൧. ഉപ്പാദവാരവണ്ണനാ

൧൮-൨൧. പവത്തിവാരേ ചക്ഖായതനമൂലകാനി ഏകാദസാതി പടിസന്ധിചുതിവസേന ഉപാദിന്നപവത്തസ്സ ഉപ്പാദനിരോധവചനേ ഏതസ്മിം അലബ്ഭമാനവിസ്സജ്ജനമ്പി സദ്ദായതനേന സദ്ധിം യമകം പുച്ഛാമത്തലാഭേന സങ്ഗണ്ഹിത്വാ വദതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഛസട്ഠി യമകാനീതി ഏത്ഥ ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായരൂപായതനമൂലകേസു ഏകേകം സദ്ദായതനമൂലകാനി പഞ്ചാതി ഏകാദസ യമകാനി വിസ്സജ്ജനവസേന ഹാപേതബ്ബാനി. വക്ഖതി ഹി ‘‘സദ്ദായതനസ്സ പടിസന്ധിക്ഖണേ അനുപ്പത്തിതോ തേന സദ്ധിം യമകസ്സ വിസ്സജ്ജനമേവ നത്ഥീ’’തി (യമ. അട്ഠ. ആയതനയമക ൧൮-൨൧).

ദുതിയം കിഞ്ചാപി പഠമേന സദിസവിസ്സജ്ജനന്തിആദി പുഗ്ഗലവാരമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഓകാസവാരേ പന അസദിസവിസ്സജ്ജനത്താ വുത്തം, ന തം സബ്ബത്ഥ സദിസവിസ്സജ്ജനന്തി ഞാപേതും പുഗ്ഗലവാരേപി വിസ്സജ്ജിതന്തി. ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനേഹി സദ്ധിം തീണി യമകാനി സദിസവിസ്സജ്ജനാനീതി രൂപാവചരസത്തേ സന്ധായ ‘‘സചക്ഖുകാനം അഗന്ധകാന’’ന്തിആദിനാ വിസ്സജ്ജിതബ്ബത്താ വുത്തം. തേസഞ്ഹി വിരത്തകാമകമ്മനിബ്ബത്തസ്സ പടിസന്ധിബീജസ്സ ഏവംസഭാവത്താ ഘാനാദീനി ഗന്ധാദയോ ച ന സന്തീതി. ഘാനായതനയമകേന സദിസവിസ്സജ്ജനത്താതി ചക്ഖായതനമൂലകേസു ഘാനായതനയമകേന സദ്ധിം സദിസവിസ്സജ്ജനത്താതി അത്ഥോ. നനു തത്ഥ ‘‘സചക്ഖുകാനം അഘാനകാനം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദിനാ വിസ്സജ്ജനം പവത്തം, ഇധ പന ഘാനായതനമൂലകേസു ‘‘യസ്സ ഘാനായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ജിവ്ഹായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബന്തി നത്ഥി സദിസവിസ്സജ്ജനതാതി? സച്ചം, യഥാ പന തത്ഥ ഘാനായതനയമകേന ജിവ്ഹാകായായതനയമകാനി സദിസവിസ്സജ്ജനാനി, ഏവമിധാപി ജിവ്ഹാകആയായതനയമകാനി സദിസവിസ്സജ്ജനാനി, തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥേവ സദിസവിസ്സജ്ജനതാ പാളിയം അനാരുള്ഹതായ കാരണന്തി. നിദസ്സനഭാവേന പന ഗഹിതം ചക്ഖായതനമൂലകാനം സദിസവിസ്സജ്ജനകാനം സദിസവിസ്സജ്ജനം നിദസ്സനഭാവേനേവ കാരണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഘാനായതനയമകേന സദിസവിസ്സജ്ജനത്താ’’തി ആഹ. സദിസവിസ്സജ്ജനതാ ചേത്ഥ ഘാനായതനമൂലകേസു യേഭുയ്യതായ ദട്ഠബ്ബാ. തേസു ഹി ജിവ്ഹാകായായതനയമകേസു തിണ്ണം പുച്ഛാനം ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബം, പച്ഛിമപുച്ഛായ ‘‘സകായകാനം അഘാനകാനം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദിനാതി.

അഥ വാ യഥാ വേദനാക്ഖന്ധാദിമൂലകാനം സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദിയമകാനം അമിസ്സകകാലഭേദേസു തീസു ‘‘ആമന്താ’’തി പടിവചനവിസ്സജ്ജനേന യഥാവുത്തവചനസ്സ വിസ്സജ്ജനഭാവാനുജാനനം കത്തബ്ബന്തി അപുബ്ബസ്സ വത്തബ്ബസ്സ അഭാവാ വിസ്സജ്ജനം ന കതം, ഏവമിധാപി ഘാനായതനമൂലകം ജിവ്ഹായതനയമകം അപുബ്ബസ്സ വത്തബ്ബസ്സ അഭാവാ പാളിം അനാരുള്ഹന്തി പാകടോയമത്ഥോ. കായായതനയമകം പന ദുതിയപുച്ഛായ വസേന വിസ്സജ്ജിതബ്ബം സിയാ, സാ ച ചക്ഖായതനമൂലകേസു ഘാനായതനയമകേന സദിസവിസ്സജ്ജനാ, തസ്മാ യസ്സാ പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനാ കാതബ്ബാ, തസ്സാ ഘാനായതനയമകേന സദിസവിസ്സജ്ജനത്താ തംസേസാനി പാളിം അനാരുള്ഹാനീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാതി ഇദം പാളിഅനാരുള്ഹതാസാമഞ്ഞേനേവ വുത്തം, ന കാരണസാമഞ്ഞേന. ഘാനജിവ്ഹാകായായതനാനം പന അഗബ്ഭസേയ്യകേസു പവത്തമാനാനം ഗബ്ഭസേയ്യകേസു ച ആയതനപാരിപൂരികാലേ സഹചാരിതായ അവിസേസത്താ ച അപ്പവിസേസത്താ ച ഏകസ്മിം ഘാനായതനയമകേ വിസ്സജ്ജിതേ ഇതരാനി ദ്വേ, ഘാനായതനമൂലകേസു ച വിസ്സജ്ജിതേസു ഇതരദ്വയമൂലകാനി ന വിസ്സജ്ജീയന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. രൂപായതനമനായതനേഹി സദ്ധിന്തി ‘‘യസ്സ രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ മനായതനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏതിസ്സാ പുച്ഛായ വുത്തേഹി രൂപായതനമനായതനേഹി സദ്ധിന്തി അധിപ്പായോ. രൂപായതനമൂലകേസു ഹി മനായതനയമകേ ആദിപുച്ഛായ ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബയമകേസു ആദിപുച്ഛാനം സദിസവിസ്സജ്ജനതാ യമകാനം അവിസ്സജ്ജനേ കാരണഭാവേന വുത്താ. ദുതിയപുച്ഛാനഞ്ഹി പടിവചനവിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബന്തി പുബ്ബേ വുത്തനയേന വിസ്സജ്ജനം ന കാതബ്ബം, ആദിപുച്ഛാനഞ്ച ന കാതബ്ബന്തി.

ഹേട്ഠിമേഹി സദിസവിസ്സജ്ജനത്താതി ഏത്ഥ ഗന്ധായതനമൂലകാനം രസഫോട്ഠബ്ബയമകാനം രസായതനമൂലകസ്സ ച ഫോട്ഠബ്ബയമകസ്സ പടിവചനവിസ്സജ്ജനേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വിസ്സജ്ജനം ന കാതബ്ബന്തി യേസം കാതബ്ബം, തേസം ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബമൂലകാനം മനായതനധമ്മായതനയമകാനം ചക്ഖാദിപഞ്ചായതനമൂലകേഹി മനായതനധമ്മായതനയമകേഹി സദിസവിസ്സജ്ജനത്താതി അത്ഥോ. ചക്ഖായതനാദിമൂലകാനി സദ്ദായതനയമകാനി സദ്ദായതനമൂലകാനി സബ്ബാനി അവിസ്സജ്ജനേനേവ അലബ്ഭമാനവിസ്സജ്ജനതാദസ്സനേന വിസ്സജ്ജിതാനി നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഛസട്ഠി യമകാനി വിസ്സജ്ജിതാനി നാമ ഹോന്തീ’’തി.

ജച്ചന്ധമ്പി ജച്ചബധിരമ്പീതി ഏത്ഥ ച ജച്ചബധിരഗ്ഗഹണേന ജച്ചന്ധബധിരോ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. സഘാനകാനം സചക്ഖുകാനന്തി പരിപുണ്ണായതനമേവ ഓപപാതികം സന്ധായ വുത്തന്തി ഏത്ഥ ഏവ-സദ്ദം വുത്തന്തി-ഏതസ്സ പരതോ യോജേത്വാ യഥാ ‘‘സഘാനകാനം അചക്ഖുകാന’’ന്തി ഇദം അപരിപുണ്ണായതനം സന്ധായ വുത്തം, ന ഏവം ‘‘സഘാനകാനം സചക്ഖുകാന’’ന്തി ഏതം. ഏതം പന പരിപുണ്ണായതനം സന്ധായ വുത്തമേവാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന ജച്ചബധിരമ്പി സന്ധായ വുത്തതാ ന വാരിതാ ഹോതീതി.

൨൨-൨൫൪. യത്ഥ ചക്ഖായതനന്തി രൂപീബ്രഹ്മലോകം പുച്ഛതീതി നിയമതോ തത്ഥ ചക്ഖുസോതാനം സഹുപ്പത്തിമത്തം പസ്സന്തോ വദതി, ഓകാസവാരേ പന തസ്മിം പുഗ്ഗലസ്സ അനാമട്ഠത്താ യത്ഥ കാമധാതുയം രൂപധാതുയഞ്ച ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ സോതായതനമ്പി ഏകന്തേന ഉപ്പജ്ജതീതി ‘‘ആമന്താ’’തി (യമ. ൧.ആയതനയമക.൨൨) വുത്തം.

‘‘യസ്സ വാ പന രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തി കസ്മാ പടിഞ്ഞാതം, നനു യോ ഗബ്ഭസേയ്യകഭാവം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സതി, തസ്സ രൂപായതനം പടിസന്ധിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, ന പന ചക്ഖായതനന്തി? യസ്സ രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ തദവത്ഥസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപായതനുപ്പാദതോ ഉദ്ധം ചക്ഖായതനസന്താനുപ്പാദസ്സ പവത്തിയമ്പി ഭവിസ്സന്തസ്സ പടിഞ്ഞാതബ്ബത്താ. അഥ കസ്മാ ‘‘യസ്സ വാ പന രൂപായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തി പടിഞ്ഞാതം, നനു ഗബ്ഭസേയ്യകസ്സ പച്ഛിമഭവികസ്സ ഉപപജ്ജന്തസ്സ ഏകാദസമസത്താഹാ ഓരതോ ഠിതസ്സ രൂപായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി നോ ച ചക്ഖായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? തസ്മിം ഭവേ ഭവിസ്സന്തസ്സ ഉപ്പാദസ്സ അനാഗതഭാവേന അവചനതോ. ഭവന്തരേ ഹി തസ്സ തസ്സ ആയതനസന്താനസ്സ യോ ആദിഉപ്പാദോ പടിസന്ധിയം പവത്തേ ച ഭവിസ്സതി, സോ അനാഗതുപ്പാദോ തബ്ഭാവേന വുച്ചതി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നാനന്തോഗധത്താ. ന പന യോ തസ്മിംയേവ ഭവേ പവത്തേ ഭവിസ്സതി, സോ അനാഗതുപ്പാദഭാവേന വുച്ചതി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നന്തോഗധത്താ. അദ്ധാവസേന ഹേത്ഥ കമ്മജപവത്തസ്സ പച്ചുപ്പന്നാദികാലഭേദോ അധിപ്പേതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇന്ദ്രിയയമകേ (യമ. ൩.ഇന്ദ്രിയയമക.൩൬൮) ‘‘യസ്സ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? പച്ഛിമഭവികാനം ഇത്ഥീനം ഉപപജ്ജന്തീനം, യാ ച ഇത്ഥിയോ രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, യാ ച ഇത്ഥിയോ ഏതേനേവ ഭാവേന കതിചി ഭവേ ദസ്സേത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, താസം ഉപപജ്ജന്തീനം താസം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച താസം പുരിസിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി വുത്തം. ന ഹി താസം സബ്ബാസം തസ്മിം ഭവേ പവത്തേ പുരിസിന്ദ്രിയം ന ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ലിങ്ഗപരിവത്തനസബ്ഭാവാ, ഭവന്തരേ പന ആദിഉപ്പാദസ്സ അഭാവം സന്ധായ ‘‘നോ ച താസം പുരിസിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി വുത്തം. ഭവന്തരേ ഹി ആദിഉപ്പാദസ്സ അനാഗതത്തം അധിപ്പേതന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘കതിചി ഭവേ ദസ്സേത്വാ’’തി ഭവഗ്ഗഹണം കതന്തി.

‘‘ആയതനാനം പടിലാഭോ ജാതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൮൮; വിഭ. ൨൩൫) വചനതോ തംതംആയതനനിബ്ബത്തകകമ്മേന ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ അവസ്സംഭാവീആയതനസ്സ യാവ ആയതനപാരിപൂരി, താവ ഉപ്പജ്ജതീതി പന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ പുച്ഛാദ്വയവിസ്സജ്ജനം സൂപപന്നം ഹോതി. ഏവഞ്ച സതി ‘‘യസ്സ വാ പന സോതായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം നുപ്പജ്ജതീതി? പച്ഛിമഭവികാനം പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താനം, യേ ച അരൂപം ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, തേസം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം സോതായതനം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, നോ ച തേസം ചക്ഖായതനം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവമാദീസു (യമ. ൧.ആയതനയമക.൯൫) ഗബ്ഭസേയ്യകാപി പച്ഛിമഭവികാദയോ ഉപപജ്ജന്താ ഗഹിതാ ഹോന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇന്ദ്രിയയമകേ (യമ. ൩.ഇന്ദ്രിയയമക.൧൮൬) ‘‘യസ്സ വാ പന സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തി ഇദമ്പി ഉപപന്നം ഹോതി. സോമനസ്സിന്ദ്രിയുപ്പാദകസ്സ കമ്മസ്സ ഏകന്തേന ചക്ഖുന്ദ്രിയുപ്പാദനതോ ഗബ്ഭേപി യാവ ചക്ഖുന്ദ്രിയുപ്പത്തി, താവ ഉപ്പജ്ജമാനതായ തസ്സാ അഭിനന്ദിതബ്ബത്താ.

യം പന ‘‘യസ്സ വാ പന യത്ഥ രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ തത്ഥ ഘാനായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി? കാമാവചരാ ചവന്താനം, അഘാനകാനം കാമാവചരം ഉപപജ്ജന്താനം, രൂപാവചരാനം തേസം തത്ഥ രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച തേസം തത്ഥ ഘാനായതനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘അഘാനകാനം കാമാവചരം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തി (യമ. ൧.ആയതനയമക.൭൬) വുത്തം, തം യേ ഏകാദസമസത്താഹാ ഓരതോ കാലം കരിസ്സന്തി, തേസം ഘാനായതനാനിബ്ബത്തകകമ്മേന ഗഹിതപടിസന്ധികാനം വസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘യസ്സ യത്ഥ ഘാനായതനം ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ തത്ഥ രൂപായതനം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? കാമാവചരം ഉപപജ്ജന്താനം, അഘാനകാനം കാമാവചരാ ചവന്താനം, രൂപാവചരാനം തേസം തത്ഥ ഘാനായതനം ന നിരുജ്ഝതി, നോ ച തേസം തത്ഥ രൂപായതനം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ഹി ഏത്ഥ ‘‘അഘാനകാനം കാമാവചരാ ചവന്താന’’ന്തി (യമ. ൧.ആയതനയമക.൧൮൧) വചനം അനുപ്പന്നേയേവ ഘാനായതനേ ഗബ്ഭസേയ്യകാനം ചുതി അത്ഥീതി ദീപേതി. ന ഹി കാമാവചരേ ഗബ്ഭസേയ്യകതോ അഞ്ഞോ അഘാനകോ അത്ഥി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൯൭൮ ആദയോ) ‘‘കാമധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ കസ്സചി അട്ഠായതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തി അവുത്തത്താതി. അഥ കസ്മാ ഓപപാതികേ ഏവ സന്ധായ ഇധ, ഇന്ദ്രിയയമകേ ച യഥാദസ്സിതാസു പുച്ഛാസു ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തന്തി ന വിഞ്ഞായതീതി? യമകേ സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതത്ഥസ്സ ഏകദേസേ സംസയത്ഥസമ്ഭവേന പടിവചനസ്സ അകരണതോ. ഭിന്ദിതബ്ബേ ഹി ന പടിവചനവിസ്സജ്ജനം ഹോതി. യദി സിയാ, പരിപുണ്ണവിസ്സജ്ജനമേവ ന സിയാതി. അഥ കസ്മാ ‘‘യസ്സ വാ പന സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തി (യമ. ൩.ഇന്ദ്രിയയമക.൧൮൬) ഇമിനാ ‘‘ഗബ്ഭസേയ്യകാനം സോമനസ്സപടിസന്ധി നത്ഥീ’’തി ന വിഞ്ഞായതീതി? ‘‘കാമധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ കസ്സ ദസിന്ദ്രിയാനി പാതുഭവന്തി? ഗബ്ഭസേയ്യകാനം സത്താനം സഹേതുകാനം ഞാണസമ്പയുത്താനം ഉപപത്തിക്ഖണേ ദസിന്ദ്രിയാനി പാതുഭവന്തി കായിന്ദ്രിയം മനിന്ദ്രിയം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം വാ പുരിസിന്ദ്രിയം വാ ജീവിതിന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം വാ ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം വാ സദ്ധിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദിവചനതോ (വിഭ. ൧൦൧൨).

നിരോധവാരേ അനാഗതകാലഭേദേ യഥാ തസ്സേവ ചിത്തസ്സ നിരോധോ അനാഗതഭാവേന തസ്സ ഉപ്പത്തിക്ഖണേ വുത്തോ, ഏവം തസ്സേവ കമ്മജസന്താനസ്സ നിരോധോ അനാഗതഭാവേന തസ്സ ഉപ്പാദേ വത്തബ്ബോതി സബ്ബത്ഥ ഉപപജ്ജന്താനം ഏവ സോ തഥാ വുത്തോ, ന ഉപ്പന്നാനം. ഉപ്പന്നാനം പന അഞ്ഞസ്സ അനാഗതസ്സ സന്താനസ്സ നിരോധോ അനാഗതഭാവേന വത്തബ്ബോ, ന തസ്സേവ. തസ്സ ഹി ഉപ്പാദാനന്തരം നിരോധോ ആരദ്ധോ നാമ ഹോതീതി. തസ്മാ അരഹതം പവത്തേ സോതസ്സ ചക്ഖുസ്സ ച ഭേദേ സതിപി അനാഗതകാലാമസനവസേനേവ ‘‘യസ്സ ചക്ഖായതനം നിരുജ്ഝിസ്സതി, തസ്സ സോതായതനം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന സോതായതനം നിരുജ്ഝിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനദ്വയം ഉപപന്നമേവ ഹോതീതി. യസ്മാ ച ഉപപത്തിഅനന്തരം നിരോധോ ആരദ്ധോ നാമ ഹോതി, തംനിട്ഠാനഭാവതോ പന ചുതിയാ നിരോധവചനം, തസ്മാ പവത്തേ നിരുദ്ധേപി സന്താനേകദേസേ അനിരുദ്ധം ഉപാദായ അനിട്ഠിതനിരോധോതി ചുതിയാവ തസ്സ നിരോധോതി വുച്ചതി. വക്ഖതി ഹി ‘‘യസ്സ വാ പന സോമനസ്സിന്ദ്രിയം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയം നിരുജ്ഝതീതി? ആമന്താ’’തി, തേനേത്ഥാപി ചുതിനിരോധേ ഏവ ച അധിപ്പേതേ യഞ്ച പവത്തേ നിരുജ്ഝിസ്സതി, തഞ്ച നിട്ഠാനവസേന ചുതിയാ ഏവ നിരുജ്ഝിസ്സതീതി വുത്തന്തി ‘‘ആമന്താ’’തി യുത്തം പടിവചനം. ‘‘സചക്ഖുകാന’’ന്തിആദീസു ച ‘‘പടിലദ്ധചക്ഖുകാന’’ന്തിആദിനാ അത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി.

‘‘യസ്സ ചക്ഖായതനം ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ സോതായതനം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താനം, അചക്ഖുകാനം ചവന്താനം തേസം ചക്ഖായതനം ന നിരുജ്ഝതി, നോ ച തേസം സോതായതനം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ ആരുപ്പേ പച്ഛിമഭവികേ ഠപേത്വാ സബ്ബേ ഉപപജ്ജന്താ, അചക്ഖുകാ ചവന്താ ച ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. തേ ഹി ദുതിയകോട്ഠാസേന സങ്ഗയ്ഹന്തീതി തദപേക്ഖത്താ സാവസേസമിദം സബ്ബവചനം അചക്ഖുകവചനഞ്ചാതി. ‘‘ആരുപ്പേ പച്ഛിമഭവികാന’’ന്തി ഏത്ഥ ച അരൂപതോ പഞ്ചവോകാരം അഗച്ഛന്താ അനഞ്ഞൂപപത്തികാപി ‘‘അരൂപേ പച്ഛിമഭവികാ’’ഇച്ചേവ സങ്ഗയ്ഹന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസൂതി.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആയതനയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.