൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൩൯൦. കാരണസദ്ദോ യുത്തിവാചകോ ‘‘സബ്ബമേതം അകാരണം വദതീ’’തിആദീസു വിയ, തസ്മാ കാരണപ്പധാനാതി യുത്തിപ്പധാനാ, അനുപ്പന്നപാപകാനുപ്പാദനാദികിരിയായ അനുരൂപപ്പധാനാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അനുപ്പന്നപാപകാദീനം അനുപ്പാദാദി അനുപ്പന്നപാപകാനുപ്പാദാദി.

൩൯൧. ‘‘ന അഞ്ഞോ ധമ്മോതി യഥാ തണ്ഹായനമിച്ഛാഭിനിവേസവായമനസഭാവാനം തണ്ഹാദീനം ഛന്ദപരിയായോ അഞ്ഞധമ്മോ നാമ ഹോതി കത്തുകമ്യതാസങ്ഖാതസ്സ ഛന്ദനിയസ്സ തേസു അഭാവാ, ധമ്മച്ഛന്ദോ പന തംസഭാവത്താ അഞ്ഞധമ്മോ ന ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ധമ്മച്ഛന്ദോതി സഭാവച്ഛന്ദോ’’തി.

൪൦൬. അട്ഠകഥായന്തി പോരാണട്ഠകഥായം. വട്ടാനത്ഥസംവത്തനതോതി സംസാരദുക്ഖസമ്ഭവതോ.

ന സക്കോന്തീതി ആഹ ‘‘സന്തായ സമാപത്തിയാ പരിഹീനാ ബ്രഹ്മചരിയവാസേ സന്ഥമ്ഭിതും ന സക്കോന്തീ’’തി.

തത്ഥ ദുവിധായാതി യോജേതബ്ബം. ഉപ്പന്നായേവാതി ഉപ്പന്നപുബ്ബാ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി സമുദാചാരാദിവസേന.

സബ്ബാസു അവത്ഥാസൂതി പകതത്താദിഅവത്ഥാസു. പകതത്താവത്ഥേന ഹി സബ്ബേന സബ്ബം താനി ന ചരിതബ്ബാനി. ഇതരാവത്ഥേന ച തദവത്ഥായ താനി താനിയേവ ചരിതബ്ബാനി. വത്തബ്ബന്തിആദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ന ഏകച്ഛന്നേ അനാവാസേ വത്ഥബ്ബം, ന ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വാ അനാവാസേ വാ വത്ഥബ്ബം, ന ഏകാസനേ നിസീദിതബ്ബം, ന നീചേ ആസനേ നിസിന്നേ ഉച്ചേ ആസനേ നിസീദിതബ്ബം, ന ഛമായം നിസിന്നേ ആസനേ നിസീദിതബ്ബം, ന ഏകചങ്കമേ ചങ്കമിതബ്ബം, ന നീചേ ചങ്കമേ ചങ്കമന്തേ ഉച്ചേ ചങ്കമേ ചങ്കമിതബ്ബം, ന ഛമായം ചങ്കമന്തേ ചങ്കമേ ചങ്കമിതബ്ബ’’ന്തി ഇമാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തേസന്തി പാരിവാസികവുഡ്ഢതരാദീനം വസേന. സമ്പിണ്ഡേത്വാതി സങ്കഡ്ഢിത്വാ. ഏകേകം കത്വാതി നവാപി ഏകമേകം കത്വാ. ‘‘അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മം ന സാദിതബ്ബം, ആസനാഭിഹാരം, സേയ്യാഭിഹാരം, പാദോദകം, പാദപീഠം, പാദകഥലികം, പത്തചീവരപടിഗ്ഗഹണം ന സാദിതബ്ബ’’ന്തി ഇദം സബ്ബമ്പി അസാദിയനസാമഞ്ഞേന ഏകം. ദസാതി ‘‘ന സീലവിപത്തിയാ, ന ആചാരവിപത്തിയാ, ന ദിട്ഠിവിപത്തിയാ, ന ആജീവവിപത്തിയാ, ന ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖൂഹി ഭേദേതബ്ബാ, ന ഗിഹിദ്ധജോ ധാരേതബ്ബോ, ന തിത്ഥിയദ്ധജോ ധാരേതബ്ബോ, ന തിത്ഥിയാ സേവിതബ്ബാ, ഭിക്ഖൂ സേവിതബ്ബാ, ഭിക്ഖുസിക്ഖായ സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൬൦) ഏവമാഗതാ ദസ.

‘‘കമ്മഞ്ചാ’’തി പച്ചത്തവസേന വുത്തം കമ്മം ‘‘അവിപക്കവിപാകസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘കമ്മസ്സാ’’തി സാമിവചനവസേന പരിണാമേത്വാ യോജേതബ്ബം. ഭൂതാപഗതുപ്പന്നന്തി വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇധാതി ഇമിസ്സാ സമ്മോഹവിനോദനിയാ. ‘‘ഏവം കതേ ഓകാസേ വിപാകോ…പേ… ഉപ്പന്നോതി വുച്ചതീ’’തി വദന്തോ വിപാകമേവ വദതി. തത്ഥാതി അട്ഠസാലിനിയം. മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നാ ഥാമഗതാ കാമരാഗാദയോ ‘‘അനുസയാ’’തി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘അനുസയിത…പേ… മഗ്ഗേന പഹാതബ്ബാ’’തി.

ആഹതഖീരരുക്ഖോ വിയ ആരമ്മണം, കഥം? നിമിത്തഗ്ഗാഹവസേന. തമേവത്ഥം വിവരതി ‘‘അധിഗത’’ന്തിആദിനാ. തത്ഥ നിമിത്തഗ്ഗാഹവസേന ആരമ്മണസ്സ അധിഗ്ഗഹിതത്താ തം ആരമ്മണം അനുസ്സരിതാനുസ്സരിതക്ഖണേ കിലേസുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ഉപ്പത്തിട്ഠാനതോ അധിഗതമേവ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അധിഗതം നിമിത്തഗ്ഗാഹവസേനാ’’തി, തം ആരമ്മണം പാതുഭൂതകിലേസന്തി അധിപ്പായോ. കിലേസുപ്പത്തിനിമിത്തതായ ഉപ്പത്തിരഹം കിലേസം ‘‘ആരമ്മണം അന്തോഗധകിലേസ’’ന്തി വുത്തം. തഞ്ച ഖോ ഗാഹകേ ലബ്ഭമാനം ഗഹേതബ്ബേ ഉപചരിത്വാ, യഥാ നിസ്സിതേ ലബ്ഭമാനം നിസ്സയേ ഉപചരിത്വാ ‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തി. ഇദാനി ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ നിപ്പരിയായേനേവ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘നിമിത്തഗ്ഗാഹ…പേ… സദിസാ’’തി ആഹ. വിത്ഥാരേതബ്ബന്തി ‘‘യഥാ കിം? സചേ ഖീരരുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

തിധാതി അതീതാദിവസേന തിധാ. ആഭതോ ഉപമാവസേന. അപ്പഹീനതാദസ്സനത്ഥമ്പീതി പി-സദ്ദേന ‘‘തിധാ നവത്തബ്ബതാദസ്സനത്ഥമ്പീ’’തി വുത്തമേവ സമ്പിണ്ഡേതി. ഏവം മഗ്ഗേന പഹീനകിലേസാ ദട്ഠബ്ബാ മഗ്ഗേ അനുപ്പന്നേ ഉപ്പത്തിരഹാനമ്പി ഉപ്പന്നേ സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവതോ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.