൧. ബ്രഹ്മജാലസുത്തവണ്ണനാ

പരിബ്ബാജകകഥാവണ്ണനാ

ഏവം പഠമമഹാസങ്ഗീതിം ദസ്സേത്വാ യദത്ഥം സാ ഇധ ദസ്സിതാ, ഇദാനി തം നിഗമനവസേന ദസ്സേതും ‘‘ഇമിസ്സാ’’തിആദിമാഹ.

൧. ഏത്താവതാ ച ബ്രഹ്മജാലസ്സ സാധാരണതോ ബാഹിരനിദാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അബ്ഭന്തരനിദാനം സംവണ്ണേതും ‘‘തത്ഥ ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തം. അഥ വാ ഛഹി ആകാരേഹി സംവണ്ണനാ കാതബ്ബാ സമ്ബന്ധതോ പദതോ പദവിഭാഗതോ പദത്ഥതോ അനുയോഗതോ പരിഹാരതോ ചാതി. തത്ഥ സമ്ബന്ധോ നാമ ദേസനാസമ്ബന്ധോ. യം ലോകിയാ ‘‘ഉമ്മുഗ്ഘാതോ’’തി വദന്തി. സോ പന പാളിയാ നിദാനപാളിവസേന, നിദാനപാളിയാ പന സങ്ഗീതിവസേന വേദിതബ്ബോതി പഠമമഹാസങ്ഗീതിം ദസ്സേന്തേന നിദാനപാളിയാ സമ്ബന്ധസ്സ ദസ്സിതത്താ പദാദിവസേന സംവണ്ണനം കരോന്തോ ‘‘ഏവന്തി നിപാതപദ’’ന്തിആദിമാഹ. ‘‘മേതിആദീനീ’’തി ഏത്ഥ അന്തരാ-സദ്ദ-ച-സദ്ദാനം നിപാതപദഭാവോ, വത്തബ്ബോ, ന വാ വത്തബ്ബോ തേസം നയഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ, തദവസിട്ഠാനം ആപടി-സദ്ദാനം ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗണ്ഹനതോ. ‘‘പദവിഭാഗോ’’തി പദാനം വിസേസോ, ന പന പദവിഗ്ഗഹോ. അഥ വാ പദാനി ച പദവിഭാഗോ ച പദവിഭാഗോ, പദവിഗ്ഗഹോ ച പദവിഭാഗോ ച പദവിഭാഗോതി വാ ഏകസേസവസേന പദപദവിഗ്ഗഹാപി പദവിഭാഗ സദ്ദേന വുത്താതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ പദവിഗ്ഗഹോ ‘‘ഭിക്ഖൂനം സങ്ഘോ’’തിആദിഭേദേസു പദേസു ദട്ഠബ്ബോ.

അത്ഥതോതി പദത്ഥതോ. തം പന പദത്ഥം അത്ഥുദ്ധാരക്കമേന പഠമം ഏവം-സദ്ദസ്സ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവംസദ്ദോ താവാ’’തിആദിമാഹ. അവധാരണാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഇദമത്ഥപുച്ഛാപരിമാണാദിഅത്ഥാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി ‘‘ഏവംഗതാനി, ഏവംവിധോ, ഏവമാകാരോ’’തിആദീസു ഇദം-സദ്ദസ്സ അത്ഥേ ഏവം-സദ്ദോ. ഗത-സദ്ദോ ഹി പകാരപരിയായോ, തഥാ വിധാകാര-സദ്ദാ ച. തഥാ ഹി വിധയുത്തഗത-സദ്ദേ ലോകിയാ പകാരത്ഥേ വദന്തി. ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ, കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’’തി, ‘‘ഏവം സു തേ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ കപ്പിതകേസമസ്സു, ആമുത്തമാലാഭരണാ ഓദാതവത്ഥവസനാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേന്തി, സേയ്യഥാപി ത്വം ഏതരഹി സാചരിയകോതി? നോ ഹിദം ഭോ ഗോതമാ’’തി ച ആദീസു പുച്ഛായം. ‘‘ഏവം ലഹുപരിവത്തം, ഏവം ആയുപരിയന്തോ’’തി ച ആദീസു പരിമാണേ. നനു ച ‘‘ഏവം നു ഖോ, ഏവം സു തേ, ഏവം ആയുപരിയന്തോ’’തി ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദേന പുച്ഛനാകാരപരിമാണാകാരാനം വുത്തത്താ ആകാരത്ഥോ ഏവ ഏവം-സദ്ദോ തി? ന, വിസേസസബ്ഭാവതോ. ആകാരമത്തവാചകോ ഹേത്ഥ ആകാരത്ഥോതി അധിപ്പേതോ, യഥാ ‘‘ഏവം ബ്യാഖോതിആദീസു പന ന ആകാരവിസേസവാചകോ ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഏവം ജാതേന മച്ചേനാ’’തിആദീനി ഉപമാദീസു ഉദാഹരണാനി ഉപപന്നാനി ഹോന്തി. തഥാ ഹി ‘‘യഥാപി…പേ… ബഹു’’ന്തി? ഏത്ഥ പുപ്ഫരാസിട്ഠാനിയതോ മനുസ്സുപപത്തിസപ്പുരിസൂപനിസ്സയസദ്ധമ്മസവനയോനിസോമനസികാരഭോഗസമ്പത്തിആദിദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയാഹേതുസമുദായതോ സോഭാസുഗന്ധതാദിഗുണയോഗതോ മാലാഗുണസദിസിയോ പഹൂതാ പുഞ്ഞകിരിയാ മരിതബ്ബസഭാവതായ മച്ചേന സത്തേന കത്തബ്ബാതി ജോദിതത്താ പുപ്ഫരാസിമാലാഗുണാവ ഉപമാ, തേസം ഉപമാകാരോ യഥാ-സദ്ദേന അനിയമതോ വുത്തോതി ഏവം-സദ്ദോ ഉപമാകാരനിഗമനത്ഥോതി വത്തും യുത്തം. സോ പന ഉപമാകാരോ നിയമിയമാനോ അത്ഥതോ ഉപമാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉപമായം ആഗതോ’’തി.

തഥാ ഏവം ഇമിനാ ആകാരേന ‘‘അഭിക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ ഉപദിസിയമാനായ സമണസാരുപ്പായ ആകപ്പസമ്പത്തിയാ യോ തത്ഥ ഉപദിസനാകാരോ, സോ അത്ഥതോ ഉപദേസോയേവാതി വുത്തം ‘‘ഏവം തേ…പേ… ഉപദേസേ’’തി. തഥാ ഏവമേതം ഭഗവാ, ഏവമേതം സുഗതാതി ഏത്ഥ ച ഭഗവതാ യഥാവുത്തമത്ഥം അവിപരീതതോ ജാനന്തേഹി കതം തത്ഥ സംവിജ്ജമാനഗുണാനം പകാരേഹി ഹംസനം ഉദഗ്ഗതാകരണം സമ്പഹംസനം, യോ തത്ഥ സമ്പഹംസനാകാരോതി യോജേതബ്ബം. ഏവമേവം പനായന്തി ഏത്ഥ ഗരഹണാകാരോതി യോജേതബ്ബം. സോ ച ഗരഹണാകാരോ ‘‘വസലീ’’തിആദി ഖുംസനസദ്ദസന്നിധാനതോ ഇധ ഏവം-സദ്ദേന പകാസിതോതി വിഞ്ഞായതി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉപമാകാരാദയോപി ഉപമാദിവസേന വുത്താനം പുപ്ഫരാസിആദിസദ്ദാനം സന്നിധാനതോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ച വദേഹീതി ‘‘യഥാഹം വദാമി, ഏവം സമണം ആനന്ദം വദേഹീ’’തി വദനാകാരോ ഇദാനി വത്തബ്ബോ ഏവം-സദ്ദേന നിദസ്സീയതീതി നിദസ്സനത്ഥോ വുത്തോ. ഏവം നോതി ഏത്ഥാപി തേസം യഥാവുത്തധമ്മാനം അഹിതദുക്ഖാവഹഭാവേ സന്നിട്ഠാനജനനത്ഥം അനുമതിഗ്ഗഹണവസേന ‘‘സംവത്തന്തി, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി പുച്ഛായ കതായ ‘‘ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ തദാകാരസന്നിട്ഠാനം ഏവം-സദ്ദേന വിഭാവിതന്തി വിഞ്ഞായതി, സോ പന തേസം ധമ്മാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തനാകാരോ നിയമിയമാനോ അവധാരണത്ഥോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീതി ആദീസു അവധാരണേ’’തി. ഏവം ഭന്തേതി പന ധമ്മസ്സ സാധുകം സവനമനസികാരേ സന്നിയോജിതേഹി ഭിക്ഖൂഹി അത്തനോ തത്ഥ ഠിതഭാവസ്സ പടിജാനനവസേന വുത്തത്താ ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദോ വചനസമ്പടിച്ഛനത്ഥോ വുത്തോ, തേന ഏവം ഭന്തേ, സാധു ഭന്തേ, സുട്ഠു ഭന്തേതി വുത്തം ഹോതി.

നാനാനയനിപുണന്തി ഏകത്തനാനത്തഅബ്യാപാരഏവംധമ്മതാസങ്ഖാതാ, നന്ദിയാവട്ട തിപുക്ഖലസീഹവിക്കീളിതഅങ്കുസദിസാലോചനസങ്ഖാതാ വാ ആധാരാദിഭേദവസേന നാനാവിധാ നയാ നാനാനയാ, നയാ വാ പാളിഗതിയോ, താ ച പഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിആദിവസേന സംകിലേഭാഗിയാദിലോകിയാദിതദുഭയവോമിസ്സതാദിവസേന കുസലാദിവസേന ഖന്ധാദിവസേന സങ്ഗഹാദിവസേന സമയവിമുത്താദിവസേന ഠപനാദിവസേന കുസലമൂലാദിവസേന തികപട്ഠാനാദിവസേന ച നാനപ്പകാരാതി നാനാനയാ, തേഹി നിപുണം സണ്ഹസുഖുമന്തി നാനാനയനിപുണം. ആസയോവ അജ്ഝാസയോ, തേ ച സസ്സതാദിഭേദേന, തത്ഥ ച അപ്പരജക്ഖതാദിവസേന അനേകാ, അത്തജ്ഝാസയാദയോ ഏവ വാ സമുട്ഠാനം ഉപ്പത്തിഹേതു ഏതസ്സാതി അനേകജ്ഝാസയസമുട്ഠാനം. അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നന്തി അത്ഥബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണം ഉപനേതബ്ബാഭാവതോ, സങ്കാസനപകാസനവിവരണവിഭജനഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിവസേന ഛഹി അത്ഥപദേഹി, അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസവസേന ഛഹി ബ്യഞ്ജനപദേഹി ച സമന്നാഗതന്തി വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

വിവിധപാടിഹാരിയന്തി ഏത്ഥ പാടിഹാരിയപദസ്സ വചനത്ഥം ‘‘പടിപക്ഖഹരണതോ രാഗാദികിലേസാപനയനതോ പാടിഹാരിയ’’ന്തി വദന്തി. ഭഗവതോ പന പടിപക്ഖാ രാഗാദയോ ന സന്തി, യേ ഹരിതബ്ബാ. പുഥുജ്ജനാനമ്പി വിഗതൂപക്കിലേസേ അട്ഠഗുണസമന്നാഗതേ ചിത്തേ ഹതപടിപക്ഖേ ഇദ്ധിവിധം പവത്തതി, തസ്മാ തത്ഥ പവത്തവോഹാരേന ച ന സക്കാ ഇധ ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വത്തും. സചേ പന മഹാകാരുണികസ്സ ഭഗവതോ വേനേയ്യഗതാ ച കിലേസാ പടിപക്ഖാ, തേസം ഹരണതോ ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വുത്തം, ഏവം സതി യുത്തമേതം. അഥ വാ ഭഗവതോ ച സാസനസ്സ ച പടിപക്ഖാ തിത്ഥിയാ, തേസം ഹരണതോ പാടിഹാരിയം. തേ ഹി ദിട്ഠിഹരണവസേന, ദിട്ഠിപ്പകാസനേ അസമത്ഥഭാവേന ച ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീഹി ഹരിതാ അപനീതാ ഹോന്തീതി. ‘‘പടീ’’തി വാ അയം സദ്ദോ ‘‘പച്ഛാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം ബോധേതി ‘‘തസ്മിം പടിപവിട്ഠമ്ഹി, അഞ്ഞോ ആഗഞ്ഛി ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദീസു വിയ, തസ്മാ സമാഹിതേ ചിത്തേ, വിഗതൂപക്കിലേസേ ച കതകിച്ചേന പച്ഛാ ഹരിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി പടിഹാരിയം, അത്തനോ വാ ഉപക്കിലേസേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനമഗ്ഗേഹി ഹരിതേസു പച്ഛാ ഹരണം പടിഹാരിയം. ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിയോ ച വിഗതൂപക്കിലേസേന, കതകിച്ചേന ച സത്തഹിതത്ഥം പുന പവത്തേതബ്ബാ, ഹരിതേസു ച അത്തനോ ഉപക്കിലേസേസു പരസത്താനം ഉപക്കിലേസഹരണാനി ഹോന്തീതി പടിഹാരിയാനി ഭവന്തി. പടിഹാരിയമേവ പാടിഹാരിയം. പടിഹാരിയേ വാ ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീസമുദായേ ഭവം ഏകേകം ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വുച്ചതി. പടിഹാരിയം വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം മഗ്ഗോ ച പടിപക്ഖഹരണതോ, തത്ഥ ജാതം, തസ്മിം വാ നിമിത്തഭൂതേ, തതോ വാ ആഗതന്തി പാടിഹാരിയം. തസ്സ പന ഇദ്ധിആദിഭേദേന വിസയഭേദേന ച ബഹുവിധസ്സ ഭഗവതോ ദേസനായ ലബ്ഭമാനത്താ ആഹ ‘‘വിവിധപാടിഹാരിയ’’ന്തി.

ന അഞ്ഞഥാതി ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതാകാരതോ ന അഞ്ഞഥാതി അത്ഥോ, ന പന ഭഗവതോ ദേസിതാകാരതോ. അചിന്തേയ്യാനുഭാവാ ഹി ഭഗവതോ ദേസനാ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സബ്ബപ്പകാരേന കോ സമത്ഥോ വിഞ്ഞാതു’’ന്തി ഇദം വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. ധാരണബലദസ്സനഞ്ച ന വിരുജ്ഝതി സുതാകാരാവിരജ്ഝനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ന ഹേത്ഥ അത്ഥന്തരതാപരിഹാരോ ദ്വിന്നമ്പി അത്ഥാനം ഏകവിസയത്താ, ഇതരഥാ ഥേരോ ഭഗവതോ ദേസനായ സബ്ബഥാ പടിഗ്ഗഹണേ സമത്ഥോ അസമത്ഥോ ചാതി ആപജ്ജേയ്യാതി.

‘‘യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താ’’തി ഏവം വുത്തായ നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതായ സസന്തതിയം വത്തനതോ തിവിധോപി മേ-സദ്ദോ കിഞ്ചാപി ഏകസ്മിംയേവ അത്ഥേ ദിസ്സതി, കരണസമ്പദാനസാമിനിദ്ദേസവസേന പന വിജ്ജമാനഭേദം സന്ധായാഹ ‘‘മേ-സദ്ദോ തീസു അത്ഥേസു ദിസ്സതീ’’തി.

കിഞ്ചാപി ഉപസഗ്ഗോ കിരിയം വിസേസേതി, ജോതകഭാവതോ പന സതിപി തസ്മിം സുത-സദ്ദോ ഏവ തം തമത്ഥം അനുവദതീതി അനുപസഗ്ഗസ്സ സുത-സദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ സഉപസഗ്ഗസ്സ ഗഹണം ന വിരുജ്ഝതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സഉപസഗ്ഗോ ച അനുപസഗ്ഗോ ചാ’’തി ആഹ. അസ്സാതി സുത-സദ്ദസ്സ. കമ്മഭാവസാധനാനി ഇധ സുത-സദ്ദേ സമ്ഭവന്തീതി വുത്തം ‘‘ഉപധാരിതന്തി വാ ഉപധാരണന്തി വാ അത്ഥോ’’തി. മയാതി അത്ഥേ സതീതി യദാ മേസദ്ദസ്സ കത്തുവസേന കരണനിദ്ദേസോ, തദാതി അത്ഥോ. മമാതി അത്ഥേ സതീതി യദാ സമ്ബന്ധവസേന സാമിനിദ്ദേസോ, തദാ.

സുതസദ്ദസന്നിധാനേ പയുത്തേന ഏവംസദ്ദേന സവനകിരിയാജോതകേന ഭവിതബ്ബന്തി വുത്തം ‘‘ഏവന്തി സോതവിഞ്ഞാണാദിവിഞ്ഞാണകിച്ചനിദസ്സന’’ന്തി. ആദി-സദ്ദേന സമ്പടിച്ഛനാദീനം പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനം തദഭിനിഹടാനഞ്ച മനോദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. സബ്ബേസമ്പി വാക്യാനം ഏവകാരത്ഥസഹിതത്താ ‘‘സുത’’ന്തി ഏതസ്സ സുതം ഏവാതി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി, ഏതേന അവധാരണേന നിരാകതം ദസ്സേതി. യഥാ ച സുതം സുതം ഏവാതി നിയമേതബ്ബം, തം സമ്മാ സുതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനൂനാധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സന’’ന്തി. അഥ വാ ‘‘സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനവസേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതീ’’തി സുതന്തി അസുതം ന ഹോതീതി അയമേതസ്സ അത്ഥോതി വുത്തം ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി, ഇമിനാ ദിട്ഠാദിവിനിവത്തനം കരോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി. ന ഇദം മയാ ദിട്ഠം, ന സയമ്ഭുഞാണേന സച്ഛികതം, അഥ ഖോ സുതം, തഞ്ച ഖോ സമ്മദേവാതി. തേനേവാഹ ‘‘അനൂനാധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സന’’ന്തി. അവധാരണത്ഥേ വാ ഏവം-സദ്ദേ അയം അത്ഥയോജനാ കരീയതീതി തദപേക്ഖസ്സ സുത-സദ്ദസ്സ അയമത്ഥോ വുത്തോ ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി. തേനേവ ആഹ ‘‘അനൂനാധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സന’’ന്തി. സവനസദ്ദോ ചേത്ഥ കമ്മത്ഥോ വേദിതബ്ബോ സുയ്യതീതി.

ഏവം സവനഹേതുസുണന്തപുഗ്ഗലസവനവിസേസവസേന പദത്തയസ്സ ഏകേന പകാരേന അത്ഥയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പകാരന്തരേഹിപി തം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്സാതി യാ സാ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മസ്സവനാകാരേന പവത്താ മനോദ്വാരവിഞ്ഞാണവീഥി, തസ്സാ. സാ ഹി നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തിതും സമത്ഥാ. തഥാ ച വുത്തം ‘‘സോതദ്വാരാനുസാരേനാ’’തി. നാനപ്പകാരേനാതി വക്ഖമാനാനം അനേകവിഹിതാനം ബ്യഞ്ജനത്ഥഗ്ഗഹണാനാനാകാരേന, ഏതേന ഇമിസ്സാ യോജനായ ആകാരത്ഥോ ഏവം-സദ്ദോ ഗഹിതോതി ദീപേതി. പവത്തിഭാവപ്പകാസനന്തി പവത്തിയാ അത്ഥിഭാവപ്പകാസനം. ‘‘സുതന്തി ധമ്മപ്പകാസന’’ന്തി യസ്മിം ആരമ്മണേ വുത്തപ്പകാരാ വിഞ്ഞാണവീഥി നാനപ്പകാരേന പവത്താ, തസ്സ ധമ്മത്താ വുത്തം, ന സുതസദ്ദസ്സ ധമ്മത്ഥത്താ. വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പാകടീകരണം ‘‘അയഞ്ഹേത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ വിഞ്ഞാണവീഥിയാതി കരണത്ഥേ കരണവചനം. മയാതി കത്ഥുഅത്ഥേ.

‘‘ഏവന്തി നിദ്ദിസിതബ്ബപ്പകാസന’’ന്തി നിദസ്സനത്ഥം ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ വുത്തം നിദസ്സേതബ്ബസ്സ നിദ്ദിസിതബ്ബത്താഭാവാഭാവതോ, തേന ഏവം-സദ്ദേന സകലമ്പി സുത്തം പച്ചാമട്ഠന്തി ദസ്സേതി. സുത-സദ്ദസ്സ കിരിയാസദ്ദത്താ, സവനകിരിയായ ച സാധാരണവിഞ്ഞാണപ്പബന്ധപടിബദ്ധത്താ തത്ഥ ച പുഗ്ഗലവോഹാരോതി വുത്തം ‘‘സുതന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചപ്പകാസന’’ന്തി. ന ഹി പുഗ്ഗലവോഹാരരഹിതേ ധമ്മപ്പബന്ധേ സവനകിരിയാ ലബ്ഭതീതി.

‘‘യസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സാ’’തിആദിപി ആകാരത്ഥമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ പുരിമയോജനായ അഞ്ഞഥാ അത്ഥയോജനം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ ആകാരപഞ്ഞത്തീതി ഉപാദാപഞ്ഞത്തി ഏവ, ധമ്മാനം പവത്തിആകാരുപാദാനവസേന തഥാ വുത്താ. ‘‘സുതന്തി വിസയനിദ്ദേസോ’’തി സോതബ്ബഭൂതോ ധമ്മോ സവനകിരിയാകത്തുപുഗ്ഗലസ്സ സവനകിരിയാവസേന പവത്തിട്ഠാനന്തി കത്വാ വുത്തം. ചിത്തസന്താനവിനിമുത്തസ്സ പരമത്ഥതോ കസ്സചി കത്തു അഭാവേപി സദ്ദവോഹാരേന ബുദ്ധിപരികപ്പിതഭേദവചനിച്ഛായ ചിത്തസന്താനതോ അഞ്ഞം വിയ തംസമങ്ഗിം കത്വാ വുത്തം ‘‘ചിത്തസന്താനേന തംസമങ്ഗിനോ’’തി. സവനകിരിയാവിസയോപി സോതബ്ബധമ്മോ സവനകിരിയാവസേന പവത്തചിത്തസന്താനസ്സ ഇധ പരമത്ഥതോ കത്തുഭാവതോ, സവനവസേന ചിത്തപ്പവത്തിയാ ഏവ വാ സവനകിരിയാഭാവതോ തംകിരിയാകത്തു ച വിസയോ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘തംസമങ്ഗിനോ കത്തു വിസയേ’’തി. സുതാകാരസ്സ ച ഥേരസ്സ സമ്മാനിച്ഛിതഭാവതോ ആഹ ‘‘ഗഹണസന്നിട്ഠാന’’ന്തി, ഏതേന വാ അവധാരണത്ഥം ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ അയം അത്ഥയോജനാ കതാതി ദട്ഠബ്ബം.

പുബ്ബേ സുതാനം നാനാവിഹിതാനം സുത്തസങ്ഖാതാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനാനം ഉപധാരിതരൂപസ്സ ആകാരസ്സ നിദസ്സനസ്സ അവധാരണസ്സ വാ പകാസനസഭാവോ ഏവം-സദ്ദോതി തദാകാരാദിഉപധാരണസ്സ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദാനഭൂതധമ്മപ്പബന്ധബ്യാപാരതായ വുത്തം ‘‘ഏവന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി. സവനകിരിയാ പന പുഗ്ഗലവാദിനോപി വിഞ്ഞാണനിരപേക്ഖാ നത്ഥീതി വിസേസതോ വിഞ്ഞാണബ്യാപാരോതി ആഹ ‘‘സുതന്തി വിഞ്ഞാണകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി. മേതി സദ്ദപ്പവത്തിയാ ഏകന്തേനേവ സത്തവിസയത്താ, വിഞ്ഞാണകിച്ചസ്സ ച തത്ഥേവ സമോദഹിതബ്ബതോ ‘‘മേതി ഉഭയകിച്ചയുത്തപുഗ്ഗലനിദ്ദേസോ’’തി വുത്തം. അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിസഭാവാ യഥാക്കമം ഏവം-സദ്ദ സുത-സദ്ദാനം അത്ഥാതി തേ തഥാരൂപപഞ്ഞത്തിഉപാദാനബ്യാപാരഭാവേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചനിദ്ദേസോ. സുതന്തി വിഞ്ഞാണകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി. ഏത്ഥ ച കരണകിരിയാകത്തുകമ്മവിസേസപ്പകാസനവസേന പുഗ്ഗലബ്യാപാവിസയപുഗ്ഗലബ്യാപാരനിദസ്സനവസേന ഗഹണാകാരഗാഹകതബ്ബിസയവിസേസനിദ്ദേസവസേന കത്തുകരണ ബ്യാപാരകത്തുനിദ്ദേസവസേന ച ദുതിയാദയോ ചതസ്സോ അത്ഥയോജനാ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

സബ്ബസ്സാപി സദ്ദാധിഗമനീയസ്സ അത്ഥസ്സ പഞ്ഞത്തിമുഖേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബത്താ, സബ്ബപഞ്ഞത്തീനഞ്ച വിജ്ജമാനാദിവസേന ഛസു പഞ്ഞത്തിഭേദേസു അന്തോഗധത്താ തേസു ‘‘ഏവ’’ന്തിആദീനം പഞ്ഞത്തീനം സരൂപം നിദ്ധാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവന്തി ച മേതി ചാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏവന്തി ച മേതി ച വുച്ചമാനസ്സ അത്ഥസ്സ ആകാരാദിനോ, ധമ്മാനഞ്ച അസല്ലക്ഖണഭാവതോ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോതി ആഹ ‘‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. തത്ഥ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേനാതി ഭൂതത്ഥഉത്തമത്ഥവസേന. ഇദം വുത്തം ഹോതിയോ മായാമരീചിആദയോ വിയ അഭൂതത്ഥോ, അനുസ്സവാദീഹി ഗഹേതബ്ബോ വിയ അനുത്തമത്ഥോ ച ന ഹോതി, സോ രൂപസദ്ദാദിസഭാവോ രുപ്പനാനുഭവനാദിസഭാവോ വാ അത്ഥോ ‘‘സച്ചികട്ഠോ, പരമത്ഥ ചാ’’തി വുച്ചതി, ന തഥാ ഏവം മേതി പദാനമത്ഥോതി, ഏതമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘കിഞ്ഹേത്ഥ ത’’ന്തിആദി വുത്തം. സുതന്തി പന സദ്ദായതനം സന്ധായാഹ ‘‘വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. തേനേവ ഹി ‘‘യഞ്ഹി തമേത്ഥ സോതേന ഉപലദ്ധ’’ന്തി വുത്തം, ‘‘സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപലദ്ധ’’ന്തി പന വുത്തേ അത്ഥബ്യഞ്ജനാദിസബ്ബം ലബ്ഭതി. തം തം ഉപാദായ വത്തബ്ബതോതി സോതപഥം ആഗതേ ധമ്മേ ഉപാദായ തേസം ഉപധാരിതാകാരാദിനോ പച്ചാമസനവസേന ‘‘ഏവ’’ന്തി, സസന്തതിപരിയാപന്നേ ഖന്ധേ ഉപാദായ ‘‘മേ’’തി വത്തബ്ബത്താതി അത്ഥോ. ദിട്ഠാദിസഭാവരഹിതേ സദ്ദായതനേ പവത്തമാനോപി സുതവോഹാരോ ‘‘ദുതിയം തതിയ’’ന്തിആദികോ വിയ പഠമാദീനി ദിട്ഠമുതവിഞ്ഞാതേ അപേക്ഖിത്വാ പവത്തോതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠാദീനി ഉപനിധായ വത്തബ്ബതോ’’തി. അസുതം ന ഹോതീതി ഹി ‘‘സുത’’ന്തി പകാസിതോ യമത്ഥോതി.

അത്തനാ പടിവിദ്ധാ സുത്തസ്സ പകാരവിസേസാ ‘‘ഏവ’’ന്തി ഥേരേന പച്ചാമട്ഠാതി ആഹ ‘‘അസമ്മോഹം ദീപേതീ’’തി. ‘‘നാനപ്പകാരപടിവേധസമത്ഥോ ഹോതീ’’തി ഏതേന വക്ഖമാനസ്സ സുത്തസ്സ നാനപ്പകാരതം ദുപ്പടിവിജ്ഝതഞ്ച ദസ്സേതി. ‘‘സുതസ്സ അസമ്മോസം ദീപേതീ’’തി സുതാകാരസ്സ യാഥാവതോ ദസ്സിയമാനത്താ വുത്തം. അസമ്മോഹേനാതി സമ്മോഹാഭാവേന, പഞ്ഞായ ഏവ വാ സവനകാലസമ്ഭൂതായ തദുത്തരകാലപഞ്ഞാസിദ്ധി, ഏവം അസമ്മോസേനാതി ഏത്ഥാപി വത്തബ്ബം. ബ്യഞ്ജനാനം പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ ആകാരോ നാതിഗമ്ഭീരോ, യഥാസുതധാരണമേവ തത്ഥ കരണീയന്തി സതിയാ ബ്യാപാരോ അധികോ, പഞ്ഞാ തത്ഥ ഗുണീഭൂതാതി വുത്തം ‘‘പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായാ’’തിആദി പഞ്ഞായ പുബ്ബങ്ഗമാതി കത്വാ. പുബ്ബങ്ഗമതാ ചേത്ഥ പധാനഭാവോ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ’’തിആദീസു വിയ, പുബ്ബങ്ഗമതായ വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു ആവജ്ജനാദീനം വിയ അപ്പധാനത്തേ പഞ്ഞാ പുബ്ബങ്ഗമാ ഏതിസ്സാതി അയമ്പി അത്ഥോ യുജ്ജതി, ഏവം ‘‘സതിപുബ്ബങ്ഗമായാ’’തി ഏത്ഥാപി വുത്തനയാനുസാരേന യഥാസമ്ഭവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നസ്സാതി അത്ഥബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണസ്സ, സങ്കാസനപകാസനവിവരണവിഭജനഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിവസേന ഛഹി അത്ഥപദേഹി, അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസവസേന ഛഹി ബ്യഞ്ജനപദേഹി ച സമന്നാഗതസ്സാതി വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യോനിസോമനസികാരം ദീപേതീതി ഏവം-സദ്ദേന വുച്ചമാനാനം ആകാരനിദസ്സനാവധാരണത്ഥാനം അവിപരീതസദ്ധമ്മവിസയത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘അവിക്ഖേപം ദീപേതീ’’തി ‘‘ബ്രഹ്മജാലം കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തിആദി പുച്ഛാവസേന പകരണപ്പത്തസ്സ വക്ഖമാനസ്സ സുത്തസ്സ സവനം സമാധാനമന്തരേന ന സമ്ഭവതീതി കത്വാ വുത്തം. ‘‘വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സാ’’തിആദി തസ്സേവത്ഥസ്സ സമത്ഥനവസേന വുത്തം. സബ്ബസമ്പത്തിയാതി അത്ഥബ്യഞ്ജനദേസകപയോജനാദിസമ്പത്തിയാ. അവിപരീതസദ്ധമ്മവിസയേഹി വിയ ആകാരനിദസ്സനാവധാരണത്ഥേഹി യോനിസോമനസികാരസ്സ, സദ്ധമ്മസ്സവനേന വിയ ച അവിക്ഖേപസ്സ യഥാ യോനിസോമനസികാരേന ഫലഭൂതേന അത്തസമ്മാപണിധിപുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാനം സിദ്ധി വുത്താ തദവിനാഭാവതോ, ഏവം അവിക്ഖേപേന ഫലഭൂതേന കാരണഭൂതാനം സദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാനം സിദ്ധി ദസ്സേതബ്ബാ സിയാ അസ്സുതവതോ, സപ്പുരിസൂപനിസ്സയരഹിതസ്സ ച തദഭാവതോ.

‘‘ന ഹി വിക്ഖിത്തചിത്തോ’’തിആദിനാ സമത്ഥനവചനേന പന അവിക്ഖേപേന കാരണഭൂതേന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയേന ച ഫലഭൂതസ്സ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ സിദ്ധി ദസ്സിതാ. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ യുത്തോ സിയാസദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാ ന ഏകന്തേന അവിക്ഖേപസ്സ കാരണം ബാഹിരങ്ഗത്താ, അവിക്ഖേപോ പന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയോ വിയ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ ഏകന്തകാരണന്തി. ഏവമ്പി അവിക്ഖേപേന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയസിദ്ധിജോതനാ ന സമത്ഥിതാവ, നോ ന സമത്ഥിതാ വിക്ഖിത്തചിത്താനം സപ്പുരിസപയിരുപാസനാഭാവസ്സ അത്ഥസിദ്ധത്താ. ഏത്ഥ ച പുരിമം ഫലേന കാരണസ്സ സിദ്ധിദസ്സനം നദീപൂരേന വിയ ഉപരി വുട്ഠിസബ്ഭാവസ്സ, ദുതിയം കാരണേന ഫലസ്സ സിദ്ധിദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം ഏകന്തേന വസ്സിനാ വിയ മേഘവുട്ഠാനേന വുട്ഠിപ്പവത്തിയാ.

ഭഗവതോ വചനസ്സ അത്ഥബ്യഞ്ജനപഭേദപരിച്ഛേദവസേന സകലസാസനസമ്പത്തിഓഗാഹനാകാരോ നിരവസേസപരഹിതപാരിപൂരികാരണന്തി വുത്തം ‘‘ഏവം ഭദ്ദകോ ആകാരോ’’തി. യസ്മാ ന ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. പച്ഛിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിന്തി അത്തസമ്മാപണിധിപുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാസങ്ഖാതം ഗുണദ്വയം. അപരാപരം വുത്തിയാ ചേത്ഥ ചക്കഭാവോ, ചരന്തി ഏതേഹി സത്താ സമ്പത്തിഭവേസൂതി വാ. യേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചത്താരിമാനി ഭിക്ഖവേ ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം വത്തതീ’’തിആദി. പുരിമപച്ഛിമഭാവോ ചേത്ഥ ദേസനാക്കമവസേന ദട്ഠബ്ബോ. പച്ഛിമചക്കദ്വയസിദ്ധിയാതി പച്ഛിമചക്കദ്വയസ്സ അത്ഥിതായ. സമ്മാപണിഹിതത്തോ പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞോ സുദ്ധാസയോ ഹോതി തദസുദ്ധിഹേതൂനം കിലേസാനം ദൂരീഭാവതോതി ആഹ ‘‘ആസയസുദ്ധി സിദ്ധാ ഹോതീ’’തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സമ്മാപണിഹിതം ചിത്തം, സേയ്യസോ നം തതോ കരേ’’തി, ‘‘കതപുഞ്ഞോസി ത്വം ആനന്ദ, പധാനം അനുയുഞ്ജ ഖിപ്പം ഹോഹിസി അനാസവോതി ച. തേനേവാഹ ‘‘ആസയസുദ്ധിയാ അധിഗമബ്യത്തിസിദ്ധീ’’തി. പയോഗസുദ്ധിയാതി യോനിസോമനസികാരപുബ്ബങ്ഗമസ്സ ധമ്മസ്സവനപയോഗസ്സ വിസദഭാവേന. തഥാ ചാഹ ‘‘ആഗമബ്യത്തിസിദ്ധീ’’തി. സബ്ബസ്സ വാ കായവചീപയോഗസ്സ നിദ്ദോസഭാവേന. പരിസുദ്ധകായവചീപയോഗോ ഹി വിപ്പടിസാരാഭാവതോ അവിക്ഖിത്തചിത്തോ പരിയത്തിയം വിസാരദോ ഹോതീതി.

‘‘നാനപ്പകാരപടിവേധദീപകേനാ’’തിആദിനാ അത്ഥബ്യഞ്ജനേസു ഥേരസ്സ ഏവം-സദ്ദ സുത-സദ്ദാനം അസമ്മോഹാസമ്മോസദീപനതോ ചതുപടിസമ്ഭിദാവസേന അത്ഥയോജനം ദസ്സേതി. തത്ഥ ‘‘സോതബ്ബപ്പഭേദപടിവേധദീപകേനാ’’തി ഏതേന അയം സുത-സദ്ദോ ഏവം-സദ്ദസന്നിധാനതോ, വക്ഖമാനാപേക്ഖായ വാ സാമഞ്ഞേനേവ സോതബ്ബധമ്മവിസേസം ആമസതീതി ദസ്സേതി. മനോദിട്ഠികരണാപരിയത്തിധമ്മാനം അനുപേക്ഖനസുപ്പടിവേധാ വിസേസതോ മനസികാരപടിബദ്ധാതി തേ വുത്തനയേന യോനിസോമനസികാരദീപകേന ഏവം-സദ്ദേന യോജേത്വാ, സവനധാരണവചീപരിചയാ പരിയത്തിധമ്മാനം വിസേസേന സോതാവധാനപടിബദ്ധാതി തേ അവിക്ഖേപദീപകേന സുത-സദ്ദേന യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ സാസനസമ്പത്തിയാ ധമ്മസ്സവനേ ഉസ്സാഹം ജനേതി. തത്ഥ ധമ്മാതി പരിയത്തിധമ്മാ. മനസാനുപേക്ഖിതാതി ‘‘ഇധ സീലം കഥിതം, ഇധ സമാധി, ഇധ പഞ്ഞാ, ഏത്തകാ ഏത്ഥ അനുസന്ധിയോ’’തിആദിനാ നയേന മനസാ അനുപേക്ഖിതാ. ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാതി നിജ്ഝാനക്ഖന്തിഭൂതായ, ഞാതപരിഞ്ഞാസങ്ഖാതായ വാ ദിട്ഠിയാ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തരൂപാരൂപധമ്മേ ‘‘ഇതി രൂപം, ഏത്തകം രൂപ’’ന്തിആദിനാ സുട്ഠു വവത്ഥപേത്വാ പടിവിദ്ധാ.

‘‘സകലേന വചനേനാ’’തി പുബ്ബേ തീഹി പദേഹി വിസും വിസും യോജിതത്താ വുത്തം. അസപ്പുരിസഭൂമിന്തി അകതഞ്ഞുതം ‘‘ഇധേകച്ചോ പാപഭിക്ഖു തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം പരിയാപുണിത്വാ അത്തനോ ദഹതീ’’തി ഏവം വുത്തം അനരിയവോഹാരാവത്ഥം. സാ ഏവ അനരിയവോഹാരാവത്ഥാ അസദ്ധമ്മോ. നനു ച ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ‘‘മമേദം വചന’’ന്തി അധിമാനസ്സ, മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീനഞ്ച തദാസങ്കായ അഭാവതോ അസപ്പുരിസഭൂമിസമതിക്കമാദിവചനം നിരത്ഥകം തി? നയിദം ഏവം ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി വദന്തേന അയമ്പി അത്ഥോ വിഭാവിതോതി ദസ്സനതോ. കേചി പന ‘‘ദേവതാനം പരിവിതക്കാപേക്ഖം തഥാവചനന്തി ഏദിസീ ചോദനാ അനവകാസാ’’തി വദന്തി. തസ്മിം കിര ഖണേ ഏകച്ചാനം ദേവതാനം ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘തഥാഗതോ ച പരിനിബ്ബുതോ, അയഞ്ച ആയസ്മാ ദേസനാകുസലോ, ഇദാനി ധമ്മം ദേസേതി, സക്യകുലപ്പസുതോ തഥാഗതസ്സ ഭാതാ ചൂളപിതുപുത്തോ, കിം നു ഖോ സയം സച്ഛികത ധമ്മം ദേസേതി, ഉദാഹു ഭഗവതോയേവ വചനം യഥാസുത’’ന്തി. ഏവം തദാസങ്കിതപ്പകാരതോ അസപ്പുരിസഭൂമിസമോക്കമാദിതോ അതിക്കമാദി വിഭാവിതന്തി. അത്തനോ അദഹന്തോതി ‘‘മമേത’’ന്തി അത്തനി അട്ഠപേന്തോ. അപ്പേതീതി നിദസ്സേതി. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേസു യഥാരഹം സത്തേ നേതീതി നേത്തി, ധമ്മോയേവ നേത്തി ധമ്മനേത്തി.

ദള്ഹതരനിവിട്ഠാ വിചികിച്ഛാ കങ്ഖാ. നാതിസംസപ്പനം മതിഭേദമത്തം വിമതി. അസ്സദ്ധിയം വിനാസേതി ഭഗവതോ ദേസിതത്താ, സമ്മുഖാ ചസ്സ പടിഗ്ഗഹിതത്താ, ഖലിതദുരുത്താദിഗ്ഗഹണദോസാഭാവതോ ച. ഏത്ഥ ച പഠമാദയോ തിസ്സോ അത്ഥയോജനാ ആകാരാദിഅത്ഥേസു അഗ്ഗഹിതവിസേസമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ ദസ്സിതാ, തതോ പരാ തിസ്സോ ആകാരത്ഥമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ വിഭാവിതാ. പച്ഛിമാ പന തിസ്സോ യഥാക്കമം ആകാരത്ഥം നിദസ്സനത്ഥം അവധാരണത്ഥഞ്ച ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ യോജിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏക-സദ്ദോ അഞ്ഞസേട്ഠാസഹായസങ്ഖ്യദീസു ദിസ്സതി. തഥാഹേസ ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തീ’’തിആദീസു അഞ്ഞത്ഥേ ദിസ്സതി, ‘‘ചേതസോ ഏകോദിഭാവ’’ന്തിആദീസു സേട്ഠത്ഥേ, ‘‘ഏകോ വൂപകട്ഠോ’’തിആദീസു അസഹായേ, ‘‘ഏകോവ ഖോ ഭിക്ഖവേ ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തിആദീസു സങ്ഖ്യയം, ഇധാപി സങ്ഖ്യയന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകന്തി ഗണനപരിച്ഛേദനിദ്ദേസോ’’തി. കാലഞ്ച സമയഞ്ചാതി യുത്തകാലഞ്ച പച്ചയസാമഗ്ഗിഞ്ച. ഖണോതി ഓകാസോ. തഥാഗതുപ്പാദാദികോ ഹി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഓകാസോ തപ്പച്ചയപടിലാഭഹേതുത്താ. ഖണോ ഏവ ച സമയോ. യോ ‘‘ഖണോ’’തി ച ‘‘സമയോ’’തി ച വുച്ചതി, സോ ഏകോ വാതി ഹി അത്ഥോ. മഹാസമയോതി മഹാസമൂഹോ. സമയോപി ഖോതി സിക്ഖാപദപൂരണസ്സ ഹേതുപി. സമയപ്പവാദകേതി ദിട്ഠിപ്പവാദകേ. തത്ഥ ഹി നിസിന്നാ തിത്ഥിയാ അത്തനോ അത്തനോ സമയം പവദന്തീതി. അത്ഥാഭിസമയാതി ഹിതപടിലാഭാ. അഭിസമേതബ്ബോതി അഭിസമയോ, അഭിസമയോ അത്ഥോതി അഭിസമയട്ഠോതി പീളന ആദീനി അഭിസമേതബ്ബഭാവേന ഏകീഭാവം ഉപനേത്വാ വുത്താനി. അഭിസമയസ്സ വാ പടിവേധസ്സ വിസയഭൂതഭാവോ അഭിസമയട്ഠോതി താനേവ തഥാ ഏകത്തേന വുത്താനി. തത്ഥ പീളനം ദുക്ഖസച്ചസ്സ തം സമങ്ഗീനോ ഹിംസനം അവിപ്ഫാരികതാകരണം. സന്താപോദുക്ഖദുക്ഖതാദിവസേന സന്താപനം പരിദഹണം.

തത്ഥ സഹകാരീകാരണം സന്നിജ്ഝ സമേതി സമവേതീതി സമയോ, സമവായോ. സമേതി സമാഗച്ഛതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയമേത്ഥ തദാധാരപുഗ്ഗലേഹീതി സമയോ, ഖണോ. സമേതി ഏത്ഥ, ഏതേനവ സംഗച്ഛതി സത്തോ, സഭാവധമ്മോ വാ സഹജാതാദീഹി, ഉപ്പാദാദീഹി വാതി സമയോ, കാലോ. ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ അത്ഥതോ അഭൂതോപി ഹി കാലോ ധമ്മപ്പവത്തിയാ അധികരണം, കരണം വിയ ച കപ്പനാമത്തസിദ്ധേന രൂപേന വോഹരീയതീതി. സമം, സഹ വാ അവയവാനം അയനം പവത്തി അവട്ഠാനന്തി സമയോ, സമൂഹോ, യഥാ ‘‘സമുദായോ’’തി. അവയവസഹാവട്ഠാനമേവ ഹി സമൂഹോതി. അവസേസപച്ചയാനം സമാഗമേ ഏതി ഫലം ഏതസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതി ചാതി സമയോ, ഹേതു യഥാ ‘‘സമുദയോ’’തി. സമേതി സംയോജനഭാവതോ സമ്ബന്ധോ ഏതി അത്തനോ വിസയേ പവത്തതി, ദള്ഹഗ്ഗഹണഭാവതോ വാ സംയുത്താ അയന്തി പവത്തന്തി സത്താ യഥാഭിനിവേസം ഏതേനാതി സമയോ, ദിട്ഠി. ദിട്ഠിസംയോജനേന ഹി സത്താ അതിവിയ ബജ്ഝന്തീതി. സമിതി സങ്ഗതി സമോധാനന്തി സമയോ, പടിലാഭോ. സമസ്സ യാനം, സമ്മാ വാ യാനം അപഗമോതി സമയോ, പഹാനം. അഭിമുഖം ഞാണേന ഏതബ്ബോ അഭിസമേതബ്ബോതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം അവിപരീതോ സഭാവോ. അഭിമുഖഭാവേന സമ്മാ ഏതി ഗച്ഛതി ബുജ്ഝതീതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം യഥാഭൂതസഭാവാവബോധോ. ഏവം തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ സമയ-സദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ. സമയ-സദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ അഭിസമയ-സദ്ദസ്സ ഉദാഹരണം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അസ്സാതി സമയ-സദ്ദസ്സ. കാലോ അത്ഥോ സമവായാദീനം അത്ഥാനം ഇധ അസമ്ഭവതോ ദേസദേസകപരിസാനം വിയ സുത്തസ്സ നിദാനഭാവേന കാലസ്സ അപദിസിതബ്ബതോ ച.

കസ്മാ പനേത്ഥ അനിയാമിതവസേനേവ കാലോ നിദ്ദിട്ഠോ, ന ഉതുസംവച്ഛരാദിവസേന നിയമേത്വാതി ആഹ ‘‘തത്ഥ കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഉതുസംവച്ഛരാദിവസേന നിയമം അകത്വാ സമയ-സദ്ദസ്സ വചനേ അയമ്പി ഗുണോ ലദ്ധോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ വാ ഇമേ’’തിആദിമാഹ. സാമഞ്ഞജോതനാ ഹി വിസേസേ അവതിട്ഠതീതി. തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ ദേവസികം ഝാനസമാപത്തീഹി വീതിനാമനകാലോ, വിസേസതോ സത്തസത്താഹാനി. പകാസാതി ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാ പകമ്പനഓഭാസപാതുഭാവാദീഹി പാകടാ. യഥാവുത്തപ്പഭേദേസുയേവ സമയേസു ഏകദേസം പകാരന്തരേഹി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യോ ചായ’’ന്തിആദിമാഹ. തഥാ ഹി ഞാണകിച്ചസമയോ അത്തഹിതപടിപത്തിസമയോ ച അഭിസമ്ബോധിസമയോ. അരിയതുണ്ഹിഭാവസമയോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ. കരുണാകിച്ചപരഹിതപടിപത്തിധമ്മികഥാസമയോ ദേസനാസമയേവ.

കരണവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ യഥാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി അഭിധമ്മവിനയേസു. തഥാതി ഭുമ്മകരണേഹി. അധികരണത്ഥ ആധാരത്ഥോ. ഭാവോ നാമ കിരിയാ, കിരിയായ കിരിയന്തരലക്ഖണം ഭാവേനഭാവലക്ഖണം. തത്ഥ യഥാ കാലോ സഭാവധമ്മപരിച്ഛിന്നോ സയം പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോപി ആധാരഭാവേന പഞ്ഞാതോ തങ്ഖണപ്പവത്താനം തതോ പുബ്ബേ പരതോ ച അഭാവതോ ‘‘പുബ്ബണ്ഹേ ജാതോ, സായന്ഹേ ഗച്ഛതീ’’തി, ച ആദീസു, സമൂഹോ ച അവയവവിനിമുത്തോ അവിജ്ജമാനോപി കപ്പനാമത്തസിദ്ധോ അവയവാനം ആധാരഭാവേന പഞ്ഞാപീയതി ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ, യവരാസിയം സമ്ഭൂതോ’’തിആദീസു, ഏവം ഇധാപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അധികരണഞ്ഹി…പേ… ധമ്മാന’’ന്തി. യസ്മിം കാലേ, ധമ്മപുഞ്ജേ വാ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിംയേവ കാലേ, ധമ്മപുഞ്ജേ ച ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി അയഞ്ഹി തത്ഥ അത്ഥോ. യഥാ ച ഗാവീസു ദുയ്ഹമാനാസു ഗതോ, ദുദ്ധാസു ആഗതോതി ദോഹനകിരിയായ ഗമനകിരിയാ ലക്ഖീയതി, ഏവം ഇധാപി ‘‘യസ്മിം സമയേ, തസ്മിം സമയേ’’തി ച വുത്തേ സതീതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായമാനോ ഏവ ഹോതി പദത്ഥസ്സ സത്താവിരഹാഭവതോതി സമയസ്സ സത്താകിരിയായ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദകിരിയാ, ഫസ്സാദീനം ഭവനകിരിയാ ച ലക്ഖീയതി. യസ്മിം സമയേതി യസ്മിം നവമേ ഖണേ, യോനിസോമനസികാരാദിഹേതുമ്ഹി, പച്ചയസമവായേ വാ സതി കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിംയേവ ഖണേ, ഹേതുമ്ഹി, പച്ചയസമവായേ ച സതി ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി ഉഭയത്ഥ സമയ-സദ്ദേ ഭുമ്മനിദ്ദേസോ കതോ ലക്ഖണഭൂതഭാവയുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഖണ…പേ… ലക്ഖീയതീ’’തി.

ഹേതുഅത്ഥോ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതി ‘‘അന്നേന വസതി, അജ്ഝേനേന വസതി, ഫരസുനാ ഛിന്ദതി, കുദാലേന ഖണതീ’’തിആദീസു വിയ. വീതിക്കമഞ്ഹി സുത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഓതിണ്ണവത്ഥുകം പുഗ്ഗലം പടിപുച്ഛിത്വാ, വിഗരഹിത്വാ ച തം തം വത്ഥും ഓതിണ്ണകാലം അനതിക്കമിത്വാ തേനേവ കാലേന സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞപേന്തോ ഭഗവാ വിഹരതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോ തതിയപാരാജികാദീസു വിയാതി.

അച്ചന്തമേവ ആരമ്ഭതോ പട്ഠായ യാവ ദേസനാനിട്ഠാനം പരഹിതപടിപത്തിസങ്ഖാതേന കരുണാവിഹാരേന. തദത്ഥജോതനത്ഥന്തി അച്ചന്തസംയോഗത്ഥജോതനത്ഥം. ഉപയോഗവചനനിദ്ദേസോ കതോ യഥാ ‘‘മാസം അജ്ഝേതീ’’തി.

പോരാണാതി അട്ഠകഥാചരിയാ. അഭിലാപമത്തഭേദോതി വചനമത്തേന വിസേസോ. തേന സുത്തവിനയേസു വിഭത്തിബ്യതയോ കതോതി ദസ്സേതി.

സേട്ഠന്തി സേട്ഠവാചകം വചനം സേട്ഠന്തി വുത്തം സേട്ഠഗുണസഹചരണതോ. തഥാ ഉത്തമന്തി ഏത്ഥാപി. ഗാരവയുത്തോതി ഗരുഭാവയുത്തോ ഗരുഗുണയോഗതോ, ഗരുകരണാരഹതായ വാ ഗാരവയുത്തോ.

വുത്തോയേവ ന പന ഇധ വത്തബ്ബോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ ഇമിസ്സാ അട്ഠകഥായ ഏകദേസഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

അപിച ഭഗേ വനി, വമീതി വാ ഭഗവാ, ഭഗേ സീലാദിഗുണേ വനി ഭജി സേവി, തേ വാ വിനേയ്യസന്താനേസു ‘‘കഥം നു ഖോ ഉപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി വനി യാചി പത്ഥയീതി ഭഗവാ, ഭഗം വാ സിരിം, ഇസ്സരിയം, യസഞ്ച വമി ഖേലപിണ്ഡം വിയ ഛഡ്ഡയീതി ഭഗവാ. തഥാ ഹി ഭഗവാ ഹത്ഥഗതം സിരിം, ചതുദ്ദീപിസ്സരിയം, ചക്കവത്തിസമ്പത്തിസന്നിസ്സയഞ്ച സത്തരതനസമുജ്ജലം യസം അനപേക്ഖോ പരിച്ചജീതി. അഥ വാ ഭാനി നാമ നക്ഖത്താനി, തേഹി സമം ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി ഭഗാ, സിനേരുയുഗന്ധരാദിഗതാ ഭാജനലോകസോഭാ. തേ ഭഗവാ വമി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പജഹതീതി ഏവമ്പി ഭഗേ വമീതി ഭഗവാ.

‘‘ധമ്മസരീരം പച്ചക്ഖം കരോതീ’’തി ‘‘യോ വോ ആനന്ദ മയാ ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ’’തി വചനതോ ധമ്മസ്സ സത്ഥുഭാവപരിയായോ വിജ്ജതീതി കത്വാ വുത്തം.

വജിരസങ്ഘാതസമാനകായോ പരേഹി അഭേജ്ജസരീരത്താ. ന ഹി ഭഗവതോ രൂപകായേ കേനചി അന്തരായോ സക്കാ കാതുന്തി. ദേസനാസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി വക്ഖമാനസ്സ സകലസുത്തസ്സ ‘‘ഏവ’’ന്തി നിദ്ദിസനതോ. സാവകസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തേന പഞ്ചസു ഠാനേസു ഭഗവതാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതേന മയാ മഹാസാവകേന സുതം, തഞ്ച ഖോ മയാവ സുതം, ന അനുസ്സവിതം, ന പരമ്പരാഭതന്തി ഇമസ്സത്ഥസ്സ ദീപനതോ. കാലസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി ‘‘ഭഗവാ’’തി പദസ്സ സന്നിധാനേ പയുത്തസ്സ സമയ-സദ്ദസ്സ കാലസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദപടിമണ്ഡിതഭാവദീപനതോ. ബുദ്ധുപ്പാദപരമാ ഹി കാലസമ്പദാ. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘കപ്പകസായേ കലിയുഗേ, ബുദ്ധുപ്പാദോ അഹോ മഹച്ഛരിയം;

ഹുതാവഹമജ്ഝേ ജാതം, സമുദിതമകരന്ദമരവിന്ദ’’ന്തി.

ഭഗവാതി ദേസകസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി ഗുണവിസിട്ഠസത്തുത്തമഗാരവാധിവചനതോ.

വിജ്ജന്തരികായാതി വിജ്ജുനിച്ഛരണക്ഖണേ. അന്തരതോതി ഹദയേ. അന്തരാതി ആരബ്ഭ നിപ്ഫത്തീനം വേമജ്ഝേ. അന്തരികായാതി അന്തരാളേ. ഏത്ഥ ച ‘‘തദന്തരം കോ ജാനേയ്യ, ഏതേസം അന്തരാ കപ്പാ, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയാ, അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേതീ’’തി ച ആദീസു വിയ കാരണവേമജ്ഝേസു വത്തമാനാ അന്തരാ-സദ്ദാ ഏവ ഉദാഹരിതബ്ബാ സിയും, ന പന ചിത്തഖണവിവരേസു വത്തമാനാ അന്തരന്തരികാ-സദ്ദാ. അന്തരാ-സദ്ദസ്സ ഹി അയം അത്ഥുദ്ധാരോതി. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ സിയാ – യേസു അത്ഥേസു അന്തരാ-സദ്ദോ വത്തതി, തേസു അന്തരസദ്ദോപി വത്തതീതി സമാനത്ഥത്താ അന്തരാ-സദ്ദത്ഥേ വത്തമാനോ അന്തര-സദ്ദോ ഉദാഹടോ, അന്തരാ-സദ്ദോ ഏവ വാ ‘‘യസ്സന്തരതോ’’തി ഏത്ഥ ഗാഥാസുഖത്ഥം രസ്സം കത്വാ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. അന്തരാ-സദ്ദോ ഏവ പന ഇക-സദ്ദേന പദം വഡ്ഢേത്വാ ‘‘അന്തരികാ’’തി വുത്തോതി ഏവമേത്ഥ ഉദാഹരണോദാഹരിതബ്ബാനം വിരോധാഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. അയോജിയമാനേ ഉപയോഗവചനം ന പാപുണാതി സാമിവചനസ്സ പസങ്ഗേ അന്തരാ-സദ്ദയോഗേന ഉപയോഗവചനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. തേനേവാഹ ‘‘അന്തരാസദ്ദേന യുത്തത്താ ഉപയോഗവചനം കത’’ന്തി.

‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ, അട്ഠാനമേതം ഭിക്ഖവേ അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, ‘‘നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’ തിആദിവചനതോ ദിട്ഠിസീലാനം നിയതസഭാവത്താ സോതാപന്നാപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതാ, പഗേവ സകദാഗാമിആദയോ. ‘‘തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി, തഥാരൂപേസു സീലേസു സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി വചനതോ പുഥുജ്ജനാനമ്പി ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതഭാവോ ലബ്ഭതിയേവ.

സുപ്പിയോപി ഖോതി ഏത്ഥ ഖോ-സദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ ‘‘അസ്സോസി ഖോ’’തിആദീസു വിയ. തേന അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ അഹോസിയേവ, നാസ്സ മഗ്ഗപടിപത്തിയാ കോചി അന്തരായോ അഹോസീതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ ഹോതി. തത്രാതി വാ കാലസ്സ പടിനിദ്ദേസോ. സോപി ഹി ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി പുബ്ബേ അധികതോ. യഞ്ഹി സമയം ഭഗവാ അന്തരാ രാജഗഹഞ്ച നാളന്ദഞ്ച അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ, തസ്മിംയേവ സമയേ സുപ്പിയോപി തം മഗ്ഗം പടിപന്നോ അവണ്ണം ഭാസതി, ബ്രഹ്മദത്തോ ച വണ്ണം ഭാസതീതി. പരിയായതി പരിവത്തതീതി പരിയായോ, വാരോ. പരിയായേതി ദേസേതബ്ബമത്ഥം പടിപാദേതീതി പരിയായോ, ദേസനാ. പരിയായതി അത്തനോ ഫലം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പവത്തതീതി പരിയായോ, കാരണന്തി ഏവം പരിയായ-സദ്ദസ്സ വാരാദീസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ. കാരണേനാതി കാരണപതിരൂപകേന. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘അകാരണമേവ കാരണന്തി വത്വാ’’തി. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘അവണ്ണം ഭാസതീ’’തി, ‘‘വണ്ണം ഭാസതീ’’തി ച വത്തമാനകാലനിദ്ദേസോ കതോ, നനു സങ്ഗീതികാലതോ സോ അവണ്ണവണ്ണാനം ഭാസിതകാലോ അതീതോതി? സച്ചമേതം, ‘‘അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ ഹോതി-സദ്ദോ വിയ അതീതകാലത്ഥോ ഭാസതി-സദ്ദോ ച ദട്ഠബ്ബോ. അഥ വാ യസ്മിം കാലേ തേഹി അവണ്ണോ വണ്ണോ ച ഭാസീയതി, തം അപേക്ഖിത്വാ ഏവം വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘തത്രാതി കാലസ്സ പടിനിദ്ദേസോ’’തി ഇദഞ്ച വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി.

അകാരണന്തി അയുത്തിം, അനുപപത്തിന്തി അത്ഥോ. ന ഹി അരസരൂപതാദയോ ദോസാ ഭഗവതി സംവിജ്ജന്തി, ധമ്മസങ്ഘാനഞ്ച ദുരക്ഖാതദുപ്പടിപന്നതാദയോതി. അകാരണന്തി വാ യുത്തകാരണരഹിതം, പടിഞ്ഞാമത്തന്തി അധിപ്പായോ. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥേ കാരണന്തി വത്വാതി കാരണം വാതി വത്വാതി അത്ഥോ. അരസരൂപാദീനഞ്ചേത്ഥ ജാതിവുഡ്ഢേസു അഭിവാദനാദിസാമീചികമ്മാകരണം കാരണം, തഥാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാലമരിയഞാണദസ്സനാഭാവസ്സ സുന്ദരികാമഗുണാദിനവബോധോ, സംസാരസ്സ ആദികോടിയാ അപഞ്ഞായനപടിഞ്ഞാ, അബ്യാകതവത്ഥുബ്യാകരണന്തി ഏവമാദയോ, തഥാ അസബ്ബഞ്ഞുതാദീനം കമാവബോധാദയോ യഥാരഹം നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തഥാ തഥാതി ജാതിവുഡ്ഢാനം അനഭിവാദനാദിആകാരേന.

അവണ്ണം ഭാസമാനോതി അവണ്ണംഭാസനഹേതു. ഹേതുഅത്ഥോ ഹി അയം മാന-സദ്ദോ. അനയബ്യസനം പാപുണിസ്സതി ഏകന്തമഹാസാവജ്ജത്താ രതനത്തയോപവാദസ്സ. തേനേവാഹ –

‘‘യോ നിന്ദിയം പസംസതി,

തം വാ നിന്ദതി യോ പസംസിയോ;

വിചിനാതി മുഖേന സോ കലിം,

കലിനാ തേന സുഖം ന വിന്ദതീ’’തി.

‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ’’തിആദിനാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ സംവേഗുപ്പത്തിം, അത്തനോ ആചരിയേ കാരുഞ്ഞപ്പവത്തിഞ്ച ദസ്സേത്വാ കിഞ്ചാപി അന്തേവാസിനാ ആചരിയസ്സ അനുകൂലേന ഭവിതബ്ബം, അയം പന പണ്ഡിതജാതികത്താ ന ഏദിസേസു തം അനുവത്തതീതി, ഇദാനി തസ്സ കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണപ്പവത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആചരിയേ ഖോ പനാ’’തിആദിമാഹ. വണ്ണം ഭാസിതും ആരദ്ധോ ‘‘അപിനാമായം ഏത്തകേനാപി രതനത്തയാവണ്ണതോ ഓരമേയ്യാ’’തി. വണ്ണീയതീതി വണ്ണോ, ഗുണോ. വണ്ണനം ഗുണസങ്കിത്തനന്തി വണ്ണോ, പസംസാ. സംഞ്ഞൂള്ഹാതി ഗന്ഥിതാ, നിബന്ധിതാതി അത്ഥോ. അതിത്ഥേന പക്ഖന്ദോ ധമ്മകഥികോതി ന വത്തബ്ബോ അപരിമാണഗുണത്താ ബുദ്ധാദീനം, നിരവസേസാനഞ്ച തേസം ഇധ പകാസനം പാളിസംവണ്ണനായേവ സമ്പജ്ജതീതി. അനുസ്സവാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ആകാരപരിവിതക്കദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. അത്തനോ ഥാമേന വണ്ണം അഭാസി, ന പന ബുദ്ധാദീനം ഗുണാനുരൂപന്തി അധിപ്പായോ. അസങ്ഖ്യയ്യാപരിമിതപ്പഭേദാ ഹി ബുദ്ധാദീനം ഗുണാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം,

കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ;

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ,

വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തി.

ഇധാപി വക്ഖതി ‘‘അപ്പമത്തകം ഖോ പനേത’’ന്തിആദി.

ഇതി ഹ തേതി ഏത്ഥ ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. ഹ-കാരോ നിപാതമത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏവം തേ’’തി.

ഇരിയാപഥാനുബന്ധനേന അനുബന്ധാ ഹോന്തി, ന പന സമ്മാപടിപത്തിഅനുബന്ധനേനാതി അധിപ്പായോ. തസ്മിം കാലേതി യസ്മിം സംവച്ഛരേ ഉതുമ്ഹി മാസേ പക്ഖേ വാ ഭഗവാ തം അദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപന്നോ, തസ്മിം കാലേ. തേനേവ ഹി കിരിയാവിച്ഛേദദസ്സനവസേന ‘‘രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരതീ’’തി വത്തമാനകാലനിദ്ദേസോ കതോ. സോതി ഏവം രാജഗഹേ വസമാനോ ഭഗവാ. തം ദിവസന്തി യം ദിവസം അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ, തം ദിവസം. തം അദ്ധാനം പടിപന്നോ നാളന്ദായം വേനേയ്യാനം വിവിധ ഹിതസുഖനിപ്ഫത്തിം ആകങ്ഖമാനോ ഇമിസ്സാ ച അട്ഠുപ്പത്തിയാ തിവിധസീലാലങ്കതം നാനാവിധകുഹനലപനാദിമിച്ഛാജീവവിദ്ധംസനം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിജാലവിനിവേഠനം ദസസഹസ്സിലോകധാതുപകമ്പനം ബ്രഹ്മജാലസുത്തന്തം ദേസേസ്സാമീതി. ഏത്താവതാ ‘‘കസ്മാ പന ഭഗവാ തം അദ്ധാനം പടിപന്നോ’’തി ചോദനാ വിസോധിതാ ഹോതി. ‘‘കസ്മാ ച സുപ്പിയോ അനുബന്ധോ’’തി അയം പന ചോദനാ ‘‘ഭഗവതോ തം മഗ്ഗം പടിപന്നഭാവം അജാനന്തോ’’തി ഏതേന വിസോധിതാ ഹോതി. ന ഹി സോ ഭഗവന്തം ദട്ഠുമേവ ഇച്ഛതീതി. തേനേവാഹ ‘‘സചേ പന ജാനേയ്യ, നാനുബന്ധേയ്യാ’’തി.

നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരവസേന ‘‘ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ. ‘‘സമന്താ അസീതിഹത്ഥപ്പമാണേ’’തി താസം രസ്മീനം പകതിയാ പവത്തിട്ഠാനവസേന വുത്തം. ‘‘തസ്മിം കിര സമയേ’’തി ച തസ്മിം അദ്ധാനഗമനസമയേ ബുദ്ധസിരിയാ അനിഗൂഹിതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ന ഹി തദാ തസ്സാ നിഗൂഹനേ പക്കുസാതിഅഭിഗമനാദീസു വിയ കിഞ്ചിപി കാരണം അത്ഥീതി. രതനാവേളം രതനവടംസകം. ചീനപിട്ഠചുണ്ണം സിന്ധനചുണ്ണം.

ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപവിലാസിനീ ച അസ്സ ഭഗവതോ ലക്ഖണമാലാതി മഹാപുരിസലക്ഖണാനി അഞ്ഞമഞ്ഞപടിബദ്ധത്താ ഏവമാഹ. ദ്വത്തിംസായ ചന്ദമണ്ഡലാനം മാലാ കേനചി ഗന്ഥേത്വാ ഠപിതാ യദി സിയാതി പരികപ്പനവസേനാഹ ‘‘ഗന്ഥേത്വാ ഠപിതദ്വത്തിംസചന്ദമാലായാ’’തി. സിരിം അഭിഭവന്തീ ഇവാതി സമ്ബന്ധോ. ഏസ നയോ സൂരിയമാലായാതിആദീസുപി. മഹാഥേരാതി മഹാസാവകേ സന്ധായാഹ. ഏവം ഗച്ഛന്തം ഭഗവന്തം ഭിക്ഖൂ ച ദിസ്വാ അഥ അത്തനോ പരിസം അവലോകേസീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യസ്മാ പനേസാ’’തിആദിനാ ‘‘കസ്മാ ച സോ രതനത്തയസ്സ അവണ്ണം ഭാസതീ’’തി ചോദനം വിസോധേതി. ഇതീതി ഏവം, വുത്തപ്പകാരേനാതി അത്ഥോ. ഇമേഹി ദ്വീഹീതി ലാഭപരിവാരഹാനിം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി. ഭഗവതോ വിരോധാനുനയാഭാവവീമംസനത്ഥം ഏതേ അവണ്ണം വണ്ണഞ്ച ഭാസന്തീതി അപരേ. ‘‘മാരേന അന്വാവിട്ഠാ ഏവം കരോന്തീ’’തി ച വദന്തി.

൨. അമ്ബലട്ഠികായ അവിദൂരേ ഭവത്താ ഉയ്യാനം അമ്ബലട്ഠികാ യഥാ ‘‘വരുണാനഗരം, ഗോദാഗാമോ’’തി. കേചി പന ‘‘അമ്ബലട്ഠികാതി യഥാവുത്തനയേനേവ ഏകഗാമോ’’തി വദന്തി. തേസം മതേ അമ്ബലട്ഠികായന്തി സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. രാജാഗാരകം വേസ്സവണമഹാരാജദേവായതനന്തി ഏകേ. ബഹുപരിസ്സയോതി ബഹുപദ്ദവോ. ‘‘സദ്ധിം അന്തേവാസിനാ ബ്രഹ്മദത്തേന മാണവേനാ’’തി വുത്തം സീഹളട്ഠകഥായം. തഞ്ച ഖോ പാളി ആരുള്ഹവസേനേവ, ന പന തദാ സുപ്പിയസ്സ പരിസായ അഭാവതോ. കസ്മാ പനേത്ഥ ബ്രഹ്മദത്തോയേവ പാളി ആരുള്ഹോ, ന സുപ്പിയസ്സ പരിസാതി? പയോജനാഭാവതോ. യഥാ ചേതം, ഏവം അഞ്ഞമ്പി ഏദിസം പയോജനാഭാവതോ സങ്ഗീതികാരേഹി ന സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. കേചി പന ‘‘വുത്തന്തി പാളിയം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി പാളിആരുള്ഹവസേന പാളിയം വുത്തന്തി ആപജ്ജനതോ. തസ്മാ യഥാവുത്തനയേനേവേത്ഥ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. പരിവാരേത്വാ നിസിന്നോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

൩. കഥാധമ്മോതി കഥാസഭാവോ, കഥാധമ്മോ ഉപപരിക്ഖാവിധീതി കേചി. നീയതീതി നയോ, അത്ഥോ. സദ്ദസത്ഥം അനുഗതോ നയോ സദ്ദനയോ. തത്ഥ ഹി അനഭിണ്ഹവുത്തികേ അച്ഛരിയ-സദ്ദോ ഇച്ഛിതോ. തേനേവാഹ ‘‘അന്ധസ്സ പബ്ബതാരോഹണം വിയാ’’തി. അച്ഛരായോഗ്ഗന്തിഅച്ഛരിയന്തി നിരുത്തിനയോ, സോ പന യസ്മാ പോരാണട്ഠകഥായം ആഗതോ, തസ്മാ ആഹ ‘‘അട്ഠകഥാനയോതി. യാവഞ്ചിദം സുപ്പടിവിദിതാതി സമ്ബന്ധോ, തസ്സ യത്തകം സുട്ഠു പടിവിദിതാ, തം ഏത്തകന്തി ന സക്കാ അമ്ഹേഹി പടിവിജ്ഝിതും, അക്ഖാതും വാതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘തേന സുപ്പടിവിദിതതായ അപ്പമേയ്യതം ദസ്സേതീ’’തി.

പകതത്ഥപടിനിദ്ദേസോ തം-സദ്ദോതി തസ്സ ‘‘ഭഗവതാ’’തിആദീഹി പദേഹി സമാനാധികരണഭാവേന വുത്തസ്സ യേന അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവേന ഭഗവാ പകതോ സുപാകടോ ച ഹോതി, തം അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവം സദ്ധിം ആഗമനപടിപദായ അത്ഥഭാവേന ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ സോ…പേ… അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി ആഹ. സതിപി ഞാണദസ്സന-സദ്ദാനം ഇധ പഞ്ഞാവേവചനഭാവേ തേന തേന വിസേസേന നേസം സവിസയവിസേസപ്പവത്തിദസ്സനത്ഥം അസാധാരണഞാണവിസേസവസേന വിജ്ജത്തയവസേന വിജ്ജാഭിഞ്ഞാനാവരണവസേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമംസചക്ഖുവസേന പടിവേധദേസനാഞാണവസേന ച തദത്ഥം യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസം തേസ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ആസയാനുസയം ജാനതാആസയാനുസയഞാണേന. സബ്ബഞേയ്യധമ്മം പസ്സതാ സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഞാണേഹി.

പുബ്ബേനിവാസാദീഹീതി പുബ്ബേനിവാസാസവക്ഖയഞാണേഹി. പടിവേധപഞ്ഞായാതി അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ. അരീനന്തി കിലേസാരീനം, പഞ്ചവിധമാരാനം വാ, സാസനപച്ചത്ഥികാനം വാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം, തേസം ഹനനം പാടിഹാരിയേഹി അഭിഭവനം, അപ്പടിഭാനതാകരണം, അജ്ഝുപേക്ഖനഞ്ച. കേസിവിനയസുത്തഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനം.

തഥാ ഠാനാഠാനാദീനി ജാനതാ, യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പസ്സതാ, സവാസനാനം ആസവാനം ഖീണത്താ അരഹതാ, അഭിഞ്ഞേയ്യാദിഭേദേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിതോ അവിപരീതാവബോധതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. അഥ വാ തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണതായ ജാനതാ, തിണ്ണമ്പി കമ്മാനം ഞാണാനുപരിവത്തിതോ നിസമ്മകാരിതായ പസ്സതാ, ദവാദീനമ്പി അഭാവസാധികായ പഹാനസമ്പദായ അരഹതാ, ഛന്ദാദീനം അഹാനിഹേതുഭൂതായ അപരിക്ഖയപടിഭാനസാധികായ സബ്ബഞ്ഞുതായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏവം ദസബലട്ഠാരസാവേണികബുദ്ധധമ്മേഹിപി യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

യദിപി ഹീനകല്യാണഭേദേന ദുവിധാവ അധിമുത്തി പാളിയം വുത്താ, പവത്തിആകാരവസേന പന അനേകഭേദഭിന്നാതി ആഹ ‘‘നാനാധിമുത്തികതാ’’തി. സാ പന അധിമുത്തി അജ്ഝാസയധാതു, തദപി തഥാ തഥാ ദസ്സനം ഖമനം രോചനഞ്ചാതി ആഹ ‘‘നാനാജ്ഝാസയതാ…പേ… രുചിതാ’’തി. നാനാധിമുത്തികതഞാണേനാതി ചേത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം അധിപ്പേതം, ന ദസബലഞാണന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേനാ’’തി. ഇതി ഹ മേതി ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദത്ഥോ ഇതി-സദ്ദോ, ഹ-കാരോ നിപാതമത്തം സരലോപോ ച കതോതി ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഏവം ഇമേ’’തി.

൪. അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതം കതം, യതോ ‘‘നത്ഥി അബ്യാവടമനോ’’തി ബുദ്ധധമ്മേസു വുച്ചതി. വീതിനാമേത്വാ ഫലസമാപത്തീഹി. നിവാസേത്വാ വിഹാരനിവാസനപരിവത്തനവസേന. ‘‘കദാചി ഏകകോ’’തിആദി തേസം തേസം വിനേയ്യാനം വിനയനാനുകൂലം ഭഗവതോ ഉപസങ്കമദസ്സനം. പാദനിക്ഖേപസമയേ ഭൂമിയാ സമഭാവാപത്തി സുപ്പതിട്ഠിതപാദതായ നിസ്സന്ദഫലം, ന ഇദ്ധിനിമ്മാനം. ‘‘ഠപിതമത്തേ ദക്ഖിണപാദേ’’തി ബുദ്ധാനം സബ്ബദക്ഖിണതായ വുത്തം. അരഹത്തേ പതിട്ഠഹന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

ദുല്ലഭാ സമ്പത്തീതി സതിപി മനുസ്സത്തപടിലാഭേ പതിരൂപദേസവാസഇന്ദ്രിയാവേകല്ലസദ്ധാപടിലാഭാദയോ ഗുണാ ദുല്ലഭാതി അത്ഥോ. ചാതുമഹാരാജികഭവനന്തി ചാതുമഹാരാജികദേവലോകേ സുഞ്ഞവിമാനാനി ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ താവതിംസഭവനാദീസുപി. കാലയുത്തന്തി ഇമിസ്സാ വേലായ ഇമസ്സ ഏവം വത്തബ്ബന്തി തംതംകാലാനുരൂപം. സമയയുത്തന്തി തസ്സേവ വേവചനം, അട്ഠുപ്പത്തിഅനുരൂപം വാ. അഥ വാ സമയയുത്തന്തി ഹേതൂദാഹരണസഹിതം. കാലേന സാപദേസഞ്ഹി ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതി. ഉതും ഗണ്ഹപേതി, ന പന മലം പക്ഖാലേതീതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ഭഗവതോ കായേ രജോജല്ലം ഉപലിമ്പതീതി.

കിലാസുഭാവോ കിലമഥോ. സീഹസേയ്യം കപ്പേതി സരീരസ്സ കിലാസുഭാവമോചനത്ഥന്തി യോജേതബ്ബം. ‘‘ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേതീ’’തി ഇദം പച്ഛിമയാമേ ഭഗവതോ ബഹുലആചിണ്ണവസേന വുത്തം. അപ്പേകദാ അവസിട്ഠബലഞാണേഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന ച ഭഗവാ തമത്ഥം സാധേതീതി. ‘‘ഇമേ ദിട്ഠിട്ഠാനാ’’തിആദിദേസനാ സീഹനാദോ. തേസം ‘‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’ തിആദിനാ പച്ചയാകാരം സമോധാനേത്വാ. ‘‘സിനേരും ഉക്ഖിപന്തോ വിയ നഭം പഹരന്തോ വിയ ചാ’’തി ഇദം ബ്രഹ്മജാലദേസനായ അനഞ്ഞസാധാരണത്താ സുദുക്കരതാദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഏതന്തി ‘‘യേന, തേനാ’’തി ഏതം പദദ്വയം. യേനാതി വാ ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം, യേന കാരണേന സോ മണ്ഡലമാളോ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, തേന കാരണേന ഉപസങ്കമീതി അത്ഥോ, കാരണം പന ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായം വുത്തംഏവ. കട്ഠന്തി നിസീദനയോഗ്യം ദാരുക്ഖന്ധം.

പുരിമോതി ‘‘കതമായ നു ഭവഥാ’’തി ഏവം വുത്തോ അത്ഥോ. കാ ച പന വോതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകേ. തേന യഥാപുച്ഛിതായ കഥായ വക്ഖമാനം വിപ്പകതഭാവം ജോതേതി. പന-സദ്ദോ വചനാലങ്കാരോ. യായ ഹി കഥായ തേ ഭിക്ഖൂ സന്നിസിന്നാ, സാ ഏവ അന്തരാകഥാഭൂതാ വിപ്പകതാ വിസേസേന പുന പുച്ഛീയതീതി. അഞ്ഞാതി അന്തരാസദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ. അഞ്ഞത്ഥേ ഹി അയം അന്തരാ-സദ്ദോ ‘‘ഭൂമന്തരം സമയന്തര’’ന്തിആദീസു വിയ. അന്തരാതി വാ വേമജ്ഝേതി അത്ഥോ. നനു ച തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സാ കഥാ യഥാധിപ്പായം ‘‘ഇതി ഹ മേ’’തിആദിനാ നിട്ഠപിതാ യേവാതി? ന നിട്ഠാപിതാ ഭഗവതോ ഉപസങ്കമനേന ഉപച്ഛിന്നത്താ. യദി ഹി ഭഗവാ തസ്മിം ഖണേ ന ഉപസങ്കമേയ്യ ഭിയ്യോപി തപ്പടിബദ്ധായേവ കഥാ പവത്തേയ്യും, ഭഗവതോ ഉപസങ്കമനേന പന ന പവത്തേസും. തേനേവാഹ അയം ഖോ…പേ… അനുപ്പത്തോ’’തി. കസ്മാ പനേത്ഥ ധമ്മവിനയസങ്ഗഹേ കരിയമാനേ നിദാനവചനം, നനു ഭഗവതോ വചനമേവ സങ്ഗഹേതബ്ബന്തി? വുച്ചതേദേസനായ ഠിതിഅസമ്മോസസദ്ധേയ്യഭാവസമ്പാദനത്ഥം. കാലദേസദേസകവത്ഥുധമ്മപടിഗ്ഗാഹകപടിബദ്ധാ ഹി ദേസനാ ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി, അസമ്മോസധമ്മാ സദ്ധേയ്യാ ച. ദേസകാലകത്തുസോതുനിമിത്തേഹി ഉപനിബന്ധോ വിയ വോഹാരവിനിച്ഛയോ, തേനേവ ചായസ്മതാ മഹാകസ്സപേന ‘‘ബ്രഹ്മജാലം ആവുസോ ആനന്ദ കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തിആദിനാ ദേസാദിപുച്ഛാസു കതാസു താസം വിസ്സജ്ജനം കരോന്തേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന നിദാനം ഭാസിതന്തി തയിദമാഹ ‘‘കാല…പേ… നിദാനം ഭാസിത’’ന്തി.

അപിച സത്ഥുസിദ്ധിയാ നിദാനവചനം. തഥാഗതസ്സ ഹി ഭഗവതോ പുബ്ബരചനാനുമാനാഗമതക്കാഭാവതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധത്തസിദ്ധി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവേന ഹിസ്സ പുബ്ബരചനാദീനം അഭാവോ സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണചാരതായ, ഏകപ്പമാണത്താ ച ഞേയ്യധമ്മേസു. തഥാ ആചരിയമുട്ഠിധമ്മമച്ഛരിയസത്ഥുസാവകാനുരോധാഭാവതോ ഖീണാസവത്തസിദ്ധി. ഖീണാ സവതായ ഹിസ്സ ആചരിയമുട്ഠിആദീനം അഭാവോ, വിസുദ്ധാ ച പരാനുഗ്ഗഹപ്പവത്തി. ഇതി ദേസകദോസഭൂതാനം ദിട്ഠിചാരിത്തസമ്പത്തിദൂസകാനം അവിജ്ജാതണ്ഹാനം അഭാവസൂചകേഹി, ഞാണപ്പഹാനസമ്പദാഭി ബ്യഞ്ജനകേഹി ച സമ്ബുദ്ധവിസുദ്ധഭാവേഹി പുരിമവേസാരജ്ജദ്വയസിദ്ധി, തതോ ഏവ ച അന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മേസു സമ്മോഹാഭാവസിദ്ധിതോ പച്ഛിമവേസാരജ്ജദ്വയസിദ്ധീതി ഭഗവതോ ചതുവേസാരജ്ജസമന്നാഗമോ, അത്തഹിതപരഹിതപ്പടിപത്തി ച പകാസിതാ ഹോതി നിദാനവചനേന സമ്പത്തപരിസായ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ഠാനുപ്പത്തികപ്പടിഭാനേന ധമ്മദേസനാദീപനതോ, ‘‘ജാനതാ പസ്സതാ’’തിആദി വചനതോ ച. തേന വുത്തം ‘‘സത്ഥുസിദ്ധിയാ നിദാനവചന’’ന്തി.

തഥാ സത്ഥുസിദ്ധിയാ നിദാനവചനം. ഞാണകരുണാപരിഗ്ഗഹിതസബ്ബകിരിയസ്സ ഹി ഭഗവതോ നത്ഥി നിരത്ഥികാ പവത്തി, അത്തഹിതത്ഥാ വാ, തസ്മാ പരേസംയേവ അത്ഥായ പവത്തസബ്ബകിരിയസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സകലമ്പി കായവചീമനോകമ്മം സത്ഥുഭൂതം, ന കബ്യരചനാദിസാസനഭൂതം. തേന വുത്തം ‘‘സത്ഥുസിദ്ധിയാ നിദാനവചന’’ന്തി. അപിച സത്ഥുനോ പമാണഭൂതതാവിഭാവനേന സാസനസ്സ പമാണഭാവസിദ്ധിയാ നിദാനവചനം. ‘‘ഭഗവതാ’’തി ഹി ഇമിനാ തഥാഗതസ്സ ഗുണവിസിട്ഠസത്തുത്തമാദിഭാവദീപനേന, ‘‘ജാനതാ’’തിആദിനാ ആസയാനുസയഞാണാദിപയോഗദീപനേന ച അയമത്ഥോ സാധിതോ ഹോതി. ഇദമേത്ഥ നിദാനവചനപയോജനസ്സ മുഖമത്തദസ്സനം. കോ ഹി സമത്ഥോ ബുദ്ധാനുബുദ്ധേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ഭാസിതസ്സ നിദാനസ്സ പയോജനാനി നിരവസേസതോ വിഭാവേതുന്തി.

നിദാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. നിക്ഖിത്തസ്സാതി ദേസിതസ്സ. ദേസനാപി ഹി ദേസേതബ്ബസ്സ സീലാദിഅത്ഥസ്സ വിനേയ്യസന്താനേസു നിക്ഖിപനതോ ‘‘നിക്ഖേപോ’’തി വുച്ചതി. തത്ഥ യഥാ അനേകസതഅനേകസഹസ്സഭേദാനിപി സുത്തന്താനി സംകിലേസഭാഗിയാദിസാസനപ്പട്ഠാനനയേന സോളസവിധതം നാതിവത്തന്തി, ഏവം അത്തജ്ഝാസയാദിസുത്തനിക്ഖേപവസേന ചതുബ്ബിധഭാവന്തി ആഹ ‘‘ചത്താരോ സുത്തനിക്ഖേപാ’’തി. കാമഞ്ചേത്ഥ അത്തജ്ഝാസയസ്സ, അട്ഠുപ്പത്തിയാ ച പരജ്ഝാസയപുച്ഛാഹി സദ്ധിം സംസഗ്ഗഭേദോ സമ്ഭവതി അജ്ഝാസയപുച്ഛാനുസന്ധിസബ്ഭാവതോ, അത്തജ്ഝാസയഅട്ഠുപ്പത്തീനം പന അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസഗ്ഗോ നത്ഥീതി നയിധ നിരവസേസോ വിത്ഥാരനയോ സമ്ഭവതി, തസ്മാ ‘‘ചത്താരോ സുത്തനിക്ഖേപാ’’തി വുത്തം. അഥ വാ യദിപി അട്ഠുപ്പത്തിയാ അജ്ഝാസയേന സിയാ സംസഗ്ഗഭേദോ, തദന്തോഗധത്താ പന സേസനിക്ഖേപാനം മൂലനിക്ഖേപവസേന ചത്താരോവ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. സോ പനായം സുത്തനിക്ഖേപോ സാമഞ്ഞഭാവതോ പഠമം വിചാരേതബ്ബോ, തസ്മിം വിചാരിതേ യസ്സാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഇദം സുത്തം നിക്ഖിത്തം, തസ്സാ വിഭാഗവസേന ‘‘മമം വാ ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൫, ൬), ‘‘അപ്പമത്തകം ഖോ പനേത’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൭), ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൮) ച പവത്താനം സുത്താനം സുത്തപദേസാനം വണ്ണനാ വുച്ചമാനാ തംതംഅനുസന്ധിദസ്സനസുഖതായ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സുത്തനിക്ഖേപം വിചാരേത്വാ വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോതീ’’തി.

‘‘സുത്തനിക്ഖേപാ’’തിആദീസു നിക്ഖിപനം നിക്ഖേപോ, സുത്തസ്സ നിക്ഖേപോ സുത്തസ്സ കഥനം സുത്തനിക്ഖേപോ, സുത്തദേസനാതി അത്ഥോ. നിക്ഖിപീയതീതി വാ നിക്ഖേപോ, സുത്തംയേവ നിക്ഖേപോ സുത്തനിക്ഖേപോ. അത്തനോ അജ്ഝാസയോ അത്തജ്ഝാസയോ, സോ അസ്സ അത്ഥി സുത്തദേസനാകാരണഭൂതോതി അത്തജ്ഝാസയോ. അത്തനോ അജ്ഝാസയോ ഏതസ്സാതി വാ അത്തജ്ഝാസയോ. പരജ്ഝാസയോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പുച്ഛായ വസോ പുച്ഛാവസോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പുച്ഛവസികോ. അരണീയതോ അത്ഥോ, സുത്തദേസനായ വത്ഥു. അത്ഥസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥുപ്പത്തി, അത്ഥുപ്പത്തിയേവ അട്ഠുപ്പത്തി, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അട്ഠുപ്പത്തികോ. അഥ വാ നിക്ഖിപീയതി സുത്തം ഏതേനാതി സുത്തനിക്ഖേപോ, അത്തജ്ഝാസയാദി ഏവ. ഏതസ്മിം പന അത്ഥവികപ്പേ അത്തനോ അജ്ഝാസയോ അത്തജ്ഝാസയോ, പരേസം അജ്ഝാസയോ പരജ്ഝാസയോ, പുച്ഛീയതീതി പുച്ഛാ, പുച്ഛിതബ്ബോ അത്ഥോ. സോതബ്ബവസപ്പവത്തം ധമ്മപ്പടിഗ്ഗാഹകാനം വചനം പുച്ഛാവസികാ, തദേവ നിക്ഖേപസദ്ദാപേക്ഖായ പുല്ലിങ്ഗവസേന വുത്തം ‘‘പുച്ഛാവസികോ’’തി. തഥാ അട്ഠുപ്പത്തിയേവ ‘‘അട്ഠുപ്പത്തികോ’’തി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച പരേസം ഇന്ദ്രിയപരിപാകാദികാരണനിരപേക്ഖതാ അത്തജ്ഝാസയസ്സ വിസും നിക്ഖേപഭാവോ യുത്തോ. തേനേവാഹ ‘‘കേവലം അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ കഥേതീ’’തി. പരജ്ഝാസയപുച്ഛാവസികാനം പന പരേസം അജ്ഝാസയപുച്ഛാനം ദേസനാനിമിത്തഭൂതാനം ഉപ്പത്തിയം പവത്തിതാനം കഥം അട്ഠുപ്പത്തിയം അനവരോധോ, പുച്ഛാവസികഅട്ഠുപ്പത്തികാനം വാ പരജ്ഝാസയാനുരോധേന പവത്തിതദേസനത്താ കഥം പരജ്ഝാസയേ അനവരോധോതി ന ചോദേതബ്ബമേതം. പരേസഞ്ഹി അഭിനീഹാരപരിപുച്ഛാദിവിനിമുത്തസ്സേവ സുത്തദേസനാകാരണുപ്പാദസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിഭാവേന ഗഹിതത്താ പരജ്ഝാസയപുച്ഛാവസികാനം വിസും ഗഹണം. തഥാ ഹി ധമ്മദായാദസുത്താദീനം (മ. നി. ൧.൨൯) ആമിസുപ്പാദാദിദേസനാനിമിത്തം ‘‘അട്ഠുപ്പത്തീ’’തി വുച്ചതി. പരേസം പുച്ഛം വിനാ അജ്ഝാസയമേവ നിമിത്തം കത്വാ ദേസിതോ പരജ്ഝാസയോ, പുച്ഛാവസേന ദേസിതോ പുച്ഛാവസികോതി പാകടോ യമത്ഥോതി. അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ കഥേസി ധമ്മതന്തിഠപനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. സമ്മപ്പധാനസുത്തന്തഹാരകോതി അനുപുബ്ബേന നിദ്ദിട്ഠാനം സംയുത്തകേ സമ്മപ്പധാനപടിസംയുത്താനം സുത്താനം ആവളി, തഥാ ഇദ്ധിപാദഹാരകാദി.വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ സദ്ധിന്ദ്രിയാദയോ. അഭിനീഹാരന്തി പണിധാനം.

വണ്ണാവണ്ണേതി ഏത്ഥ ‘‘അച്ഛരിയം ആവുസോ’’തിആദിനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന വുത്തോ വണ്ണോപി സങ്ഗഹിതോ, തം പന അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖവേ അഞ്ഞേ ച ധമ്മാ’’തിആദിനാ ഉപരി ദേസനം ആരഭിസ്സതീതി. ‘‘മമം വാ ഭിക്ഖവേ പരേ വണ്ണം ഭാസേയ്യു’’ന്തി ഇമിസ്സാ ദേസനായ ബ്രഹ്മദത്തേന വുത്തവണ്ണോ അട്ഠുപ്പത്തീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അന്തേവാസീ വണ്ണം. ഇതി ഇമം വണ്ണാവണ്ണം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ’’തി. വാ-സദ്ദോ ഉപമാനസമുച്ചയസംസയവവസ്സഗ്ഗപദപൂരണവികപ്പാദീസു ബഹൂസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹേസ ‘‘പണ്ഡിതോ വാപി തേന സോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൬൩) ഉപമാനേ ദിസ്സതി, സദിസഭാവേതി അത്ഥോ. ‘‘തം വാപി ധീരാ മുനി വേദയന്തീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൨൦൩) സമുച്ചയേ, ‘‘കേ വാ ഇമേ, കസ്സ വാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൯൬) സംസയേ, ‘‘അയം വാ ഇമേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം സബ്ബബാലോ സബ്ബമൂള്ഹോ’’തിആദീസു വവസ്സഗ്ഗേ, ‘‘ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫൪) പദപൂരണേ, ‘‘യേ ഹി കേചി ഭിക്ഖവേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൭൦) വികപ്പേ, ഇധായം വികപ്പേയേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വാ-സദ്ദോ വികപ്പനത്ഥോ’’തി. പര-സദ്ദോ അത്ഥേവ അഞ്ഞത്ഥേ ‘‘അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ധമ്മം ദേസേയ്യം, പരേ ച മേ ന ആജാനേയ്യു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൬൪, ൬൫; മ. നി. ൧.൨൮൧; മ. നി. ൨.൨൨൩; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൪, ൮) അത്ഥി അധികേ ‘‘ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണ’’ന്തിആദീസു (പടി. മ. മാതികാ ൬൮, ൧.൧൧൧) അത്ഥി പച്ഛാഭാഗേ ‘‘പരതോ ആഗമിസ്സതീ’’തിആദീസു. അത്ഥി പച്ചനീകഭാവേ ‘‘ഉപ്പന്നം പരപ്പവാദം സഹ ധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗഹേത്വാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൬൮). ഇധാപി പച്ചനീകഭാവേതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരേതി പടിവിരുദ്ധാ’’തി.

ഈദിസേസുപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ സമ്ഭാവനേ, തേന രതനത്തയനിമിത്തമ്പി അകുസലചിത്തപ്പവത്തി ന കാതബ്ബാ, പഗേവ വട്ടാമിസലോകാമിസനിമിത്തന്തി ദസ്സേതി. സഭാവധമ്മതോ അഞ്ഞസ്സ കത്തുഅഭാവജോതനത്ഥം ആഹനതീതി കത്തുഅത്ഥേ ആഘാതസദ്ദം ദസ്സേതി, തത്ഥ ആഹനതീതി ഹിംസതി വിബാധതി, ഉപതാപേതി ചാതി അത്ഥോ. ആഹനതി ഏതേന, ആഹനനമത്തം വാ ആഘാതോതി കരണഭാവത്ഥാപി സമ്ഭവന്തിയേവ. ഏവം അവയവഭേദനേന ആഘാത-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി തത്ഥ പരിയായേനപി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘കോപസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി ആഹ. അയഞ്ച നയോ ‘‘അപ്പച്ചയോ അനഭിരദ്ധീ’’തിആദീസുപി യഥാസമ്ഭവം വത്തബ്ബോ. അപ്പതീതാ ഹോന്തി തേനാതി പാകടപരിയായേന അപ്പച്ചയ-സദ്ദസ്സ അത്ഥദസ്സനം, തംമുഖേന പന ന പച്ചേതി തേനാതി അപ്പച്ചയോതി ദട്ഠബ്ബം. അഭിരാധയതീതി സാധയതി. ദ്വീഹീതി ആഘാതഅനഭിരദ്ധിപദേഹി. ഏകേനാതി അപ്പച്ചയപദേന. സേസാനന്തി സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാനം, സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണഅവസിട്ഠസങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഖാതാനം വാ. കരണന്തി ഉപ്പാദനം. ആഘാതാദീനഞ്ഹി പവത്തിയാ പച്ചയസമവായനം ഇധ ‘‘കരണ’’ന്തി വുത്തം, തം പന അത്ഥതോ ഉപ്പാദനമേവ. അനുപ്പാദനഞ്ഹി സന്ധായ ഭഗവതാ ‘‘ന കരണീയാ’’തി വുത്തന്തി. പടിക്ഖിത്തമേവ ഏകുപ്പാദേകവത്ഥുകേകാരമ്മണേകനിരോധഭാവതോ.

തത്ഥാതി തസ്മിം മനോപദോസേ. തുമ്ഹന്തി ‘‘തുമ്ഹാക’’ന്തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ ഏകോ സദ്ദോ ‘‘യഥാ അമ്ഹാക’’ന്തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ ‘‘അമ്ഹ’’ന്തി അയം സദ്ദോ. യഥാഹ, ‘‘തസ്മാ ഹി അമ്ഹം ദഹരാ ന മിയ്യരേ’’തി (ജാ. ൧.൯.൯൩, ൯൯). ‘‘അന്തരായോ’’തി ഇദം മനോപദോസസ്സ അകരണീയതായ കാരണവചനം. യസ്മാ തുമ്ഹാകംയേവ ച ഭവേയ്യ തേന കോപാദിനാ പഠമജ്ഝാനാദീനം അന്തരായോ, തസ്മാ തേ കോപാദിപരിയായേന വുത്താ ആഘാതാദയോ ന കരണീയാതി അത്ഥോ. തേന നാഹം ‘‘സബ്ബഞ്ഞൂ’’തി ഇസ്സരഭാവേന തുമ്ഹേ തതോ നിവാരേമി, അഥ ഖോ ഇമിനാ നാമ കാരണേനാതി ദസ്സേതി. തം പന കാരണവചനം യസ്മാ ആദീനവവിഭാവനം ഹോതി, തസ്മാ ആഹ ‘‘ആദീനവം ദസ്സേന്തോ’’തി. ‘‘അപി നു തുമ്ഹേ’’തിആദിനാ മനോപദോസോ ന കാലന്തരഭാവിനോയേവ ഹിതസുഖസ്സ അന്തരായകരോ, അഥ ഖോ തങ്ഖണപ്പവത്തിരഹസ്സപി ഹിതസുഖസ്സ അന്തരായകരോതി മനോപദോസേ ആദീനവം ദള്ഹതരം കത്വാ ദസ്സേതി. യേസം കേസഞ്ചി ‘‘പരേ’’തിആദീസു വിയ ന പടിവിരുദ്ധാനംയേവാതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘കുപിതോ’’തിആദി.

അന്ധതമന്തി അന്ധഭാവകരതമം. യന്തി യത്ഥ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം പച്ചത്തവചനം. യസ്മിം കാലേ കോധോ സഹതേ നരം, അന്ധതമം തദാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. യന്തി വാ കാരണവചനം, യസ്മാ കോധോ ഉപ്പജ്ജമാനോ നരം അഭിഭവതി, തസ്മാ അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യദാ കോധോതി അത്ഥോ യംതംസദ്ദാനം ഏകന്തസമ്ബന്ധിഭാവതോ. അഥ വാ യന്തി കിരിയായ പരാമസനം. കോധോ സഹതേതി യദേതം കോധസ്സ സഹനം അഭിഭവനം, ഏതം അന്ധകാരതമഭവനന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ യം നരം കോധോ സഹതേ അഭിഭവതി, തസ്സ അന്ധതമം തദാ ഹോതി, തതോ ച കുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, കുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതീതി. അന്തരതോതി അബ്ഭന്തരതോ, ചിത്തതോ വാ.

‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച കാരണ’’ന്തി ഇമിനാ സബ്ബഞ്ഞൂ ഏവ അമ്ഹാകം സത്ഥാ അവിപരീതധമ്മദേസനത്താ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ ഏകന്തനിയ്യാനികത്താ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ സംകിലേസരഹിതത്താതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച കാരണ’’ന്തി ഏതേന ച ‘‘ന സബ്ബഞ്ഞൂ’’തിആദിവചനം അഭൂതം അതച്ഛന്തി നിബ്ബേഠിതം ഹോതി. ദുതിയം പദന്തി ‘‘അതച്ഛ’’ന്തി പദം. പഠമസ്സാതി ‘‘അഭൂത’’ന്തി പദസ്സ. ചതുത്ഥഞ്ചാതി ‘‘ന ച പനേതം അമ്ഹേസു സംവിജ്ജതീ’’തി പദം. തതിയസ്സാതി ‘‘നത്ഥി ചേതം അമ്ഹേസൂ’’തി പദസ്സ. അവണ്ണേയേവാതി കാരണപതിരൂപകം വത്വാ ദോസപതിട്ഠാപനവസേന നിന്ദനേ ഏവ. ന സബ്ബത്ഥാതി കേവലം അക്കോസനഖുംസനവമ്ഭനാദീസു ന ഏകന്തേന നിബ്ബേഠനം കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. വുത്തമേവത്ഥം ‘‘യദി ഹീ’’തിആദിനാ പാകടം കത്വാ ദസ്സേതി.

൬. ആനന്ദന്തി പമോദന്തി ഏതേന ധമ്മേന തംസമങ്ഗിനോ സത്താതി ആനന്ദ-സദ്ദസ്സ കരണത്ഥതം ദസ്സേതി. സോഭനം മനോ അസ്സാതി സുമനോ, സോഭനം വാ മനോ സുമനോ, തസ്സ ഭാവോ സോമനസ്സന്തി തദഞ്ഞധമ്മാനമ്പി സമ്പയുത്താനം സോമനസ്സഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി രുള്ഹീസദ്ദത്താ യഥാ ‘‘പങ്കജ’’ന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചേതസികസുഖസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി ആഹ. ഉബ്ബിലയതീതി ഉബ്ബിലം, ഭിന്ദതി പുരിമാവത്ഥായ വിസേസം ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഉബ്ബിലമേവ ഉബ്ബിലാവിതം, തസ്സ ഭാവോ ഉബ്ബിലാവിതത്തം. യായ ഉപ്പന്നായ കായചിത്തം വാതപൂരിതഭസ്താ വിയ ഉദ്ധുമായനാകാരപ്പത്തം ഹോതി, തസ്സാ ഗേഹസ്സിതായ ഓദഗ്ഗിയപീതിയാ ഏതം അധിവചനം. തേനേവാഹ ‘‘ഉദ്ധച്ചാവഹായാ’’തിആദി. ഇധാപി ‘‘കിഞ്ചാപി തേസം ഭിക്ഖൂനം ഉബ്ബിലാവിതമേവ നത്ഥി, അഥ ഖോ ആയതിം കുലപുത്താനം ഏദിസേസുപി ഠാനേസു അകുസലുപ്പത്തിം പടിസേധേന്തോ ധമ്മനേത്തിം ഠപേതീ’’തി, ‘‘ദ്വീഹി പദേഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, ഏകേന വേദനാക്ഖന്ധോ വുത്തോ’’തി ഏത്ഥ ‘‘തേസം വസേന സേസാനമ്പി സമ്പയുത്തധമ്മാനം കരണം പടിക്ഖിത്തമേവാ’’തി ച അട്ഠകഥായം, ‘‘പി-സദ്ദോ സമ്ഭാവനേ’’തിആദിനാ ഇധ ച വുത്തനയേന അത്ഥോ യഥാസമ്ഭവം വേദിതബ്ബോ. ‘‘തുമ്ഹംയേവസ്സ തേന അന്തരായോ’’തി ഏത്ഥാപി ‘‘അന്തരായോതി ഇദ’’ന്തിആദിനാ ഹേട്ഠാ അവണ്ണപക്ഖേ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കസ്മാ പനേതന്തി ച വക്ഖമാനംയേവ അത്ഥം മനസി കത്വാ ചോദേതി. ആചരിയോ ‘‘സച്ചം വണ്ണിത’’ന്തി തമത്ഥം പടിജാനിത്വാ ‘‘തം പന നേക്ഖമ്മനിസ്സിത’’ന്തിആദിനാ പരിഹരതി. തത്ഥ ഏതന്തി ആനന്ദാദീനം അകരണീയതാവചനം. നനു ഭഗവതാ വണ്ണിതന്തി സമ്ബന്ധോ. കസിണേനാതി കസിണതായ സകലഭാവേന. കേചി പന ‘‘ജമ്ബുദീപസ്സാതി കരണേ സാമിവചന’’ന്തി വദന്തി, തേസം മതേന കസിണജമ്ബുദീപ-സദ്ദാനം സമാനാധികരണഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഗേഹസ്സിതപീതിസോമനസ്സം ഝാനാദീനം അന്തരായകരം, തസ്മാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘സോമനസ്സം പാഹം ദേവാനം ഇന്ദ ദുവിധേന വദാമി സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫൯). ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി യേന സമ്പയുത്താ പീതി അന്തരായകരീ, തം ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഇദഞ്ഹി ലോഭസഹഗതം പീതിസോമനസ്സ’’ന്തി വത്തബ്ബം സിയാ, പീതിഗ്ഗഹണേന പന സോമനസ്സമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതി സോമനസ്സരഹിതായ പീതിയാ അഭാവതോതി പീതിയേവ ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബവിഭാഗവചനതോ സോമനസ്സസ്സ പാകടോ അന്തരായകരഭാവോ, ന തഥാ പീതിയാതി പീതിയേവ ലോഭസഹഗതത്തേന വിസേസേത്വാ വുത്താ. ‘‘ലുദ്ധോ അത്ഥ’’ന്തിആദിഗാഥാനം ‘‘കുദ്ധോ അത്ഥ’’ന്തിആദി ഗാഥാസു വിയ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘മമം വാ ഭിക്ഖവേ പരേ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, ധമ്മസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, സങ്ഘസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസേയ്യും, തത്ര ചേ തുമ്ഹേ അസ്സഥ ആനന്ദിനോ സുമനാ ഉബ്ബിലാവിതാ, അപി നു തുമ്ഹേ പരേസം സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം ആജാനേയ്യാഥാതി. നോ ഹേതം ഭന്തേ’’തി അയം തതിയവാരോ, സോ ദേസനാകാലേ നീഹരിത്വാ ദേസേതബ്ബപുഗ്ഗലാഭാവതോ ദേസനായ അനാഗതോപി തദത്ഥസമ്ഭവതോ അത്ഥതോ ആഗതോയേവാതി ദട്ഠബ്ബോ യഥാ തം കഥാവത്ഥുപകരണം വിത്ഥാരവസേനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘അത്ഥതോ ആഗതോ യേവാ’’തി ഏതേന സംവണ്ണനാകാലേ തഥാ ബുജ്ഝനകസത്താനം വസേന സോ വാരോ ആനേത്വാ വത്തബ്ബോതി ദസ്സേതി. ‘‘യഥേവ ഹീ’’തിആദിനാ തമേവത്ഥസമ്ഭവം വിഭാവേതി. വുത്തനയേനാതി ‘‘തത്ര തുമ്ഹേഹീതി തസ്മിം വണ്ണേ തുമ്ഹേഹീ’’തിആദിനാ, ‘‘ദുതിയം പദം പഠമസ്സ പദസ്സ, ചതുത്ഥഞ്ച തതിയസ്സ വേവചന’’ന്തിആദിനാ ച വുത്തനയേന.

ചൂളസീലവണ്ണനാ

൭. നിവത്തോ അമൂലകത്താ വിസ്സജ്ജേതബ്ബതാഭാവതോ. അനുവത്തതിയേവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബതായ അധികതഭാവതോ. അനുസന്ധിം ദസ്സേസ്സതി ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ. ഓരന്തി വാ അപരഭാഗോ ‘‘ഓരതോ ഭോഗം, ഓരം പാര’’ന്തിആദീസു വിയ. അഥ വാ ഹേട്ഠാഅത്ഥോ ഓര-സദ്ദോ ‘‘ഓരം ആഗമനായ യേ പച്ചയാ, തേ ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തിആദീസു വിയ. സീലഞ്ഹി സമാധിപഞ്ഞായോ അപേക്ഖിത്വാ അപരഭാഗോ, ഹേട്ഠാഭൂതഞ്ച ഹോതീതി. സീലമത്തകന്തി ഏത്ഥ മത്ത-സദ്ദോ അപ്പകത്ഥോ വാ ‘‘ഭേസജ്ജമത്താ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൪൭) വിയ. വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ വാ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ ധമ്മാ (ധ. സ. തികമാതികാ ൬), മനോമത്താ ധാതു മനോധാതൂ’’തി ച ആദീസു വിയ. ‘‘അപ്പമത്തകം, ഓരമത്തക’’ന്തി പദദ്വയേന സാമഞ്ഞതോ വുത്തോയേവ ഹി അത്ഥോ സീലമത്തകന്തി വിസേസവസേന വുത്തോ. അഥ വാ സീലേനപി തദേകദേസസ്സേവ സങ്ഗഹണത്ഥം അപ്പകത്ഥവാചകോ, വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ ഏവ വാ ‘‘സീലമത്തക’’ന്തി ഏത്ഥ മത്ത-സദ്ദോ വുത്തോ. തഥാ ഹി ഇന്ദ്രിയസംവരപച്ചയസന്നിസ്സിതസീലാനി ഇധ ദേസനം അനാരുള്ഹാനി. ന ഹി താനി പാതിമോക്ഖആജീവപാരിസുദ്ധിസീലാനി വിയ സബ്ബപുഥുജ്ജനേസു പാകടാനീതി. ‘‘ഉസ്സാഹം കത്വാ’’തി ഏതേന ‘‘വദമാനോ’’തി ഏത്ഥ സത്തിഅത്ഥം മാന-സദ്ദം ദസ്സേതി.

അലങ്കരണം വിഭൂസനം അലങ്കാരോ, കുണ്ഡലാദിപസാധനം വാ. ഊനട്ഠാനപൂരണം മണ്ഡനം. മണ്ഡനേതി മണ്ഡനഹേതു. അഥ വാ മണ്ഡതീതി മണ്ഡനോ, മണ്ഡനജാതികോ പുരിസോ. ബഹുവചനത്ഥേ ച ഇദം ഏകവചനം, മണ്ഡനസീലേസൂതി അത്ഥോ. പരിപൂരകാരീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ, തേന സകലമ്പി സീലഥോമന സുത്തം ദസ്സേതി. ചന്ദനന്തി ചന്ദനസഹചരണതോ ചന്ദനഗന്ധോ, തഥാ തഗരാദീസുപി. സതഞ്ച ഗന്ധോതി ഏത്ഥ ഗന്ധോ വിയാതി ഗന്ധോതി വുത്തോ സീലനിബന്ധനോ ഥുതിഘോസോ. സീലഞ്ഹി കിത്തിയാ നിമിത്തം. യഥാഹ ‘‘സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൫൦; അ. നി. ൫.൨൧൩; മഹാവ. ൨൮൫). പവായതീതി പകാസതി. ഗന്ധാവ ഗന്ധജാതാ.

‘‘അപ്പകം ബഹുക’’ന്തി ഇദം പാരാപാരം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപനിധായ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഉപരിഗുണേ ഉപനിധായാ’’തി. സീലഞ്ഹീതി ഏത്ഥ ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ, തേന ഇദം ദസ്സേതി ‘‘യസ്മാ സീലം കിഞ്ചാപി പതിട്ഠാഭാവേന സമാധിസ്സ ബഹുകാരം, പഭാവാദിഗുണവിസേസേ പനസ്സ ഉപനിധായ കലമ്പി ന ഉപേതി, തഥാ സമാധി ച പഞ്ഞായാ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. ഇദാനി ‘‘കഥ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ സമാധിസ്സ ആനുഭാവം വിത്ഥാരതോ വിഭാവേതി. ‘‘അഭി…പേ… മൂലേ’’തി ഇദം യമകപാടിഹാരിയസ്സ സുപാകടഭാവദസ്സനത്ഥം, അഞ്ഞേഹി ബോധിമൂലഞാതിസമാഗമാദീസു കതപാടിഹാരിയേഹി വിസേസനത്ഥഞ്ച വുത്തം. യമകപാടിഹാരിയകരണത്ഥായ ഹി ഭഗവതോ ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ തദനുച്ഛവികം ഠാനം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി രതനമണ്ഡപാദി സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ ആണായ വിസ്സകമ്മുനാ നിമ്മിതന്തി വദന്തി, ഭഗവതാവ നിമ്മിതന്തി അപരേ. ‘‘യോ കോചി ഏവരൂപം പാടിഹാരിയം കാതും സമത്ഥോ അത്ഥി ചേ, ആഗച്ഛതൂ’’തി ചോദനാസദിസത്താ വുത്തം ‘‘അത്താദാനപരിദീപന’’ന്തി. തത്ഥ അത്താദാനം അനുയോഗോ, തിത്ഥിയാനം തഥാ കാതും അസമത്ഥത്താ, ‘‘കരിസ്സാമാ’’തി പുബ്ബേ ഉട്ഠിതത്താ തിത്ഥിയപരിമദ്ദനം.

ഉപരിമകായതോതിആദി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൧൧൬).

തത്ഥായം പാളിസേസോ –

‘‘ഹേട്ഠിമകായതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ഉപരിമകായതോ ഉദകധാരാ പവത്തതി. പുരത്ഥിമകായതോ അഗ്ഗി, പച്ഛിമകായതോ ഉദകം. പച്ഛിമകായതോ അഗ്ഗി, പുരത്ഥിമകായതോ ഉദകം. ദക്ഖിണഅക്ഖിതോ അഗ്ഗി, വാമഅക്ഖിതോ ഉദകം. വാമഅക്ഖിതോ അഗ്ഗി, ദക്ഖിണഅക്ഖിതോ ഉദകം. ദക്ഖിണകണ്ണസോതതോ അഗ്ഗി, വാമകണ്ണസോതതോ ഉദകം. വാമകണ്ണസോതതോ അഗ്ഗി, ദക്ഖിണകണ്ണസോതതോ ഉദകം. ദക്ഖിണനാസികാസോതതോ അഗ്ഗി, വാമനാസികാസോതതോ ഉദകം. വാമനാസികാസോതതോ അഗ്ഗി, ദക്ഖിണനാസികാസോതതോ ഉദകം. ദക്ഖിണഅംസകൂടതോ അഗ്ഗി, വാമഅംസകൂടതോ ഉദകം. വാമഅംസകൂടതോ അഗ്ഗി, ദക്ഖിണഅംസകൂടതോ ഉദകം. ദക്ഖിണഹത്ഥതോ അഗ്ഗി, വാമഹത്ഥതോ ഉദകം. വാമഹത്ഥതോ അഗ്ഗി, ദക്ഖിണഹത്ഥതോ ഉദകം. ദക്ഖിണപസ്സതോ അഗ്ഗി, വാമപസ്സതോ ഉദകം. വാമപസ്സതോ അഗ്ഗി, ദക്ഖിണപസ്സതോ ഉദകം. ദക്ഖിണപാദതോ അഗ്ഗി, വാമപാദതോ ഉദകം. വാമപാദതോ അഗ്ഗി, ദക്ഖിണപാദതോ ഉദകം. അങ്ഗുലങ്ഗുലേഹി അഗ്ഗി, അങ്ഗുലന്തരികാഹി ഉദകം. അങ്ഗുലന്തരികാഹി അഗ്ഗി, അങ്ഗുലങ്ഗുലേഹി ഉദകം. ഏകേകലോമതോ അഗ്ഗി, ഏകേകലോമതോ ഉദകം. ലോമകൂപതോ ലോമകൂപതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ലോമകൂപതോ ലോമകൂപതോ ഉദകധാരാ പവത്തതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൧൬).

അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏകേകലോമകൂപതോ’’തി ആഗതം.

‘‘ഛന്നം വണ്ണാനന്തി ആദിനയപ്പവത്ത’’ന്തി ഏത്ഥാപി നീലാനം പീതകാനം ലോഹിതകാനം ഓദാതാനം മഞ്ജിട്ഠാനം പഭസ്സരാനന്തി അയം പാളിസേസോ. ‘‘സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മിയോ’’തി ഇദം താസം യേഭുയ്യതായ വുത്തം. വിത്ഥാരേതബ്ബന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘സത്ഥാ തിട്ഠതി, നിമ്മിതോ ചങ്കമതി വാ നിസീദതി വാ സേയ്യം വാ കപ്പേതീ’’തിആദിനാ ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ഏകേകമൂലകാ സത്ഥുവസേന ചത്താരോ, നിമ്മിതവസേന ചത്താരോതി സബ്ബേവ അട്ഠ വാരേ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

മധുപായാസന്തി മധുസിത്തം പായാസം. അത്താ മിത്തോ മജ്ഝത്തോ വേരീതി ചതൂസു സീമസമ്ഭേദവസേന ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം മേത്താകമ്മട്ഠാനം. ‘‘ചതുരങ്ഗസമന്നാഗത’’ന്തി ഇദം പന ‘‘വീരിയാധിട്ഠാന’’ന്തി ഏതേനാപി യോജേതബ്ബം. തത്ഥ ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ചാ’’തിആദിപാളി (മ. നി. ൨.൧൮൪; സം. നി. ൨.൨൨; അ. നി. ൨.൫; അ. നി. ൮.൧൩; മഹാനി. ൧൯൬) വസേന ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൫൭; സം. നി. ൨.൪) ജരാമരണമുഖേന പച്ചയാകാരേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ. ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണ’’ന്തി പദം വിഭത്തിവിപരിണാമം കത്വാ യോജേതബ്ബം. തമ്പി ഹി സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണമേവാതി വദന്തി. ഛത്തിംസകോടിസതസഹസ്സമുഖേന മഹാവജിരഞാണഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേന്തോ വിപസ്സനംവഡ്ഢേത്വാ. ദ്വത്തിംസദോണഗണ്ഹനപ്പമാണം കുണ്ഡം കോലമ്ബോ. ദരിഭാഗോ കന്ദരോ. ചക്കവാളപാദേസു മഹാസമുദ്ദോ ചക്കവാളമഹാസമുദ്ദോ.

‘‘ദുവേ പുഥുജ്ജനാ’’തിആദി പുഥുജ്ജനേ ലബ്ഭമാനവിഭാഗദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന മൂലപരിയായവണ്ണനാദീസു വിയ പുഥുജ്ജനവിസേസനിദ്ധാരണത്ഥം. സബ്ബോപി ഹി പുഥുജ്ജനോ ഭഗവതോ ഉപരി ഗുണേ വിഭാവേതും ന സക്കോതി, തിട്ഠതു പുഥുജ്ജനോ, സാവകപച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി അവിസയാ ബുദ്ധഗുണാ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സോതാപന്നാ’’തിആദി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൮). വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ. അത്ഥപരിപുച്ഛനം പരിപുച്ഛാ. അട്ഠകഥാവസേന അത്ഥസ്സ സവനം സവനം. ബ്യഞ്ജനത്ഥാനം സുനിക്ഖേപസുദസ്സനേന ധമ്മസ്സ പരിഹരണം ധാരണം. ഏവം സുതധാതപരിചിതാനം മനസാനുപേക്ഖനം പച്ചവേക്ഖണം. ബഹൂനം നാനപ്പകാരാനം കിലേസാനം സക്കായദിട്ഠിയാ ച അവിഹതത്താ താ ജനേന്തി, താഹി വാ ജനിതാതി പുഥുജ്ജനാ. അവിഘാതമേവ വാ ജന-സദ്ദോ വദതി. പുഥു സത്ഥാരാനം മുഖുല്ലോകികാതി ഏത്ഥ പുഥൂ ജനാ സത്ഥുപടിഞ്ഞാ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാതി വചനത്ഥോ. പുഥു…പേ… അവുട്ഠിതാതി ഏത്ഥ ജനേതബ്ബാ, ജായന്തി വാ ഏത്ഥാതി ജനാ, ഗതിയോ. പുഥൂ ജനാ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാ. ഇതോ പരേ ജായന്തി ഏതേഹീതി ജനാ, അഭിസങ്ഖാരാദയോ. തേ ഏതേസം പുഥൂ വിജ്ജന്തീതി പുഥുജ്ജനാ. അഭിസങ്ഖരണാദി അത്ഥോ ഏവ വാ ജന-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. കാമരാഗഭവരാഗദിട്ഠിഅവിജ്ജാ ഓഘാ. രാഗഗ്ഗിആദയോ സന്താപാ. തേയേവ, സബ്ബേപി വാ കിലേസാ പരിളാഹാ. പുഥു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു രത്താതി ഏത്ഥ ജായതീതി ജനോ, രാഗോ ഗേധോതി ഏവം ആദികോ. പുഥു ജനോ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാ, പുഥൂസു വാ ജനാ ജാതാ രത്താതി ഏവം രാഗാദിഅത്ഥോ ഏവ വാ ജന-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. പലിബുദ്ധാതി സമ്ബുദ്ധാ, ഉപദ്ദുതാ വാ. ‘‘പുഥൂനം ഗണനപഥമതീതാന’’ന്തിആദിനാ പുഥൂ ജനാ പുഥുജ്ജനാതി ദസ്സേതി.

യേഹി ഗുണവിസേസേഹി നിമിത്തഭൂതേഹി ഭഗവതി തഥാഗത-സദ്ദോ പവത്തോ, തംദസ്സനത്ഥം ‘‘അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ തഥാഗതോ’’തിആദിമാഹ. ഗുണനേമിത്തകാനേവ ഹി ഭഗവതോ സബ്ബാനി നാമാനി. യഥാഹ –

‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യാനി നാമാനി, സഗുണേന മഹേസിനോ;

ഗുണേന നാമമുദ്ധേയ്യം, അപി നാമസഹസ്സതോ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൩൧൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൭൬);

തഥാ ആഗതോതി ഏത്ഥ ആകാരനിയമനവസേന ഓപമ്മസമ്പടിപാദനത്ഥോ തഥാ-സദ്ദോ. സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസാവട്ഠാനതോ പടിപദാഗമനത്ഥോ ആഗത-സദ്ദോ, ന ഞാണഗമനത്ഥോ ‘‘തഥലക്ഖണം ആഗതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൨; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൭൮; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൭൦; ഉദാ. അട്ഠ. ൧൮; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൩൭; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൩; ഇതിവു. അട്ഠ. ൩൮; മഹാനി. അട്ഠ. ൧൪) വിയ, നാപി കായഗമനാദിഅത്ഥോ ‘‘ആഗതോ ഖോ മഹാസമണോ, മാഗധാനം ഗിരിബ്ബജ’’ന്തിആദീസു (മഹാവ. ൬൨) വിയ. തത്ഥ യദാകാരനിയമനവസേന ഓപമ്മസമ്പടിപാദനത്ഥോ തഥാ-സദ്ദോ, തം കരുണാപധാനത്താ മഹാകരുണാമുഖേന പുരിമബുദ്ധാനം ആഗമനപടിപദം ഉദാഹരണവസേന സാമഞ്ഞതോ ദസ്സേന്തോ യംതംസദ്ദാനം ഏകന്തസമ്ബന്ധഭാവതോ ‘‘യഥാ സബ്ബലോക…പേ… ആഗതാ’’തി ആഹ. തം പന പടിപദം മഹാപദാനസുത്താദീസു (ദീ. നി. ൨.൪) സമ്ബഹുലനിദ്ദേസേന സുപാകടാനം ആസന്നാനഞ്ച വിപസ്സീആദീനം ഛന്നം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം വസേന നിദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ വിപസ്സീ ഭഗവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യേന അഭിനീഹാരേനാതി മനുസ്സത്തലിങ്ഗസമ്പത്തിഹേതുസത്ഥാരദസ്സനപബ്ബജ്ജാഅഭിഞ്ഞാദിഗുണസമ്പത്തിഅധികാരഛന്ദാനം വസേന അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതേന കായപ്പണിധാനമഹാപണിധാനേന. സബ്ബേസഞ്ഹി ബുദ്ധാനം കായപ്പണിധാനം ഇമിനാവ അഭിനീഹാരേന സമിജ്ഝതീതി. ഏവം മഹാഭിനീഹാരവസേന ‘‘തഥാഗതോ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പാരമീപൂരണവസേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ വിപസ്സീ ഭഗവാ…പേ… കസ്സപോ ഭഗവാ ദാനപാരമിം പൂരേത്വാ’’തിആദിമാഹ.

ഏത്ഥ ച സുത്തന്തികാനം മഹാബോധിയാനപടിപദായ കോസല്ലജനനത്ഥം പാരമീസു അയം വിത്ഥാരകഥാ – കാ പനേതാ പാരമിയോ? കേനട്ഠേന പാരമിയോ? കതിവിധാ ചേതാ? കോ താസം കമോ? കാനി ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനി? കോ പച്ചയോ? കോ സംകിലേസോ? കിം വോദാനം? കോ പടിപക്ഖോ? കാ പടിപത്തി? കോ വിഭാഗോ? കോ സങ്ഗഹോ? കോ സമ്പാദനൂപായോ? കിത്തകേന കാലേന സമ്പാദനം? കോ ആനിസംസോ? കിം ചേതാസം ഫലന്തി?

തത്രിദം വിസ്സജ്ജനം – കാ പനേതാ പാരമിയോതി. തണ്ഹാമാനാദീഹി അനുപഹതാ കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതാ ദാനാദയോ ഗുണാ പാരമിയോ.

കേനട്ഠേന പാരമിയോതി ദാനസീലാദിഗുണവിസേസയോഗേന സത്തുത്തമതായ പരമാ മഹാസത്താ ബോധിസത്താ, തേസം ഭാവോ, കമ്മം വാ പാരമീ, ദാനാദികിരിയാ. അഥ വാ പരതീതി പരമോ, ദാനാദിഗുണാനം പൂരകോ പാലകോ ച ബോധിസത്തോ. പരമസ്സ അയം, പരമസ്സ വാ ഭാവോ, കമ്മം വാ പാരമീ, ദാനാദികിരിയാവ. അഥ വാ പരം സത്തം അത്തനി മവതി ബന്ധതി ഗുണവിസേസയോഗേന, പരം വാ അധികതരം മജ്ജതി സുജ്ഝതി സംകിലേസമലതോ, പരം വാ സേട്ഠം നിബ്ബാനം വിസേസേന മയതി ഗച്ഛതി, പരം വാ ലോകം പമാണഭൂതേന ഞാണവിസേസേന ഇധലോകം വിയ മുനാതി പരിച്ഛിന്ദതി, പരം വാ അതിവിയ സീലാദിഗുണഗണം അത്തനോ സന്താനേ മിനോതി പക്ഖിപതി, പരം വാ അത്തഭൂതതോ ധമ്മകായതോ അഞ്ഞം, പടിപക്ഖം വാ തദനത്ഥകരം കിലേസചോരഗണം മിനാതി ഹിംസതീതി പരമോ, മഹാസത്തോ. ‘‘പരമസ്സ അയ’’ന്തിആദി വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. പാരേ വാ നിബ്ബാനേ മജ്ജതി സുജ്ഝതി സത്തേ ച സോധേതി, തത്ഥ വാ സത്തേ മവതി ബന്ധതി യോജേതി, തം വാ മയതി ഗച്ഛതി ഗമേതി ച, മുനാതി വാ തം യാഥാവതോ, തത്ഥ വാ സത്തേ മിനോതി പക്ഖിപതി, കിലേസാരിം വാ സത്താനം തത്ഥ മിനാതി ഹിംസതീതി പാരമീ, മഹാപുരിസോ. തസ്സ ഭാവോ, കമ്മം വാ പാരമിതാ, ദാനാദികിരിയാവ. ഇമിനാ നയേന പാരമീനം സദ്ദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കതിവിധാതി സങ്ഖേപതോ ദസവിധാ, താ പന പാളിയം സരൂപതോ ആഗതായേവ. യഥാഹ –

‘‘വിചിനന്തോ തദാ ദക്ഖിം, പഠമം ദാനപാരമി’’ന്തിആദി (ബു. വം. ൧൧൬).

യഥാ ചാഹ –

‘‘കതി നു ഖോ ഭന്തേ ബുദ്ധകാരകാ ധമ്മാ? ദസ ഖോ സാരിപുത്ത ബുദ്ധകാരകാ ധമ്മാ. കതമേ ദസ? ദാനം ഖോ സാരിപുത്ത ബുദ്ധകാരകോ ധമ്മോ, സീലം നേക്ഖമ്മം പഞ്ഞാ വീരിയം ഖന്തി സച്ചമധിട്ഠാനം മേത്താ ഉപേക്ഖാ ബുദ്ധകാരകോ ധമ്മോ, ഇമേ ഖോ സാരിപുത്ത ദസ ബുദ്ധകാരകാ ധമ്മാതി. ഇദമവോച ഭഗവാ, ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘ദാനം സീലഞ്ച നേക്ഖമ്മം, പഞ്ഞാ വീരിയേന പഞ്ചമം;

ഖന്തി സച്ചം അധിട്ഠാനം, മേത്തുപേക്ഖാതി തേ ദസാ’തി’’.

കേചി പന ‘‘ഛബ്ബിധാ’’തി വദന്തി, തം ഏതാസം സങ്ഗഹവസേന വുത്തം. സോ പന സങ്ഗഹോ പരതോ ആവിഭവിസ്സതി.

കോ താസം കമോതി ഏത്ഥ കമോ നാമ ദേസനാക്കമോ, സോ ച പഠമസമാദാനഹേതുകോ, സമാദാനം പവിചയഹേതുകം, ഇതി യഥാ ആദിമ്ഹി പവിചിതാ സമാദിന്നാ ച, തഥാ ദേസിതാ. തത്ഥ ച ദാനം സീലസ്സ ബഹൂപകാരം സുകരഞ്ചാതി തം ആദിമ്ഹി വുത്തം. ദാനം സീലപരിഗ്ഗഹിതം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസന്തി ദാനാനന്തരം സീലം വുത്തം. സീലം നേക്ഖമ്മപരിഗ്ഗഹിതം, നേക്ഖമ്മം പഞ്ഞാപരിഗ്ഗഹിതം, പഞ്ഞാ വീരിയപരിഗ്ഗഹിതാ, വീരിയം ഖന്തിപരിഗ്ഗഹിതം, ഖന്തി സച്ചപരിഗ്ഗഹിതാ, സച്ചം അധിട്ഠാനപരിഗ്ഗഹിതം, അധിട്ഠാനം മേത്താപരിഗ്ഗഹിതം, മേത്താ ഉപേക്ഖാപരിഗ്ഗഹിതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാതി മേത്താനന്തരം ഉപേക്ഖാ വുത്താ. ഉപേക്ഖാ പന കരുണാപരിഗ്ഗഹിതാ, കരുണാ ച ഉപേക്ഖാപരിഗ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. കഥം പന മഹാകാരുണികാ ബോധിസത്താ സത്തേസു ഉപേക്ഖകാ ഹോന്തീതി? ഉപേക്ഖിതബ്ബയുത്തേസു കഞ്ചി കാലം ഉപേക്ഖകാ ഹോന്തി, ന പന സബ്ബത്ഥ, സബ്ബദാ ചാതി കേചി. അപരേ പന ന സത്തേസു ഉപേക്ഖകാ, സത്തകതേസു പന വിപ്പകാരേസു ഉപേക്ഖകാ ഹോന്തീതി.

അപരോ നയോ – പചുരജനേസുപി പവത്തിയാ സബ്ബസത്തസാധാരണത്താ, അപ്പഫലത്താ, സുകരത്താ ച ആദിമ്ഹി ദാനം വുത്തം. സീലേനദായകപടിഗ്ഗാഹകസുദ്ധിതോ, പരാനുഗ്ഗഹം വത്വാ പരപീളാനിവത്തിവചനതോ, കിരിയധമ്മം വത്വാ അകിരിയധമ്മവചനതോ, ഭോഗസമ്പത്തിഹേതും വത്വാ ഭവസമ്പത്തിഹേതുവചനതോ ച ദാനസ്സ അനന്തരം സീലം വുത്തം. നേക്ഖമ്മേന സീലസമ്പത്തിസിദ്ധിതോ, കായവചീസുചരിതം വത്വാ മനോസുചരിതവചനതോ, വിസുദ്ധസീലസ്സ സുഖേനേവ ഝാനസമിജ്ഝനതോ, കമ്മാപരാധപ്പഹാനേന പയോഗസുദ്ധിം വത്വാ കിലേസാപരാധപ്പഹാനേന ആസയസുദ്ധിവചനതോ, വീതിക്കമപ്പഹാനേന ചിത്തസ്സ പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനവചനതോ ച സീലസ്സ അനന്തരം നേക്ഖമ്മം വുത്തം. പഞ്ഞായ നേക്ഖമ്മസ്സ സിദ്ധിപരിസുദ്ധിതോ, ഝാനാഭാവേ പഞ്ഞാഭാവവചനതോ. സമാധിപദട്ഠാനാ ഹി പഞ്ഞാ, പഞ്ഞാപച്ചുപട്ഠാനോ ച സമാധി. സമഥനിമിത്തം വത്വാ ഉപേക്ഖാനിമിത്തവചനതോ, പരഹിതജ്ഝാനേന പരഹിതകരണൂപായകോസല്ലവചനതോ ച നേക്ഖമ്മസ്സ അനന്തരം പഞ്ഞാ വുത്താ. വീരിയാരമ്ഭേന പഞ്ഞാകിച്ചസിദ്ധിതോ, സത്തസുഞ്ഞതാധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം വത്വാ സത്തഹിതായ ആരമ്ഭസ്സ അച്ഛരിയതാവചനതോ, ഉപേക്ഖാനിമിത്തം വത്വാ പഗ്ഗഹനിമിത്തവചനതോ, നിസമ്മകാരിതം വത്വാ ഉട്ഠാനവചനതോ ച. നിസമ്മകാരിനോ ഹി ഉട്ഠാനം ഫലവിസേസമാവഹതീതി പഞ്ഞായ അനന്തരം വീരിയം വുത്തം.

വീരിയേന തിതിക്ഖാസിദ്ധിതോ. വീരിയവാ ഹി ആരദ്ധവീരിയത്താ സത്തസങ്ഖാരേഹി ഉപനീതം ദുക്ഖം അഭിഭുയ്യ വിഹരതി വീരിയസ്സ തിതിക്ഖാലങ്കാരഭാവതോ. വീരിയവതോ ഹി തിതിക്ഖാ സോഭതി. പഗ്ഗഹനിമിത്തം വത്വാ സമഥനിമിത്തവചനതോ, അച്ചാരമ്ഭേന ഉദ്ധച്ചദോസപ്പഹാനവചനതോ. ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ ഹി ഉദ്ധച്ചദോസോ പഹീയതി. വീരിയവതോ സാതച്ചകരണവചനതോ. ഖന്തിബഹുലോ ഹി അനുദ്ധതോ സാതച്ചകാരീ ഹോതി. അപ്പമാദവതോ പരഹിതകിരിയാരമ്ഭേ പച്ചുപകാരതണ്ഹാഭാവവചനതോ. യാഥാവതോ ധമ്മനിജ്ഝാനേ ഹി സതി തണ്ഹാ ന ഹോതി. പരഹിതാരമ്ഭേ പരമേപി പരകതദുക്ഖസഹനഭാവവചനതോ ച വീരിയസ്സ അനന്തരം ഖന്തി വുത്താ. സച്ചേന ഖന്തിയാ ചിരാധിട്ഠാനതോ, അപകാരിനോ അപകാരഖന്തിം വത്വാ തദുപകാരകരണേ അവിസംവാദവചനതോ, ഖന്തിയാ അപവാദവാചാവികമ്പനേന ഭൂതവാദിതായ അവിജഹനവചനതോ, സത്തസുഞ്ഞതാധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം വത്വാ തദുപബ്രൂഹിതഞാണസച്ചവചനതോ ച ഖന്തിയാ അനന്തരം സച്ചം വുത്തം. അധിട്ഠാനേന സച്ചസിദ്ധിതോ. അചലാധിട്ഠാനസ്സ ഹി വിരതി സിജ്ഝതി. അവിസംവാദിതം വത്വാ തത്ഥ അചലഭാവവചനതോ. സച്ചസന്ധോ ഹി ദാനാദീസു പടിഞ്ഞാനുരൂപം നിച്ചലോവ പവത്തതി. ഞാണസച്ചം വത്വാ സമ്ഭാരേസു പവത്തിനിട്ഠാപനവചനതോ. യഥാഭൂതഞാണവാ ഹി ബോധിസമ്ഭാരേസു അധിതിട്ഠതി, തേ ച നിട്ഠാപേതി പടിപക്ഖേഹി അകമ്പിയഭാവതോതി സച്ചസ്സ അനന്തരം അധിട്ഠാനം വുത്തം. മേത്തായ പരഹിതകരണസമാദാനാധിട്ഠാനസിദ്ധിതോ, അധിട്ഠാനം വത്വാ ഹിതൂപസംഹാരവചനതോ. ബോധിസമ്ഭാരേ ഹി അധിതിട്ഠമാനോ മേത്താവിഹാരീ ഹോതി. അചലാധിട്ഠാനസ്സ സമാദാനാവികോപനതോ, സമാദാനസമ്ഭവതോ ച അധിട്ഠാനസ്സ അനന്തരം മേത്താ വുത്താ. ഉപേക്ഖായ മേത്താവിസുദ്ധിതോ, സത്തേസു ഹിതൂപസംഹാരം വത്വാ തദപരാധേസു ഉദാസീനതാവചനതോ, മേത്താഭാവനം വത്വാ തന്നിസ്സന്ദഭാവനാവചനതോ, ‘‘ഹിതകാമസത്തേപി ഉപേക്ഖകോ’’തി അച്ഛരിയഗുണഭാവവചനതോ ച മേത്തായ അനന്തരം ഉപേക്ഖാ വുത്താതി ഏവമേതാസം കമോ വേദിതബ്ബോ.

കാനി ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനീതി? ഏത്ഥ അവിസേസേന താവ സബ്ബാപി പാരമിയോ പരാനുഗ്ഗഹലക്ഖണാ, പരേസം ഉപകാരകരണരസാ, അവികമ്പനരസാ വാ, ഹിതേസിതാപച്ചുപട്ഠാനാ, ബുദ്ധത്തപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, മഹാകരുണാപദട്ഠാനാ, കരുണൂപായകോസല്ലപദട്ഠാനാ വാ.

വിസേസേന പന യസ്മാ കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതാ അത്തുപകരണപരിച്ചാഗചേതനാ ദാനപാരമിതാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതം കായവചീസുചരിതം അത്ഥതോ അകത്തബ്ബവിരതി, കത്തബ്ബകരണചേതനാദയോ ച സീലപാരമിതാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതോ ആദീനവദസ്സനപുബ്ബങ്ഗമോ കാമഭവേഹി നിക്ഖമനചിത്തുപ്പാദോ നേക്ഖമ്മപാരമിതാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതോ ധമ്മാനം സാമഞ്ഞവിസേസലക്ഖണാവബോധോ പഞ്ഞാപാരമിതാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതോ കായചിത്തേഹി പരഹിതാരമ്ഭോ വീരിയപാരമിതാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതം സത്തസങ്ഖാരാപരാധസഹനം അദോസപ്പധാനോ തദാകാരപ്പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ ഖന്തിപാരമിതാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതം വിരതിചേതനാദിഭേദം അവിസംവാദനം സച്ചപാരമിതാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതം അചലസമാദാനാധിട്ഠാനം തദാകാരപ്പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ അധിട്ഠാനപാരമിതാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതോ ലോകസ്സ ഹിതൂപസംഹാരോ അത്ഥതോ അബ്യാപാദോ മേത്താപാരമിതാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതാ അനുനയപടിഘവിദ്ധംസിനീ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു സത്തസങ്ഖാരേസു സമപ്പവത്തി ഉപേക്ഖാപാരമിതാ.

തസ്മാ പരിച്ചാഗലക്ഖണം ദാനം, ദേയ്യധമ്മേ ലോഭവിദ്ധംസനരസം, അനാസത്തിപച്ചുപട്ഠാനം, ഭവവിഭവസമ്പത്തിപച്ചുപട്ഠാനം വാ, പരിച്ചജിതബ്ബവത്ഥുപദട്ഠാനം. സീലനലക്ഖണം സീലം, സമാധാനലക്ഖണം, പതിട്ഠാനലക്ഖണഞ്ചാതി വുത്തം ഹോതി. ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനരസം, അനവജ്ജരസം വാ, സോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനം, ഹിരോത്തപ്പപദട്ഠാനം. കാമതോ ഭവതോ ച നിക്ഖമനലക്ഖണം നേക്ഖമ്മം, തദാദീനവവിഭാവനരസം, തതോ ഏവ വിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, സംവേഗപദട്ഠാനം. യഥാസഭാവപടിവേധലക്ഖണാ പഞ്ഞാ, അക്ഖലിതപടിവേധലക്ഖണാ വാ കുസലിസ്സാസഖിത്തഉസുപടിവേധോ വിയ, വിസയോഭാസനരസാ പദീപോ വിയ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ അരഞ്ഞഗതസുദേസകോ വിയ, സമാധിപദട്ഠാനാ, ചതുസച്ചപദട്ഠാനാ വാ. ഉസ്സാഹലക്ഖണം വീരിയം, ഉപത്ഥമ്ഭനരസം, അസംസീദനപച്ചുപട്ഠാനം, വീരിയാരമ്ഭവത്ഥു (അ. നി. ൮.൮൦) പദട്ഠാനം, സംവേഗപദട്ഠാനം വാ. ഖമനലക്ഖണാ ഖന്തി, ഇട്ഠാനിട്ഠസഹനരസാ, അധിവാസനപച്ചുപട്ഠാനാ, അവിരോധപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, യഥാഭൂതദസ്സനപദട്ഠാനാ. അവിസംവാദനലക്ഖണം സച്ചം, യാഥാവവിഭാവനരസം [യഥാസഭാവവിഭാവനരസം (ചരിയാ. അട്ഠ. പകിണ്ണകകഥായ)], സാധുതാപച്ചുപട്ഠാനം, സോരച്ചപദട്ഠാനം. ബോധിസമ്ഭാരേസു അധിട്ഠാനലക്ഖണം അധിട്ഠാനം, തേസം പടിപക്ഖാഭിഭവനരസം, തത്ഥ അചലതാപച്ചുപട്ഠാനം, ബോധിസമ്ഭാരപദട്ഠാനം. ഹിതാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ മേത്താ, ഹിതൂപസംഹാരരസാ, ആഘാതവിനയനരസാ വാ, സോമ്മഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം മനാപഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ ഉപേക്ഖാ, സമഭാവദസ്സനരസാ, പടിഘാനുനയവൂപസമപച്ചുപട്ഠാനാ, കമ്മസ്സകതാപച്ചവേക്ഖണപദട്ഠാനാ. ഏത്ഥ ച കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതതാ ദാനാദീനം പരിച്ചാഗാദിലക്ഖണസ്സ വിസേസനഭാവേന വത്തബ്ബാ, യതോ താനി പാരമീസങ്ഖ്യം ലഭന്തീതി.

കോ പച്ചയോതി അഭിനീഹാരോ പച്ചയോ. യോ ഹി അയം ‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തീ’’തിആദി (ബു. വം. ൨.൫൯) അട്ഠധമ്മസമോധാനസമ്പാദിതോ ‘‘തിണ്ണോ താരേയ്യം, മുത്തോ മോചേയ്യം, ബുദ്ധോ ബോധേയ്യം, സുദ്ധോ സോധേയ്യം, ദന്തോ ദമേയ്യം, സന്തോ സമേയ്യം, അസ്സത്ഥോ അസ്സാസേയ്യം, പരിനിബ്ബുതോ പരിനിബ്ബാപേയ്യ’’ന്തിആദിനാ (ചരിയാ. അട്ഠ. പകിണ്ണകകഥായ) പവത്തോ അഭിനീഹാരോ, സോ അവിസേസേന സബ്ബപാരമീനം പച്ചയോ. തപ്പവത്തിയാ ഹി ഉദ്ധം പാരമീനം പവിചയുപട്ഠാനസമാദാനാധിട്ഠാനനിപ്ഫത്തിയോ മഹാപുരിസാനം സമ്ഭവന്തി.

യഥാ ച അഭിനീഹാരോ, ഏവം മഹാകരുണാ, ഉപായകോസല്ലഞ്ച. തത്ഥ ഉപായകോസല്ലം നാമ ദാനാദീനം ബോധിസമ്ഭാരഭാവസ്സ നിമിത്തഭൂതാ പഞ്ഞാ, യാഹി കരുണൂപായകോസല്ലതാഹി മഹാപുരിസാനം അത്തസുഖനിരപേക്ഖതാ, നിരന്തരം പരഹിതകരണപസുതതാ, സുദുക്കരേഹിപി മഹാബോധിസത്തചരിതേഹി വിസാദാഭാവോ, പസാദസമ്ബുദ്ധിദസ്സനസവനാനുസ്സരണാവത്ഥാസുപി സത്താനം ഹിതസുഖപടിലാഭഹേതുഭാവോ ച സമ്പജ്ജതി. തഥാ ഹി പഞ്ഞായ ബുദ്ധഭാവസിദ്ധി, കരുണായ ബുദ്ധകമ്മസിദ്ധി. പഞ്ഞായ സയം തരതി, കരുണായ പരേ താരേതി. പഞ്ഞായ പരദുക്ഖം പരിജാനാതി, കരുണായ പരദുക്ഖപടികാരം ആരഭതി. പഞ്ഞായ ച ദുക്ഖേ നിബ്ബിന്ദതി, കരുണായ ദുക്ഖം സമ്പടിച്ഛതി. തഥാ പഞ്ഞായ പരിനിബ്ബാനാഭിമുഖോ ഹോതി, കരുണായ തം ന പാപുണാതി. തഥാ കരുണായ സംസാരാഭിമുഖോ ഹോതി, പഞ്ഞായ തത്ര നാഭിരമതി. പഞ്ഞായ ച സബ്ബത്ഥ വിരജ്ജതി, കരുണാനുഗതത്താ ന ച ന സബ്ബേസം അനുഗ്ഗഹായ പവത്തോ, കരുണായ സബ്ബേപി അനുകമ്പതി, പഞ്ഞാനുഗതത്താ ന ച ന സബ്ബത്ഥ വിരത്തചിത്തോ. പഞ്ഞായ ച അഹംകാരമമംകാരാഭാവോ, കരുണായ ആലസിയദീനതാഭാവോ. തഥാ പഞ്ഞാകരുണാഹി യഥാക്കമം അത്തപരനാഥതാ, ധീരവീരഭാവോ, അനത്തന്തപഅപരന്തപതാ, അത്തഹിതപരഹിതനിപ്ഫത്തി, നിബ്ഭയാഭിംസനകഭാവോ, ധമ്മാധിപതിലോകാധിപതിതാ, കതഞ്ഞുപുബ്ബകാരിഭാവോ, മോഹതണ്ഹാവിഗമോ, വിജ്ജാചരണസിദ്ധി, ബലവേസാരജ്ജനിപ്ഫത്തീതി സബ്ബസ്സാപി പാരമിതാഫലസ്സ വിസേസേന ഉപായഭാവതോ പഞ്ഞാകരുണാ പാരമീനം പച്ചയോ. ഇദഞ്ച ദ്വയം പാരമീനം വിയ പണിധാനസ്സാപി പച്ചയോ.

തഥാ ഉസ്സാഹഉമ്മങ്ഗഅവത്ഥാനഹിതചരിയാ ച പാരമീനം പച്ചയോതി വേദിതബ്ബാ, യാ ബുദ്ധഭാവസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ ‘‘ബുദ്ധഭൂമിയോ’’തി പവുച്ചന്തി. യഥാഹ –

‘‘കതി പന ഭന്തേ ബുദ്ധഭൂമിയോ? ചതസ്സോ ഖോ സാരിപുത്ത ബുദ്ധഭൂമിയോ. കതമാ ചതസ്സോ? ഉസ്സാഹോ ച ഹോതി വീരിയം, ഉമങ്ഗോ ച ഹോതി പഞ്ഞാഭാവനാ, അവത്ഥാനഞ്ച ഹോതി അധിട്ഠാനം, മേത്താഭാവനാ ച ഹോതി ഹിതചരിയാ. ഇമാ ഖോ സാരിപുത്ത ചതസ്സോ ബുദ്ധഭൂമിയോ’’തി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തവണ്ണനായമ്പി).

തഥാ നേക്ഖമ്മപവിവേകഅലോഭാദോസാമോഹനിസ്സരണപ്പഭേദാ ഛ അജ്ഝാസയാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ കാമേ ദോസദസ്സാവിനോ, പവിവേക…പേ… സങ്ഗണികായ, അലോഭ…പേ… ലോഭേ, അദോസ…പേ… ദോസേ, അമോഹ…പേ… മോഹേ, നിസ്സരണജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ സബ്ബഭവേസു ദോസദസ്സാവിനോ’’തി (വിസുദ്ധി. അട്ഠ. ൧.൪൯ വാക്യഖന്ധേപി).

തസ്മാ ഏതേ ബോധിസത്താനം ഛ അജ്ഝാസയാ ദാനാദീനം പച്ചയാതി വേദിതബ്ബാ. ന ഹി ലോഭാദീസു ആദീനവദസ്സനേന, അലോഭാദിഅധികഭാവേന ച വിനാ ദാനാദിപാരമിയോ സമ്ഭവന്തി. അലോഭാദീനഞ്ഹി അധികഭാവേന പരിച്ചാഗാദിനിന്നചിത്തതാ അലോഭജ്ഝാസയാദിതാതി. യഥാ ചേതേ, ഏവം ദാനജ്ഝാസയതാദയോപി. യഥാഹ –

‘‘കതി പന ഭന്തേ ബോധായ ചരന്താനം ബോധിസത്താനം അജ്ഝാസയാ? ദസ ഖോ സാരിപുത്ത ബോധായ ചരന്താനം ബോധിസത്താനം അജ്ഝാസയാ. കതമേ ദസ? ദാനജ്ഝാസയാ സാരിപുത്ത ബോധിസത്താ മച്ഛേരേ ദോസദസ്സാവിനോ, സീല…പേ… ഉപേക്ഖജ്ഝാസയാ സാരിപുത്ത ബോധിസത്താ സുഖദുക്ഖേസു ദോസദസ്സാവിനോ’’തി.

ഏതേസു ഹി മച്ഛേരഅസംവരകാമവിചികിച്ഛാകോസജ്ജഅക്ഖന്തിവിസംവാദഅനധിട്ഠാനബ്യാപാദ- സുഖദുക്ഖസങ്ഖാതേസു ആദീനവദസ്സനപുബ്ബങ്ഗമാ ദാനാദിനിന്നചിത്തതാസങ്ഖാതാ ദാനജ്ഝാസയതാദയോ ദാനാദിപാരമീനം നിബ്ബത്തിയാ കാരണന്തി. തഥാ അപരിച്ചാഗപരിച്ചാഗാദീസു യഥാക്കമം ആദീനവാനിസംസപച്ചവേക്ഖണാ ദാനാദിപാരമീനം പച്ചയോ.

തത്ഥായം പച്ചവേക്ഖണാവിധി – ഖേത്തവത്ഥുഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഗോമഹിംസദാസിദാസപുത്തദാരാദിപരിഗ്ഗഹബ്യാസത്തചിത്താനം സത്താനം ഖേത്താദീനം വത്ഥുകാമഭാവേന ബഹുപത്ഥനീയഭാവതോ, രാജചോരാദിസാധാരണഭാവതോ, വിവാദാധിട്ഠാനതോ, സപത്തകരണതോ, നിസ്സാരതോ, പടിലാഭപരിപാലനേസു പരവിഹേഠനഹേതുതോ, വിനാസനിമിത്തഞ്ച സോകാദിഅനേകവിഹിതബ്യസനാവഹതോ, തദാസത്തിനിദാനഞ്ച മച്ഛേരമലപരിയുട്ഠിതചിത്താനം അപായൂപപത്തിസമ്ഭവതോതി ഏവം വിവിധവിപുലാനത്ഥാവഹാ ഏതേ അത്ഥാ നാമ, തേസം പരിച്ചാഗോയേവേകോ സോത്ഥിഭാവോതി പരിച്ചാഗേ അപ്പമാദോ കരണീയോ.

അപിച ‘‘യാചകോ യാചമാനോ അത്തനോ ഗുയ്ഹസ്സ ആചിക്ഖനതോ മയ്ഹം വിസ്സാസികോ’’തി ച ‘‘പഹായ ഗമനീയം അത്തനോ സന്തകം ഗഹേത്വാ പരലോകം യാഹീതി മയ്ഹം ഉപദേസകോ’’തി ച ‘‘ആദിത്തേ വിയ അഗാരേ മരണഗ്ഗിനാ ആദിത്തേ ലോകേ തതോ മയ്ഹം സന്തകസ്സ അപവാഹകസഹായോ’’തി ച ‘‘അപവാഹിതസ്സ ചസ്സ നിജ്ഝായനിക്ഖേപട്ഠാനഭൂതോ’’തി ച ‘‘ദാനസങ്ഖാതേ കല്യാണകമ്മസ്മിം സഹായഭാവതോ, സബ്ബസമ്പത്തീനം അഗ്ഗഭൂതായ പരമദുല്ലഭായ ബുദ്ധഭൂമിയാ സമ്പത്തിഹേതുഭാവതോ ച പരമോ കല്യാണമിത്തോ’’തി ച പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം.

തഥാ ‘‘ഉളാരേ കമ്മനി അനേനാഹം സമ്ഭാവിതോ, തസ്മാ സാ സമ്ഭാവനാ അവിതഥാ കാതബ്ബാ’’തി ച ‘‘ഏകന്തഭേദിതായ ജീവിതസ്സ അയാചിതേനപി മയാ ദാതബ്ബം, പഗേവ യാചിതേനാ’’തി ച ‘‘ഉളാരജ്ഝാസയേഹി ഗവേസിത്വാപി ദാതബ്ബോ, സയമേവാഗതോ മമ പുഞ്ഞേനാ’’തി ച ‘‘യാചകസ്സ ദാനാപദേസേന മയ്ഹമേവായമനുഗ്ഗഹോ’’തി ച ‘‘അഹം വിയ അയം സബ്ബോപി ലോകോ മയാ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ’’തി ച ‘‘അസതി യാചകേ കഥം മയ്ഹം ദാനപാരമീ പൂരേയ്യാ’’തി ച ‘‘യാചകാനമേവത്ഥായ മയാ സബ്ബോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ’’തി ച ‘‘അയാചിത്വാ മമ സന്തകം യാചകാ സയമേവ കദാ ഗണ്ഹേയ്യു’’ന്തി ച ‘‘കഥമഹം യാചകാനം പിയോ ചസ്സം മനാപോ’’തി ച ‘‘കഥം വാ തേ മയ്ഹം പിയാ ചസ്സു മനാപാ’’തി ച ‘‘കഥം വാഹം ദദമാനോ, ദത്വാപി ച അത്തമനോ അസ്സം പമുദിതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ’’തി ച ‘‘കഥം വാ മേ യാചകാ ഭവേയ്യും, ഉളാരോ ച ദാനജ്ഝാസയോ’’തി ച ‘‘കഥം വാഹമയാചിതോയേവ യാചകാനം ഹദയമഞ്ഞായ ദദേയ്യ’’ന്തി ച ‘‘സതി ധനേ യാചകേ ച അപരിച്ചാഗോ മഹതീ മയ്ഹം വഞ്ചനാ’’തി ച ‘‘കഥം വാഹം അത്തനോ അങ്ഗാനി ജീവിതം വാപി യാചകാനം പരിച്ചജേയ്യ’’ന്തി ച പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം.

അപിച ‘‘അത്ഥോ നാമായം നിരപേക്ഖം ദായകം അനുഗച്ഛതി യഥാ തം നിരപേക്ഖം ഖേപകം കിടകോ’’തി അത്ഥേ നിരപേക്ഖതായ ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബം. യാചമാനോ പന യദി പിയപുഗ്ഗലോ ഹോതി, ‘‘പിയോ മം യാചതീ’’തി സോമനസ്സം ഉപ്പാദേതബ്ബം. അഥ ഉദാസീനപുഗ്ഗലോ ഹോതി, ‘‘അയം മം യാചമാനോ അദ്ധാ ഇമിനാ പരിച്ചാഗേന മിത്തോ ഹോതീ’’തി സോമനസ്സം ഉപ്പാദേതബ്ബം. ദദന്തോപി ഹി യാചകാനം പിയോ ഹോതീതി. അഥ പന വേരീപുഗ്ഗലോ യാചതി, ‘‘പച്ചത്ഥികോ മം യാചതി, അയം മം യാചമാനോ അദ്ധാ ഇമിനാ പരിച്ചാഗേന വേരീപി പിയോ മിത്തോ ഹോതീ’’തി വിസേസതോ സോമനസ്സം ഉപ്പാദേതബ്ബം. ഏവം പിയപുഗ്ഗലേ വിയ മജ്ഝത്തവേരീപുഗ്ഗലേസുപി മേത്താപുബ്ബങ്ഗമം കരുണം ഉപട്ഠപേത്വാവ ദാതബ്ബം.

സചേ പനസ്സ ചിരകാലപരിഭാവിതത്താ ലോഭസ്സ ദേയ്യധമ്മവിസയാ ലോഭധമ്മാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേന ബോധിസത്തപടിഞ്ഞേന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം ‘‘നനു തയാ സപ്പുരിസ സമ്ബോധായ അഭിനീഹാരം കരോന്തേന സബ്ബസത്താനം ഉപകാരത്ഥായ അയം കായോ നിസ്സട്ഠോ, തപ്പരിച്ചാഗമയഞ്ച പുഞ്ഞം, തത്ഥ നാമ തേ ബാഹിരേപി വത്ഥുസ്മിം അതിസങ്ഗപ്പവത്തി ഹത്ഥിസിനാനസദിസീ ഹോതി, തസ്മാ തയാ ന കത്ഥചി സങ്ഗോ ഉപ്പാദേതബ്ബോ. സേയ്യഥാപി നാമ മഹതോ ഭേസജ്ജരുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ മൂലം മൂലത്ഥികാ ഹരന്തി, പപടികം, തചം, ഖന്ധം, വിടപം, സാരം, സാഖം, പലാസം, പുപ്ഫം, ഫലം ഫലത്ഥികാ ഹരന്തി, ന തസ്സ രുക്ഖസ്സ ‘മയ്ഹം സന്തകം ഏതേ ഹരന്തീ’’തി വിതക്കസമുദാചാരോ ഹോതി, ഏവമേവ സബ്ബലോകഹിതായ ഉസ്സുക്കമാപജ്ജന്തേന മയാ മഹാദുക്ഖേ അകതഞ്ഞുകേ നിച്ചാസുചിമ്ഹി കായേ പരേസം ഉപകാരായ വിനിയുജ്ജമാനേ അണുമത്തോപി മിച്ഛാവിതക്കോ ന ഉപ്പാദേതബ്ബോ, കോ വാ ഏത്ഥ വിസേസോ അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു മഹാഭൂതേസു ഏകന്തഭേദനവികിരണവിദ്ധംസനധമ്മേസു, കേവലം പന സമ്മോഹവിജമ്ഭിതമേതം, യദിദം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി അഭിനിവേസോ. തസ്മാ ബാഹിരേസു വിയ അജ്ഝത്തികേസുപി കരചരണനയനാദീസു, മംസാദീസു ച അനപേക്ഖേന ഹുത്വാ ‘തംതദത്ഥികാ ഹരന്തൂ’തി നിസ്സട്ഠചിത്തേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. ഏവം പടിസഞ്ചിക്ഖതോ ചസ്സ ബോധായ പഹിതത്തസ്സ കായജീവിതേസു നിരപേക്ഖസ്സ അപ്പകസിരേനേവ കായവചീമനോകമ്മാനി സുവിസുദ്ധാനി ഹോന്തി. സോ വിസുദ്ധകായവചീമനോകമ്മന്തോ വിസുദ്ധാജീവോ ഞായപടിപത്തിയം ഠിതോ, ആയാപായുപായകോസല്ലസമന്നാഗമേന ഭിയ്യോസോ മത്തായ ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗേന, അഭയദാനസദ്ധമ്മദാനേഹി ച സബ്ബസത്തേ അനുഗ്ഗണ്ഹിതും സമത്ഥോ ഹോതീതി. അയം താവ ദാനപാരമിയം പച്ചവേക്ഖണാനയോ.

സീലപാരമിയം പന ഏവം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ഇദഞ്ഹി സീലം നാമ ഗങ്ഗോദകാദീഹി വിസോധേതും അസക്കുണേയ്യസ്സ ദോസമലസ്സ വിക്ഖാലനജലം, ഹരിചന്ദനാദീഹി വിനേതും അസക്കുണേയ്യരാഗാദിപരിളാഹവിനയനം, ഹാരമകുടകുണ്ഡലാദീഹി പചുരജനാലങ്കാരേഹി അസാധാരണോ സാധൂനം അലങ്കാരവിസേസോ, സബ്ബദിസാവായനതോ അകിത്തിമോ, സബ്ബകാലാനുരൂപോ ച സുരഭിഗന്ധോ, ഖത്തിയമഹാസാലാദീഹി ദേവതാഹി ച വന്ദനീയാദിഭാവാവഹനതോ പരമോ വസീകരണമന്തോ, ചാതുമഹാരാജികാദി ദേവലോകാരോഹനസോപാനപന്തി, ഝാനാഭിഞ്ഞാനം അധിഗമുപായോ, നിബ്ബാനമഹാനഗരസ്സ സമ്പാപകമഗ്ഗോ, സാവകബോധിപച്ചേകബോധിസമ്മാസമ്ബോധീനം പതിട്ഠാനഭൂമി, യം യം വാ പനിച്ഛിതം പത്ഥിതം, തസ്സ തസ്സ സമിജ്ഝനൂപായഭാവതോ ചിന്താമണികപ്പരുക്ഖാദികേ ച അതിസേതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘ഇജ്ഝതി ഭിക്ഖവേ സീലവതോ ചേതോപണിധി വിസുദ്ധത്താ’’തി (അ. നി. ൮.൩൫). അപരമ്പി വുത്തം ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച അസ്സം മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാതി, സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൬൧), തഥാ ‘‘അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി ഖോ ആനന്ദ കുസലാനി സീലാനീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧; ൧൧.൧), ‘‘പഞ്ചിമേ ഗഹപതയോ ആനിസംസാ സീലവതോ സീലസമ്പദായാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൫൦; ഉദാ. ൭൬; മഹാവ. ൧൮൫) സുത്താനഞ്ച വസേന സീലസ്സ ഗുണാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ, തഥാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമസുത്താദീനം (അ. നി. ൭.൭൨) വസേന സീലവിരഹേ ആദീനവാ.

പീതിസോമനസ്സനിമിത്തതോ, അത്താനുവാദപരാനുവാദദണ്ഡദുഗ്ഗതിഭയാഭാവതോ, വിഞ്ഞൂഹി പാസംസഭാവതോ, അവിപ്പടിസാരഹേതുതോ, സോത്ഥിട്ഠാനതോ, അഭിജനസാപതേയ്യാധിപതേയ്യായുരൂപട്ഠാനബന്ധുമിത്തസമ്പത്തീനം അതിസയനതോ ച സീലം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം. സീലവതോ ഹി അത്തനോ സീലസമ്പദാഹേതു മഹന്തം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി ‘‘കതം വത മയാ കുസലം, കതം കല്യാണം, കതം ഭീരുത്താണ’’ന്തി. തഥാ സീലവതോ അത്താ ന ഉപവദതി, ന പരേ വിഞ്ഞൂ, ദണ്ഡദുഗ്ഗതിഭയാനം സമ്ഭവോയേവ നത്ഥി, ‘‘സീലവാ പുരിസപുഗ്ഗലോ കല്യാണധമ്മോ’’തി വിഞ്ഞൂനം പാസംസോ ഹോതി. തഥാ സീലവതോ യ്വായം ‘‘കതം വത മയാ പാപം, കതം ലുദ്ദം, കതം കിബ്ബിസ’’ന്തി ദുസ്സീലസ്സ വിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ ന ഹോതി. സീലഞ്ച നാമേതം അപ്പമാദാധിട്ഠാനതോ, ഭോഗബ്യസനാദിപരിഹാരമുഖേന മഹതോ അത്ഥസ്സ സാധനതോ, മങ്ഗലഭാവതോ ച പരമം സോത്ഥിട്ഠാനം, നിഹീനജച്ചോപി സീലവാ ഖത്തിയമഹാസാലാദീനം പൂജനീയോ ഹോതീതി കുലസമ്പത്തിം അതിസേതി സീലസമ്പദാ, ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി മഹാരാജ, ഇധ തേ അസ്സ പുരിസോ ദാസോ കമ്മകരോ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൧൮൩) വചനഞ്ചേത്ഥ സാധകം. ചോരാദീഹി അസാധാരണതോ, പരലോകാനുഗമനതോ, മഹപ്ഫലഭാവതോ, സമഥാദിഗുണാധിട്ഠാനതോ ച ബാഹിരധനം അതിസേതി സീലം, പരമസ്സ ചിത്തിസ്സരിയസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ ഖത്തിയാദീനം ഇസ്സരിയം അതിസേതി സീലം. സീലനിമിത്തഞ്ഹി തംതംസത്തനികായേസു സത്താനം ഇസ്സരിയം വസ്സസതദീഘപ്പമാണതോ ജീവിതതോ ഏകാഹമ്പി സീലവതോ ജീവിതസ്സ വിസിട്ഠതാവചനതോ, സതി ച ജീവിതേ സിക്ഖാനിക്ഖേപസ്സ മരണതാവചനതോ സീലം ജീവിതതോ വിസിട്ഠതരം. വേരീനമ്പി മനുഞ്ഞഭാവാവഹനതോ, ജരാരോഗവിപത്തീഹി അനഭിഭവനീയതോ ച രൂപസമ്പത്തിം അതിസേതി സീലം. പാസാദഹമ്മിയാദിട്ഠാനവിസേസേ, രാജയുവരാജസേനാപതിആദിട്ഠാനവിസേസേ ച അതിസേതി സീലം സുഖവിസേസാധിട്ഠാനഭാവതോ. സഭാവസിനിദ്ധേ സന്തികാവചരേപി ബന്ധുജനേ മിത്തജനേ ച അതിസേതി ഏകന്തഹിതസമ്പാദനതോ, പരലോകാനുഗമനതോ ച. ‘‘ന തം മാതാ പിതാ കയിരാ’’തിആദി (ധ. പ. ൪൩) വചനഞ്ചേത്ഥ സാധകം. തഥാ ഹത്ഥിഅസ്സരഥാദിഭേദേഹി, മന്താഗദസോത്ഥാനപ്പയോഗേഹി ച ദുരാരക്ഖം അത്താനം ആരക്ഖഭാവേന സീലമേവ വിസിട്ഠതരം അത്താധീനതോ, അപരാധീനതോ, മഹാവിസയതോ ച. തേനേവാഹ ‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരി’’ന്തിആദി (ജാ. ൧.൯.൧൦൨). ഏവമനേകഗുണസമന്നാഗതം സീലന്തി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അപരിപുണ്ണാ ചേവ സീലസമ്പദാ പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി അപരിസുദ്ധാ ച പാരിസുദ്ധിം.

സചേ പനസ്സ ദീഘരത്തം പരിചയേന സീലപടിപക്ഖാ ധമ്മാ ദോസാദയോ അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേന ബോധിസത്തപടിഞ്ഞേന ഏവം പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം ‘‘നനു തയാ സമ്ബോധായ പണിധാനം കതം, സീലവികലേന ച ന സക്കാ ലോകിയാപി സമ്പത്തിയോ പാപുണിതും, പഗേവ ലോകുത്തരാ, സബ്ബസമ്പത്തീനം പന അഗ്ഗഭൂതായ സമ്മാസമ്ബോധിയാ അധിട്ഠാനഭൂതേന സീലേന പരമുക്കംസഗതേന ഭവിതബ്ബം. തസ്മാ ‘കികീവ അണ്ഡ’ന്തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൯; ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭) വുത്തനയേന സമ്മാ സീലം പരിരക്ഖന്തേന സുട്ഠു തയാ പേസലേന ഭവിതബ്ബം. അപി ച തയാ ധമ്മദേസനായ യാനത്തയേ സത്താനം അവതാരണപരിപാചനാനി കാതബ്ബാനി, സീലവികലസ്സ ച വചനം ന പച്ചേതബ്ബം ഹോതി അസപ്പായാഹാരവിചാരസ്സ വിയ വേജ്ജസ്സ തികിച്ഛനം, തസ്മാ കഥാഹം സദ്ധേയ്യോ ഹുത്വാ സത്താനം അവതാരണപരിപാചനാനി കരേയ്യ’’ന്തി സഭാവപരിസുദ്ധസീലേന ഭവിതബ്ബം. കിഞ്ച ‘‘ഝാനാദിഗുണവിസേസയോഗേന മേ സത്താനം ഉപകാരകരണസമത്ഥതാ, പഞ്ഞാപാരമീആദിപരിപൂരണഞ്ച, ഝാനാദയോ ച ഗുണാ സീലപാരിസുദ്ധിം വിനാ ന സമ്ഭവന്തീ’’തി സമ്മദേവ സീലം പരിസോധേതബ്ബം.

തഥാ ‘‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജോപഥോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൯൧; മ. നി. ൧.൨൯൧; സം. നി. ൨.൧൫൪; മ. നി. ൨.൧൦) ഘരാവാസേ ‘‘അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩൪; പാചി. ൪൧൭; മഹാനി. ൩, ൬;), ‘‘മാതാപി പുത്തേന വിവദതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൬൮, ൧൭൮) ച കാമേസു ‘‘സേയ്യഥാപി പുരിസോ ഇണം ആദായ കമ്മന്തേ പയോജേയ്യാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൮) കാമച്ഛന്ദാദീസു ആദീനവദസ്സനപുബ്ബങ്ഗമാ വുത്തവിപരിയായേന ‘‘അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧.൯൧; സം. നി. ൧.൧൫൪) പബ്ബജ്ജാദീസു ആനിസംസപടിസങ്ഖാവസേന നേക്ഖമ്മപാരമിയം പച്ചവേക്ഖണാ വേദിതബ്ബാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ, വിത്ഥാരോ പന ദുക്ഖക്ഖന്ധ (മ. നി. ൧.൧൬൩) വീമംസസുത്താദി (മ. നി. ൧.൪൮൭) വസേന ദുക്ഖക്ഖന്ധആസിവിസോപമസുത്താദിവസേന (ചരിയാ. അട്ഠ. പകിണ്ണകകഥായം) വേദിതബ്ബോ.

തഥാ ‘‘പഞ്ഞായ വിനാ ദാനാദയോ ധമ്മാ ന വിസുജ്ഝന്തി, യഥാസകം ബ്യാപാരസമത്ഥാ ച ന ഹോന്തീ’’തി പഞ്ഞാഗുണാ മനസി കാതബ്ബാ. യഥേവ ഹി ജീവിതേന വിനാ സരീരയന്തം ന സോഭതി, ന ച അത്തനോ കിരിയാസു പടിപത്തിസമത്ഥം ഹോതി, യഥാ ച ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി വിഞ്ഞാണേന വിനാ യഥാസകം വിസയേസു കിച്ചം കാതും നപ്പഹോന്തി, ഏവം സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി പഞ്ഞായ വിനാ സകിച്ചപടിപത്തിയം അസമത്ഥാനീതി പരിച്ചാഗാദിപടിപത്തിയം പഞ്ഞാ പധാനകാരണം. ഉമ്മീലിതപഞ്ഞാചക്ഖുകാ ഹി മഹാസത്താ അത്തനോ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനിപി ദത്വാ അനത്തുക്കംസകാ, അപരവമ്ഭകാ ച ഹോന്തി, ഭേസജ്ജരുക്ഖാ വിയ വികപ്പരഹിതാ കാലത്തയേപി സോമനസ്സജാതാ. പഞ്ഞാവസേന ഉപായകോസല്ലയോഗതോ പരിച്ചാഗോ പരഹിതപ്പവത്തിയാ ദാനപാരമിഭാവം ഉപേതി. അത്തത്ഥഞ്ഹി ദാനം വുഡ്ഢിസദിസം ഹോതി.

തഥാ പഞ്ഞായ അഭാവേന തണ്ഹാദിസംകിലേസാവിയോഗതോ സീലസ്സ വിസുദ്ധിയേവ ന സമ്ഭവതി, കുതോ സബ്ബഞ്ഞുഗുണാധിട്ഠാനഭാവോ. പഞ്ഞവാ ഏവ ച ഘരാവാസേ കാമഗുണേസു സംസാരേ ച ആദീനവം, പബ്ബജ്ജായ ഝാനസമാപത്തിയം നിബ്ബാനേ ച ആനിസംസം സുട്ഠു സല്ലക്ഖേന്തോ പബ്ബജിത്വാ ഝാനസമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ നിബ്ബാനനിന്നോ, പരേ ച തത്ഥ പതിട്ഠപേതീതി.

വീരിയഞ്ച പഞ്ഞാരഹിതം യദിച്ഛിതമത്ഥം ന സാധേതി ദുരാരമ്ഭഭാവതോ. വരമേവ ഹി അനാരമ്ഭോ ദുരാരമ്ഭതോ, പഞ്ഞാസഹിതേന പന വീരിയേന ന കിഞ്ചി ദുരധിഗമം ഉപായപടിപത്തിതോ. തഥാ പഞ്ഞവാ ഏവ പരാപകാരാദിഅധിവാസകജാതിയോ ഹോതി, ന ദുപ്പഞ്ഞോ. പഞ്ഞാവിരഹിതസ്സ ച പരേഹി ഉപനീതാ അപകാരാ ഖന്തിയാ പടിപക്ഖമേവ അനുബ്രൂഹേന്തി, പഞ്ഞവതോ പന തേ ഖന്തിസമ്പത്തിയാ പരിബ്രൂഹനവസേന അസ്സാ ഥിരഭാവായ സംവത്തന്തി. പഞ്ഞവാ ഏവ തീണി സച്ചാനി തേസം കാരണാനി പടിപക്ഖേ ച യഥാഭൂതം ജാനിത്വാ പരേസം അവിസംവാദകോ ഹോതി. തഥാ പഞ്ഞാബലേന അത്താനം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ ധിതിസമ്പദായ സബ്ബപാരമീസു അചലസമാദാനാധിട്ഠാനോ ഹോതി, പഞ്ഞവാ ഏവ ച പിയമജ്ഝത്തവേരീവിഭാഗം അകത്വാ സബ്ബത്ഥ ഹിതൂപസംഹാരകുസലോ ഹോതി. തഥാ പഞ്ഞാവസേന ലാഭാദിലോകധമ്മസന്നിപാതേ നിബ്ബികാരതായ മജ്ഝത്തോ ഹോതി. ഏവം സബ്ബാസം പാരമീനം പഞ്ഞാവ പാരിസുദ്ധിഹേതൂതി പഞ്ഞാഗുണാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ.

അപിച പഞ്ഞായ വിനാ ന ദസ്സനസമ്പത്തി, അന്തരേന ച ദിട്ഠിസമ്പദം ന സീലസമ്പദാ, സീലദിട്ഠിസമ്പദാരഹിതസ്സ ന സമാധിസമ്പദാ, അസമാഹിതേന ച ന സക്കാ അത്തഹിതമത്തമ്പി സാധേതും, പഗേവ ഉക്കംസഗതം പരഹിതന്തി പരഹിതായ പടിപന്നേന ‘‘നനു തയാ സക്കച്ചം പഞ്ഞാപാരിസുദ്ധിയം ആയോഗോ കരണീയോ’’തി ബോധിസത്തേന അത്താ ഓവദിതബ്ബോ. പഞ്ഞാനുഭാവേന ഹി മഹാസത്തോ ചതുരധിട്ഠാനാധിട്ഠിതോ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി (ദീ. നി. ൩.൨൧൦, ൩൧൩; അ. നി. ൧൦.൩൨) ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ സത്തേ നിയ്യാനികമഗ്ഗേ അവതാരേതി, ഇന്ദ്രിയാനി ച നേസം പരിപാചേതി. തഥാ പഞ്ഞാബലേന ഖന്ധായതനാദീസു പവിചയബഹുലോ പവത്തിനിവത്തിയോ യാഥാവതോ പരിജാനന്തോ ദാനാദയോ ഗുണേ വിസേസനിബ്ബേധഭാഗിയഭാവം നയന്തോ ബോധിസത്തസിക്ഖായ പരിപൂരകാരീ ഹോതീതി ഏവമാദിനാ അനേകാകാരവോകാരേ പഞ്ഞാഗുണേ വവത്ഥപേത്വാ പഞ്ഞാപാരമീ അനുബ്രൂഹേതബ്ബാ.

തഥാ ദിസ്സമാനപാരാനിപി ലോകിയാനി കമ്മാനി നിഹീനവീരിയേന പാപുണിതും അസക്കുണേയ്യാനി, അഗണിതഖേദേന പന ആരദ്ധവീരിയേന ദുരധിഗമം നാമ നത്ഥി. നിഹീനവീരിയോ ഹി ‘‘സംസാരമഹോഘതോ സബ്ബസത്തേ സന്താരേസ്സാമീ’’തി ആരഭിതുമേവ ന സക്കുണോതി. മജ്ഝിമോ ആരഭിത്വാ അന്തരാവോസാനമാപജ്ജതി. ഉക്കട്ഠവീരിയോ പന അത്തസുഖനിരപേക്ഖോ ആരമ്ഭപാരം അധിഗച്ഛതീതി വീരിയസമ്പത്തി പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ. അപിച ‘‘യസ്സ അത്തനോയേവ സംസാരപങ്കതോ സമുദ്ധരണത്ഥമാരമ്ഭോ, തസ്സാപി വീരിയസ്സ സിഥിലഭാവേന മനോരഥാനം മത്ഥകപ്പത്തി ന സക്കാ സമ്ഭാവേതും, പഗേവ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സമുദ്ധരണത്ഥം കതാഭിനീഹാരേനാ’’തി ച ‘‘രാഗാദീനം ദോസഗണാനം മത്തമഹാഗജാനം വിയ ദുന്നിവാരയഭാവതോ, തന്നിദാനാനഞ്ച കമ്മസമാദാനാനം ഉക്ഖിത്താസികവധകസദിസഭാവതോ, തന്നിമിത്താനഞ്ച ദുഗ്ഗതീനം സബ്ബദാ വിവടമുഖഭാവതോ, തത്ഥ നിയോജകാനഞ്ച പാപമിത്താനം സദാ സന്നിഹിതഭാവതോ, തദോവാദകാരിതായ ച ബാലസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ സതി സമ്ഭവേ യുത്തം സയമേവ സംസാരദുക്ഖതോ നിസ്സരിതു’’ന്തി ച ‘‘മിച്ഛാവിതക്കാ വീരിയാനുഭാവേന ദൂരീ ഭവന്തീ’’തി ച ‘‘യദി പന സമ്ബോധി അത്താധീനേന വീരിയേന സക്കാ സമധിഗന്തും, കിമേത്ഥ ദുക്കര’’ന്തി ച ഏവമാദിനാ നയേന വീരിയസ്സ ഗുണാപച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ.

തഥാ ‘‘ഖന്തി നാമായം നിരവസേസഗുണപടിപക്ഖസ്സ കോധസ്സ വിധമനതോ ഗുണസമ്പാദനേ സാധൂനമപ്പടിഹതമായുധം, പരാഭിഭവനേ സമത്ഥാനം അലങ്കാരോ, സമണബ്രാഹ്മണാനം ബലസമ്പദാ, കോധഗ്ഗിവിനയനീ ഉദകധാരാ, കല്യാണസ്സ കിത്തിസദ്ദസ്സ സഞ്ജാതിദേസോ, പാപപുഗ്ഗലാനം വചീവിസവൂപസമകരോ മന്താഗദോ, സംവരേ ഠിതാനം പരമാ ധീരപകതി, ഗമ്ഭീരാസയതായ സാഗരോ, ദോസമഹാസാഗരസ്സ വേലാ, അപായദ്വാരസ്സ പിധാനകവാടം, ദേവബ്രഹ്മലോകാനം ആരോഹണസോപാനം, സബ്ബഗുണാനം അധിവാസനഭൂമി, ഉത്തമാ കായവചീമനോവിസുദ്ധീ’’തി മനസി കാതബ്ബം. അപി ച ‘‘ഏതേ സത്താ ഖന്തിസമ്പത്തിയാ അഭാവതോ ഇധ ചേവ തപന്തി, പരലോകേ ച തപനീയധമ്മാനുയോഗതോ’’തി ച ‘‘യദിപി പരാപകാരനിമിത്തം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പന ദുക്ഖസ്സ ഖേത്തഭൂതോ അത്തഭാവോ, ബീജഭൂതഞ്ച കമ്മം മയാവ അഭിസങ്ഖത’’ന്തി ച ‘‘തസ്സ ദുക്ഖസ്സ ആണണ്യകാരണമേത’’ന്തി ച ‘‘അപകാരകേ അസതി കഥം മയ്ഹം ഖന്തിസമ്പദാ സമ്ഭവതീ’’തി ച ‘‘യദിപായം ഏതരഹി അപകാരകോ, അയം നാമ പുബ്ബേ അനേന മയ്ഹം ഉപകാരോ കതോ’’തി ച ‘‘അപകാരോ ഏവ വാ ഖന്തിനിമിത്തതായ ഉപകാരോ’’തി ച ‘‘സബ്ബേപിമേ സത്താ മയ്ഹം പുത്തസദിസാ, പുത്തകതാപരാധേസു ച കോ കുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ച ‘‘യേന കോധഭൂതാവേസേന അയം മയ്ഹം അപരജ്ഝതി, സോ കോധഭൂതാവേസോ മയാ വിനേതബ്ബോ’’തി ച ‘‘യേന അപകാരേന ഇദം മയ്ഹം ദുക്ഖം ഉപ്പന്നം, തസ്സ അഹമ്പി നിമിത്ത’’ന്തി ച ‘‘യേഹി ധമ്മേഹി അപരാധോ കതോ, യത്ഥ ച കതോ, സബ്ബേപി തേ തസ്മിംയേവ ഖണേ നിരുദ്ധാ, കസ്സിദാനി കേന കോധോ കാതബ്ബോ’’തി ച ‘‘അനത്തതായ സബ്ബധമ്മാനം കോ കസ്സ അപരജ്ഝതീ’’തി ച പച്ചവേക്ഖന്തേന ഖന്തിസമ്പദാ ബ്രൂഹേതബ്ബാ.

യദി പനസ്സ ദീഘരത്തം പരിചയേന പരാപകാരനിമിത്തകോ കോധോ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠേയ്യ, ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം ‘‘ഖന്തി നാമേസാ പരാപകാരസ്സ പടിപക്ഖപടിപത്തീനം പച്ചുപകാരകാരണ’’ന്തി ച ‘‘അപകാരോ ച മയ്ഹം ദുക്ഖുപ്പാദനേന ദുക്ഖുപനിസായ സദ്ധായ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞായ ച പച്ചയോ’’തി ച ‘‘ഇന്ദ്രിയപകതിരേസാ, യദിദം ഇട്ഠാനിട്ഠവിസയസമായോഗോ, തത്ഥ അനിട്ഠവിസയസമായോഗോ മയ്ഹം ന സിയാതി തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’’തി ച ‘‘കോധവസികോ സത്തോ കോധേന ഉമ്മത്തോ വിക്ഖിത്തചിത്തോ, തത്ഥ കിം പച്ചപകാരേനാ’’തി ച ‘‘സബ്ബേ പിമേ സത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഓരസപുത്താ വിയ പരിപാലിതാ, തസ്മാ ന തത്ഥ മയാ ചിത്തകോപോപി കാതബ്ബോ’’തി ച ‘‘അപരാധകേ ച സതി ഗുണേ ഗുണവതി മയാ ന കോപോ കാതബ്ബോ’’തി ച ‘‘അസതി ഗുണേ വിസേസേന കരുണായിതബ്ബോ’’തി ച ‘‘കോപേന ച മയ്ഹം ഗുണയസാ നിഹീയന്തീ’’തി ച ‘‘കുജ്ഝനേന മയ്ഹം ദുബ്ബണ്ണദുക്ഖസേയ്യാദയോ സപത്തകന്താ ആഗച്ഛന്തീ’’തി ച ‘‘കോധോ ച നാമായം സബ്ബാഹിതകാരകോ സബ്ബഹിതവിനാസകോ ബലവാ പച്ചത്ഥികോ’’തി ച ‘‘സതി ച ഖന്തിയാ ന കോചി പച്ചത്ഥികോ’’തി ച ‘‘അപരാധകേന അപരാധനിമിത്തം യം ആയതിം ലദ്ധബ്ബം ദുക്ഖം, സതി ച ഖന്തിയാ മയ്ഹം തദഭാവോ’’തി ച ‘‘ചിന്തനേന കുജ്ഝന്തേന ച മയാ പച്ചത്ഥികോയേവ അനുവത്തിതോ ഹോതീ’’തി ച ‘‘കോധേ ച മയാ ഖന്തിയാ അഭിഭൂതേ തസ്സ ദാസഭൂതോ പച്ചത്ഥികോ സമ്മദേവ അഭിഭൂതോ ഹോതീ’’തി ച ‘‘കോധനിമിത്തം ഖന്തിഗുണപരിച്ചാഗോ മയ്ഹം ന യുത്തോ’’തി ച ‘‘സതി ച കോധേ ഗുണവിരോധിനി (ഗുണവിരോധപച്ചനീധമ്മേ ചരിയാ. അട്ഠ. പകിണ്ണകകഥായം) കിം മേ സീലാദിധമ്മാ പാരിപൂരിം ഗച്ഛേയ്യും, അസതി ച തേസു കഥാഹം സത്താനം ഉപകാരബഹുലോ പടിഞ്ഞാനുരൂപം ഉത്തമം സമ്പത്തിം പാപുണിസ്സാമീ’’തി ച ‘‘ഖന്തിയാ ച സതി ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപാഭാവതോ സമാഹിതസ്സ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്തതോ നിബ്ബാനഞ്ച അസങ്ഖതാമതസന്തപണീതാദിഭാവതോ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി ‘ബുദ്ധധമ്മാ ച അചിന്തേയ്യാപരിമേയ്യപഭാവാ’തി’’, തതോ ച ‘‘അനുലോമിയം ഖന്തിയം ഠിതോ ‘കേവലാ ഇമേ ച അത്തത്തനിയഭാവരഹിതാ ധമ്മമത്താ യഥാസകം പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജന്തി വയന്തി, ന കുതോചി ആഗച്ഛന്തി, ന കുഹിഞ്ചി ഗച്ഛന്തി, ന ച കത്ഥചി പതിട്ഠിതാ, ന ചേത്ഥ കോചി കസ്സചി ബ്യാപാരോ’തി അഹംകാരമമംകാരാനധിട്ഠാനതാ നിജ്ഝാനം ഖമതി, യേന ബോധിസത്തോ ബോധിയാ നിയതോ അനാവത്തിധമ്മോ ഹോതീ’’തി ഏവമാദിനാ ഖന്തിപാരമിയം പച്ചവേക്ഖണാ വേദിതബ്ബാ.

തഥാ ‘‘സച്ചേന വിനാ സീലാദീനം അസമ്ഭവതോ, പടിഞ്ഞാനുരൂപം പടിപത്തിയാ അഭാവതോ ച സച്ചധമ്മാതിക്കമേ ച സബ്ബപാപധമ്മാനം സമോസരണതോ, അസച്ചസന്ധസ്സ അപ്പച്ചയികഭാവതോ, ആയതിഞ്ച അനാദേയ്യവചനതാവഹനതോ, സമ്പന്നസച്ചസ്സ ച സബ്ബഗുണാധിട്ഠാനഭാവതോ, സച്ചാധിട്ഠാനേന സബ്ബബോധിസമ്ഭാരാനം പാരിസുദ്ധിപാരിപൂരിസമന്വായതോ, സഭാവധമ്മാവിസംവാദനേന സബ്ബബോധിസമ്ഭാരകിച്ചകരണതോ, ബോധിസത്തപടിപത്തിയാ ച പരിനിപ്ഫത്തിതോ’’തിആദിനാ സച്ചപാരമിയാ സമ്പത്തിയോ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ.

തഥാ ‘‘ദാനാദീസു ദള്ഹസമാദാനം, തമ്പടിപക്ഖസന്നിപാതേ ച നേസം അചലാവത്ഥാനം, തത്ഥ ച ഥിരഭാവം വിനാ ന ദാനാദിസമ്ഭാരാ സമ്ബോധിനിമിത്താ സമ്ഭവന്തീ’’തിആദിനാ അധിട്ഠാനേ ഗുണാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ.

തഥാ ‘‘അത്തഹിതമത്തേ അവതിട്ഠന്തേനാപി സത്തേസു ഹിതചിത്തതം വിനാ ന സക്കാ ഇധലോകപരലോകസമ്പത്തിയോ പാപുണിതും, പഗേവ സബ്ബസത്തേ നിബ്ബാനസമ്പത്തിയം പതിട്ഠാപേതുകാമേനാ’’തി ച ‘‘പച്ഛാ സബ്ബസത്താനം ലോകുത്തരസമ്പത്തിം ആകങ്ഖന്തേന ഇദാനി ലോകിയസമ്പത്തിം ആകങ്ഖാ യുത്തരൂപാ’’തി ച ‘‘ഇദാനി ആസയമത്തേന പരേസം ഹിതസുഖൂപസംഹാരം കാതും അസക്കോന്തോ കദാ പയോഗേന തം സാധേസ്സാമീ’’തി ച ‘‘ഇദാനി മയാ ഹിതസുഖൂപസംഹാരേന സംവദ്ധിതാ പച്ഛാ ധമ്മസംവിഭാഗസഹായാ മയ്ഹം ഭവിസ്സന്തീ’’തി ച ‘‘ഏതേഹി വിനാ ന മയ്ഹം ബോധിസമ്ഭാരാ സമ്ഭവന്തി, തസ്മാ സബ്ബബുദ്ധഗുണവിഭൂതിനിപ്ഫത്തികാരണത്താ മയ്ഹം ഏതേ പരമം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം അനുത്തരം കുസലായതനം ഉത്തമം ഗാരവട്ഠാന’’ന്തി ച ‘‘സവിസേസം സത്തേസു സബ്ബേസു ഹിതജ്ഝാസയതാ പച്ചുപട്ഠപേതബ്ബാ, കിഞ്ച കരുണാധിട്ഠാനതോപി സബ്ബസത്തേസു മേത്താ അനുബ്രൂഹേതബ്ബാ. വിമരിയാദീകതേന ഹി ചേതസാ സത്തേസു ഹിതസുഖൂപസംഹാരനിരതസ്സ തേസം അഹിതദുക്ഖാപനയനകാമതാ ബലവതീ ഉപ്പജ്ജതി ദള്ഹമൂലാ, കരുണാ ച സബ്ബേസം ബുദ്ധകാരകധമ്മാനമാദി ചരണം പതിട്ഠാ മൂലം മുഖം പമുഖ’’ന്തി ഏവമാദിനാ മേത്തായ ഗുണാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ.

തഥാ ‘‘ഉപേക്ഖായ അഭാവേ സത്തേഹി കതാ വിപ്പകാരാ ചിത്തസ്സ വികാരം ഉപ്പാദേയ്യും, സതി ച ചിത്തവികാരേ ദാനാദിസമ്ഭാരാനം സമ്ഭവോയേവ നത്ഥീ’’തി ച ‘‘മേത്താസിനേഹേന സിനേഹിതേ ചിത്തേ ഉപേക്ഖായ വിനാ സമ്ഭാരാനം പാരിസുദ്ധി ന ഹോതീ’’തി ച ‘‘അനുപേക്ഖകോ സമ്ഭാരേസു പുഞ്ഞസമ്ഭാരം തബ്ബിപാകഞ്ച സത്തഹിതത്ഥം പരിണാമേതും ന സക്കോതീ’’തി ച ‘‘ഉപേക്ഖായ അഭാവേ ദേയ്യപടിഗ്ഗാഹകേസു വിഭാഗം അകത്വാ പരിച്ചജിതും ന സക്കോതീ’’തി ച ‘‘ഉപേക്ഖാരഹിതേന ജീവിതപരിക്ഖാരാനം ജീവിതസ്സ ച അന്തരായം അമനസികരിത്വാ സംവരവിസോധനം കാതും ന സക്കാ’’തി ച ‘‘ഉപേക്ഖാവസേന അരതിരതിസഹസ്സേവ നേക്ഖമ്മബലസിദ്ധിതോ, ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖനവസേനേവ സബ്ബസമ്ഭാരകിച്ചനിപ്ഫത്തിതോ, അച്ചാരദ്ധസ്സ വീരിയസ്സ അനുപേക്ഖനേ പധാനകിച്ചാകരണതോ, ഉപേക്ഖതോയേവ തിതിക്ഖാനിജ്ഝാനസമ്ഭവതോ, ഉപേക്ഖാവസേന സത്തസങ്ഖാരാനം അവിസംവാദനതോ, ലോകധമ്മാനം അജ്ഝുപേക്ഖനേന സമാദിന്നധമ്മേസു അചലാധിട്ഠാനസിദ്ധിതോ, പരാപകാരാദീസു അനാഭോഗവസേനേവ മേത്താവിഹാരനിപ്ഫത്തിതോതി സബ്ബബോധിസമ്ഭാരാനം സമാദാനാധിട്ഠാനപാരിപൂരിനിപ്ഫത്തിയോ ഉപേക്ഖാനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തീ’’തി ഏവം ആദിനാ നയേന ഉപേക്ഖാപാരമീ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ. ഏവം അപരിച്ചാഗപരിച്ചാഗാദീസു യഥാക്കമം ആദീനവാനിസംസപച്ചവേക്ഖണാ ദാനാദിപാരമീനം പച്ചയോതി വേദിതബ്ബാ.

തഥാ സപരിക്ഖാരാ പഞ്ചദസ ചരണധമ്മാ പഞ്ച ച അഭിഞ്ഞായോ. തത്ഥ ചരണധമ്മാ നാമ സീലസംവരോ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, ജാഗരിയാനുയോഗോ, സത്ത സദ്ധമ്മാ, ചത്താരി ഝാനാനി ച. തേസു സീലാദീനം ചതുന്നം തേരസപി ധുതധമ്മാ, അപ്പിച്ഛതാദയോ ച പരിക്ഖാരോ. സദ്ധമ്മേസു സദ്ധായ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘസീലചാഗദേവതൂപസമാനുസ്സതി- ലൂഖപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനസിനിദ്ധപുഗ്ഗലസേവനപസാദനീയ- ധമ്മപച്ചവേക്ഖണതദധിമുത്തതാ പരിക്ഖാരോ, ഹിരോത്തപ്പാനം അകുസലാദീനവപച്ചവേക്ഖണഅപായാദീനവപച്ചവേക്ഖണകുസലധമ്മുപത്ഥമ്ഭന- ഭാവപച്ചവേക്ഖണഹിരോത്തപ്പ രഹിതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നപുഗ്ഗലസേവനതദധിമുത്തതാ, ബാഹുസച്ചസ്സ പുബ്ബയോഗപരിപുച്ഛകഭാവസദ്ധമ്മാഭിയോഗഅനവജ്ജവിജ്ജാട്ഠാനാദി- പരിചയപരിപക്കിന്ദ്രിയതാകിലേസദൂരീഭാവഅപ്പസ്സുതപരിവജ്ജനബഹുസ്സുതസേവനതദധിമുത്തതാ, വീരിയസ്സ അപായഭയപച്ചവേക്ഖണഗമനവീഥിപച്ചവേക്ഖണധമ്മമഹത്തപച്ചവേക്ഖണ- ഥിനമിദ്ധവിനോദനകുസീതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനആരദ്ധവീരിയപുഗ്ഗല- സേവനസമ്മപ്പധാനപച്ചവേക്ഖണതദധിമുത്തതാ, സതിയാ സതിസമ്പജഞ്ഞമുട്ഠസ്സതിപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനഉപട്ഠിതസ്സതിപുഗ്ഗലസേവനതദധിമുത്തതാ, പഞ്ഞായ പരിപുച്ഛകഭാവവത്ഥുവിസദകിരിയാഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനദുപ്പഞ്ഞ- പുഗ്ഗലപരിവജ്ജനപഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലസേവനഗമ്ഭീരഞാണചരിയപച്ച- വേക്ഖണതദധിമുത്തതാ, ചതുന്നം ഝാനാനം സീലാദിചതുക്കം അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു പുബ്ബഭാഗഭാവനാ, ആവജ്ജനാദിവസീഭാവകരണഞ്ച പരിക്ഖാരോ. തത്ഥ സീലാദീഹി പയോഗസുദ്ധിയാ സത്താനം അഭയദാനേ, ആസയസുദ്ധിയാ ആമിസദാനേ, ഉഭയസുദ്ധിയാ ച ധമ്മദാനേ സമത്ഥോ ഹോതീതിആദിനാ ചരണാദീനം ദാനാദിസമ്ഭാരാനം പച്ചയഭാവോ യഥാരഹം നിദ്ധാരേതബ്ബോ, അതിവിത്ഥാരഭയേന ന നിദ്ധാരയിമ്ഹ. ഏവം സമ്പത്തിചക്കാദയോപി ദാനാദീനം പച്ചയോതി വേദിതബ്ബാ.

കോ സംകിലേസോതി അവിസേസേന തണ്ഹാദീഹി പരാമട്ഠഭാവോ പാരമീനം സംകിലേസോ, വിസേസേന ദേയ്യപടിഗ്ഗാഹകവികപ്പാ ദാനപാരമിയാ സംകിലേസോ, സത്തകാലവികപ്പാ സീലപാരമിയാ, കാമഭവതദുപസമേസു അഭിരതിഅനഭിരതിവികപ്പാ നേക്ഖമ്മപാരമിയാ, ‘‘അഹം മമാ’’തി വികപ്പാ പഞ്ഞാപാരമിയാ, ലീനുദ്ധച്ചവികപ്പാ വീരിയപാരമിയാ, അത്തപരവികപ്പാ ഖന്തിപാരമിയാ, അദിട്ഠാദീസു ദിട്ഠാദിവികപ്പാ സച്ചപാരമിയാ, ബോധിസമ്ഭാരതബ്ബിപക്ഖേസു ദോസഗുണവികപ്പാ അധിട്ഠാനപാരമിയാ, ഹിതാഹിതവികപ്പാ മേത്താപാരമിയാ, ഇട്ഠാനിട്ഠവികപ്പാ ഉപേക്ഖാപാരമിയാ സംകിലേസോതി വേദിതബ്ബോ.

കിം വോദാനന്തി തണ്ഹാദീഹി അനുപഘാതോ, യഥാവുത്തവികപ്പവിരഹോ ച ഏതാസം വോദാനന്തി വേദിതബ്ബം. അനുപഹതാ ഹി തണ്ഹാമാനദിട്ഠികോധൂപനാഹമക്ഖപലാസഇസ്സാമച്ഛരിയമായാസാഠേയ്യഥമ്ഭസാരമ്ഭ- മദപമാദാദീഹി കിലേസേഹി ദേയ്യപടിഗ്ഗാഹകവികപ്പാദിരഹിതാ ച ദാനാദിപാരമിയോ പരിസുദ്ധാ പഭസ്സരാ ഭവന്തീതി.

കോ പടിപക്ഖോതി അവിസേസേന സബ്ബേപി കിലേസാ സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ ഏതാസം പടിപക്ഖോ, വിസേസേന പന പുബ്ബേ വുത്താ മച്ഛേരാദയോതി വേദിതബ്ബാ. അപിച ദേയ്യപടിഗ്ഗാഹകദാനഫലേസു അലോഭാദോസാമോഹഗുണയോഗതോ ലോഭദോസമോഹപടിപക്ഖം ദാനം, കായാദിദോസവങ്കാപഗമനതോ ലോഭാദിപടിപക്ഖം സീലം, കാമസുഖപരൂപഘാതഅത്തകിലമഥപരിവജ്ജനതോ ദോസത്തയപടിപക്ഖം നേക്ഖമ്മം, ലോഭാദീനം അന്ധീകരണതോ, ഞാണസ്സ ച അനന്ധീകരണതോ ലോഭാദിപടിപക്ഖാ പഞ്ഞാ, അലീനാനുദ്ധതഞായാരമ്ഭവസേന ലോഭാദിപടിപക്ഖം വീരിയം, ഇട്ഠാനിട്ഠസുഞ്ഞതാനം ഖമനതോ ലോഭാദിപടിപക്ഖാ ഖന്തി, സതിപി പരേസം ഉപകാരേ അപകാരേ ച യഥാഭൂതപ്പവത്തിയാ ലോഭാദിപടിപക്ഖം സച്ചം, ലോകധമ്മേ അഭിഭുയ്യ യഥാസമാദിന്നേസു സമ്ഭാരേസു അചലനതോ ലോഭാദിപടിപക്ഖം അധിട്ഠാനം, നീവരണവിവേകതോ ലോഭാദിപടിപക്ഖാ മേത്താ, ഇട്ഠാനിട്ഠേസു അനുനയപടിഘവിദ്ധംസനതോ, സമപ്പവത്തിതോ ച ലോഭാദിപടിപക്ഖാ ഉപേക്ഖാതി ദട്ഠബ്ബം.

കാ പടിപത്തീതി സുഖൂപകരണസരീരജീവിതപരിച്ചാഗേന ഭയാപനൂദനേന ധമ്മോപദേസേന ച ബഹുധാ സത്താനം അനുഗ്ഗഹകരണം ദാനേ പടിപത്തി. തത്ഥായം വിത്ഥാരനയോ – ‘‘ഇമിനാഹം ദാനേന സത്താനം ആയുവണ്ണസുഖബലപടിഭാനാദിസമ്പത്തിം രമണീയം അഗ്ഗഫലസമ്പത്തിം നിപ്ഫാദേയ്യ’’ന്തി അന്നദാനം ദേതി, തഥാ സത്താനം കമ്മകിലേസപിപാസവൂപസമായ പാനം ദേതി, തഥാ സുവണ്ണവണ്ണതായ, ഹിരോത്തപ്പാലങ്കാരസ്സ ച നിപ്ഫത്തിയാ വത്ഥാനി ദേതി, തഥാ ഇദ്ധിവിധസ്സ ചേവ നിബ്ബാനസുഖസ്സ ച നിപ്ഫത്തിയാ യാനം ദേതി, തഥാ സീലഗന്ധനിപ്ഫത്തിയാ ഗന്ധം, ബുദ്ധഗുണസോഭാനിപ്ഫത്തിയാ മാലാവിലേപനം, ബോധിമണ്ഡാസനനിപ്ഫത്തിയാ ആസനം, തഥാഗതസേയ്യാനിപ്ഫത്തിയാ സേയ്യം, സരണഭാവനിപ്ഫത്തിയാ ആവസഥം, പഞ്ചചക്ഖുപടിലാഭായ പദീപേയ്യം ദേതി. ബ്യാമപ്പഭാനിപ്ഫത്തിയാ രൂപദാനം, ബ്രഹ്മസ്സരനിപ്ഫത്തിയാ സദ്ദദാനം, സബ്ബലോകസ്സ പിയഭാവായ രസദാനം, ബുദ്ധസുഖുമാലഭാവായ ഫോട്ഠബ്ബദാനം, അജരാമരണഭാവായ ഭേസജ്ജദാനം, കിലേസദാസബ്യവിമോചനത്ഥം ദാസാനം ഭുജിസ്സതാദാനം, സദ്ധമ്മാഭിരതിയാ അനവജ്ജഖിഡ്ഡാരതിഹേതുദാനം, സബ്ബേപി സത്തേ അരിയായ ജാതിയാ അത്തനോ പുത്തഭാവൂപനയനായ പുത്തദാനം, സകലസ്സ ലോകസ്സ പതിഭാവൂപഗമനായ ദാരദാനം, സുഭലക്ഖണസമ്പത്തിയാ സുവണ്ണമണിമുത്താപവാളാദിദാനം, അനുബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ നാനാവിധവിഭൂസനദാനം, സദ്ധമ്മകോസാധിഗമായ വിത്തകോസദാനം, ധമ്മരാജഭാവായ രജ്ജദാനം, ഝാനാദിസമ്പത്തിയാ ആരാമുയ്യാനാദിവനദാനം, ചക്കങ്കിതേഹി പാദേഹി ബോധിമണ്ഡൂപസങ്കമനായ ചരണദാനം, ചതുരോഘനിത്ഥരണായ സത്താനം സദ്ധമ്മഹത്ഥദാനത്ഥം ഹത്ഥദാനം, സദ്ധിന്ദ്രിയാദിപടിലാഭായ കണ്ണനാസാദിദാനം, സമന്തചക്ഖുപടിലാഭായ ചക്ഖുദാനം, ‘‘ദസ്സനസവനാനുസ്സരണപാരിചരിയാദീസു സബ്ബകാലം സബ്ബസത്താനം ഹിതസുഖാവഹോ, സബ്ബലോകേന ച ഉപജീവിതബ്ബോ മേ കായോ ഭവേയ്യാ’’തി മംസലോഹിതാദിദാനം, ‘‘സബ്ബലോകുത്തമോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ഉത്തമങ്ഗദാനം ദേതി.

ഏവം ദദന്തോ ച ന അനേസനായ ദേതി, ന പരോപഘാതേന, ന ഭയേന, ന ലജ്ജായ, ന ദക്ഖിണേയ്യരോസനേന, ന പണീതേ സതി ലൂഖം, ന അത്തുക്കംസനേന, ന പരവമ്ഭനേന, ന ഫലാഭികങ്ഖായ, ന യാചകജിഗുച്ഛായ, ന അചിത്തീകാരേന ദേതി, അഥ ഖോ സക്കച്ചം ദേതി, സഹത്ഥേന ദേതി, കാലേന ദേതി, ചിത്തിം കത്വാ ദേതി, അവിഭാഗേന ദേതി, തീസു കാലേസു സോമനസ്സിതോ ദേതി. തതോയേവ ദത്വാ ന പച്ഛാനുതാപീ ഹോതി, ന പടിഗ്ഗാഹകവസേന മാനാവമാനം കരോതി, പടിഗ്ഗാഹകാനം പിയസമുദാചാരോ ഹോതി വദഞ്ഞൂ യാചയോഗോ സപരിവാരദായീ. തഞ്ച ദാനസമ്പത്തിം സകലലോകഹിതസുഖായ പരിണാമേതി, അത്തനോ ച അകുപ്പായ വിമുത്തിയാ, അപരിക്ഖയസ്സ ഛന്ദസ്സ, അപരിക്ഖയസ്സ വീരിയസ്സ, അപരിക്ഖയസ്സ സമാധാനസ്സ, അപരിക്ഖയസ്സ ഞാണസ്സ, അപരിക്ഖയായ സമ്മാസമ്ബോധിയാ പരിണാമേതി. ഇമഞ്ച ദാനപാരമിം പടിപജ്ജന്തേന മഹാസത്തേന ജീവിതേ, ഭോഗേസു ച അനിച്ചസഞ്ഞാ പച്ചുപട്ഠപേതബ്ബാ, സത്തേസു ച മഹാകരുണാ. ഏവഞ്ഹി ഭോഗേ ഗഹേതബ്ബസാരം ഗണ്ഹന്തോ ആദിത്തസ്മാ വിയ അഗാരസ്മാ സബ്ബം സാപതേയ്യം, അത്താനഞ്ച ബഹി നീഹരന്തോ ന കിഞ്ചി സേസേതി, നിരവസേസതോ നിസ്സജ്ജതിയേവ. അയം താവ ദാനപാരമിയാ പടിപത്തിക്കമോ.

സീലപാരമിയാ പന യസ്മാ സബ്ബഞ്ഞുസീലാലങ്കാരേഹി സത്തേ അലങ്കരിതുകാമേന അത്തനോയേവ താവ സീലം വിസോധേതബ്ബം, തസ്മാ സത്തേസു തഥാ ദയാപന്നചിത്തേന ഭവിതബ്ബം, യഥാ സുപിനന്തേനപി ന ആഘാതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. പരൂപകാരനിരതതായ പരസന്തകോ അലഗദ്ദോ വിയ ന പരാമസിതബ്ബോ. അബ്രഹ്മചരിയതോപി ആരാചാരീ, സത്തവിധമേഥുന സംയോഗവിരതോ, പഗേവ പരദാരഗമനതോ. സച്ചം ഹിതം പിയം പരിമിതമേവ ച കാലേന ധമ്മിം കഥം ഭാസിതാ ഹോതി, അനഭിജ്ഝാലു അബ്യാപന്നോ അവിപരീതദസ്സനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ നിവിട്ഠസദ്ധോ നിവിട്ഠപേമോ. ഇതി ചതുരാപായവട്ടദുക്ഖപഥേഹി അകുസലകമ്മപഥേഹി, അകുസലധമ്മേഹി ച ഓരമിത്വാ സഗ്ഗമോക്ഖപഥേസു കുസലകമ്മപഥേസു പതിട്ഠിതസ്സ സുദ്ധാസയപയോഗതായ യഥാഭിപത്ഥിതാ സത്താനം ഹിതസുഖൂപസഞ്ഹിതാ മനോരഥാ സീഘം അഭിനിപ്ഫജ്ജന്തി.

തത്ഥ ഹിംസാനിവത്തിയാ സബ്ബസത്താനം അഭയദാനം ദേതി, അപ്പകസിരേനേവ മേത്താഭാവനം സമ്പാദേതി, ഏകാദസ മേത്താനിസംസേ അധിഗച്ഛതി, അപ്പാബാധോ ഹോതി അപ്പാതങ്കോ ദീഘായുകോ സുഖബഹുലോ, ലക്ഖണവിസേസേ പാപുണാതി, ദോസവാസനഞ്ച സമുച്ഛിന്ദതി. തഥാ അദിന്നാദാനനിവത്തിയാ ചോരാദിഅസാധാരണേ ഉളാരേ ഭോഗേ അധിഗച്ഛതി, അനാസങ്കനീയോ പിയോ മനാപോ വിസ്സസനീയോ, വിഭവസമ്പത്തീസു അലഗ്ഗചിത്തോ പരിച്ചാഗസീലോ, ലോഭവാസനഞ്ച സമുച്ഛിന്ദതി. അബ്രഹ്മചരിയനിവത്തിയാ അലോഭോ ഹോതി സന്തകായചിത്തോ, സത്താനം പിയോ ഹോതി മനാപോ അപരിസങ്കനീയോ, കല്യാണോ ചസ്സ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, അലഗ്ഗചിത്തോ ഹോതി മാതുഗാമേസു അലുദ്ധാസയോ, നേക്ഖമ്മബഹുലോ, ലക്ഖണവിസേസേ അധിഗച്ഛതി, ലോഭവാസനഞ്ച സമുച്ഛിന്ദതി.