൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൫൨. വിസേസതോതി ആയതന-സദ്ദത്ഥോ വിയ അസാധാരണതോ ചക്ഖാദിസദ്ദത്ഥതോതി അത്ഥോ. അസ്സാദേതീതി ചക്ഖതി-സദ്ദോ ‘‘മധും ചക്ഖതി ബ്യഞ്ജനം ചക്ഖതീ’’തി രസസായനത്ഥോ അത്ഥീതി തസ്സ വസേന അത്ഥം വദതി. ‘‘ചക്ഖും ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, രൂപാരാമം രൂപരതം രൂപസമ്മുദിത’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൦൯) വചനതോ ചക്ഖു രൂപം അസ്സാദേതി. സതിപി സോതാദീനം സദ്ദാരമ്മണാദിരതിഭാവേ നിരുള്ഹത്താ ചക്ഖുമ്ഹിയേവ ചക്ഖു-സദ്ദോ പവത്തതി പദുമാദീസു പങ്കജാദിസദ്ദാ വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. വിഭാവേതി ചാതി സദ്ദലക്ഖണസിദ്ധസ്സ ചക്ഖതി-സദ്ദസ്സ വസേന അത്ഥം വദതി. ചക്ഖതീതി ഹി ആചിക്ഖതി, അഭിബ്യത്തം വദതീതി അത്ഥോ. നയനസ്സ ച വദന്തസ്സ വിയ സമവിസമവിഭാവനമേവ ആചിക്ഖനന്തി കത്വാ ആഹ ‘‘വിഭാവേതി ചാതി അത്ഥോ’’തി. അനേകത്ഥത്താ വാ ധാതൂനം വിഭാവനത്ഥതാ ചക്ഖു-സദ്ദസ്സ ദട്ഠബ്ബാ. രത്തദുട്ഠാദികാലേസു കകണ്ടകരൂപം വിയ ഉദ്ദരൂപം വിയ ച വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം രൂപം ഹദയങ്ഗതഭാവം രൂപയതി രൂപമിവ പകാസം കരോതി, സവിഗ്ഗഹമിവ കത്വാ ദസ്സേതീതി അത്ഥോ. വിത്ഥാരണം വാ രൂപ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ, വിത്ഥാരണഞ്ച പകാസനമേവാതി ആഹ ‘‘പകാസേതീ’’തി. അനേകത്ഥത്താ വാ ധാതൂനം പകാസനത്ഥോയേവ രൂപ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ, വണ്ണവാചകസ്സ രൂപ-സദ്ദസ്സ രൂപയതീതി നിബ്ബചനം, രൂപവാചകസ്സ രുപ്പതീതി അയം വിസേസോ.

ഉദാഹരീയതീതി വുച്ചതീതി-അത്ഥേ വചനമേവ ഗഹിതം സിയാ, ന ച വചന-സദ്ദോയേവ ഏത്ഥ സദ്ദോ, അഥ ഖോ സബ്ബോപി സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി സപ്പതീതി സകേഹി പച്ചയേഹി സപ്പീയതി സോതവിഞ്ഞേയ്യഭാവം ഗമീയതീതി അത്ഥോ. സൂചയതീതി അത്തനോ വത്ഥും ഗന്ധവസേന അപാകടം ‘‘ഇദം സുഗന്ധം ദുഗ്ഗന്ധ’’ന്തി പകാസേതി, പടിച്ഛന്നം വാ പുപ്ഫാദിവത്ഥും ‘‘ഏത്ഥ പുപ്ഫം അത്ഥി ചമ്പകാദി, ഫലമത്ഥി അമ്ബാദീ’’തി പേസുഞ്ഞം കരോന്തം വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. രസഗ്ഗഹണമൂലകത്താ ആഹാരജ്ഝോഹരണസ്സ ജീവിതഹേതുമ്ഹി ആഹാരരസേ നിന്നതായ ജീവിതം അവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാ വുത്താ നിരുത്തിലക്ഖണേന. കുച്ഛിതാനം സാസവധമ്മാനം ആയോതി വിസേസേന കായോ വുത്തോ അനുത്തരിയഹേതുഭാവം അനാഗച്ഛന്തേസു കാമരാഗനിദാനകമ്മജനിതേസു കാമരാഗസ്സ ച വിസേസപച്ചയേസു ഘാനജിവ്ഹാകായേസു കായസ്സ വിസേസതരസാസവപച്ചയത്താ. തേന ഹി ഫോട്ഠബ്ബം അസ്സാദേന്താ സത്താ മേഥുനമ്പി സേവന്തി. ഉപ്പത്തിദേസോതി ഉപ്പത്തികാരണന്തി അത്ഥോ. കായിന്ദ്രിയവത്ഥുകാ വാ ചത്താരോ ഖന്ധാ ബലവകാമാസവാദിഹേതുഭാവതോ വിസേസേന ‘‘സാസവാ’’തി വുത്താ, തേസം ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. അത്തനോ ലക്ഖണം ധാരയന്തീതി യേ വിസേസലക്ഖണേന ആയതനസദ്ദപരാ വത്തബ്ബാ, തേ ചക്ഖാദയോ തഥാ വുത്താതി അഞ്ഞേ മനോഗോചരഭൂതാ ധമ്മാ സാമഞ്ഞലക്ഖണേനേവ ഏകായതനത്തം ഉപനേത്വാ വുത്താ. ഓളാരികവത്ഥാരമ്മണമനനസങ്ഖാതേഹി വിസയവിസയിഭാവേഹി പുരിമാനി പാകടാനീതി തഥാ അപാകടാ ച അഞ്ഞേ മനോഗോചരാ ന അത്തനോ സഭാവം ന ധാരേന്തീതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥോ ധമ്മ-സദ്ദോതി.

വായമന്തീതി അത്തനോ കിച്ചം കരോന്തിച്ചേവ അത്ഥോ. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥേ ആയതന്തി ഏത്ഥാതി ആയതനന്തി അധികരണത്ഥോ ആയതന-സദ്ദോ, ദുതിയതതിയേസു കത്തുഅത്ഥോ. തേ ചാതി ചിത്തചേതസികധമ്മേ. തേ ഹി തംതംദ്വാരാരമ്മണേസു ആയന്തി ആഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി ആയാതി. വിത്ഥാരേന്തീതി പുബ്ബേ അനുപ്പന്നത്താ ലീനാനി അപാകടാനി പുബ്ബന്തതോ ഉദ്ധം പസാരേന്തി പാകടാനി കരോന്തി ഉപ്പാദേന്തീതി അത്ഥോ.

രുള്ഹീവസേന ആയതന-സദ്ദസ്സത്ഥം വത്തും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തം നിസ്സിതത്താതി ഏത്ഥ മനോ മനോവിഞ്ഞാണാദീനം ചിത്തചേതസികാനം നിസ്സയപച്ചയോ ന ഹോതീതി തസ്സ നേസം ദ്വാരഭാവോ നിസ്സയഭാവോതി ദട്ഠബ്ബോ. അത്ഥതോതി വചനത്ഥതോ, ന വചനീയത്ഥതോ. വചനത്ഥോ ഹേത്ഥ വുത്തോ ‘‘ചക്ഖതീ’’തിആദിനാ, ന വചനീയത്ഥോ ‘‘യം ചക്ഖു ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൫൯൭) വിയാതി.

താവത്വതോതി അനൂനാധികഭാവം ദസ്സേതി. തത്ഥ ദ്വാദസായതനവിനിമുത്തസ്സ കസ്സചി ധമ്മസ്സ അഭാവാ അധികഭാവതോ ചോദനാ നത്ഥി, സലക്ഖണധാരണം പന സബ്ബേസം സാമഞ്ഞലക്ഖണന്തി ഊനചോദനാ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചക്ഖാദയോപി ഹീ’’തിആദി. അസാധാരണന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അസാധാരണം. സതിപി അസാധാരണാരമ്മണഭാവേ ചക്ഖാദീനം ദ്വാരഭാവേന ഗഹിതത്താ ധമ്മായതനേ അഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. ദ്വാരാരമ്മണഭാവേഹി വാ അസാധാരണതം സന്ധായ ‘‘അസാധാരണ’’ന്തി വുത്തം.

യേഭുയ്യസഹുപ്പത്തിആദീഹി ഉപ്പത്തിക്കമാദിഅയുത്തി യോജേതബ്ബാ. അജ്ഝത്തികേസു ഹീതി ഏതേന അജ്ഝത്തികഭാവേന വിസയിഭാവേന ച അജ്ഝത്തികാനം പഠമം ദേസേതബ്ബതം ദസ്സേതി. തേസു ഹി പഠമം ദേസേതബ്ബേസു പാകടത്താ പഠമതരം ചക്ഖായതനം ദേസിതന്തി. തതോ ഘാനായതനാദീനീതി ഏത്ഥ ബഹൂപകാരത്താഭാവേന ചക്ഖുസോതേഹി പുരിമതരം അദേസേതബ്ബാനി സഹ വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ ഏകേന കമേന ദേസേതബ്ബാനീതി ഘാനാദിക്കമേന ദേസിതാനീതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞഥാപി ഹി ദേസിതേസു ന ന സക്കാ ചോദേതും, ന ച സക്കാ സോധേതബ്ബാനി ന ദേസേതുന്തി. ഗോചരോ വിസയോ ഏതസ്സാതി ഗോചരവിസയോ, മനോ. കസ്സ പന ഗോചരോ ഏതസ്സ വിസയോതി? ചക്ഖാദീനം പഞ്ചന്നമ്പി. വിഞ്ഞാണുപ്പത്തികാരണവവത്ഥാനതോതി ഏതേന ച ചക്ഖാദിഅനന്തരം രൂപാദിവചനസ്സ കാരണമാഹ.

പച്ചയഭേദോ കമ്മാദിഭേദോ. നിരയാദികോ അപദാദിഗതിനാനാകരണഞ്ച ഗതിഭേദോ. ഹത്ഥിഅസ്സാദികോ ഖത്തിയാദികോ ച നികായഭേദോ. തംതംസത്തസന്താനഭേദോ പുഗ്ഗലഭേദോ. യാ ച ചക്ഖാദീനം വത്ഥൂനം അനന്തഭേദതാ വുത്താ, സോയേവ ഹദയവത്ഥുസ്സ ച ഭേദോ ഹോതി. തതോ മനായതനസ്സ അനന്തപ്പഭേദതാ യോജേതബ്ബാ ദുക്ഖാപടിപദാദിതോ ആരമ്മണാധിപതിആദിഭേദതോ ച. ഇമസ്മിം സുത്തന്തഭാജനീയേ വിപസ്സനാ വുത്താതി വിപസ്സനുപഗമനഞ്ച വിഞ്ഞാണം ഗഹേത്വാ ഏകാസീതിഭേദതാ മനായതനസ്സ വുത്താ നിദ്ദേസവസേന. നീലം നീലസ്സേവ സഭാഗം, അഞ്ഞം വിസഭാഗം, ഏവം കുസലസമുട്ഠാനാദിഭേദേസു യോജേതബ്ബം. തേഭൂമകധമ്മാരമ്മണവസേനാതി പുബ്ബേ വുത്തം ചക്ഖാദിവജ്ജം ധമ്മാരമ്മണം സന്ധായ വുത്തം.

സപരിപ്ഫന്ദകിരിയാവസേന ഈഹനം ഈഹാ. ചിന്തനവസേന ബ്യാപാരകരണം ബ്യാപാരോ. തത്ഥ ബ്യാപാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ഹി ചക്ഖു രൂപാദീനം ഏവം ഹോതീ’’തി. ഈഹം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ച താനീ’’തിആദി. ഉഭയമ്പി പന ഈഹാ ച ഹോതി ബ്യാപാരോ ചാതി ഉപ്പടിപാടിവചനം. ധമ്മതാവാതി സഭാവോവ, കാരണസമത്ഥതാ വാ. ഈഹാബ്യാപാരരഹിതാനം ദ്വാരാദിഭാവോ ധമ്മതാ. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥേ യന്തി ഏതസ്സ യസ്മാതി അത്ഥോ. പുരിമസ്മിം സമ്ഭവനവിസേസനം യം-സദ്ദോ. ‘‘സുഞ്ഞോ ഗാമോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൩൮) വചനതോ സുഞ്ഞഗാമോ വിയ ദട്ഠബ്ബാനി. അന്നപാനസമോഹിതന്തി ഗഹിതേ സുഞ്ഞഗാമേ യഞ്ഞദേവ ഭാജനം പരാമസീയതി, തം തം രിത്തകംയേവ പരാമസീയതി, ഏവം ധുവാദിഭാവേന ഗഹിതാനി ഉപപരിക്ഖിയമാനാനി രിത്തകാനേവ ഏതാനി ദിസ്സന്തീതി. ചക്ഖാദിദ്വാരേസു അഭിജ്ഝാദോമനസ്സുപ്പാദകഭാവേന രൂപാദീനി ചക്ഖാദീനം അഭിഘാതകാനീതി വുത്താനി. അഹിസുസുമാരപക്ഖികുക്കുരസിങ്ഗാലമക്കടാ ഛ പാണകാ. വിസമബിലാകാസഗാമസുസാനവനാനി തേസം ഗോചരാ. തത്ഥ വിസമാദിഅജ്ഝാസയേഹി ചക്ഖാദീഹി വിസമഭാവബിലാകാസഗാമസുസാനസന്നിസ്സിതസദിസുപാദിന്നധമ്മവനഭാവേഹി അഭിരമിതത്താ രൂപാദീനമ്പി വിസമാദിസദിസതാ യോജേതബ്ബാ.

ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേനാതി ഇദം ഇതരേസം ചതുന്നം ആകാരാനം സങ്ഗഹകത്താ വിസും വുത്തം. ഹുത്വാ അഭാവാകാരോ ഏവ ഹി ഉപ്പാദവയത്താകാരാദയോതി. തത്ഥ ഹുത്വാതി ഏതേന പുരിമന്തവിവിത്തതാപുബ്ബകം മജ്ഝേ വിജ്ജമാനതം ദസ്സേതി, തം വത്വാ അഭാവവചനേന മജ്ഝേ വിജ്ജമാനതാപുബ്ബകം, അപരന്തേ അവിജ്ജമാനതം, ഉഭയേനപി സദാ അഭാവോ അനിച്ചലക്ഖണന്തി ദസ്സേതി. സഭാവവിജഹനം വിപരിണാമോ, ജരാഭങ്ഗേഹി വാ പരിവത്തനം, സന്താനവികാരാപത്തി വാ. സദാ അഭാവേപി ചിരട്ഠാനം സിയാതി തംനിവാരണത്ഥം ‘‘താവകാലികതോ’’തി ആഹ. ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തരഹിതം നിച്ചം, ന ഇതരഥാതി നിച്ചപടിക്ഖേപതോ അനിച്ചം, നിച്ചപടിപക്ഖതോതി അധിപ്പായോ.

ജാതിധമ്മതാദീഹി അനിട്ഠതാ പടിപീളനം. പടിപീളനട്ഠേനാതി ച യസ്സ തം പവത്തതി, തം പുഗ്ഗലം പടിപീളനതോ, സയം വാ ജരാദീഹി പടിപീളനത്താതി അത്ഥോ. പരിത്തട്ഠിതികസ്സപി അത്തനോ വിജ്ജമാനക്ഖണേ ഉപ്പാദാദീഹി അഭിണ്ഹം സമ്പടിപീളനത്താ ‘‘അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനതോ’’തി പുരിമം സാമഞ്ഞലക്ഖണം വിസേസേത്വാ വദതി, പുഗ്ഗലസ്സ പീളനതോ ദുക്ഖമം. സുഖപടിപക്ഖഭാവതോ ദുക്ഖം സുഖം പടിക്ഖിപതി നിവാരേതി, ദുക്ഖവചനം വാ അത്ഥതോ സുഖം പടിക്ഖിപതീതി ആഹ ‘‘സുഖപടിക്ഖേപതോ’’തി.

നത്ഥി ഏതസ്സ വസവത്തനകോ, നാപി ഇദം വസവത്തനകന്തി അവസവത്തനകം, അത്തനോ പരസ്മിം പരസ്സ ച അത്തനി വസവത്തനഭാവോ വാ വസവത്തനകം, തം ഏതസ്സ നത്ഥീതി അവസവത്തനകം, അവസവത്തനകസ്സ അവസവത്തനകോ വാ അത്ഥോ സഭാവോ അവസവത്തനകട്ഠോ, ഇദഞ്ച സാമഞ്ഞലക്ഖണം. തേനാതി പരസ്സ അത്തനി വസവത്തനാകാരേന സുഞ്ഞം. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥേ സുഞ്ഞതോതി ഏതസ്സേവ വിസേസനം ‘‘അസ്സാമികതോ’’തി. അഥ വാ ‘‘യസ്മാ വാ ഏതം…പേ… മാ പാപുണാതൂ’’തി ഏവം ചിന്തയമാനസ്സ കസ്സചി തീസു ഠാനേസു വസവത്തനഭാവോ നത്ഥി, സുഞ്ഞം തം തേന അത്തനോയേവ വസവത്തനാകാരേനാതി അത്ഥോ. ന ഇദം കസ്സചി കാമകാരിയം, നാപി ഏതസ്സ കിഞ്ചി കാമകാരിയം അത്ഥീതി അകാമകാരിയം. ഏതേന അവസവത്തനത്ഥം വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി.

വിഭവഗതി വിനാസഗമനം. സന്തതിയം ഭവന്തരുപ്പത്തിയേവ ഭവസങ്കന്തിഗമനം. സന്തതിയാ യഥാപവത്താകാരവിജഹനം പകതിഭാവവിജഹനം. ‘‘ചക്ഖു അനിച്ച’’ന്തി വുത്തേ ചക്ഖുഅനിച്ച-സദ്ദാനം ഏകത്ഥത്താ അനിച്ചാനം സേസധമ്മാനമ്പി ചക്ഖുഭാവോ ആപജ്ജതീതി ഏതിസ്സാ ചോദനായ നിവാരണത്ഥം വിസേസസാമഞ്ഞലക്ഖണവാചകാനഞ്ച സദ്ദാനം ഏകദേസസമുദായബോധനവിസേസം ദീപേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ.

കിം ദസ്സിതന്തി വിപസ്സനാചാരം കഥേന്തേന കിം ലക്ഖണം ദസ്സിതന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘കതമാ ചാനന്ദ, അനത്തസഞ്ഞാ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘ചക്ഖു അനത്താ’തി…പേ… ‘ധമ്മാ അനത്താ’തി. ഇതി ഇമേസു ഛസു അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു ആയതനേസു അനത്താനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൦) അവിസേസേസു ആയതനേസു അനത്താനുപസ്സനാ വുത്താതി കാരണഭൂതാനം ചക്ഖാദീനം, ഫലഭൂതാനഞ്ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം കാരണഫലമത്തതായ അനത്തതായ അനത്തലക്ഖണവിഭാവനത്ഥായ ആയതനദേസനാതി ആഹ ‘‘ദ്വാദസന്നം…പേ… അനത്തലക്ഖണ’’ന്തി. യദിപി അനിച്ചദുക്ഖലക്ഖണാനി ഏത്ഥ ദസ്സിതാനി, തേഹി ച അനത്തലക്ഖണമേവ വിസേസേന ദസ്സിതന്തി അധിപ്പായോ. വേതി ചാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ സമാപനത്ഥോ. ഇച്ചസ്സാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ യഥാസമാപിതസ്സ ആരോപേതബ്ബദോസസ്സ നിദസ്സനത്ഥോ. ഏവന്തി ‘‘ചക്ഖു അത്താ’’തി ഏവം വാദേ സതീതി അത്ഥോ. ഇച്ചസ്സാതി വാ ഇതി-സദ്ദോ ‘‘ഇതി വദന്തസ്സാ’’തി പരവാദിസ്സ ദോസലക്ഖണാകാരനിദസ്സനത്ഥോ. ഏവന്തി ദോസഗമനപ്പകാരനിദസ്സനത്ഥോ. രൂപേ അത്തനി ‘‘ഏവം മേ രൂപം ഹോതൂ’’തി അത്തനിയേ വിയ സാമിനിദ്ദേസാപത്തീതി ചേ? ന, ‘‘മമ അത്താ’’തി ഗഹിതത്താ. ‘‘മമ അത്താ’’തി ഹി ഗഹിതം രൂപം വസവത്തിതായ ‘‘ഏവം മേ ഹോതൂ’’തി ഇച്ഛിയമാനഞ്ച തഥേവ ഭവേയ്യ, ഇച്ഛതോപി ഹി തസ്സ രൂപസങ്ഖാതോ അത്താ അവസവത്തി ചാതി. ആബാധായാതി ഏവം ദുക്ഖേന. പഞ്ഞാപനന്തി പരേസം ഞാപനം. അനത്തലക്ഖണപഞ്ഞാപനസ്സ അഞ്ഞേസം അവിസയത്താ അനത്തലക്ഖണദീപകാനം അനിച്ചദുക്ഖലക്ഖണാനഞ്ച പഞ്ഞാപനസ്സ അവിസയതാ ദസ്സിതാ ഹോതി.

ഏവം പന ദുപ്പഞ്ഞാപനതാ ഏതേസം ദുരൂപട്ഠാനതായ ഹോതീതി തേസം അനുപട്ഠഹനകാരണം പുച്ഛന്തോ ആഹ ‘‘ഇമാനി പനാ’’തിആദി. ഠാനാദീസു നിരന്തരം പവത്തമാനസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തസ്സ അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനസ്സ. ധാതുമത്തതായ ചക്ഖാദീനം സമൂഹതോ വിനിബ്ഭുജ്ജനം നാനാധാതുവിനിബ്ഭോഗോ. ഘനേനാതി ചത്താരിപി ഘനാനി ഘനഭാവേന ഏകത്തം ഉപനേത്വാ വദതി. പഞ്ഞായേവ സന്തതിവികോപനാതി ദട്ഠബ്ബം. യാഥാവസരസതോതി അവിപരീതസഭാവതോ. സഭാവോ ഹി രസിയമാനോ അവിരദ്ധപടിവേധേന അസ്സാദിയമാനോ ‘‘രസോ’’തി വുച്ചതി. അനിച്ചാദീഹി അനിച്ചലക്ഖണാദീനം അഞ്ഞത്ഥ വചനം രുപ്പനാദിവസേന പവത്തരൂപാദിഗ്ഗഹണതോ വിസിട്ഠസ്സ അനിച്ചാദിഗ്ഗഹണസ്സ സബ്ഭാവാ. ന ഹി നാമരൂപപരിച്ഛേദമത്തേന കിച്ചസിദ്ധി ഹോതി, അനിച്ചാദയോ ച രൂപാദീനം ആകാരാ ദട്ഠബ്ബാ. തേ പനാകാരാ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനാ രൂപാദീനം ആകാരമത്തായേവാതി കത്വാ അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. ൩൫൦) ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായ ഖന്ധാരമ്മണതാ വുത്താതി അധിപ്പായമത്തേ ഠാതും യുത്തം, നാതിധാവിതും. ‘‘അനിച്ച’’ന്തി ച ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ദുക്ഖം അനത്താ’’തി ന ഗണ്ഹാതി, തഥാ ദുക്ഖാദിഗ്ഗഹണേ ഇതരസ്സാഗഹണം. അനിച്ചാദിഗ്ഗഹണാനി ച നിച്ചസഞ്ഞാദിനിവത്തനകാനി സദ്ധാസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയാധികാനി തിവിധവിമോക്ഖമുഖഭൂതാനി. തസ്മാ ഏതേസം ആകാരാനം പരിഗ്ഗയ്ഹമാനാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസോ ച അത്ഥീതി തീണി ലക്ഖണാനി വുത്താനി.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.