സമ്ബന്ധം. തഥാ നസമ്ബന്ധം വവത്ഥിതം. ഠാനകരണാനി നിസ്സട്ഠാനി കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം വിമുത്തം. ദസധാതി ഏവം സിഥിലാദിവസേന ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ അക്ഖരുപ്പാദകചിത്തസ്സ സബ്ബാകാരേന പഭേദോ. സബ്ബാനി ഹി അക്ഖരാനി ചിത്തസമുട്ഠാനാനി യഥാധിപ്പേതത്ഥം ബ്യഞ്ജനതോ ബ്യഞ്ജനാനി ചാതി.

അമക്ഖേത്വാതി അമിലേച്ഛേത്വാ, അവിനാസേത്വാ, അഹാപേത്വാതി വാ അത്ഥോ. ഭഗവാ യമത്ഥം ഞാപേതും ഏകം ഗാഥം, ഏകം വാക്യം വാ ദേസേതി, തമത്ഥം തായ ദേസനായ പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനായ ഏവ ദേസേതീതി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനമേവ കത്വാ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി. ഇധ കേവലസദ്ദോ അനവസേസവാചകോ, ന അവോമിസ്സകാദിവാചകോതി ആഹ ‘‘സകലാധിവചന’’ന്തി. പരിപുണ്ണന്തി സബ്ബസോ പുണ്ണം, തം പന കേനചി ഊനം, അധികം വാ ന ഹോതീതി ‘‘അനൂനാധികവചന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ യദത്ഥം ദേസിതോ, തസ്സ സാധകത്താ അനൂനതാ വേദിതബ്ബാ, തബ്ബിധുരസ്സ പന അസാധകത്താ അനധികതാ. സകലന്തി സബ്ബഭാഗവന്തം. പരിപുണ്ണന്തി സബ്ബസോ പരിപുണ്ണമേവ, തേനാഹ ‘‘ഏകദേസനാപി അപരിപുണ്ണാ നത്ഥീ’’തി. അപരിസുദ്ധാ ദേസനാ ഹോതി തണ്ഹായ സംകിലിട്ഠത്താ. ലോകാമിസം ചീവരാദയോ പച്ചയാ തത്ഥ അഗധിതചിത്തതായ ലോകാമിസനിരപേക്ഖോ. ഹിതഫരണേനാതി ഹിതൂപസംഹാരേന. മേത്താഭാവനായ കരണഭൂതായ മുദുഹദയോ. ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതേനാതി സകലസംകിലേസതോ, വട്ടദുക്ഖതോ ച ഉദ്ധരണാകാരാവട്ഠിതേന ചിത്തേന, കാരുണാധിപ്പായേനാതി അത്ഥോ.

‘‘ഇതോ പട്ഠായ ദസ്സാമേവ, ഏവഞ്ച ദസ്സാമീ’’തി സമാദാതബ്ബട്ഠേന വതം. പണ്ഡിതപഞ്ഞത്തതായ സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മം ബ്രഹ്മാനം വാ ചരിയന്തി ബ്രഹ്മചരിയം ദാനം. മച്ഛരിയലോഭാദിനിഗ്ഗണ്ഹനേന സുചിണ്ണസ്സ. ഇദ്ധീതി ദേവിദ്ധി. ജുതീതി പഭാ, ആനുഭാവോ വാ. ബലവീരിയൂപപത്തീതി ഏവം മഹതാ ബലേന ച വീരിയേന ച സമന്നാഗമോ. പുഞ്ഞന്തി പുഞ്ഞഫലം. വേയ്യാവച്ചം ബ്രഹ്മചരിയം സേട്ഠാ ചരിയാതി കത്വാ. ഏസ നയോ സേസേപി.

തസ്മാതി യസ്മാ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സകലം സാസനം ഇധ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി അധിപ്പേതം തസ്മാ. ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി ഇമിനാ സമാനാധികരണാനി സബ്ബപദാനി യോജേത്വാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതി…പേ… പകാസേതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി ആഹ.

൧൯൧. വുത്തപ്പകാരസമ്പദന്തി യഥാവുത്തം ആദികല്യാണതാദിഗുണസമ്പദം, ദൂരസമുസ്സാരിതമാനസ്സേവ സാസനേ സമ്മാപടിപത്തി സമ്ഭവതി, ന മാനജാതികസ്സാതി ആഹ ‘‘നിഹതമാനത്താ’’തി. ഉസ്സന്നത്താതി ബഹുലഭാവതോ. ഭോഗാരോഗ്യാദിവത്ഥുകാ മദാ സുപ്പഹേയ്യാ ഹോന്തി നിമിത്തസ്സ അനവത്ഥാനതോ, ന തഥാ കുലവിജ്ജാമദാ, തസ്മാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണകുലാനം പബ്ബജിതാനമ്പി ജാതിവിജ്ജാ നിസ്സായ മാനജപ്പനം ദുപ്പജഹന്തി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യേന ഹി…പേ… മാനം കരോന്തീ’’തി. വിജാതിതായാതി നിഹീനജാതിതായ. പതിട്ഠാതും ന സക്കോന്തീതി സുവിസുദ്ധം കത്വാ സീലം രക്ഖിതും ന സക്കോന്തി. സീലവസേന ഹി സാസനേ പതിട്ഠാ, പതിട്ഠാതുന്തി വാ സച്ചപടിവേധേന ലോകുത്തരായ പതിട്ഠായ പതിട്ഠാതും. സാ ഹി നിപ്പരിയായതോ സാസനേ പതിട്ഠാ നാമ, യേഭുയ്യേന ച ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ സുജാതാ ഏവ ഹോന്തി, ന ദുജ്ജാതാ.

പരിസുദ്ധന്തി രാഗാദീനം അച്ചന്തമേവ പഹാനദീപനതോ നിരുപക്കിലേസതായ സബ്ബസോ പരിസുദ്ധം. സദ്ധം പടിലഭതീതി പോഥുജ്ജനികസദ്ധാവസേന സദ്ദഹതി. വിഞ്ഞൂജാതികാനഞ്ഹി ധമ്മസമ്പത്തിഗ്ഗഹണപുബ്ബികാ സദ്ധാ സിദ്ധി ധമ്മപ്പമാണധമ്മപ്പസന്നഭാവതോ. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ, യോ ഏവം സ്വാക്ഖാതധമ്മോ’’തി സദ്ധം പടിലഭതി. ജായമ്പതികാതി ഘരണീപതികാ. കാമം ‘‘ജായമ്പതികാ’’തി വുത്തേ ഘരസാമികഘരസാമിനീവസേന ദ്വിന്നംയേവ ഗഹണം വിഞ്ഞായതി. യസ്സ പന പുരിസസ്സ അനേകാ പജാപതിയോ, തത്ഥ കിം വത്തബ്ബം, ഏകായാപി സംവാസോ സമ്ബാധോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ദ്വേ’’തി വുത്തം. രാഗാദിനാ സകിഞ്ചനട്ഠേന, ഖേത്തവത്ഥു ആദിനാ സപലിബോധട്ഠേന രാഗരജാദീനം ആഗമനപഥതാപി ഉട്ഠാനട്ഠാനതാ ഏവാതി ദ്വേപി വണ്ണനാ ഏകത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. അലഗ്ഗനട്ഠേനാതി അസ്സജ്ജനട്ഠേന അപ്പടിബദ്ധഭാവേന. ഏവം അകുസലകുസലപ്പവത്തീനം ഠാനഭാവേന ഘരാവാസപബ്ബജ്ജാനം സമ്ബാധബ്ഭോകാസതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കുസലപ്പവത്തിയാ ഏവ അട്ഠാനട്ഠാനഭാവേന തേസം തം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം.

സങ്ഖേപകഥാതി വിസും വിസും പദുദ്ധാരം അകത്വാ സമാസതോ അത്ഥവണ്ണനാ. ഏകമ്പി ദിവസന്തി ഏകദിവസമത്തമ്പി. അഖണ്ഡം കത്വാതി ദുക്കടമത്തസ്സപി അനാപജ്ജനേന അഖണ്ഡിതം കത്വാ. കിലേസമലേന അമലീനന്തി തണ്ഹാസംകിലേസാദിനാ അസംകിലിട്ഠം കത്വാ. പരിയോദാതട്ഠേന നിമ്മലഭാവേന സങ്ഖം വിയ ലിഖിതം ധോതന്തി സങ്ഖലിഖിതന്തി ആഹ ‘‘ധോതസങ്ഖസപ്പടിഭാഗ’’ന്തി. ‘‘അജ്ഝാവസതാ’’തി പദപ്പയോഗേന ‘‘അഗാര’’ന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘അഗാരമജ്ഝേ’’തി. കസായേന രത്താനി വത്ഥാനി കാസായാനീതി ആഹ ‘‘കസായരസപീതതായാ’’തി. പരിദഹിത്വാതി നിവാസേത്വാ ചേവ പാരുപിത്വാ ച. അഗാരവാസോ അഗാരം ഉത്തരപദലോപേന, തസ്സ വഡ്ഢിആവഹം അഗാരസ്സ ഹിതം.

൧൯൨. ഭോഗക്ഖന്ധോതി ഭോഗസമുദായോ. ആബന്ധനട്ഠേനാതി ‘‘പുത്തോ നത്താ’’തിആദിനാ പേമവസേന സപരിച്ഛേദം ബന്ധനട്ഠേന. ‘‘അമ്ഹാകമേതേ’’തി ഞായന്തീതി ഞാതീ. പിതാമഹപിതുപുത്താദിവസേന പരിവത്തനട്ഠേന പരിവട്ടോ.

൧൯൩. പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോതി പാതിമോക്ഖസംവരേന പിഹിതകായവചീദ്വാരോ, തഥാഭൂതോ ച യസ്മാ തേന സംവരേന ഉപേതോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരേന സമന്നാഗതോ’’തി. ‘‘ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ’’തിആദി തസ്സേവ പാതിമോക്ഖസംവരസമന്നാഗമസ്സ പച്ചയദസ്സനം. അപ്പമത്തകേസൂതി അസഞ്ചിച്ച ആപന്നഅനുഖുദ്ദകേസു ചേവ സഹസാ ഉപ്പന്നഅകുസലചിത്തുപ്പാദേസു ച. ഭയദസ്സാവീതി ഭയദസ്സനസീലോ. സമ്മാ ആദിയിത്വാതി സക്കച്ചം യാവജീവം അവീതിക്കമവസേന ആദിയിത്വാ. തം തം സിക്ഖാപദന്തി തം തം സിക്ഖാകോട്ഠാസം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തി പാഠേ. സങ്ഖേപോതി സങ്ഖേപവണ്ണനാ. വിത്ഥാരോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪) വുത്തോ, തസ്മാ സോ തത്ഥ, തംസംവണ്ണനായ (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൧൪) ച വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

ആചാരഗോചരഗ്ഗഹണേനേവാതി ‘‘ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ’’തി വചനേനേവ. തേനാഹ ‘‘കുസലേ കായകമ്മവചീകമ്മേ ഗഹിതേപീ’’തി. അധികവചനം അഞ്ഞമത്ഥം ബോധേതീതി കത്വാ തസ്സ ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലസ്സ ഉപ്പത്തിദ്വാരദസ്സനത്ഥം…പേ… കുസലേനാതി വുത്തം, സബ്ബസോ അനേസനപ്പഹാനേന അനവജ്ജേനാതി അത്ഥോ. യസ്മാ ‘‘കതമേ ച ഥപതി കുസലാ സീലാ കുസലം കായകമ്മം കുസലം വചീകമ്മ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൬൫) സീലസ്സ കുസലകായവചീഭാവം ദസ്സേത്വാ ‘‘ആജീവപരിസുദ്ധമ്പി ഖോ അഹം ഥപതി സീലസ്മിം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൨.൨൬൫) ഏവം പവത്തായ മുണ്ഡികസുത്തദേസനായ ‘‘കായകമ്മവചീകമ്മേന സമന്നാഗതോ കുസലേന, പരിസുദ്ധാജീവോ’’തി അയം ദേസനാ ഏകസങ്ഗഹാ അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതി സമേതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മുണ്ഡികസുത്തവസേന വാ ഏവം വുത്ത’’ന്തി. സീലസ്മിം വദാമീതി ‘‘സീല’’ന്തി വദാമി, ‘‘സീലസ്മിം അന്തോഗധം പരിയാപന്ന’’ന്തി വദാമീതി വാ അത്ഥോ. പരിയാദാനത്ഥന്തി പരിഗ്ഗഹത്ഥം.

തിവിധേന സീലേനാതി ചൂളസീലം മജ്ഝിമസീലം മഹാസീലന്തി ഏവം തിവിധേന സീലേന. മനച്ഛട്ഠേസു ഇന്ദ്രിയേസു, ന കായപഞ്ചമേസു. യഥാലാഭയഥാബലയഥാസാരുപ്പപ്പകാരവസേന തിവിധേന സന്തോസേന.

ചൂളമജ്ഝിമമഹാസീലവണ്ണനാ

൧൯൪-൨൧൧. ‘‘സീലസ്മി’’ന്തി ഇദം നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘ഏകം സീലം ഹോതീതി അത്ഥോ’’തി. അയമേവ അത്ഥോതി പച്ചത്തവചനത്ഥോ ഏവ. ബ്രഹ്മജാലേതി ബ്രഹ്മജാലവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭).

൨൧൨. അത്താനുവാദപരാനുവാദദണ്ഡഭയാദീനി അസംവരമൂലകാനി. സീലസ്സാസംവരതോതി സീലസ്സ അസംവരണതോ, സീലസംവരാഭാവതോതി അത്ഥോ. ഭവേയ്യാതി ഉപ്പജ്ജേയ്യ. യഥാവിധാനവിഹിതേനാതി യഥാവിധാനസമ്പാദിതേന. അവിപ്പടിസാരാദിനിമിത്തം ഉപ്പന്നചേതസികസുഖസമുട്ഠാനേഹി പണീതരൂപേഹി ഫുട്ഠസരീരസ്സ ഉളാരം കായികം സുഖം ഭവതീതി ആഹ ‘‘അവിപ്പടിസാര…പേ… പടിസംവേദേതീ’’തി.

ഇന്ദ്രിയസംവരകഥാവണ്ണനാ

൨൧൩. വിസേസോ കമ്മത്ഥാപേക്ഖതായ സാമഞ്ഞസ്സ ന തേഹി പരിചത്തോതി ആഹ ‘‘ചക്ഖു-സദ്ദോ കത്ഥചി ബുദ്ധചക്ഖുമ്ഹി വത്തതീ’’തി. വിജ്ജമാനമേവ ഹി അഭിധേയ്യേ വിസേസത്ഥം വിസേസന്തരനിവത്തനവസേന വിസേസസദ്ദോ വിഭാവേതി, ന അവിജ്ജമാനം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം ബുദ്ധാനംയേവ ചക്ഖുദസ്സനന്തി ബുദ്ധചക്ഖു, ആസയാനുസയഞാണം, ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണഞ്ച. സമന്തതോ സബ്ബസോ ദസ്സനട്ഠേന സമന്തചക്ഖു, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. അരിയമഗ്ഗത്തയപഞ്ഞാതി ഹേട്ഠിമേ അരിയമഗ്ഗത്തയേ പഞ്ഞാ. ഇധാതി ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപ’’ന്തി ഇമസ്മിം പാഠേ. അയം ചക്ഖു-സദ്ദോ പസാദ…പേ… വത്തതി നിസ്സയവോഹാരേ നിസ്സിതസ്സ വത്തബ്ബതോ യഥാ. ‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തി. അസമ്മിസ്സന്തി കിലേസദുക്ഖേന അവോമിസ്സം. തേനാഹ ‘‘പരിസുദ്ധ’’ന്തി. സതി ഹി സുവിസുദ്ധേ ഇന്ദ്രിയസംവരേ, പധാനഭൂതപാപധമ്മവിഗമേന അധിചിത്താനുയോഗോ ഹത്ഥഗതോ ഏവം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അധിചിത്തസുഖം പടിസംവേദേതീ’’തി.

സതിസമ്പജഞ്ഞകഥാവണ്ണനാ

൨൧൪. സമന്തതോ, പകട്ഠം വാ സവിസേസം ജാനാതീതി സമ്പജാനോ, സമ്പജാനസ്സ ഭാവോ സമ്പജഞ്ഞം, തഥാപവത്തഞാണം. തസ്സ വിഭജനം സമ്പജഞ്ഞഭാജനീയം, തസ്മിം സമ്പജഞ്ഞഭാജനീയമ്ഹി. അഭിക്കമനം അഭിക്കന്തന്തി ആഹ ‘‘അഭിക്കന്തം വുച്ചതി ഗമന’’ന്തി. തഥാ പടിക്കമനം പടിക്കന്തന്തി ആഹ ‘‘പടിക്കന്തം നിവത്തന’’ന്തി. നിവത്തനന്തി ച നിവത്തിമത്തം. നിവത്തിത്വാ പന ഗമനം ഗമനമേവ. അഭിഹരന്തോതി ഗമനവസേന കായം ഉപനേന്തോ. ഠാനനിസജ്ജാസയനേസു യോ ഗമനവിധുരോ കായസ്സ പുരതോ അഭിഹാരോ, സോ അഭിക്കമോ, പച്ഛതോ അപഹരണം പടിക്കമോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഠാനേപീ’’തിആദിമാഹ. ആസനസ്സാതി പീഠകാദിആസനസ്സ. പുരിമഅങ്ഗാഭിമുഖോതി അടനികാദിപുരിമാവയവാഭിമുഖോ. സംസരന്തോതി സംസപ്പന്തോ. പച്ചാസംസരന്തോതി പടിആസപ്പന്തോ. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ നിപന്നസ്സേവ അഭിമുഖസംസപ്പനപടിആസപ്പനാനി നിദസ്സേതി.

സമ്മാ പജാനനം സമ്പജാനം, തേന അത്തനാ കാതബ്ബകിച്ചസ്സ കരണസീലോ സമ്പജാനകാരീതി ആഹ ‘‘സമ്പജഞ്ഞേന സബ്ബകിച്ചകാരീ’’തി. സമ്പജാനസദ്ദസ്സ സമ്പജഞ്ഞപരിയായതാ പുബ്ബേ വുത്താ ഏവ. സമ്പജഞ്ഞം കരോതേവാതി അഭിക്കന്താദീസു അസമ്മോഹം ഉപ്പാദേതി ഏവ. സമ്പജഞ്ഞസ്സ വാ കാരോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സമ്പജാനകാരീ. ധമ്മതോ വഡ്ഢിസങ്ഖാതേന സഹ അത്ഥേന വത്തതീതി സാത്ഥകം, അഭിക്കന്താദി. സാത്ഥകസ്സ സമ്പജാനനം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം. സപ്പായസ്സ അത്തനോ ഹിതസ്സ സമ്പജാനനം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം. അഭിക്കമാദീസു ഭിക്ഖാചാരഗോചരേ, അഞ്ഞത്ഥാപി ച പവത്തേസു അവിജഹിതേ കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതേ ഗോചരേ സമ്പജഞ്ഞം ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം. അഭിക്കമാദീസു അസമ്മുയ്ഹനമേവ സമ്പജഞ്ഞം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. പരിഗ്ഗഹേത്വാതി തൂലേത്വാ തീരേത്വാ പടിസങ്ഖായാതി, അത്ഥോ. സങ്ഘദസ്സനേനേവ ഉപോസഥപവാരണാദിഅത്ഥം ഗമനം സങ്ഗഹിതം. അസുഭദസ്സനാദീതി ആദി-സദ്ദേന കസിണപരികമ്മാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ചേതിയം വാ ബോധിം വാ ദിസ്വാപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അരഹത്തം പാപുണാതീതി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോ ഏസോ. സമഥവിപസ്സനുപ്പാദനമ്പി ഹി ഭിക്ഖുനോ വഡ്ഢിയേവ. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ.

തസ്മിം പനാതി സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞവസേന പരിഗ്ഗഹിതഅത്ഥേ. ‘‘അത്ഥോതി ധമ്മതോ വഡ്ഢീ’’തി യം സാത്ഥകന്തി അധിപ്പേതം, തം സപ്പായം ഏവാതി സിയാ കസ്സചി ആസങ്കാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘ചേതിയദസ്സനം താവാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ചിത്തകമ്മരൂപകാനി വിയാതി ചിത്തകമ്മകതാ പടിമായോ വിയ, യന്തപയോഗേന വാ വിചിത്തകമ്മാ പടിമായോ വിയ. അസമപേക്ഖനം ഗേഹസ്സിത അഞ്ഞാണുപേക്ഖാവസേന ആരമ്മണസ്സ അയോനിസോ ഗഹണം. യം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ ബാലസ്സ മൂള്ഹസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തിആദി (മ. നി. ൩.൩൦൮). ഹത്ഥിആദിസമ്മദ്ദേന ജീവിതന്തരായോ. വിസഭാഗരൂപദസ്സനാദിനാ ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോ.

പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനം അനുവത്തനകഥാ ആചിണ്ണാ, അനനുവത്തനകഥാ പന തസ്സാ ദുതിയാ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദ്വേ കഥാ നാമ ന കഥിതപുബ്ബാ’’തി. ഏവന്തി ‘‘സചേ പനാ’’തിആദികം സബ്ബമ്പി വുത്താകാരം പച്ചാമസതി, ന ‘‘പുരിസസ്സ മാതുഗാമാസുഭ’’ന്തിആദികം വുച്ചമാനം.

യോഗകമ്മസ്സ പവത്തിട്ഠാനതായ ഭാവനായ ആരമ്മണം ‘‘കമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതം ഗോചര’’ന്തി. ഉഗ്ഗഹേത്വാതി യഥാ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലസ്സ സമ്പാദനവസേന ഉഗ്ഗഹേത്വാ.

ഹരതീതി കമ്മട്ഠാനം പവത്തേതി, യാവ പിണ്ഡപാതപടിക്കമാ അനുയുഞ്ജതീതി അത്ഥോ. ന പച്ചാഹരതീതി ആഹാരൂപയോഗതോ യാവ ദിവാഠാനുപസങ്കമനാ കമ്മട്ഠാനം ന പടിനേതി. സരീരപരികമ്മന്തി മുഖധോവനാദിസരീരപടിജഗ്ഗനം. ദ്വേ തയോ പല്ലങ്കേതി ദ്വേ തയോ നിസജ്ജാവാരേ ദ്വേ തീണി ഉണ്ഹാസനാനി. തേനാഹ ‘‘ഉസുമം ഗാഹാപേന്തോ’’തി. കമ്മട്ഠാനസീസേനേവാതി കമ്മട്ഠാനമുഖേനേവ കമ്മട്ഠാനം അവിജഹന്തോ ഏവ, തേന ‘‘പത്തോപി അചേതനോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൧൪) വക്ഖമാനം കമ്മട്ഠാനം, യഥാപരിഹരിയമാനം വാ അവിജഹിത്വാതി ദസ്സേതി. തഥേവാതി തിക്ഖത്തുമേവ. പരിഭോഗചേതിയതോ സാരീരികചേതിയം ഗരുതരന്തി കത്വാ ‘‘ചേതിയം വന്ദിത്വാ’’തി പുബ്ബകാലകിരിയായ വസേന വുത്തം. തഥാ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘ചേതിയം ബാധയമാനാ ബോധിസാഖാ ഹരിതബ്ബാ’’തി വുത്താ. ബുദ്ധഗുണാനുസ്സരണവസേനേവ ബോധിയം പണിപാതകരണന്തി ആഹ ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ വിയ നിപച്ചകാരം ദസ്സേത്വാ’’തി. ഗാമസമീപേതി ഗാമസ്സ ഉപചാരട്ഠാനേ. ജനസങ്ഗഹത്ഥന്തി ‘‘മയി അകഥേന്തേ ഏതേസം കോ കഥേസ്സതീ’’തി ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ജനസങ്ഗഹത്ഥം. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘ധമ്മകഥാ നാമ കഥേതബ്ബാ ഏവാ’’തി അട്ഠകഥാചരിയാ വദന്തി, യസ്മാ ച ധമ്മകഥാ കമ്മട്ഠാനവിനിമുത്താ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ. കമ്മട്ഠാനസീസേനേവാതി അത്തനാ പരിഹരിയമാനം കമ്മട്ഠാനം അവിജഹന്തോ തദനുഗുണംയേവ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ. അനുമോദനം വത്വാതി ഏത്ഥാപി ‘‘കമ്മട്ഠാനസീസേനേവാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

സമ്പത്തപരിച്ഛേദേനേവാതി ‘‘പരിചിതോ അപരിചിതോ’’തിആദി വിഭാഗം അകത്വാ സമ്പത്തകോടിയാ ഏവ, സമാഗമമത്തേനേവാതി അത്ഥോ. ഭയേതി പരചക്കാദിഭയേ.

‘‘കമ്മജതേജോ’’തി ഗഹണിം സന്ധായാഹ. കമ്മട്ഠാനം വീഥിം നാരോഹതി ഖുദാപരിസ്സമേന കിലന്തകായത്താ സമാധാനാഭാവതോ. അവസേസട്ഠാനേതി യാഗുയാ അഗ്ഗഹിതട്ഠാനേ. പോങ്ഖാനുപോങ്ഖന്തി കമ്മട്ഠാനുപട്ഠാനസ്സ അവിച്ഛേദദസ്സനമേതം, യഥാ പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം പവത്തായ സരപടിപാതിയാ അനവിച്ഛേദോ, ഏവമേതസ്സപീതി.

നിക്ഖിത്തധുരോ ഭാവനാനുയോഗേ. വത്തപടിപത്തിയാ അപൂരണേന സബ്ബവത്താനി ഭിന്ദിത്വാ. ‘‘കാമേസു അവീതരാഗോ ഹോതി, കായേ അവീതരാഗോ, രൂപേ അവീതരാഗോ, യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം ഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരതി, അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൦; മ. നി. ൧.൧൮൬) ഏവം വുത്തപഞ്ചവിധചേതോഖിലവിനിബന്ധചിത്തോ. ചരിത്വാതി പവത്തിത്വാ.

ഗതപച്ചാഗതികവത്തവസേനാതി ഭാവനാസഹിതംയേവ ഭിക്ഖായ ഗതപച്ചാഗതം ഗമനപച്ചാഗമനം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഗതപച്ചാഗതികം, തദേവ വത്തം, തസ്സ വസേന. അത്തകാമാതി അത്തനോ ഹിതസുഖം ഇച്ഛന്താ, ധമ്മച്ഛന്ദവന്തോതി അത്ഥോ. ധമ്മോ ഹി ഹിതം തന്നിമിത്തകഞ്ച സുഖന്തി. അഥ വാ വിഞ്ഞൂനം നിബ്ബിസേസത്താ, അത്തഭാവപരിയാപന്നത്താ ച അത്താ നാമ ധമ്മോ, തം കാമേന്തി ഇച്ഛന്തീതി അത്തകാമാ.

ഉസഭം നാമ വീസതി യട്ഠിയോ. തായ സഞ്ഞായാതി തായ പാസാണസഞ്ഞായ, ഏത്തകം ഠാനം ആഗതാതി ജാനന്താതി അധിപ്പായോ. സോയേവ നയോതി ‘‘അയം ഭിക്ഖൂ’’തിആദികോ യോ ഠാനേ വുത്തോ, സോ ഏവ നിസജ്ജായപി നയോ. പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്താനം ഛിന്നഭത്തഭാവഭയേനപി യോനിസോമനസികാരം പരിബ്രൂഹേതി. മദ്ദന്താതി ധഞ്ഞകരണട്ഠാനേ സാലിസീസാനി മദ്ദന്താ.

മഹാപധാനം പൂജേസ്സാമീതി അമ്ഹാകം അത്ഥായ ലോകനാഥേന ഛവസ്സാനി കതം ദുക്കരചരിയമേവാഹം യഥാസത്തി പൂജേസ്സാമീതി. പടിപത്തിപൂജാ ഹി സത്ഥുപൂജാ, ന ആമിസപൂജാതി. ‘‘ഠാനചങ്കമമേവാ’’തി അധിട്ഠാതബ്ബഇരിയാപഥവസേന വുത്തം, ന ഭോജനാദികാലേസു അവസ്സം കത്തബ്ബനിസജ്ജായ പടിക്ഖേപവസേന.

വീഥിം ഓതരിത്വാ ഇതോ ചിതോ ച അനോലോകേത്വാ പഠമമേവ വീഥിയോ സല്ലക്ഖേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘വീഥിയോ സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി. യം സന്ധായ വുച്ചതി ‘‘പാസാദികേന അഭിക്കന്തേനാ’’തി, തം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ആഹാരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആഗമിസ്സതി. അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതന്തി ‘‘യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮; മഹാനി. ൨൦൬) വുത്തേഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കത്വാ. ‘‘നേവ ദവായാ’’തിആദി പടിക്ഖേപദസ്സനം.

പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി, യദി ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ ഇതോ പരേസുപി. തത്ഥ പച്ചേകബോധിയാ ഉപനിസ്സയസമ്പദാ കപ്പാനം ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി, സതസഹസ്സഞ്ച തജ്ജാപുഞ്ഞഞാണസമ്ഭരണം. സാവകബോധിയാ അഗ്ഗസാവകാനം അസങ്ഖ്യേയ്യം, കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച, മഹാസാവകാനം (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.൧൨൮൮) സതസഹസ്സമേവ തജ്ജാപുഞ്ഞഞാണസമ്ഭരണം. ഇതരേസം അതീതാസു ജാതീസു വിവട്ടസന്നിസ്സയവസേന നിബ്ബത്തിതം നിബ്ബേധഭാഗിയം കുസലം. ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോതി ബാഹിയവിസയേ സഞ്ജാതസംവഡ്ഢതായ ബാഹിയോ, ദാരുചീരപരിഹരണേന ദാരുചീരിയോതി ച സമഞ്ഞാതോ. സോ ഹി ആയസ്മാ ‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ബാഹിയ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതി, സുതേ, മുതേ, വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തം ഭവിസ്സതീ’തി, ഏവഞ്ഹി തേ ബാഹിയ സിക്ഖിതബ്ബം. യതോ ഖോ തേ ബാഹിയ ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതി, സുതേ, മുതേ, വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തം ഭവിസ്സതി, തതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തേന. യതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തേന, തതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തത്ഥ. യതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തത്ഥ, തതോ ത്വം, ബാഹിയ, നേവിധ ന ഹുരം ന ഉഭയമന്തരേന. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തി (ഉദാ. ൧൦) ഏത്തകായ ദേസനായ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. ഏവം സാരിപുത്തത്ഥേരാദീനം മഹാപഞ്ഞതാദിദീപനാനി സുത്തപദാനി വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബാനി.

തന്തി അസമ്മുയ്ഹനം ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനമാകാരേനേവ വേദിതബ്ബം. ‘‘അത്താ അഭിക്കമതീ’’തി ഇമിനാ അന്ധപുഥുജ്ജനസ്സ ദിട്ഠിഗാഹവസേന അഭിക്കമേ സമ്മുയ്ഹനം ദസ്സേതി, ‘‘അഹം അഭിക്കമാമീ’’തി പന ഇമിനാ മാനഗാഹവസേന. തദുഭയം പന തണ്ഹായ വിനാ ന ഹോതീതി തണ്ഹഗാഹവസേനപി സമ്മുയ്ഹനം ദസ്സിതമേവ ഹോതി. ‘‘തഥാ അസമ്മുയ്ഹന്തോ’’തി വത്വാ തം അസമ്മുയ്ഹനം യേന ഘനവിനിബ്ഭോഗേന ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിക്കമാമീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ വായോധാതുയാ അനുഗതാ തേജോധാതു ഉദ്ധരണസ്സ പച്ചയോ. ഉദ്ധരണഗതികാ ഹി തേജോധാതൂതി. ഉദ്ധരണേ വായോധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ, തസ്മാ ഇമാസം ദ്വിന്നമേത്ഥ സാമത്ഥിയതോ അധിമത്തതാ, ഇതരാസഞ്ച ഓമത്തതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകേകപാദുദ്ധരണേ…പേ… ബലവതിയോതി ആഹ. യസ്മാ പന തേജോധാതുയാ അനുഗതാ വായോധാതു അതിഹരണവീതിഹരണാനം പച്ചയോ. തിരിയഗതികായ ഹി വായോധാതുയാ അതിഹരണവീതിഹരണേസു സാതിസയോ ബ്യാപാരോതി. തേജോധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ, തസ്മാ ഇമാസം ദ്വിന്നമേത്ഥ സാമത്ഥിയതോ അധിമത്തതാ, ഇതരാസഞ്ച ഓമത്തതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ അതിഹരണവീതിഹരണേസൂ’’തി ആഹ. സതിപി അനുഗമകഅനുഗന്തബ്ബതാവിസേസേ തേജോധാതുവായോധാതുഭാവമത്തം സന്ധായ തഥാ-സദ്ദഗ്ഗഹണം,. തത്ഥ അക്കന്തട്ഠാനതോ പാദസ്സ ഉക്ഖിപനം ഉദ്ധരണം. ഠിതട്ഠാനം അതിക്കമിത്വാ പുരതോ ഹരണം അതിഹരണം, ഖാണുആദിപരിഹരണത്ഥം, പതിട്ഠിതപാദഘട്ടനപരിഹരണത്ഥം വാ പസ്സേന ഹരണം വീതിഹരണം. യാവ പതിട്ഠിതപാദോ, താവ ആഹരണം അതിഹരണം, തതോ പരം ഹരണം വീതിഹരണന്തി അയം വാ ഏതേസം വിസേസോ.

യസ്മാ പഥവീധാതുയാ അനുഗതാ ആപോധാതു വോസ്സജ്ജനസ്സ പച്ചയോ. ഗരുതരസഭാവാ ഹി ആപോധാതൂതി. വോസ്സജ്ജനേ പഥവീധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ, തസ്മാ താസം ദ്വിന്നമേത്ഥ സാമത്ഥിയതോ അധിമത്തതാ, ഇതരാസഞ്ച ഓമത്തതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വോസ്സജ്ജനേ…പേ… ബലവതിയോ’’തി. യസ്മാ പന ആപോധാതുയാ അനുഗതാ പഥവീധാതു സന്നിക്ഖേപനസ്സ പച്ചയോ, പതിട്ഠാഭാവേ വിയ പതിട്ഠാപനേപി തസ്സാ സാതിസയകിച്ചത്താ ആപോധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ, തഥാ ഘട്ടനകിരിയായ പഥവീധാതുയാ വസേന സന്നിരുജ്ഝനസ്സ സിജ്ഝനതോ തത്ഥാപി പഥവീധാതുയാ ആപോധാതുഅനുഗതഭാവോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തഥാ സന്നിക്ഖേപനസന്നിരുജ്ഝനേസൂ’’തി.

തത്ഥാതി തസ്മിം അഭിക്കമനേ, തേസു വാ വുത്തേസു ഉദ്ദരണാദീസു കോട്ഠാസേസു. ഉദ്ധരണേതി ഉദ്ധരണക്ഖണേ. രൂപാരൂപധമ്മാതി ഉദ്ധരണാകാരേന പവത്താ രൂപധമ്മാ, തംസമുട്ഠാപകാ അരൂപധമ്മാ ച. അതിഹരണം ന പാപുണന്തി ഖണമത്താവട്ഠാനതോ. തത്ഥ തത്ഥേവാതി യത്ഥ യത്ഥ ഉപ്പന്നാ, തത്ഥ തത്ഥേവ. ന ഹി ധമ്മാനം ദേസന്തരസങ്കമനം അത്ഥി. ‘‘പബ്ബം പബ്ബ’’തിആദി ഉദ്ധരണാദികോട്ഠാസേ സന്ധായ സഭാഗസന്തതിവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അതിഇത്തരോ ഹി രൂപധമ്മാനമ്പി പവത്തിക്ഖണോ, ഗമനസ്സാദീനം, ദേവപുത്താനം ഹേട്ഠുപരിയേന പടിമുഖം ധാവന്താനം സിരസി പാദേ ച ബന്ധഖുരധാരാ സമാഗമതോപി സീഘതരോ. യഥാ തിലാനം ഭജ്ജിയമാനാനം പടപടായനേന ഭേദോ ലക്ഖീയതി, ഏവം സങ്ഖതധമ്മാനം ഉപ്പാദേനാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പടപടായന്താ’’തി വുത്തം. ഉപ്പന്നാ ഹി ഏകന്തതോ ഭിജ്ജന്തീതി. ‘‘സദ്ധിം രൂപേനാ’’തി ഇദം തസ്സ തസ്സ ചിത്തസ്സ നിരോധേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝനകരൂപധമ്മാനം വസേന വുത്തം, യം തതോ സത്തരസമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം. അഞ്ഞഥാ യദി രൂപാരൂപധമ്മാ സമാനക്ഖണാ സിയും, ‘‘രൂപം ഗരുപരിണാമം ദന്ധനിരോധ’’ന്തിആദിവചനേഹി വിരോധോ സിയാ, തഥാ ‘‘നാഹം ഭിക്ഖവേ അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം ലഹുപരിവത്തം, യഥയിദം ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൮) ഏവം ആദിപാളിയാ. ചിത്തചേതസികാ ഹി സാരമ്മണസഭാവാ യഥാബലം അത്തനോ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി തേസം തംസഭാവനിപ്ഫത്തിഅനന്തരം നിരോധോ. രൂപധമ്മാ പന അനാരമ്മണാ പകാസേതബ്ബാ, ഏവം തേസം പകാസേതബ്ബഭാവനിപ്ഫത്തി സോളസഹി ചിത്തേഹി ഹോതീതി തങ്ഖണായുകതാ തേസം ഇച്ഛിതാ, ലഹുവിഞ്ഞാണവിസയസങ്ഗതിമത്തപ്പച്ചയതായ തിണ്ണം ഖന്ധാനം, വിസയസങ്ഗതിമത്തതായ ച വിഞ്ഞാണസ്സ ലഹുപരിവത്തിതാ, ദന്ധമഹാഭൂതപ്പച്ചയതായ രൂപധമ്മാനം ദന്ധപരിവത്തിതാ. നാനാധാതുയാ യഥാഭൂതഞാണം ഖോ പന തഥാഗതസ്സേവ, തേന ച പുരേജാതപച്ചയോ രൂപധമ്മോവ വുത്തോ, പച്ഛാജാതപച്ചയോ ച തഥേവാതി രൂപാരൂപധമ്മാനം സമാനക്ഖണതാ ന യുജ്ജതേവ. തസ്മാ വുത്തനയേനേവേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതേ ചിത്തം, അഞ്ഞം ചിത്തം നിരുജ്ഝതീതി യം പുരിമുപ്പന്നം ചിത്തം, തം അഞ്ഞം, തം പന നിരുജ്ഝന്തം അപരസ്സ അനന്തരാദിപച്ചയഭാവേനേവ നിരുജ്ഝതീതി തഥാലദ്ധപച്ചയം അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതേ ചിത്തം. യദി ഏവം തേസം അന്തരോ ലബ്ഭേയ്യാതി? നോതി ആഹ ‘‘അവീചി മനുപ്പബന്ധോ’’തി, യഥാ വീചി അന്തരോ ന ലബ്ഭതി, ‘‘തദേവേത’’ന്തി അവിസേസവിദൂ മഞ്ഞന്തി, ഏവം അനു അനു പബന്ധോ ചിത്തസന്താനോ രൂപസന്താനോ ച നദീസോതോവ നദിയം ഉദകപ്പവാഹോ വിയ വത്തതി.

അഭിമുഖം ലോകിതം ആലോകിതന്തി ആഹ ‘‘പുരതോ പേക്ഖന’’ന്തി. യസ്മാ യംദിസാഭിമുഖോ ഗച്ഛതി, തിട്ഠതി, നിസീദതി വാ തദഭിമുഖം പേക്ഖനം ആലോകിതം, തസ്മാ തദനുഗതവിദിസാലോകനം വിലോകിതന്തി ആഹ ‘‘വിലോകിതം നാമ അനുദിസാപേക്ഖന’’ന്തി. സമ്മജ്ജനപരിഭണ്ഡാദികരണേ ഓലോകിതസ്സ, ഉല്ലോകഹരണാദീസു ഉല്ലോകിതസ്സ, പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തപരിസ്സയസ്സ പരിവജ്ജനാദീസു അപലോകിതസ്സ സിയാ സമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘ഇമിനാ വാ മുഖേന സബ്ബാനിപി താനി ഗഹിതാനേവാ’’തി.

കായസക്ഖിന്തി കായേന സച്ഛികതവന്തം, പച്ചക്ഖകാരിനന്തി അത്ഥോ. സോ ഹി ആയസ്മാ വിപസ്സനാകാലേ ‘‘യമേവാഹം ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതം നിസ്സായ സാസനേ അനഭിരതിആദിവിപ്പകാരം പത്തോ, തമേവ സുട്ഠു നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി ഉസ്സാഹജാതോ ബലവഹിരോത്തപ്പോ, തത്ഥ ച കതാധികാരത്താ ഇന്ദ്രിയസംവരേ ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തോ, തേനേവ നം സത്ഥാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം ഭിക്ഖവേ മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം, യദിദം നന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൩൫) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി.

സാത്ഥകതാ ച സപ്പായതാ ച വേദിതബ്ബാ ആലോകിതവിലോകിതസ്സാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി കമ്മട്ഠാനാവിജഹനസ്സേവ ഗോചരസമ്പജഞ്ഞഭാവതോതി വുത്തമേവത്ഥം ഹേതുഭാവേന പച്ചാമസതി. അത്തനോ കമ്മട്ഠാനവസേനേവ ആലോകനവിലോകനം കാതബ്ബം, ഖന്ധാദികമ്മട്ഠാനാ അഞ്ഞോ ഉപായോ ന ഗവേസിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. ആലോകിതാദിസമഞ്ഞാപി യസ്മാ ധമ്മമത്തസ്സേവ പവത്തിവിസേസോ, തസ്മാ തസ്സ യാഥാവതോ പജാനനം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞന്തി ദസ്സേതും ‘‘അബ്ഭന്തരേ’’തിആദി വുത്തം. ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേനാതി കിരിയമയചിത്തസമുട്ഠാനായ വായോധാതുയാ ചലനാകാരപ്പവത്തിവസേന. അധോ സീദതീതി അധോ ഗച്ഛതി. ഉദ്ധം ലങ്ഘേതീതി ലങ്ഘം വിയ ഉപരി ഗച്ഛതി.

അങ്ഗകിച്ചം സാധയമാനന്തി പധാനഭൂതഅങ്ഗകിച്ചം നിപ്ഫാദേന്തം ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘പഠമജവനേപി…പേ… ന ഹോതീ’’തി ഇദം പഞ്ചദ്വാരവീഥിയം ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി രജ്ജനാദീനം അഭാവം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ ഹി ആവജ്ജന വോട്ഠബ്ബപനാനം അയോനിസോ ആവജ്ജനവോട്ഠബ്ബനവസേന ഇട്ഠേ ഇത്ഥിരൂപാദിമ്ഹി ലോഭമത്തം, അനിട്ഠേ ച പടിഘമത്തം ഉപ്പജ്ജതി, മനോദ്വാരേ പന ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി രജ്ജനാദി ഹോതി. തസ്സ പഞ്ചദ്വാരജവനം മൂലം, യഥാവുത്തം വാ സബ്ബം ഭവങ്ഗാദി. ഏവം മനോദ്വാരജവനസ്സ മൂലവസേന മൂലപരിഞ്ഞാ വുത്താ. ആഗന്തുകതാവകാലികതാ പന പഞ്ചദ്വാരജവനസ്സേവ അപുബ്ബഭാവവസേന, ഇത്തരഭാവവസേന ച വുത്താ. ‘‘ഹേട്ഠുപരിയവസേന ഭിജ്ജിത്വാ പതിതേസൂ’’തി ഹേട്ഠിമസ്സ ഉപരിമസ്സ ച അപരാപരം ഭങ്ഗപ്പത്തിമാഹ.

തന്തി ജവനം, തസ്സ അയുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ആഗന്തുകോ അബ്ഭാഗതോ.

ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നോ താവതകോ കാലോ ഏതേസന്തി താവകാലികാനി.

ഏതം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. സമവായേതി സാമഗ്ഗിയം. തത്ഥാതി പഞ്ചക്ഖന്ധവസേന ആലോകനവിലോകനേ പഞ്ഞായമാനേ തബ്ബിനിമുത്തോ കോ ഏകോ ആലോകേതി, കോ വിലോകേതി.

‘‘ഉപനിസ്സയപച്ചയോ’’തി ഇദം സുത്തന്തനയേന പരിയായതോ വുത്തം. സഹജാതപച്ചയോതി നിദസ്സനമത്തമേതം അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയാനമ്പി ലബ്ഭനതോ.

കാലേ സമഞ്ഛിതും യുത്തകാലേ സമഞ്ഛന്തസ്സ. തഥാ പസാരേന്തസ്സാതി ഏത്ഥാപി. മണിസപ്പോ നാമ ഏകാ സപ്പജാതീതി വദന്തി. ലളനന്തി കമ്പനം, ലീളാകരണം വാ.

ഉണ്ഹപകതികോ പരിളാഹബഹുലകായോ. സീലവിദൂസനേന അഹിതാവഹത്താ മിച്ഛാജീവവസേന ഉപ്പന്നം അസപ്പായം. ‘‘ചീവരമ്പി അചേതന’’ന്തിആദിനാ ചീവരസ്സ വിയ കായോപി അചേതനോതി കായസ്സ അത്തസുഞ്ഞതാവിഭാവനേന ‘‘അബ്ഭന്തരേ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം പരിദീപേന്തോ ഇതരീതരസന്തോസസ്സ കാരണം ദസ്സേതി, തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

ചതുപഞ്ചഗണ്ഠികാഹതോതി ആഹതചതുപഞ്ചഗണ്ഠികോ, ചതുപഞ്ചഗണ്ഠികാഹി വാ ആഹതോ തഥാ.

അട്ഠവിധോപി അത്ഥോതി അട്ഠവിധോപി പയോജനവിസേസോ മഹാസിവത്ഥേരവാദവസേന ‘‘ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩, ൪൨൨; മ. നി. ൨.൩൮൭; അ. നി. ൨.൩൪൧; ൮.൯; ധ. സ. ൧൩൫൫; വിഭ. ൫൧൮; മഹാനി. ൨൦൬) നയേന വുത്തോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ‘‘നേവ ദവായാതിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩, ൪൨൨; മ. നി. ൨.൩൮൭; അ. നി. ൮.൯; ധ. സ. ൧൩൫൫; വിഭ. ൫൧൮; മഹാനി. ൨൦൬) നയേനാ’’തി പന പടിക്ഖേപങ്ഗദസ്സനമുഖേന ദേസനായ ആഗതത്താ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പഥവിസന്ധാരകജലസ്സ തംസന്ധാരകവായുനാ വിയ പരിഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ വായോധാതുയാവ ആസയേ അവട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘വായോധാതുവസേനേവ തിട്ഠതീ’’തി. അതിഹരതീതി യാവ മുഖാ അഭിഹരതി. വീതിഹരതീതി തതോ കുച്ഛിയം വീമിസ്സം കരോന്തോ ഹരതി. അതിഹരതീതി വാ മുഖദ്വാരം അതിക്കാമേന്തോ ഹരതി. വീതിഹരതീതി കുച്ഛിഗതം പസ്സതോ ഹരതി, പരിവത്തേതീതി അപരാപരം ചാരേതി. ഏത്ഥ ച ആഹാരസ്സ ധാരണപരിവത്തനസഞ്ചുണ്ണനവിസോസനാനി പഥവീധാതുസഹിതാ ഏവ വായോധാതു കരോതി, ന കേവലാതി താനി പഥവീധാതുയാപി കിച്ചഭാവേന വുത്താനി. അല്ലത്തഞ്ച അനുപാലേതീതി യഥാ വായോധാതു ആദീഹി അഞ്ഞേഹി വിസോസനം ന ഹോതി, തഥാ അല്ലത്തഞ്ച അനുപാലേതി. തേജോധാതൂതി ഗഹണീസങ്ഖാതാ തേജോധാതു. സാ ഹി അന്തോപവിട്ഠം ആഹാരം പരിപാചേതി. അഞ്ജസോ ഹോതീതി ആഹാരസ്സ പവേസനാദീനം മഗ്ഗോ ഹോതി. ആഭുജതീതി പരിയേസനവസേന, അജ്ഝോഹരണജിണ്ണാജിണ്ണതാദിപടിസംവേദനവസേന ച ആവജ്ജേതി, വിജാനാതീതി അത്ഥോ. തംതംവിജാനനസ്സ പച്ചയഭൂതോയേവ ഹി പയോഗോ ‘‘സമ്മാപയോഗോ’’തി വുത്തോ. യേന ഹി പയോഗേന പരിയേസനാദി നിപ്ഫജ്ജതി, സോ തബ്ബിസയവിജാനനമ്പി നിപ്ഫാദേതി നാമ തദവിനാഭാവതോ. അഥ വാ സമ്മാപയോഗം സമ്മാപടിപത്തി മന്വായ ആഗമ്മ ആഭുജതി സമന്നാഹരതി. ആഭോഗപുബ്ബകോ ഹി സബ്ബോപി വിഞ്ഞാണബ്യാപാരോതി തഥാ വുത്തം.

ഗമനതോതി ഭിക്ഖാചാരവസേന ഗോചരഗാമം ഉദ്ദിസ്സ ഗമനതോ. പരിയേസനതോതി ഗോചരഗാമേ ഭിക്ഖത്ഥം ആഹിണ്ഡനതോ. പരിഭോഗതോതി ആഹാരസ്സ പരിഭുഞ്ജനതോ. ആസയതോതി പിത്താദിആസയതോ. ആസയതി ഏത്ഥ ഏകജ്ഝം പവത്തമാനോപി കമ്മഫലവവത്ഥിതോ ഹുത്വാ മരിയാദവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ സയതി തിട്ഠതി പവത്തതീതി ആസയോ, ആമാസയസ്സ ഉപരി തിട്ഠനകോ പിത്താദികോ. മരിയാദത്ഥോ ഹി അയമാകാരോ. നിധാനന്തി യഥാഭുത്തോ ആഹാരോ നിചിതോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി നിധാനം, ആമാസയോ. തതോ നിധാനതോ. അപരിപക്കതോതി ഗഹണീസങ്ഖാതേന കമ്മജതേജേന അവിപക്കതോ. പരിപക്കതോതി യഥാഭുത്തസ്സ ആഹാരസ വിപക്കഭാവതോ. ഫലതോതി നിപ്ഫത്തിതോ. നിസ്സന്ദതോതി ഇതോ ചിതോ ച നിസ്സന്ദനതോ. സമ്മക്ഖനതോതി സബ്ബസോ മക്ഖനതോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായ (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൨൯൪) ഗഹേതബ്ബോ.

സരീരതോ സേദാ മുച്ചന്തീതി വേഗസംധാരണേന ഉപ്പന്നപരിളാഹതോ സരീരതോ സേദാ മുച്ചന്തി. അഞ്ഞേ ച രോഗാ കണ്ണസൂലഭഗന്ദരാദയോ. അട്ഠാനേതി മനുസ്സാമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതേ അയുത്തട്ഠാനേ ഖേത്തദേവായതനാദികേ. കുദ്ധാ ഹി അമനുസ്സാ, മനുസ്സാപി വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേന്തി. നിസ്സട്ഠത്താ നേവ അത്തനോ, കസ്സചി അനിസ്സജ്ജിതത്താ, ജിഗുച്ഛനീയത്താ ച ന പരസ്സ. ഉദകതുമ്ബതോതി വേളുനാളിആദിഉദകഭാജനതോ. തന്തി ഛഡ്ഡിതഉദകം.