൧. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൨൧൯. ചക്ഖുദ്വാരേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ചക്ഖുദ്വാരഭാവേ തംദ്വാരികേഹി അത്തനോ ഇന്ദഭാവം പരമിസ്സരഭാവം കാരയതീതി അത്ഥോ. തഞ്ഹി തേ രൂപഗ്ഗഹണേ അത്താനം അനുവത്തേതി, തേ ച തം അനുവത്തന്തീതി. ഏസ നയോ ഇതരേസുപി. യേന തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ തംസമ്പയുത്തധമ്മാ വാ അഞ്ഞാതാവിനോ ഹോന്തി, സോ അഞ്ഞാതാവിഭാവോ പരിനിട്ഠിതകിച്ചജാനനം.

കത്ഥചി ദ്വേതി ‘‘ദ്വിന്നം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി…പേ… അരിയായ ച പഞ്ഞായ അരിയായ ച വിമുത്തിയാ. യാ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരിയാ പഞ്ഞാ, തദസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യാ ഹിസ്സ അരിയാ വിമുത്തി, തദസ്സ സമാധിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൫.൫൧൬) ദ്വേ, ‘‘തിണ്ണം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജേന ഭിക്ഖുനാ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ…പേ… സതിന്ദ്രിയസ്സ സമാധിന്ദ്രിയസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സാ’’തി (സം. നി. ൫.൫൧൯), ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി തീണി? അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം അഞ്ഞിന്ദ്രിയം അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൪൯൩), ‘‘തീണിമാനി…പേ… ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൪൯൨) ച ഏവമാദീസു തീണി, ‘‘പഞ്ചിമാനി, ബ്രാഹ്മണ, ഇന്ദ്രിയാനി നാനാവിസയാനി…പേ… ചക്ഖുന്ദ്രിയം…പേ… കായിന്ദ്രിയ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൫൧൨), ‘‘പഞ്ചി…പേ… സുഖിന്ദ്രിയം…പേ… ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൫൦൧ ആദയോ), ‘‘പഞ്ചി…പേ… സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൪൮൬ ആദയോ) ച ഏവമാദീസു പഞ്ച. തത്ഥ സുത്തന്തേ ദുകാദിവചനം നിസ്സരണുപായാദിഭാവതോ ദുകാദീനം. സബ്ബാനി പന ഇന്ദ്രിയാനി അഭിഞ്ഞേയ്യാനി, അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മദേസനാ ച അഭിധമ്മോതി ഇധ സബ്ബാനി ഏകതോ വുത്താനി.

ഖീണാസവസ്സ ഭാവഭൂതോ ഹുത്വാ ഉപ്പത്തിതോ ‘‘ഖീണാസവസ്സേവ ഉപ്പജ്ജനതോ’’തി വുത്തം.

ലിങ്ഗേതി ഗമേതി ഞാപേതീതി ലിങ്ഗം, ലിങ്ഗീയതി വാ ഏതേനാതി ലിങ്ഗം, കിം ലിങ്ഗേതി, കിഞ്ച വാ ലിങ്ഗീയതീതി? ഇന്ദം ഇന്ദോ വാ, ഇന്ദസ്സ ലിങ്ഗം ഇന്ദലിങ്ഗം, ഇന്ദലിങ്ഗസ്സ അത്ഥോ തംസഭാവോ ഇന്ദലിങ്ഗട്ഠോ, ഇന്ദലിങ്ഗമേവ വാ ഇന്ദ്രിയ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ ഇന്ദലിങ്ഗട്ഠോ. സജ്ജിതം ഉപ്പാദിതന്തി സിട്ഠം, ഇന്ദേന സിട്ഠം ഇന്ദസിട്ഠം. ജുട്ഠം സേവിതം. കമ്മസങ്ഖാതസ്സ ഇന്ദസ്സ ലിങ്ഗാനി, തേന ച സിട്ഠാനീതി കമ്മജാനേവ യോജേതബ്ബാനി, ന അഞ്ഞാനി. തേ ച ദ്വേ അത്ഥാ കമ്മേ ഏവ യോജേതബ്ബാ, ഇതരേ ച ഭഗവതി ഏവാതി ‘‘യഥായോഗ’’ന്തി ആഹ. തേനാതി ഭഗവതോ കമ്മസ്സ ച ഇന്ദത്താ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ഇന്ദ്രിയേസു. ഉല്ലിങ്ഗേന്തി പകാസേന്തി ഫലസമ്പത്തിവിപത്തീഹി കാരണസമ്പത്തിവിപത്തിഅവബോധതോ. ‘‘സോ തം നിമിത്തം ആസേവതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൯.൩൫) ഗോചരകരണമ്പി ആസേവനാതി വുത്താതി ആഹ ‘‘കാനിചി ഗോചരാസേവനായാ’’തി. തത്ഥ സബ്ബേസം ഗോചരീകാതബ്ബത്തേപി ‘‘കാനിചീ’’തി വചനം അവിപസ്സിതബ്ബാനം ബഹുലീമനസികരണേന അനാസേവനീയത്താ. പച്ചവേക്ഖണാമത്തമേവ ഹി തേസു ഹോതീതി. ‘‘തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൭൦) ഭാവനാ ‘‘ആസേവനാ’’തി വുത്താതി ഭാവേതബ്ബാനി സദ്ധാദീനി സന്ധായാഹ ‘‘കാനിചി ഭാവനാസേവനായാ’’തി. ആധിപച്ചം ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവോ, അസതി ച ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവേ ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനം അത്തനോ പച്ചയവസേന പവത്തമാനേഹി തംസഹിതസന്താനേ അഞ്ഞാകാരേന അനുപ്പജ്ജമാനേഹി ലിങ്ഗാദീഹി അനുവത്തനീയഭാവോ, ഇമസ്മിഞ്ചത്ഥേ ഇന്ദന്തി പരമിസ്സരിയം കരോന്തിച്ചേവ ഇന്ദ്രിയാനി. ചക്ഖാദീസു ദസ്സിതേന നയേന അഞ്ഞേസഞ്ച തദനുവത്തീസു ആധിപച്ചം യഥാരഹം യോജേതബ്ബം.

ഹേട്ഠാതി അട്ഠസാലിനിയം. അമോഹോ ഏവ, ന വിസും ചത്താരോ ധമ്മാ, തസ്മാ അമോഹസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയപദേ വിഭാവിതാനി ലക്ഖണാദീനി തേസഞ്ച വേദിതബ്ബാനീതി അധിപ്പായോ. സേസാനി അട്ഠസാലിനിയം ലക്ഖണാദീഹി സരൂപേനേവ ആഗതാനി. നനു ച സുഖിന്ദ്രിയദുക്ഖിന്ദ്രിയാനം തത്ഥ ലക്ഖണാദീനി ന വുത്താനീതി? കിഞ്ചാപി ന വുത്താനി, സോമനസ്സദോമനസ്സിന്ദ്രിയാനം പന വുത്തലക്ഖണാദിവസേന വിഞ്ഞേയ്യതോ ഏതേസമ്പി വുത്താനേവ ഹോന്തി. കഥം? ഇട്ഠഫോട്ഠബ്ബാനുഭവനലക്ഖണം സുഖിന്ദ്രിയം, ഇട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസം, കായികസ്സാദപച്ചുപട്ഠാനം, കായിന്ദ്രിയപദട്ഠാനം. അനിട്ഠഫോട്ഠബ്ബാനുഭവനലക്ഖണം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, അനിട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസം, കായികാബാധപച്ചുപട്ഠാനം, കായിന്ദ്രിയപദട്ഠാനന്തി. ഏത്ഥ ച ഇട്ഠാനിട്ഠാകാരാനമേവ ആരമ്മണാനം സമ്ഭോഗരസതാ വേദിതബ്ബാ, ന വിപരീതേപി ഇട്ഠാകാരേന അനിട്ഠാകാരേന ച സമ്ഭോഗരസതാതി.

സത്താനം അരിയഭൂമിപടിലാഭോ ഭഗവതോ ദേസനായ സാധാരണം പധാനഞ്ച പയോജനന്തി ആഹ ‘‘അജ്ഝത്തധമ്മം പരിഞ്ഞായാ’’തിആദി. അട്ഠകഥായം ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനന്തരം ജീവിതിന്ദ്രിയദേസനക്കമോ വുത്തോ, സോ ഇന്ദ്രിയയമകദേസനായ സമേതി. ഇധ പന ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ മനിന്ദ്രിയാനന്തരം ജീവിതിന്ദ്രിയം വുത്തം, തം പുരിമപച്ഛിമാനം അജ്ഝത്തികബാഹിരാനം അനുപാലകത്തേന തേസം മജ്ഝേ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യഞ്ച കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖം. യാവ ച ദുവിധത്തഭാവാനുപാലകസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ പവത്തി, താവ ദുക്ഖഭൂതാനം ഏതേസം വേദയിതാനം അനിവത്തീതി ഞാപനത്ഥം. തേന ച ചക്ഖാദീനം ദുക്ഖാനുബന്ധതായ പരിഞ്ഞേയ്യതം ഞാപേതി. തതോ അനന്തരം ഭാവേതബ്ബത്താതി ഭാവനാമഗ്ഗസമ്പയുത്തം അഞ്ഞിന്ദ്രിയം സന്ധായ വുത്തം. ദസ്സനാനന്തരാ ഹി ഭാവനാതി.

സതിപി പുരേജാതാദിപച്ചയഭാവേ ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവേന സാധേതബ്ബമേവ കിച്ചം ‘‘കിച്ച’’ന്തി ആഹ തസ്സ അനഞ്ഞസാധാരണത്താ ഇന്ദ്രിയകഥായ ച പവത്തത്താ. പുബ്ബങ്ഗമഭാവേന മനിന്ദ്രിയസ്സ വസവത്താപനം ഹോതി, നാഞ്ഞേസം. തംസമ്പയുത്താനിപി ഹി ഇന്ദ്രിയാനി സാധേതബ്ബഭൂതാനേവ അത്തനോ അത്തനോ ഇന്ദ്രിയകിച്ചം സാധേന്തി ചേതസികത്താതി. ‘‘സബ്ബത്ഥ ച ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവേന സാധേതബ്ബ’’ന്തി അയം അധികാരോ അനുവത്തതീതി ദട്ഠബ്ബോ. അനുപ്പാദനേ അനുപത്ഥമ്ഭേ ച തപ്പച്ചയാനം തപ്പവത്തനേ നിമിത്തഭാവോ അനുവിധാനം. ഛാദേത്വാ ഫരിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനാ സുഖദുക്ഖവേദനാ സഹജാതേ അഭിഭവിത്വാ സയമേവ പാകടാ ഹോതി, സഹജാതാ ച തബ്ബസേന സുഖദുക്ഖഭാവപ്പത്താ വിയാതി ആഹ ‘‘യഥാസകം ഓളാരികാകാരാനുപാപന’’ന്തി. അസന്തസ്സ അപണീതസ്സപി അകുസലതബ്ബിപാകാദിസമ്പയുത്തസ്സ മജ്ഝത്താകാരാനുപാപനം യോജേതബ്ബം, സമാനജാതിയം വാ സുഖദുക്ഖേഹി സന്തപണീതാകാരാനുപാപനഞ്ച. പസന്നപഗ്ഗഹിതഉപട്ഠിതസമാഹിതദസ്സനാകാരാനുപാപനം യഥാക്കമം സദ്ധാദീനം. ആദി-സദ്ദേന ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ഗഹിതാനി, മഗ്ഗസമ്പയുത്തസ്സേവ ച ഇന്ദ്രിയസ്സ കിച്ചം ദസ്സിതം, തേനേവ ഫലസമ്പയുത്തസ്സ തംതംസംയോജനാനംയേവ പടിപ്പസ്സദ്ധിപഹാനകിച്ചതാ ദസ്സിതാ ഹോതീതി. സബ്ബകതകിച്ചം അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം അഞ്ഞസ്സ കാതബ്ബസ്സ അഭാവാ അമതാഭിമുഖമേവ തബ്ഭാവപച്ചയോ ച ഹോതി, ന ഇതരാനി വിയ കിച്ചന്തരപസുതഞ്ച. തേനാഹ ‘‘അമതാഭിമുഖഭാവപച്ചയതാ ചാ’’തി.

൨൨൦. ഏവം സന്തേപീതി സതിപി സബ്ബസങ്ഗാഹകത്തേ വീരിയിന്ദ്രിയപദാദീഹി സങ്ഗഹേതബ്ബാനി കുസലാകുസലവീരിയാദീനി, ചക്ഖുന്ദ്രിയപദാദീഹി സങ്ഗഹേതബ്ബാനി കാലപുഗ്ഗലപച്ചയാദിഭേദേന ഭിന്നാനി ചക്ഖാദീനി സങ്ഗണ്ഹന്തിച്ചേവ സബ്ബസങ്ഗാഹകാനി, ന യസ്സാ ഭൂമിയാ യാനി ന വിജ്ജന്തി, തേസം സങ്ഗാഹകത്താതി അത്ഥോ. തേന ച അവിസേസിതത്താ സബ്ബേസം സബ്ബഭൂമികത്തഗഹണപ്പസങ്ഗേ തംനിവത്തനേന സബ്ബസങ്ഗാഹകവചനം അവിജ്ജമാനസ്സ സങ്ഗാഹകത്തദീപകം ന ഹോതീതി ദസ്സേതി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.