൫. പഞ്ചമനയോ അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൯൩. അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദനിദ്ദേസേപി വുത്തനയേനേവ യഥാനിദ്ധാരിതധമ്മദസ്സനം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച സസുഖുമരൂപവിഞ്ഞാണസഹിതധമ്മസമുദായാ യേ തേ ദുക്ഖസച്ചഅനിദസ്സനഅപ്പടിഘഅചേതസികാനുപാദാസദിസാ സതിപി ഏകേന ദ്വീഹി വാ സങ്ഗഹേഹി കേസഞ്ചി അസങ്ഗാഹകത്തേ തീഹിപി അസങ്ഗഹേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ പരിപുണ്ണസങ്ഗഹാസങ്ഗാഹകാ ന ഹോന്തി, അബ്യാകതധമ്മസദിസാ കേനചി സങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹേതബ്ബഭാവതോ അസങ്ഗാഹകാ ഏവ ന ഹോന്തി, തേന തേ അസങ്ഗാഹകഭാവേന ന ഉദ്ധടാ, ഇതരേ പന തബ്ബിപരിയായേന ഉദ്ധടാതി.

യം പന അട്ഠകഥായം ‘‘താദിസേന ഹി പദേന നിബ്ബാനം ഖന്ധസങ്ഗഹമത്തം ന ഗച്ഛേയ്യാ’’തി വുത്തം, തം ദുക്ഖസച്ചം സന്ധായ വുത്തം. അനിദസ്സനഅപ്പടിഘേസു പന അസങ്ഗാഹകേസു നിബ്ബാനം അന്തോഗധം, ന ച തദേവ തസ്സ അസങ്ഗാഹകന്തി. സദിസവിസ്സജ്ജനാനം വസേന സമോധാനേത്വാ കതേഹി സദ്ധിന്തി ഏവം കതേഹി ദുതിയപഞ്ഹാദീഹി സദ്ധിം പഠമപഞ്ഹനാമരൂപപഞ്ഹാദയോ സബ്ബേപി ചതുത്തിംസ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. യം പുച്ഛായ ഉദ്ധടം പദം, തദേവാതി രൂപക്ഖന്ധാദിവിസേസകപദം വദതി, ന നിദ്ധാരിതേ പുച്ഛിതബ്ബധമ്മേ. തേ ഹി ലക്ഖണതോ ദസ്സിതാ, ന പദേന സരൂപതോതി. തത്ഥ തദേവാതി ഏവ-സദ്ദേന ന തം കദാചി സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതം ന ഹോതീതി ഉദ്ധടസ്സേവ അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതഭാവേ നിയതതം അഞ്ഞസ്സ ച അനിയതതം ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘തദേവ യേഹി അസങ്ഗഹിത’’ന്തി ഏത്ഥ ഹി ‘‘നിയമതോ’’തി സക്കാ വചനസേസോ യോജേതുന്തി. അഥ വാ തദേവാതി പുച്ഛായ ഉദ്ധടമേവ ഏവംപകാരമേവ ഹുത്വാ യേഹി അസങ്ഗഹിതന്തി തസ്സ പുച്ഛായ ഉദ്ധടഭാവേന ഏവം അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതഭാവനിയമനത്ഥോ ഏവ-സദ്ദോ, ന അഞ്ഞസ്സ അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതതാനിവാരണത്ഥോതി ദട്ഠബ്ബോ. പുച്ഛായ ഉദ്ധടഞ്ഹി അഞ്ഞസഹിതം അസഹിതഞ്ച അസങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതം ഹോതി. രൂപക്ഖന്ധാദീനി ഹി അഞ്ഞസഹിതാനി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാദീനി അസഹിതാനീതി.

അവസേസാ സങ്ഗഹിതാതി ഇദം അവസേസാ അസങ്ഗഹിതാ ന ഹോന്തീതി ഏവം ദട്ഠബ്ബം. തേഹിപി വിഞ്ഞാണധമ്മേഹി തേ രൂപധമ്മാവ തീഹി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതാതി പുച്ഛായ ഉദ്ധടാ തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗാഹകാ ഹുത്വാ അസങ്ഗഹിതാതി അധിപ്പായോ. അനുദ്ധടാ വേദനാദയോപി ഹി അസങ്ഗഹിതാ ഏവാതി. ഏത്ഥ ച പഠമേ നയേ വേദനാദയോപി വിഞ്ഞാണേന അസങ്ഗഹിതാതി വുത്താ, ദുതിയേ രൂപധമ്മാവാതി അയം വിസേസോ. വേദനാദയോ ഹി രൂപവിഞ്ഞാണേഹേവ ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാതി ഓളാരികരൂപേഹി വിഞ്ഞാണേന ച തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതാതി അത്ഥോ. രൂപേകദേസോ ഹി ഏത്ഥ രൂപഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോതി.

൧൯൬. ചതുത്ഥപഞ്ഹേ ചക്ഖായതനം വേദനാദീഹി ചതൂഹീതി ഏത്ഥ ചക്ഖായതനന്തി ഏതേന പുച്ഛായ ഉദ്ധടം അസങ്ഗാഹകം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. ചക്ഖായതനേന പന അസങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതാനി ദസ ഓളാരികായതനാനി ന ചക്ഖായതനമേവാതി. ‘‘രൂപഞ്ച ധമ്മായതന’’ന്തിആദിനാ യേഹി ധമ്മേഹി തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതം തം വിഞ്ഞാണമേവ ഹോതി, അസങ്ഗഹിതേന തേന അസങ്ഗഹിതഞ്ച വിഞ്ഞാണവജ്ജം സബ്ബം തേവ ധമ്മേ ഉദാനേതി. സദിസവിസ്സജ്ജനാ ഹി ഏകതോ ഉദാനേത്വാ ദസ്സേതബ്ബാ. തത്ഥ പഠമേന രൂപക്ഖന്ധേന സദിസവിസ്സജ്ജനേസു ഏകതോ ഉദാനേത്വാ ദസ്സിതേസു അഞ്ഞേ വിസദിസവിസ്സജ്ജനാ നയദാനേന ദസ്സിതാ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘രൂപഞ്ച ധമ്മായതനന്തി…പേ… അഞ്ഞേനാകാരേന സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സിതാ’’തി. തത്ഥ ദ്വേ ഭവാതി അസഞ്ഞേകവോകാരഭവാ. ദ്വേതി ബാഹിരുപാദാധമ്മേ ഏവ സന്ധായ വുത്തം. യേന അസങ്ഗാഹകേന അസങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതം പുച്ഛിതബ്ബം വിസ്സജ്ജിതബ്ബഞ്ച പരിച്ഛിജ്ജതി, സോ രൂപക്ഖന്ധാദികോ തസ്സ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനഞ്ച നിസ്സയഭാവതോ ‘‘വിസയോ’’തി വുത്തോ, യഥാദസ്സിതസ്സ പന ഉദ്ദാനസ്സ നയദാനമത്തത്താ ‘‘നയോ’’തി വുത്തം. ‘‘ദ്വേവീസനയോ ചാ’’തിപി പാഠോ, ദ്വേവീസപദികോ ഏസ നയോ ചാതി അത്ഥോ.

പഞ്ചമനയഅസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.