൧൦. ബോജ്ഝങ്ഗവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

പഠമനയവണ്ണനാ

൪൬൬. പതിട്ഠാനായൂഹനാ ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനായം (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧) –

‘‘കിലേസവസേന പതിട്ഠാനം, അഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാ. തഥാ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി പതിട്ഠാനം, അവസേസകിലേസാഭിസങ്ഖാരേഹി ആയൂഹനാ. തണ്ഹാവസേന പതിട്ഠാനം, ദിട്ഠിവസേന ആയൂഹനാ. സസ്സതദിട്ഠിയാ പതിട്ഠാനം, ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ആയൂഹനാ. ലീനവസേന പതിട്ഠാനം, ഉദ്ധച്ചവസേന ആയൂഹനാ. കാമസുഖാനുയോഗവസേന പതിട്ഠാനം, അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന ആയൂഹനാ. സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന പതിട്ഠാനം, സബ്ബലോകിയകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാ’’തി –

വുത്തേസു പകാരേസു ഇധ അവുത്താനം വസേന വേദിതബ്ബാ.

സമ്മപ്പവത്തേ ധമ്മേ പടിസഞ്ചിക്ഖതി, ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖതി, തദാകാരോ ഹുത്വാ പവത്തതീതി പടിസങ്ഖാനലക്ഖണോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘പടിസങ്ഖാ സന്തിട്ഠനാ ഗഹണേ മജ്ഝത്തതാ’’തി ഉപേക്ഖാകിച്ചാധിമത്തതായ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ വുത്താ. അനുക്കമനിക്ഖേപേ പയോജനം പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പച്ഛിമപച്ഛിമകാരണഭാവോ.

൪൬൭. ബലവതീ ഏവ സതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി കത്വാ ബലവഭാവദീപനത്ഥം പഞ്ഞാ ഗഹിതാ, ന യസ്സ കസ്സചി സമ്പധാരണസതി, കുസലുപ്പത്തികാരണസ്സ പന സരണം സതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്തം വാ’’തിആദിമാഹ. വത്തസീസേ ഠത്വാതി ‘‘അഹോ വത മേ ധമ്മം സുണേയ്യും, സുത്വാ ച ധമ്മം പസീദേയ്യും, പസന്നാ ച മേ പസന്നാകാരം കരേയ്യു’’ന്തി ഏവംചിത്തോ അഹുത്വാ ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ…പേ… വിഞ്ഞൂഹി, അഹോ വത മേ ധമ്മം സുണേയ്യും, സുത്വാ ച ധമ്മം ആജാനേയ്യും, ആജാനിത്വാ ച പന തഥത്ഥായ പടിപജ്ജേയ്യു’’ന്തി ധമ്മസുധമ്മതം പടിച്ച കാരുഞ്ഞം അനുദ്ദയം അനുകമ്പം ഉപാദായ മഹാകസ്സപത്ഥേരേന വിയ ഭാസിതന്തി അത്ഥോ. വിമുത്തായതനസീസേതി ‘‘ന ഹേവ ഖോ സത്ഥാ, അപിച ഖോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേസ്സാമീ’’തി ഏവം വിമുത്തികാരണപധാനഭാവേ ഠത്വാ. ചിരകതവത്താദിവസേന തംസമുട്ഠാപകോ അരൂപകോട്ഠാസോ വുത്തോ, ഭാവത്ഥത്താ ഏവ വാ കതഭാസിത-സദ്ദാ കിരിയാഭൂതസ്സ അരൂപകോട്ഠാസസ്സ വാചകാതി കത്വാ ആഹ ‘‘കായവിഞ്ഞത്തിം…പേ… കോട്ഠാസ’’ന്തി.

ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപകതാ പുരിമാനം ഛന്നം അത്തനോ അത്തനോ അനന്തരികസ്സ, പരേസം സബ്ബേസം വാ തംതംപരിയായേന സമുട്ഠാപനവസേന യോജേതബ്ബാ. കാമലോകവട്ടാമിസാതി തണ്ഹാ തദാരമ്മണാ ഖന്ധാതി വദന്തി, പഞ്ചകാമഗുണികോ ച രാഗോ തദാരമ്മണഞ്ച കാമാമിസം, ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദിനാ ലോകഗ്ഗഹണവസേന പവത്തോ സസ്സതുച്ഛേദസഹഗതോ രാഗോ തദാരമ്മണഞ്ച ലോകാമിസം, ലോകധമ്മാ വാ, വട്ടസ്സാദവസേന ഉപ്പന്നോ സംസാരജനകോ രാഗോ തദാരമ്മണഞ്ച വട്ടാമിസം. മഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗത്താ പുബ്ബഭാഗാ.

പഠമനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയനയവണ്ണനാ

൪൬൮-൪൬൯. അഭിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ നാമ ‘‘സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ, ദ്വേ ധാതുയോ, തിസ്സോ ധാതുയോ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, പഞ്ച വിമുത്തായതനാനി, ഛ അനുത്തരിയാനി, സത്ത നിദ്ദസവത്ഥൂനി, അട്ഠാഭിഭായതനാനി, നവാനുപുബ്ബവിഹാരാ, ദസ നിജ്ജരവത്ഥൂനീ’’തി ഏവംപഭേദാ ധമ്മാ, ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൪൬) ദസ്സിതാ ഖന്ധാദയോ ച. വാനന്തി വിനന്ധനം ഭവാദീനം, ഗമനം വാ പിയരൂപസാതരൂപേസു.

ചങ്കമം അധിട്ഠഹന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയം വിപസ്സനാസഹഗതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏത്തകേനാതി ‘‘ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ’’തി ഏത്താവതാ. ലോകിയന്തി വദന്തോ ന കിലമതീതി കായവിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകസ്സ ലോകിയത്താ അചോദനീയോതി അത്ഥോ. അലബ്ഭ…പേ… പടിക്ഖിത്താതി രൂപാവചരേ അലബ്ഭമാനകം പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഉപാദായ ലബ്ഭമാനാപി അവിതക്കഅവിചാരാ പീതി പടിക്ഖിത്താ, ‘‘പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി ന വുത്തോതി അത്ഥോ. കാമാവചരേ വാ അലബ്ഭമാനകം അവിതക്കഅവിചാരം പീതിം ഉപാദായ ലബ്ഭമാനകാവ പീതിബോജ്ഝങ്ഗഭൂതാ പടിക്ഖിത്താ, അവിതക്കഅവിചാരോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ന വുത്തോതി അത്ഥോ.

അജ്ഝത്തവിമോക്ഖന്തി അജ്ഝത്തധമ്മേ അഭിനിവിസിത്വാ തതോ വുട്ഠിതമഗ്ഗോ ‘‘അജ്ഝത്തവിമോക്ഖോ’’തി ഇധ വുത്തോതി അധിപ്പായോ. ന വാരേതബ്ബോതി വിപസ്സനാപാദകേസു കസിണാദിഝാനേസു സതിആദീനം നിബ്ബേധഭാഗിയത്താ ന പടിക്ഖിപിതബ്ബോതി അത്ഥോ. അനുദ്ധരന്താ പന വിപസ്സനാ വിയ ബോധിയാ മഗ്ഗസ്സ ആസന്നകാരണം ഝാനം ന ഹോതി, ന ച തഥാ ഏകന്തികം കാരണം, ന ച വിപസ്സനാകിച്ചസ്സ വിയ ഝാനകിച്ചസ്സ നിട്ഠാനം മഗ്ഗോതി കത്വാ ന ഉദ്ധരന്തി. തത്ഥ കസിണജ്ഝാനഗ്ഗഹണേന തദായത്താനി ആരുപ്പാനിപി ഗഹിതാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. അസുഭജ്ഝാനാനം അവചനം അവിതക്കാവിചാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

ദുതിയനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയനയവണ്ണനാ

൪൭൦-൪൭൧. തദങ്ഗസമുച്ഛേദനിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതതം വത്വാ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതത്തസ്സ അവചനം ‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൮൨; വിഭ. ൪൭൧) ഇധ ഭാവേതബ്ബാനം ബോജ്ഝങ്ഗാനം വുത്തത്താ. ഭാവിതബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഹി സച്ഛികാതബ്ബാ ഫലബോജ്ഝങ്ഗാ അഭിധമ്മഭാജനീയേ വുത്താതി. വോസ്സഗ്ഗ-സദ്ദോ പരിച്ചാഗത്ഥോ പക്ഖന്ദനത്ഥോ ചാതി വോസ്സഗ്ഗസ്സ ദുവിധതാ വുത്താ. യഥാവുത്തേനാതി തദങ്ഗസമുച്ഛേദപ്പകാരേന തന്നിന്നഭാവാരമ്മണകരണപ്പകാരേന ച. പരിണാമേന്തം വിപസ്സനാക്ഖണേ, പരിണതം മഗ്ഗക്ഖണേ.

തതിയനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൪൭൨. ഉപേക്ഖനവസേനാതി സഭാവനിദ്ദേസതം ദസ്സേതി, ഹാപനവഡ്ഢനേസു ബ്യാപാരം അകത്വാ ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖനവസേനാതി അത്ഥോ. ലോകിയഉപേക്ഖനായ അധികാ ഉപേക്ഖനാ അജ്ഝുപേക്ഖനാതി അയമത്ഥോ ഇധ ലോകുത്തരാ ഏവ അധിപ്പേതാതി യുത്തോതി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബോജ്ഝങ്ഗവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.