൧. പണ്ണത്തിവാരോ

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൨-൩. ഖന്ധയമകേ ഛസു കാലഭേദേസു പുഗ്ഗലഓകാസപുഗ്ഗലോകാസവസേന ഖന്ധാനം ഉപ്പാദനിരോധാ തേസം പരിഞ്ഞാ ച വത്തബ്ബാ. തേ പന ഖന്ധാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദീഹി പഞ്ചഹി പദേഹി വുച്ചന്തി, തേസം ദസ അവയവപദാനി. തത്ഥ യോ രൂപാദിഅവയവപദാഭിഹിതോ ധമ്മോ, കിം സോ ഏവ സമുദായപദസ്സ അത്ഥോ. യോ ച സമുദായപദേന വുത്തോ, സോ ഏവ അവയവപദസ്സാതി ഏതസ്മിം സംസയട്ഠാനേ രൂപാദിഅവയവപദേഹി വുത്തോ ഏകദേസോ സകലോ വാ സമുദായപദാനം അത്ഥോ, സമുദായപദേഹി പന വുത്തോ ഏകന്തേന രൂപാദിഅവയവപദാനം അത്ഥോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപ’’ന്തിആദിനാ പദസോധനവാരോ വുത്തോ.

പുന ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദീനം സമാസപദാനം ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനത്താ പധാനഭൂതസ്സ ഖന്ധപദസ്സ വേദനാദിഉപപദത്ഥസ്സ ച സമ്ഭവതോ യഥാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’തി ഏതസ്മിം പദേ രൂപാവയവപദേന വുത്തസ്സ രൂപക്ഖന്ധഭാവോ ഹോതി രൂപസദ്ദസ്സ ഖന്ധസദ്ദസ്സ ച സമാനാധികരണഭാവതോതി, ഏവം തത്ഥ പധാനഭൂതേന ഖന്ധാവയവപദേന വുത്തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധാദിഭാവോ ഹോതി ഖന്ധപദേന വേദനാദിപദാനം സമാനാധികരണത്താതി ഏതസ്മിം സംസയട്ഠാനേ ഖന്ധാവയവപദേന വുത്തോ ധമ്മോ കോചി കേനചി സമുദായപദേന വുച്ചതി, ന സബ്ബോ സബ്ബേനാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ പദസോധനമൂലചക്കവാരോ വുത്തോ. ഏവഞ്ച ദസ്സേന്തേന രൂപാദിസദ്ദസ്സ വിസേസനഭാവോ, ഖന്ധസദ്ദസ്സ വിസേസിതബ്ബഭാവോ, വിസേസനവിസേസിതബ്ബാനം സമാനാധികരണഭാവോ ച ദസ്സിതോ ഹോതി.

തേനേത്ഥ സംസയോ ഹോതി – കിം ഖന്ധതോ അഞ്ഞമ്പി രൂപം അത്ഥി, യതോ വിനിവത്തം രൂപം ഖന്ധവിസേസനം ഹോതി, സബ്ബേവ ഖന്ധാ കിം ഖന്ധവിസേസനഭൂതേന രൂപേന വിസേസിതബ്ബാതി, കിം പന തം ഖന്ധവിസേസനഭൂതം രൂപന്തി? ഭൂതുപാദായരൂപം തസ്സേവ ഗഹിതത്താ. നിദ്ദേസേ ‘‘ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതന്തി. ഏവം ഏതസ്മിം സംസയട്ഠാനേ ന ഖന്ധതോ അഞ്ഞം രൂപം അത്ഥി, തേനേവ ചേതേന രൂപസദ്ദേന വുച്ചമാനം സുദ്ധേന ഖന്ധസദ്ദേന വുച്ചതേ, ന ച സബ്ബേ ഖന്ധാ ഖന്ധവിസേസനഭൂതേന രൂപേന വിസേസിതബ്ബാ, തേനേവ തേ വിഭജിതബ്ബാ, ഏസ നയോ വേദനാക്ഖന്ധാദീസുപീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തിആദിനാ സുദ്ധഖന്ധവാരോ വുത്തോ.

തതോ ‘‘രൂപം ഖന്ധോ’’തി ഏതസ്മിം അനുഞ്ഞായമാനേ ‘‘ന കേവലം അയം ഖന്ധസദ്ദോ രൂപവിസേസനോവ, അഥ ഖോ വേദനാദിവിസേസനോ ചാ’’തി രൂപസ്സ ഖന്ധഭാവനിച്ഛയാനന്തരം ഖന്ധാനം രൂപവിസേസനയോഗേ ച സംസയോ ഹോതി. തത്ഥ ന സബ്ബേ ഖന്ധാ വേദനാദിവിസേസനയുത്താ, അഥ ഖോ കേചി കേനചി വിസേസനേന യുഞ്ജന്തീതി ദസ്സേതും സുദ്ധഖന്ധമൂലചക്കവാരോ വുത്തോതി. ഏവം യേസം ഉപ്പാദാദയോ വത്തബ്ബാ, തേസം ഖന്ധാനം പണ്ണത്തിസോധനവസേന തന്നിച്ഛയത്ഥം പണ്ണത്തിവാരോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

ചത്താരി ചത്താരി ചക്കാനി ബന്ധിത്വാതി ഏത്ഥ ചക്കാവയവഭാവതോ ചക്കാനീതി യമകാനി വുത്താനി ഏകേകഖന്ധമൂലാനി ചത്താരി ചത്താരി യമകാനി ബന്ധിത്വാതി. ഇമിനാ ഹി ഏത്ഥ അത്ഥേന ഭവിതബ്ബന്തി. ചത്താരി ചത്താരി യമകാനി യഥാ ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ഹോന്തി, ഏവം ബന്ധിത്വാതി വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ’’തി ഏവമാദികം മൂലപദം നാഭിം കത്വാ ‘‘ഖന്ധാ’’തി ഇദം നേമിം, ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദീനി അരേ കത്വാ ചക്കഭാവോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ, ന മണ്ഡലഭാവേന സമ്ബജ്ഝനതോ. വേദനാക്ഖന്ധമൂലകാദീസുപി ഹി ഹേട്ഠിമം സോധേത്വാവ പാഠോ ഗതോ, ന മണ്ഡലസമ്ബന്ധേനാതി. തേനേവ ച കാരണേനാതി സുദ്ധഖന്ധലാഭമത്തമേവ ഗഹേത്വാ ഖന്ധവിസേസനേ രൂപാദിമ്ഹി സുദ്ധരൂപാദിമത്തതായ അട്ഠത്വാ ഖന്ധവിസേസനഭാവസങ്ഖാതം രൂപാദിഅത്ഥം ദസ്സേതും ഖന്ധസദ്ദേന സഹ യോജേത്വാ ‘‘ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ നയേന പദം ഉദ്ധരിത്വാ അത്ഥസ്സ വിഭത്തത്താതി അത്ഥോ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൨൬. പിയരൂപം സാതരൂപന്തി ‘‘ചക്ഖും ലോകേ പിയരൂപം…പേ… രൂപാ ലോകേ…പേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ…പേ… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ…പേ… രൂപസഞ്ഞാ…പേ… രൂപസഞ്ചേതനാ…പേ… രൂപതണ്ഹാ…പേ… രൂപവിതക്കോ…പേ… രൂപവിചാരോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩; വിഭ. ൨൦൩) ഏവം വുത്തം തണ്ഹാവത്ഥുഭൂതം തേഭൂമകം വേദിതബ്ബം, തസ്മാ യം പഞ്ചക്ഖന്ധസമുദായഭൂതം പിയരൂപസാതരൂപം, തം ഏകദേസേന രൂപക്ഖന്ധോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പിയരൂപം സാതരൂപം രൂപം ന രൂപക്ഖന്ധോ’’തി. പിയസഭാവതായ വാ രൂപക്ഖന്ധോ പിയരൂപേ പവിസതി, ന രുപ്പനസഭാവേനാതി ‘‘പിയരൂപം സാതരൂപം രൂപം ന രൂപക്ഖന്ധോ’’തി വുത്തം. സഞ്ഞായമകേ താവ ദിട്ഠിസഞ്ഞാതി ‘‘വിസേസോ’’തി വചനസേസോ. തത്ഥ ദിട്ഠി ഏവ സഞ്ഞാ ദിട്ഠിസഞ്ഞാ. ‘‘സയം സമാദായ വതാനി ജന്തു, ഉച്ചാവചം ഗച്ഛതി സഞ്ഞസത്തോ’’തി (സു. നി. ൭൯൮), ‘‘സഞ്ഞാവിരത്തസ്സ ന സന്തി ഗന്ഥാ’’തി (സു. നി. ൮൫൩) ച ഏവമാദീസു ഹി ദിട്ഠി ച ‘‘സഞ്ഞാ’’തി വുത്താതി.

൨൮. ‘‘ന ഖന്ധാ ന വേദനാക്ഖന്ധോതി? ആമന്താ’’തി ഏവം ഖന്ധസദ്ദപ്പവത്തിയാ അഭാവേ വേദനാക്ഖന്ധസദ്ദപ്പവത്തിയാ ച അഭാവോതി പണ്ണത്തിസോധനമത്തമേവ കരോതീതി ദട്ഠബ്ബം, ന അഞ്ഞധമ്മസബ്ഭാവോ ഏവേത്ഥ പമാണം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘നായതനാ ന സോതായതനന്തി? ആമന്താ’’തിആദിം വക്ഖതീതി.

൩൯. രൂപതോ അഞ്ഞേ വേദനാദയോതി ഏത്ഥ ലോകുത്തരാ വേദനാദയോ ദട്ഠബ്ബാ. തേ ഹി പിയരൂപാ ച സാതരൂപാ ച ന ഹോന്തി തണ്ഹായ അനാരമ്മണത്താതി രൂപതോ അഞ്ഞേ ഹോന്തീതി. രൂപഞ്ച ഖന്ധേ ച ഠപേത്വാ അവസേസാതി ഇദമ്പി ഏതേഹി സദ്ധിം ന-സദ്ദാനം അപ്പവത്തിമത്തമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച ആയതനേ ച ഠപേത്വാ അവസേസാ ന ചേവ ചക്ഖു ന ച ആയതനാ’’തിആദിം (യമ. ൧.ആയതനയമക.൧൫) വക്ഖതി. ന ഹി തത്ഥ അവസേസഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹമാനം കഞ്ചി അത്ഥി. യദി സിയാ, ധമ്മായതനം സിയാ. വക്ഖതി ഹി ‘‘ധമ്മോ ആയതനന്തി? ആമന്താ’’തി (യമ. ൧.ആയതനയമക.൧൬). തണ്ഹാവത്ഥു ച ന തം സിയാ. യദി സിയാ, പിയരൂപസാതരൂപഭാവതോ രൂപം സിയാ ‘‘രൂപം ഖന്ധോതി? ആമന്താ’’തി (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൪൦) വചനതോ ഖന്ധോ ചാതി. അട്ഠകഥായം പന അവിജ്ജമാനേപി വിജ്ജമാനം ഉപാദായ ഇത്ഥിപുരിസാദിഗ്ഗഹണസബ്ഭാവം സന്ധായ അവസേസാതി ഏത്ഥ പഞ്ഞത്തിയാ ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൫൦-൨൦൫. പവത്തിവാരേ വേദനാക്ഖന്ധാദിമൂലകാനി പച്ഛിമേനേവ സഹ യോജേത്വാ തീണി ദ്വേ ഏകഞ്ച യമകാനി വുത്താനി, ന പുരിമേന. കസ്മാ? അമിസ്സകകാലഭേദേസു വാരേസു അത്ഥവിസേസാഭാവതോ. പുരിമസ്സ ഹി പച്ഛിമേന യോജിതയമകമേവ പച്ഛിമസ്സ പുരിമേന യോജനായ പുച്ഛാനം ഉപ്പടിപാടിയാ വുച്ചേയ്യ, അത്ഥേ പന ന കോചി വിസേസോതി. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേസുപി വിസേസോ നത്ഥി, തേന തഥാ യോജനാ ന കതാതി. കാലഭേദാ പനേത്ഥ ഛ ഏവ വുത്താ. അതീതേന പച്ചുപ്പന്നോ, അനാഗതേന പച്ചുപ്പന്നോ, അനാഗതേനാതീതോതി ഏതേ പന തയോ യഥാദസ്സിതാ മിസ്സകകാലഭേദാ ഏവ തയോ, ന വിസും വിജ്ജന്തീതി ന ഗഹിതാ. തത്ഥ തത്ഥ ഹി പടിലോമപുച്ഛാഹി അതീതേന പച്ചുപ്പന്നാദയോ കാലഭേദാ ദസ്സിതാ, തേനേവ ച നയേന ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദി സക്കാ യോജേതും. തേനേവ ഹി മിസ്സകകാലഭേദേസു ച ന പച്ഛിമപച്ഛിമസ്സ ഖന്ധസ്സ പുരിമപുരിമേന യോജനം കത്വാ യമകാനി വുത്താനി, അമിസ്സകകാലഭേദേസു ഗഹിതനിയാമേന സുഖഗ്ഗഹണത്ഥമ്പി പച്ഛിമപച്ഛിമേനേവ യോജേത്വാ വുത്താനീതി.

ഇമിനായേവ ച ലക്ഖണേനാതിആദിനാ യേന കാരണേന ‘‘പുരേപഞ്ഹോ’’തി ച ‘‘പച്ഛാപഞ്ഹോ’’തി ച നാമം വുത്തം, തം ദസ്സേതി. യസ്സ ഹി സരൂപദസ്സനേന വിസ്സജ്ജനം ഹോതി, സോ പരിപൂരേത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബത്ഥസങ്ഗണ്ഹനതോ പരിപുണ്ണപഞ്ഹോ നാമ. തംവിസ്സജ്ജനസ്സ പന പുരിമകോട്ഠാസേന സദിസത്ഥതായ പുരേപഞ്ഹോ, പച്ഛിമകോട്ഠാസസദിസത്ഥതായ ‘‘പച്ഛാപഞ്ഹോ’’തി ച നാമം വുത്തം. സദിസത്ഥതാ ച സന്നിട്ഠാനസംസയപദവിസേസം അവിചാരേത്വാ ഏകേന പദേന സങ്ഗഹിതസ്സ ഖന്ധസ്സ ഉപ്പാദനിരോധലാഭസാമഞ്ഞമത്തേന പുരേപഞ്ഹേ ദട്ഠബ്ബാ. സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതസ്സ വാ ഖന്ധസ്സ അനുഞ്ഞാതവസേന പുരേപഞ്ഹോ വുത്തോതി യുത്തം.

സന്നിട്ഠാനത്ഥസ്സേവ പടിക്ഖിപനം പടിക്ഖേപോ, സംസയത്ഥനിവാരണം പടിസേധോതി അയം പടിക്ഖേപപടിസേധാനം വിസേസോ. പാളിപദമേവ ഹുത്വാതി പുച്ഛാപാളിയാ ‘‘നുപ്പജ്ജതീ’’തി യം പദം വുത്തം, ന-കാരവിരഹിതം തദേവ പദം ഹുത്വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഉപ്പത്തിനിരോധപടിസേധസ്സ പടിസേധനത്ഥം പാളിഗതിയാ വിസ്സജ്ജനം ഉപ്പത്തിനിരോധാനമേവ പടിസേധനത്ഥം പടിസേധേന വിസ്സജ്ജനം കതന്തി വേദിതബ്ബം.

ചതുന്നം പഞ്ഹാനം പഞ്ചന്നഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനം സത്തവീസതിയാ ഠാനേസു പക്ഖേപോ തദേകദേസപക്ഖേപവസേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. പരിപുണ്ണപഞ്ഹോ ഏവ ഹി സരൂപദസ്സനേന ച വിസ്സജ്ജനം സത്തവീസതിയാ ഠാനേസു പക്ഖിപിതബ്ബന്തി.

കിം നു സക്കാ ഇതോ പരന്തി ഇതോ പാളിവവത്ഥാനദസ്സനാദിതോ അഞ്ഞോ കിം നു സക്കാ കാതുന്തി അഞ്ഞസ്സ സക്കുണേയ്യസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി.

‘‘സുദ്ധാവാസാനം തേസം തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി ഏതേന സുദ്ധാവാസഭൂമീസു ഏകഭൂമിയമ്പി ദുതിയാ ഉപപത്തി നത്ഥീതി ഞാപിതം ഹോതി. പടിസന്ധിതോ പഭുതി ഹി യാവ ചുതി, താവ പവത്തകമ്മജസന്താനം ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ തസ്സ ഉപ്പാദനിരോധവസേന അയം ദേസനാ പവത്താ. തസ്മിഞ്ഹി അബ്ബോച്ഛിന്നേ കുസലാദീനഞ്ച പവത്തി ഹോതി, വോച്ഛിന്നേ ച അപ്പവത്തീതി തേനേവ ച ഉപ്പാദനിരോധാ ദസ്സിതാ, തസ്മാ തസ്സ ഏകസത്തസ്സ പടിസന്ധിഉപ്പാദതോ യാവ ചുതിനിരോധോ, താവ അതീതതാ നത്ഥി, ന ച തതോ പുബ്ബേ തത്ഥ പടിസന്ധിവസേന കമ്മജസന്താനം ഉപ്പന്നപുബ്ബന്തി ഖന്ധദ്വയമ്പി ‘‘നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി വുത്തം. കസ്മാ പന ഏതായ പാളിയാ സകലേപി സുദ്ധാവാസേ ദുതിയാ പടിസന്ധി നത്ഥീതി ന വിഞ്ഞായതീതി? ഉദ്ധംസോതപാളിസബ്ഭാവാ. ദ്വേപി ഹി പാളിയോ സംസന്ദേതബ്ബാതി.

‘‘അസഞ്ഞസത്താനം തേസം തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന വിസേസിതാ അസഞ്ഞസത്താപി സന്തീതി തേ ഏവ ഗഹേത്വാ ‘‘അസഞ്ഞസത്താന’’ന്തി വുത്തം. തേന യേ സന്നിട്ഠാനേന വജ്ജിതാ, തേ തതോ പഞ്ചവോകാരം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, ന തേസം പുന അസഞ്ഞേ ഉപപത്തിപ്പസങ്ഗോ അത്ഥീതി തേ സന്ധായാഹ – ‘‘പച്ഛിമഭവികാനം തേസം തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിസ്സതി വേദനാക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൬൫). ഏത്ഥ കിം പഞ്ചവോകാരാദിഭാവോ വിയ പച്ഛിമഭവോപി കോചി അത്ഥി, യത്ഥ തേസമനുപ്പത്തി ഭവിസ്സതീതി? നത്ഥി പഞ്ചവോകാരാദിഭവേസ്വേവ യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഠിതാനം പച്ഛിമഭവികാനം ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന സങ്ഗഹിതത്താ. തേസം തത്ഥ ഇതരാനുപ്പത്തിഭാവഞ്ച അനുജാനന്തോ ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ആഹാതി.

‘‘സുദ്ധാവാസേ പരിനിബ്ബന്താന’’ന്തി ഇദം സപ്പടിസന്ധികാനം അപ്പടിസന്ധികാനഞ്ച സുദ്ധാവാസാനം തംതംഭൂമിയം ഖന്ധപരിനിബ്ബാനവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സബ്ബേസഞ്ഹി തേസം തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി. യഥാ പന ‘‘നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി വചനം പച്ചുപ്പന്നേപി ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിമ്ഹി പവത്തതി, ന ഏവം ‘‘ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി വചനം പച്ചുപ്പന്നേ പവത്തതി, അഥ ഖോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ വിഗതേ അതീതേ ഏവ, തസ്മാ ‘‘പരിനിബ്ബന്താനം നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി വുത്തം ഉപ്പന്നസന്താനസ്സ അവിഗതത്താ. അനന്താ ലോകധാതുയോതി ഓകാസസ്സ അപരിച്ഛിന്നത്താ ഓകാസവസേന വുച്ചമാനാനം ഉപ്പാദനിരോധാനമ്പി പരിച്ഛേദാഭാവതോ സംകിണ്ണതാ ഹോതീതി ‘‘യത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ നിരുജ്ഝതീതി? ആമന്താ’’തി വുത്തം.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ

൨൦൬-൨൦൮. പുഗ്ഗലോകാസവാരോ ലബ്ഭമാനോപീതി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഓകാസവാരസ്സ അലാഭേ തസ്സപി അലാഭേന ഭവിതബ്ബന്തി? ന, തത്ഥ പുഗ്ഗലസ്സേവ പരിഞ്ഞാവചനതോ. പുഗ്ഗലോകാസവാരേപി ഹി ഓകാസേ പുഗ്ഗലസ്സേവ പരിഞ്ഞാ വുച്ചതി, ന ഓകാസസ്സ. ഓകാസവാരോപി ച യദി വുച്ചേയ്യ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധം പരിജാനാതീ’’തി ഓകാസേ പുഗ്ഗലസ്സേവ പരിജാനനവസേന വുച്ചേയ്യ, തസ്മാ പുഗ്ഗലോകാസവാരസ്സേവ ലബ്ഭമാനതാ വുത്താ, ന ഓകാസവാരസ്സാതി. തേനാഹ – ‘‘ആമന്താ…പേ… സിയാ’’തി.

തേനേവാതി പവത്തേ ചിത്തക്ഖണവസേന തിണ്ണം അദ്ധാനം ലാഭതോ ഏവ, അഞ്ഞഥാ ചുതിപടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപക്ഖന്ധപരിജാനനസ്സ അഭാവാ ‘‘യോ രൂപക്ഖന്ധം പരിജാനാതി, സോ വേദനാക്ഖന്ധം പരിജാനാതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘നത്ഥീ’’തി വിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബം സിയാ, ‘‘ആമന്താ’’തി ച കതന്തി. സന്നിട്ഠാനസംസയപദസങ്ഗഹിതാനം പരിഞ്ഞാനം പവത്തേ ചിത്തക്ഖണേ ഏവ ലാഭം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. ന പരിജാനാതീതി പഞ്ഹേ പുഥുജ്ജനം സന്ധായ ആമന്താതി വുത്തന്തി ഇദം പുഥുജ്ജനസ്സ സബ്ബഥാ പരിഞ്ഞാകിച്ചസ്സ അഭാവതോ വുത്തം. ‘‘അരഹാ രൂപക്ഖന്ധം ന പരിജാനാതി നോ ച വേദനാക്ഖന്ധം ന പരിജാനിത്ഥ, അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിഞ്ച അരഹന്തഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാ പുഗ്ഗലാ രൂപക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനന്തി വേദനാക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനിത്ഥാ’’തി പന വചനേന ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിം ഠപേത്വാ അഞ്ഞോ കോചി പരിജാനാതീ’’തി വത്തബ്ബോ നത്ഥീതി ദസ്സിതം ഹോതി, തേന തദവസേസപുഗ്ഗലേ സന്ധായ ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതീതി.

പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖന്ധയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ആയതനയമകം