൧൫. പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

൧. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ

൭൧൮. ഏസേവ നയോതി സങ്ഖേപേന ദസ്സേത്വാ തമേവ നയം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ധമ്മപ്പഭേദസ്സ ഹീ’’തിആദിമാഹ. നിരുത്തിപടിഭാനപ്പഭേദാ തബ്ബിസയാനം അത്ഥാദീനം പച്ചയുപ്പന്നാദിഭേദേഹി ഭിന്ദിത്വാ വേദിതബ്ബാ.

‘‘യം കിഞ്ചി പച്ചയസമുപ്പന്ന’’ന്തി ഏതേന സച്ചഹേതുധമ്മപച്ചയാകാരവാരേസു ആഗതാനി ദുക്ഖാദീനി ഗഹിതാനി. സച്ചപച്ചയാകാരവാരേസു നിബ്ബാനം, പരിയത്തിവാരേ ഭാസിതത്ഥോ, അഭിധമ്മഭാജനീയേ വിപാകോ കിരിയഞ്ചാതി ഏവം പാളിയം വുത്താനമേവ വസേന പഞ്ച അത്ഥാ വേദിതബ്ബാ, തഥാ ധമ്മാ ച.

വിദഹതീതി നിബ്ബത്തകഹേതുആദീനം സാധാരണം നിബ്ബചനം, തദത്ഥം പന വിഭാവേതുമാഹ ‘‘പവത്തേതി ചേവ പാപേതി ചാ’’തി. തേസു പുരിമോ അത്ഥോ മഗ്ഗവജ്ജേസു ദട്ഠബ്ബോ. ഭാസിതമ്പി ഹി അവബോധനവസേന അത്ഥം പവത്തേതീതി. മഗ്ഗോ പന നിബ്ബാനം പാപേതീതി തസ്മിം പച്ഛിമോ.

ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേതി ഏത്ഥ ധമ്മ-സദ്ദോ സഭാവവാചകോതി കത്വാ ആഹ ‘‘യാ സഭാവനിരുത്തീ’’തി, അവിപരീതനിരുത്തീതി അത്ഥോ. തസ്സാ അഭിലാപേതി തസ്സാ നിരുത്തിയാ അവചനഭൂതായ പഞ്ഞത്തിയാ അഭിലാപേതി കേചി വണ്ണയന്തി. ഏവം സതി പഞ്ഞത്തി അഭിലപിതബ്ബാ, ന വചനന്തി ആപജ്ജതി, ന ച വചനതോ അഞ്ഞം അഭിലപിതബ്ബം ഉച്ചാരേതബ്ബം അത്ഥി, അഥാപി ഫസ്സാദിവചനേഹി ബോധേതബ്ബം അഭിലപിതബ്ബം സിയാ, ഏവം സതി അത്ഥധമ്മവജ്ജം തേഹി ബോധേതബ്ബം ന വിജ്ജതീതി തേസം നിരുത്തിഭാവോ ആപജ്ജതി. ‘‘ഫസ്സോതി ച സഭാവനിരുത്തി, ഫസ്സം ഫസ്സാതി ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി ദസ്സിതോവായമത്ഥോ, ന ച അവചനം ഏവംപകാരം അത്ഥി, തസ്മാ വചനഭൂതായ ഏവ തസ്സാ സഭാവനിരുത്തിയാ അഭിലാപേ ഉച്ചാരണേതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

തം സഭാവനിരുത്തിം സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം സഭാവനിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാതി വുത്തത്താ നിരുത്തിസദ്ദാരമ്മണായ സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ പരതോ മനോദ്വാരേ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പവത്തതീതി വദന്തി. ‘‘നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ’’തി ച വചനം സദ്ദം ഗഹേത്വാ പച്ഛാ ജാനനം സന്ധായ വുത്തന്തി. ഏവം പന അഞ്ഞസ്മിം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേ അഞ്ഞം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണന്തി വുത്തന്തി ആപജ്ജതി. യഥാ പന ദിബ്ബസോതഞാണം മനുസ്സാമനുസ്സാദിസദ്ദപ്പഭേദനിച്ഛയസ്സ പച്ചയഭൂതം തം തം സദ്ദവിഭാവകം, ഏവം സഭാവാസഭാവനിരുത്തിനിച്ഛയസ്സ പച്ചയഭൂതം പച്ചുപ്പന്നസഭാവനിരുത്തിസദ്ദാരമ്മണം തംവിഭാവകഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാതി വുച്ചമാനേ ന പാളിവിരോധോ ഹോതി. തം സഭാവനിരുത്തിം സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാതി ച പച്ചുപ്പന്നസദ്ദാരമ്മണം പച്ചവേക്ഖണം പവത്തയന്തസ്സാതി ന ന സക്കാ വത്തും. തമ്പി ഹി ഞാണം സഭാവനിരുത്തിം വിഭാവേന്തംയേവ തംതംസദ്ദപച്ചവേക്ഖണാനന്തരം തംതംപഭേദനിച്ഛയഹേതുത്താ നിരുത്തിം ഭിന്ദന്തം പടിവിജ്ഝന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതീതി ച പഭേദഗതമ്പി ഹോതീതി. സഭാവനിരുത്തീതി മാഗധഭാസാ അധിപ്പേതാതി തതോ അഞ്ഞം സക്കടനാമാദിസദ്ദം സന്ധായ ‘‘അഞ്ഞം പനാ’’തി ആഹ. ബ്യഞ്ജനന്തി നിപാതപദമാഹ.

കഥിതം അട്ഠകഥായം. ബോധിമണ്ഡ-സദ്ദോ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധട്ഠാനേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ, ന യത്ഥ കത്ഥചി ബോധിരുക്ഖസ്സ പതിട്ഠിതട്ഠാനേ. സുവണ്ണസലാകന്തി സേട്ഠസലാകം, ധമ്മദേസനത്ഥം സലാകം ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ, ന പടിസമ്ഭിദായം ഠിതേന പവാരിതം, തസ്മാ പടിസമ്ഭിദാതോ അഞ്ഞേനേവ പകാരേന ജാനിതബ്ബതോ ന സക്കടഭാസാജാനനം പടിസമ്ഭിദാകിച്ചന്തി അധിപ്പായോ.

ഇദം കഥിതന്തി മാഗധഭാസായ സഭാവനിരുത്തിതാഞാപനത്ഥം ഇദം ഇദാനി വത്തബ്ബം കഥിതന്തി അത്ഥോ. ഛദ്ദന്തവാരണ (ജാ. ൧.൧൬.൯൭ ആദയോ) -തിത്തിരജാതകാദീസു (ജാ. ൧.൪.൭൩ ആദയോ) തിരച്ഛാനേസു ച മാഗധഭാസാ ഉസ്സന്നാ, ന ഓട്ടകാദിഭാസാ സക്കടം വാ.

തത്ഥാതി മാഗധസേസഭാസാസു. സേസാ പരിവത്തന്തി ഏകന്തേന കാലന്തരേ അഞ്ഞഥാ ഹോന്തി വിനസ്സന്തി ച. മാഗധാ പന കത്ഥചി കദാചി പരിവത്തന്തീപി ന സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ സബ്ബഥാ ച പരിവത്തതി, കപ്പവിനാസേപി തിട്ഠതിയേവാതി ‘‘അയമേവേകാ ന പരിവത്തതീ’’തി ആഹ. പപഞ്ചോതി ചിരായനന്തി അത്ഥോ. ബുദ്ധവചനമേവ ചേതസ്സ വിസയോ, തേനേവ ‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ’’തി ഗാഥം പുച്ഛിതോ ചിത്തോ ഗഹപതി ‘‘‘കിം നു ഖോ ഏതം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഭാസിത’ന്തി? ‘ഏവം ഗഹപതീ’തി. ‘തേന ഹി, ഭന്തേ, മുഹുത്തം ആഗമേഥ, യാവസ്സ അത്ഥം പേക്ഖാമീ’’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൭) ആഹാതി വദന്തി.

സബ്ബത്ഥകഞാണന്തി അത്ഥാദീസു ഞാണം. തഞ്ഹി സബ്ബേസു തേസു തീസു ചതൂസുപി വാ പവത്തത്താ, കുസലകിരിയഭൂതായ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ ധമ്മത്ഥഭാവതോ തീസു ഏവ വാ പവത്തത്താ ‘‘സബ്ബത്ഥകഞാണ’’ന്തി വുത്തം. ഇമാനി ഞാണാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീതി സാത്ഥകാനം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബത്താ സബ്ബോ അത്ഥോ ഏതസ്സാതിപി സബ്ബത്ഥകം, സബ്ബസ്മിം ഖിത്തന്തി വാ. സേക്ഖേ പവത്താ അരഹത്തപ്പത്തിയാ വിസദാ ഹോന്തീതി വദന്തി. പുബ്ബയോഗോ വിയ പന അരഹത്തപ്പത്തി അരഹതോപി പടിസമ്ഭിദാവിസദതായ പച്ചയോ ന ന ഹോതീതി പഞ്ചന്നമ്പി യഥായോഗം സേക്ഖാസേക്ഖപടിസമ്ഭിദാവിസദത്തകാരണതാ യോജേതബ്ബാ.

പുച്ഛായ പരതോ പവത്താ കഥാതി കത്വാ അട്ഠകഥാ ‘‘പരിപുച്ഛാ’’തി വുത്താ. പടിപത്തിം പൂരേതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തീതി പടിപത്തിഗരുതായ ലാഭം ഹീളേന്തേന സതസഹസ്സഗ്ഘനകമ്പി കമ്ബലം വാസിയാ കോട്ടേത്വാ പരിഭണ്ഡകരണം മയാ കതം ആവജ്ജിത്വാ ലാഭഗരുനോ പരിയത്തിധരാ ധമ്മകഥികാവ ഭവിതും ന മഞ്ഞിസ്സന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ ച ഥേരസ്സ കങ്ഖുപ്പത്തിയാ പുബ്ബേ അവിസദതം ദസ്സേത്വാ അരഹത്തപ്പത്തസ്സ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേന അരഹത്തപ്പത്തിയാ വിസദതാ ദസ്സിതാ. തിസ്സത്ഥേരോ അനന്തരം വുത്തോ തിസ്സത്ഥേരോ ഏവാതി വദന്തി.

പഭേദോ നാമ മഗ്ഗേഹി അധിഗതാനം പടിസമ്ഭിദാനം പഭേദഗമനം. അധിഗമോ തേഹി പടിലാഭോ, തസ്മാ സോ ലോകുത്തരോ, പഭേദോ കാമാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ. ന പന തഥാതി യഥാ അധിഗമസ്സ ബലവപച്ചയോ ഹോതി, ന തഥാ പഭേദസ്സാതി അത്ഥോ. ഇദാനി പരിയത്തിയാദീനം അധിഗമസ്സ ബലവപച്ചയത്താഭാവം, പുബ്ബയോഗസ്സ ച ബലവപച്ചയത്തം ദസ്സേന്തോ ‘‘പരിയത്തിസവനപരിപുച്ഛാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പടിസമ്ഭിദാ നാമ നത്ഥീതി പടിസമ്ഭിദാധിഗമോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി യം വുത്തം ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമേ പനാ’’തിആദിമാഹ. പുബ്ബയോഗാധിഗമാ ഹി ദ്വേപി വിസദകാരണാതി ‘‘പുബ്ബയോഗോ പഭേദസ്സ ബലവപച്ചയോ ഹോതീ’’തി വുത്തന്തി.

സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സച്ചവാരാദിവണ്ണനാ

൭൧൯. ഹേതുവാരേ കാലത്തയേപി ഹേതുഫലധമ്മാ ‘‘അത്ഥാ’’തി വുത്താ, തേസഞ്ച ഹേതുധമ്മാ ‘‘ധമ്മാ’’തി, ധമ്മവാരേ വേനേയ്യവസേന അതീതാനഞ്ച സങ്ഗഹിതത്താ ‘‘ഉപ്പന്നാ സമുപ്പന്നാ’’തിആദി ന വുത്തന്തി അതീതപച്ചുപ്പന്നാ ‘‘അത്ഥാ’’തി വുത്താ, തംനിബ്ബത്തകാ ച ‘‘ധമ്മാ’’തി ഇദമേതേസം ദ്വിന്നമ്പി വാരാനം നാനത്തം.

സച്ചവാരാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൭൨൫. അവുത്തത്താതി ‘‘തേസം വിപാകേ ഞാണ’’ന്തി സാമഞ്ഞേന വത്വാ വിസേസേന അവുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച കിരിയാനം അവിപാകത്താ ധമ്മഭാവോ ന വുത്തോതി. യദി ഏവം വിപാകാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥഭാവോ ച ന വത്തബ്ബോതി? ന, പച്ചയുപ്പന്നത്താ. ഏവഞ്ചേ കുസലാകുസലാനമ്പി അത്ഥഭാവോ ആപജ്ജതീതി. നപ്പടിസിദ്ധോ, വിപാകസ്സ പന പധാനഹേതുതായ പാകടത്താ ധമ്മഭാവോവ തേസം വുത്തോ. കിരിയാനം പച്ചയത്താ ധമ്മഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചേ? നായം ദോസോ അപ്പടിസിദ്ധത്താ, കമ്മഫലസമ്ബന്ധസ്സ പന അഹേതുത്താ ധമ്മഭാവോ ന വുത്തോ. അപിച ‘‘അയം ഇമസ്സ പച്ചയോ, ഇദം പച്ചയുപ്പന്ന’’ന്തി ഏവം ഭേദം അകത്വാ കേവലം കുസലാകുസലേ വിപാകകിരിയധമ്മേ ച സഭാവതോ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ച ഹോതീതിപി തേസം അത്ഥധമ്മതാ ന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. കുസലാകുസലവാരേസു ച ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ കുസലാകുസലാനം പച്ചയഭാവം സത്തിവിസേസം സനിപ്ഫാദേതബ്ബതം പസ്സന്തീ നിപ്ഫാദേതബ്ബാപേക്ഖാ ഹോതീതി തംസമ്ബന്ധേനേവ ‘‘തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി വുത്തം. സഭാവദസ്സനമത്തമേവ പന അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ കിച്ചം നിപ്ഫന്നഫലമത്തദസ്സനതോതി തസ്സാ നിപ്ഫാദകാനപേക്ഖത്താ വിപാകവാരേ ‘‘തേസം വിപച്ചനകേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി ന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

സഭാവപഞ്ഞത്തിയാതി ന സത്താദിപഞ്ഞത്തിയാ, അവിപരീതപഞ്ഞത്തിയാ വാ. ഖോഭേത്വാതി ലോമഹംസജനനസാധുകാരദാനാദീഹി ഖോഭേത്വാ. പുന ധമ്മസ്സവനേ ജാനിസ്സഥാതി അപ്പസ്സുതത്താ ദുതിയവാരം കഥേന്തോ തദേവ കഥേസ്സതീതി അധിപ്പായോ.

൭൪൬. ഭൂമിദസ്സനത്ഥന്തി ഏത്ഥ കാമാവചരാ ലോകുത്തരാ ച ഭൂമി ‘‘ഭൂമീ’’തി വേദിതബ്ബാ, ചിത്തുപ്പാദാ വാതി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ

൭൪൭. പച്ചയസമുപ്പന്നഞ്ച അത്ഥം പച്ചയധമ്മഞ്ചാതി വചനേഹി ഹേതാദിപച്ചയസമുപ്പന്നാനം കുസലാകുസലരൂപാനമ്പി അത്ഥപരിയായം, ഹേതാദിപച്ചയഭൂതാനം വിപാകകിരിയരൂപാനമ്പി ധമ്മപരിയായഞ്ച ദസ്സേതി. പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ കാമാവചരവിപാകാരമ്മണതാ മഹഗ്ഗതാരമ്മണതാ ച പടിസമ്ഭിദാഞാണാരമ്മണത്തേ ന യുജ്ജതി പടിസമ്ഭിദാഞാണാനം കാമാവചരലോകുത്തരകുസലേസു കാമാവചരകിരിയാലോകുത്തരവിപാകേസു ച ഉപ്പത്തിതോ. സബ്ബഞാണാരമ്മണതായ സതി യുജ്ജേയ്യ, ‘‘യേന ഞാണേന താനി ഞാണാനി ജാനാതീ’’തി (വിഭ. ൭൨൬) വചനതോ പന ന സബ്ബഞാണാരമ്മണതാതി കഥയന്തി. സുത്തന്തഭാജനീയേ പന ‘‘ഞാണേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ’’തി അവിസേസേന വുത്തത്താ സബ്ബഞാണാരമ്മണതാ സിയാ. അഭിധമ്മഭാജനീയേപി ചിത്തുപ്പാദവസേന കഥനം നിരവസേസകഥനന്തി യഥാദസ്സിതവിസയവചനവസേന ‘‘യേന ഞാണേന താനി ഞാണാനി ജാനാതീ’’തി യം വുത്തം, തം അഞ്ഞാരമ്മണതം ന പടിസേധേതീതി. യഥാ ച അത്ഥപടിസമ്ഭിദാവിസയാനം ന നിരവസേസേന കഥനം അഭിധമ്മഭാജനീയേ, ഏവം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാവിസയസ്സപീതി. ഏവം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ സബ്ബഞാണവിസയത്താ ‘‘തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ സിയാ പരിത്താരമ്മണാ സിയാ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ സിയാ അപ്പമാണാരമ്മണാ’’തി (വിഭ. ൭൪൯) വുത്താ.

യദിപി ‘‘സിയാ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ന മഗ്ഗാരമ്മണാ’’തി (വിഭ. ൭൪൯) വചനതോ അഭിധമ്മഭാജനീയേ വുത്തപടിസമ്ഭിദാസ്വേവ പഞ്ഹപുച്ഛകനയോ പവത്തോ. ന ഹി മഗ്ഗോ പച്ചയുപ്പന്നോ ന ഹോതി, അഭിധമ്മഭാജനീയേ ച പടിസമ്ഭിദാഞാണവിസയാ ഏവ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ വുത്താതി ന തസ്സാ മഹഗ്ഗതാരമ്മണതാതി. ഏവമപി ദ്വേപി ഏതാ പാളിയോ വിരുജ്ഝന്തി, താസു ബലവതരായ ഠത്വാ ഇതരായ അധിപ്പായോ മഗ്ഗിതബ്ബോ. കുസലാകുസലാനം പന പച്ചയുപ്പന്നത്തപടിവേധോപി കുസലാകുസലഭാവപടിവേധവിനിമുത്തോ നത്ഥീതി നിപ്പരിയായാ തത്ഥ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ ഏകന്തധമ്മവിസയത്താ, തഥാ വിപാകകിരിയാനം പച്ചയഭാവപടിവേധോപി വിപാകകിരിയഭാവപടിവേധവിനിമുത്തോ നത്ഥീതി നിപ്പരിയായാ തത്ഥ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ഏകന്തികഅത്ഥവിസയത്താ. കിഞ്ചി പന ഞാണം അപ്പടിഭാനഭൂതം നത്ഥി ഞേയ്യപ്പകാസനതോതി സബ്ബസ്മിമ്പി ഞാണേ നിപ്പരിയായാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ ഭവിതും അരഹതി. നിപ്പരിയായപടിസമ്ഭിദാസു പഞ്ഹപുച്ഛകസ്സ പവത്തിയം ദ്വേപി പാളിയോ ന വിരുജ്ഝന്തി.

സദ്ദാരമ്മണത്താ ബഹിദ്ധാരമ്മണാതി ഏത്ഥ പരസ്സ അഭിലാപസദ്ദാരമ്മണത്താതി ഭവിതബ്ബം. ന ഹി സദ്ദാരമ്മണതാ ബഹിദ്ധാരമ്മണതായ കാരണം സദ്ദസ്സ അജ്ഝത്തസ്സ ച സബ്ഭാവാതി. അനുവത്തമാനോ ച സോ ഏവ സദ്ദോതി വിസേസനം ന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.