൪. മഹാവഗ്ഗോ

൧. അനുപുബ്ബവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ അനുപുബ്ബതോ വിഹരിതബ്ബാതി അനുപുബ്ബവിഹാരാ. അനുപടിപാടിയാതി അനുക്കമേന. സമാപജ്ജിതബ്ബവിഹാരാതി സമാപജ്ജിത്വാ സമങ്ഗിനോ ഹുത്വാ വിഹരിതബ്ബവിഹാരാ.

അനുപുബ്ബവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൩. അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൩-൩൪. ദുതിയേ ഛാതം വുച്ചതി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ കാമാനം പാതബ്ബതോ താസം വസേന വത്തനതോ, തന്നിന്നത്താ നത്ഥി ഏതേസു ഛാതന്തി നിച്ഛാതാ. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹാദിട്ഠിച്ഛാതാന’’ന്തിആദി. തതിയേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഗാവീഉപമാസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. ചതുത്ഥേ പബ്ബതചാരിനീതി പകതിയാ പബ്ബതേ ബഹുലചാരിനീ. അഖേത്തഞ്ഞൂതി (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൭൭) അഗോചരഞ്ഞൂ. സമാധിപരിപന്താനം വിസോധനാനഭിഞ്ഞതായ ബാലോ. ഝാനസ്സ പഗുണഭാവാപാദനവേയ്യത്തിയസ്സ അഭാവേന അബ്യത്തോ. ഉപരിഝാനസ്സ പദട്ഠാനഭാവാനവബോധേന അഖേത്തഞ്ഞൂ. സബ്ബഥാപി സമാപത്തികോസല്ലാഭാവേന അകുസലോ. സമാധിനിമിത്തസ്സ വാ അനാസേവനായ ബാലോ. അഭാവനായ അബ്യത്തോ. അബഹുലീകാരേന അഖേത്തഞ്ഞൂ. സമ്മദേവ അനധിട്ഠാനതോ അകുസലോതി യോജേതബ്ബം. ഉഭതോ ഭട്ഠോതി ഉഭയതോ ഝാനതോ ഭട്ഠോ. സോ ഹി അപ്പഗുണതായ ന സുപ്പതിട്ഠിതതായ സഉസ്സാഹോപി വിനാസതോ അസാമത്ഥിയതോ ച ഝാനദ്വയതോ പരിഹീനോ.

ഗാവീഉപമാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഝാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. പഞ്ചമേ അനിച്ചതോതി ഇമിനാ നിച്ചപ്പടിക്ഖേപതോ തേസം അനിച്ചതമാഹ. തതോ ഏവ ഉദയവയവന്തതോ വിപരിണാമതോ താവകാലികതോ ച തേ അനിച്ചാതി ജോതിതം ഹോതി. യഞ്ഹി നിച്ചം ന ഹോതി, തം ഉദയവയപരിച്ഛിന്നജരായ മരണേന ചാതി ദ്വേധാ വിപരിണതം ഇത്തരക്ഖണമേവ ച ഹോതി. ദുക്ഖതോതി ന സുഖതോ. ഇമിനാ സുഖപ്പടിക്ഖേപതോ തേസം ദുക്ഖതമാഹ. തതോ ഏവ ച അഭിണ്ഹപ്പടിപീളനതോ ദുക്ഖവത്ഥുതോ ച തേ ദുക്ഖാതി ജോതിതം ഹോതി. ഉദയവയവന്തതായ ഹി തേ അഭിണ്ഹപ്പടിപീളനതോ നിരന്തരദുക്ഖതായ ദുക്ഖസ്സേവ ച അധിട്ഠാനഭൂതോ. പച്ചയയാപനീയതായ രോഗമൂലതായ ച രോഗതോ. ദുക്ഖതാസൂലയോഗതോ കിലേസാസുചിപഗ്ഘരതോ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗേഹി ഉദ്ധുമാതപക്കഭിജ്ജനതോ ച ഗണ്ഡതോ. പീളാജനനതോ അന്തോതുദനതോ ദുന്നീഹരണതോ ച സല്ലതോ. അവഡ്ഢിആവഹനതോ അഘവത്ഥുതോ ച അഘതോ. അസേരിഭാവജനനതോ ആബാധപ്പതിട്ഠാനതായ ച ആബാധതോ. അവസവത്തനതോ അവിധേയ്യതായ ച പരതോ. ബ്യാധിജരാമരണേഹി പലുജ്ജനീയതായ പലോകതോ. സാമിനിവാസീകാരകവേദകഅധിട്ഠായകവിരഹതോ സുഞ്ഞതോ. അത്തപ്പടിക്ഖേപട്ഠേന അനത്തതോ. രൂപാദിധമ്മാപി യഥാ ന ഏത്ഥ അത്താ അത്ഥീതി അനത്താ, ഏവം സയമ്പി അത്താ ന ഹോന്തീതി അനത്താ. തേന അബ്യാപാരതോ നിരീഹതോ തുച്ഛതോ അനത്താതി ദീപിതം ഹോതി.

ലക്ഖണത്തയമേവ സുഖാവബോധനത്ഥം ഏകാദസഹി പദേഹി വിഭജിത്വാ ഗഹിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ അനിച്ചതോ’’തിആദി വുത്തം. അന്തോസമാപത്തിയന്തി സമാപത്തീനം സഹജാതതായ സമാപത്തീനം അബ്ഭന്തരേ ചിത്തം പടിസംഹരതീതി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗാദികിലേസവിക്ഖമ്ഭനേന വിപസ്സനാചിത്തം പടിസംഹരതി. തേനാഹ ‘‘മോചേതി അപനേതീ’’തി. സവനവസേനാതി ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തിആദിനാ സവനവസേന. ഥുതിവസേനാതി തഥേവ ഥോമനാവസേന ഗുണതോ സംകിത്തനവസേന. പരിയത്തിവസേനാതി തസ്സ ധമ്മസ്സ പരിയാപുണനവസേന. പഞ്ഞത്തിവസേനാതി തദത്ഥസ്സ പഞ്ഞാപനവസേന. ആരമ്മണകരണവസേനേവ ഉപസംഹരതി മഗ്ഗചിത്തം, ‘‘ഏതം സന്ത’’ന്തിആദി പന അവധാരണനിവത്തിതത്ഥദസ്സനം. യഥാ വിപസ്സനാ ‘‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീത’’ന്തിആദിനാ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ ചിത്തം ഉപസംഹരതി, ഏവം മഗ്ഗോ നിബ്ബാനം സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന അഭിസമേന്തോ തത്ഥ ലബ്ഭമാനേ സബ്ബേപി വിസേസേ അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝന്തോ തത്ഥ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ പന ആകാരേനാ’’തിആദി.

സോ തത്ഥ ഠിതോതി സോ അദന്ധവിപസ്സകോ യോഗീ തത്ഥ തായ അനിച്ചാദിലക്ഖണത്തയാരമ്മണായ വിപസ്സനായ ഠിതോ. സബ്ബസോതി സബ്ബത്ഥ തസ്സ തസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബത്തിതസമഥവിപസ്സനാസു. അസക്കോന്തോ അനാഗാമീ ഹോതീതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗാവഹാസു ഏവ സമഥവിപസ്സനായ ഛന്ദരാഗം പഹായ അഗ്ഗമഗ്ഗാവഹാസു നികന്തിം പരിയാദാതും അസക്കോന്തോ അനാഗാമിതായമേവ സണ്ഠാതി.

സമതിക്കന്തത്താതി സമഥവസേന വിപസ്സനാവസേന ചാതി സബ്ബഥാപി രൂപസ്സ സമതിക്കന്തത്താ. തേനാഹ ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി. അനേനാതി യോഗിനാ. തം അതിക്കമ്മാതി ഇദം യോ പഠമം പഞ്ചവോകാരഏകവോകാരപരിയാപന്നേ ധമ്മേ സമ്മദേവ സമ്മസിത്വാ തേ വിസ്സജ്ജേത്വാ തതോ അരൂപസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ അരൂപധമ്മേ സമ്മസതി, തം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഇദാനി അരൂപം സമ്മസതീ’’തി.

ഝാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. ഛട്ഠേ ഓകാസം അവസരം അധിഗച്ഛതി ഏതേനാതി ഓകാസാധിഗമോ, മഗ്ഗഫലസുഖാധിഗമായ ഓകാസഭാവതോ വാ ഓകാസോ, തസ്സ അധിഗമോ ഓകാസാധിഗമോ. ഏത്ഥ ച ദീഘനികായേനേവ (ദീ. നി. ൨.൨൮൮) പന സുത്തന്തദേസനായം പഠമജ്ഝാനം, ചതുത്ഥജ്ഝാനം, അരഹത്തമഗ്ഗോതി തയോ ഓകാസാധിഗമാ ആഗതാ. തത്ഥ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൮൮) പഠമം ഝാനം പഞ്ച നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭേത്വാ അത്തനോ ഓകാസം ഗഹേത്വാ തിട്ഠതീതി ‘‘പഠമോ ഓകാസാധിഗമോ’’തി വുത്തം. ചതുത്ഥജ്ഝാനം പന സുഖദുക്ഖം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ അത്തനോ ഓകാസം ഗഹേത്വാ തിട്ഠതീതി ദുതിയോ ഓകാസാധിഗമോ. അരഹത്തമഗ്ഗോ സബ്ബകിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ അത്തനോ ഓകാസം ഗഹേത്വാ തിട്ഠതീതി ‘‘തതിയോ ഓകാസാധിഗമോ’’തി വുത്തോ. ഇധ പന വക്ഖമാനാനി തീണി അരൂപജ്ഝാനാനി സന്ധായ ‘‘ഓകാസാധിഗമോ’’തി വുത്തം. തേസംയേവ ച ഗഹണേ കാരണം സയമേവ വക്ഖതി.

സത്താനം വിസുദ്ധിം പാപനത്ഥായാതി രാഗാദീഹി മലേഹി അഭിജ്ഝാവിസമലോഭാദീഹി ച ഉപക്കിലേസേഹി കിലിട്ഠചിത്താനം സത്താനം വിസുദ്ധിപാപനത്ഥായ സമതിക്കമനത്ഥായ. ആയതിം അനുപ്പജ്ജനഞ്ഹി ഇധ ‘‘സമതിക്കമോ’’തി വുത്തം. അത്ഥം ഗമനത്ഥായാതി കായികദുക്ഖസ്സ ച ചേതസികദോമനസ്സസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം അത്ഥങ്ഗമായ, നിരോധായാതി അത്ഥോ. ഞായതി നിച്ഛയേന കമതി നിബ്ബാനം, തം വാ ഞായതി പടിവിജ്ഝീയതി ഏതേനാതി ഞായോ, സമുച്ഛേദഭാവോ അരിയമഗ്ഗോതി ആഹ ‘‘സഹവിപസ്സനകസ്സ മഗ്ഗസ്സാ’’തി. പച്ചക്ഖകരണത്ഥായാതി അത്തപച്ചക്ഖതായ. പരപച്ചയേന വിനാ പച്ചക്ഖകരണഞ്ഹി ‘‘സച്ഛികിരിയാ’’തി വുച്ചതി. അസമ്ഭിന്നന്തി പിത്തസേമ്ഹാദീഹി അപലിബുദ്ധം അനുപഹതം.

രാഗാനുഗതോ സമാധി അഭിനതോ നാമ ഹോതി ആരമ്മണേ അഭിമുഖാഭാവേന പവത്തിയാ, ദോസാനുഗതോ പന അപനതോ അപഗമനവസേന പവത്തിയാ, തദുഭയപ്പടിക്ഖേപേന ‘‘ന ചാഭിനതോ ന ചാപനതോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘രാഗവസേനാ’’തിആദി. ന സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതോതി ലോകിയജ്ഝാനചിത്താനി വിയ ന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന തദങ്ഗപ്പഹാനവിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനവസേന ച നിഗ്ഗഹേത്വാ വാരേത്വാ ഠിതോ. കിഞ്ചരഹി കിലേസാനം ഛിന്നന്തേ ഉപ്പന്നോ. തഥാഭൂതം ഫലസമാധിം സന്ധായേതം വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ന സസങ്ഖാരേന…പേ… ഛിന്നന്തേ ഉപ്പന്നോ’’തി.

ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ലോകായതികസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. സത്തമേ ലോകായതവാദകാതി ആയതിം ഹിതം ലോകോ ന യതതി ന വിരുഹതി ഏതേനാതി ലോകായതം, വിതണ്ഡസത്ഥം. തഞ്ഹി ഗന്ഥം നിസ്സായ സത്താ പുഞ്ഞകിരിയായ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേന്തി, തം വദന്തീതി ലോകായതവാദകാ.

ദള്ഹം ഥിരം ധനു ഏതസ്സാതി ദള്ഹധന്വാ (അ. നി. ടീ. ൨.൪.൪൫-൪൬; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൦൭), സോ ഏവ ‘‘ദള്ഹധമ്മാ’’തി വുത്തോ. പടിസത്തുവിധമനത്ഥം ധനും ഗണ്ഹാതീതി ധനുഗ്ഗഹോ. സോ ഏവ ഉസും സരം അസതി ഖിപതീതി ഇസ്സാസോ. ദ്വിസഹസ്സഥാമന്തി ലോഹാദിഭാരം വഹിതും സമത്ഥം ദ്വിസഹസ്സഥാമം. തേനാഹ ‘‘ദ്വിസഹസ്സഥാമം നാമാ’’തിആദി. ദണ്ഡേതി ധനുദണ്ഡേ. യാവ കണ്ഡപ്പമാണാതി ദീഘതോ യത്തകം കണ്ഡസ്സ പമാണം, തത്തകേ ധനുദണ്ഡേ ഉക്ഖിത്തമത്തേ ആരോപിതേസുയേവ ജിയാദണ്ഡേസു സോ ചേ ഭാരോ പഥവിതോ മുച്ചതി, ഏവം ഇദം ദ്വിസഹസ്സഥാമം നാമ ധനൂതി ദട്ഠബ്ബം. ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോതി ഉഗ്ഗഹിതധനുസിപ്പോ. കതഹത്ഥോതി ഥിരതരം ലക്ഖേസു അവിരജ്ഝനസരക്ഖേപോ. ഈദിസോ പന തത്ഥ വസിഭൂതോ കതഹത്ഥോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചിണ്ണവസിഭാവോ’’തി. കതം രാജകുലാദീസു ഉപേച്ച അസനം ഏതേന സോ കതൂപാസനോതി ആഹ ‘‘രാജകുലാദീസു ദസ്സിതസിപ്പോ’’തി. ഏവം കതന്തി ഏവം അന്തോസുസിരകരണാദിനാ സല്ലഹുകം കതം.

ലോകായതികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൯. ദേവാസുരസങ്ഗാമസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൯-൪൦. അട്ഠമേ അഭിയിംസൂതി കദാ അഭിയിംസു? യദാ ബലവന്തോ അഹേസും, തദാ. തത്രായമനുപുബ്ബികഥാ (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൪൭; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ) – സക്കോ കിര മഗധരട്ഠേ മചലഗാമകേ മഘോ നാമ മാണവോ ഹുത്വാ തേത്തിംസ പുരിസേ ഗഹേത്വാ കല്യാണകമ്മം കരോന്തോ സത്ത വതപദാനി പൂരേത്വാ തത്ഥ കാലങ്കതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. തം ബലവകമ്മാനുഭാവേന സപരിസം സേസദേവതാ ദസഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹന്തം ദിസ്വാ ‘‘ആഗന്തുകദേവപുത്താ ആഗതാ’’തി നേവാസികാ ഗന്ധപാനം സജ്ജയിംസു. സക്കോ സകപരിസായ സഞ്ഞം അദാസി ‘‘മാരിസാ മാ ഗന്ധപാനം പിവിത്ഥ, പിവനാകാരമത്തമേവ ദസ്സേഥാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. നേവാസികദേവതാ സുവണ്ണസരകേഹി ഉപനീതം ഗന്ധപാനം യാവദത്ഥം പിവിത്വാ മത്താ തത്ഥ തത്ഥ സുവണ്ണപഥവിയം പതിത്വാ സയിംസു. സക്കോ ‘‘ഗണ്ഹഥ പുത്തഹതായ പുത്തേ’’തി തേ പാദേസു ഗഹേത്വാ സിനേരുപാദേ ഖിപാപേസി. സക്കസ്സ പുഞ്ഞതേജേന തദനുവത്തകാപി സബ്ബേ തത്ഥേവ പതിംസു. തേ സിനേരുവേമജ്ഝകാലേ സഞ്ഞം ലഭിത്വാ, ‘‘താതാ, സുരം ന പിവിമ്ഹ, സുരം ന പിവിമ്ഹാ’’തി ആഹംസു. തതോ പട്ഠായ അസുരാ നാമ ജാതാ. അഥ നേസം കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനം സിനേരുസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ ദസയോജനസഹസ്സം അസുരഭവനം നിബ്ബത്തി. സക്കോ തേസം നിവത്തിത്വാ അനാഗമനത്ഥായ ആരക്ഖം ഠപേസി. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘അന്തരാ ദ്വിന്നം അയുജ്ഝപുരാനം,

പഞ്ചവിധാ ഠപിതാ അഭിരക്ഖാ;

ഉരഗ-കരോടി-പയസ്സ ച ഹാരീ,

മദനയുതാ ചതുരോ ച മഹത്ഥാ’’തി. (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൪൭; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧ വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ);

ദ്വേ നഗരാനി ഹി യുദ്ധേന ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യതായ അയുജ്ഝപുരാനി നാമ ജാതാനി ദേവനഗരഞ്ച അസുരനഗരഞ്ച. യദാ ഹി അസുരാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, അഥ ദേവേഹി പലായിത്വാ ദേവനഗരം പവിസിത്വാ ദ്വാരേ പിദഹിതേ അസുരാനം സതസഹസ്സമ്പി കിഞ്ചി കാതും ന സക്കോതി. യദാ ദേവാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, അഥാസുരേഹി പലായിത്വാ അസുരനഗരസ്സ ദ്വാരേ പിദഹിതേ സക്കാനം സതസഹസ്സമ്പി കിഞ്ചി കാതും ന സക്കോതി. ഇതി ഇമാനി ദ്വേ നഗരാനി അയുജ്ഝപുരാനി നാമ. തേസം അന്തരാ ഏതേസു ഉരഗാദീസു പഞ്ചസു ഠാനേസു സക്കേന ആരക്ഖാ ഠപിതാ. തത്ഥ ഉരഗസദ്ദേന നാഗാ ഗഹിതാ. തേ ഹി ഉദകേ ബലവന്തോ ഹോന്തി, തസ്മാ സിനേരുസ്സ പഠമാലിന്ദേ ഏതേസം ആരക്ഖാ. കരോടിസദ്ദേന സുപണ്ണാ ഗഹിതാ. തേസം കിര കരോടി നാമ പാനഭോജനം, തേന തം നാമം ലഭിംസു, ദുതിയാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. പയസ്സഹാരിസദ്ദേന കുമ്ഭണ്ഡാ ഗഹിതാ, ദാനവരക്ഖസാ കിര തേ, തതിയാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. മദനയുതസദ്ദേന യക്ഖാ ഗഹിതാ. വിസമചാരിനോ കിര തേ യുജ്ഝസോണ്ഡാ, ചതുത്ഥാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. ചതുരോ ച മഹത്താതി ചത്താരോ മഹാരാജാനോ വുത്താ, പഞ്ചമാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ, തസ്മാ യദി അസുരാ കുപിതാവിലചിത്താ ദേവപുരം ഉപയന്തി യുജ്ഝിതും. യം ഗിരിനോ പഠമം പരിഭണ്ഡം, തം ഉരഗാ പടിബാഹയന്തി. ഏവം സേസേസു സേസാ.

തേ പന അസുരാ ആയുവണ്ണയസഇസ്സരിയസമ്പത്തീഹി താവതിംസസദിസാവ, തസ്മാ അന്തരാ അത്താനം അജാനിത്വാ പാടലിയാ പുപ്ഫിതായ ‘‘ന ഇദം ദേവനഗരം, തത്ഥ പാരിച്ഛത്തകോ പുപ്ഫതി, ഇധ പന ചിത്തപാടലീ, ജരസക്കേനാമ്ഹാകം സുരം പായേത്വാ വഞ്ചിതാ, ദേവനഗരഞ്ച നോ ഗഹിതം, ഗച്ഛാമ, തേന സദ്ധിം യുജ്ഝിസ്സാമാ’’തി ഹത്ഥിഅസ്സരഥേ ആരുയ്ഹ സുവണ്ണരജതമണിഫലകാനി ഗഹേത്വാ യുദ്ധസജ്ജാ ഹുത്വാ അസുരഭേരിയോ വാദേന്താ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ദ്വിധാ ഭേത്വാ ഉട്ഠഹന്തി. തേ ദേവേ വുട്ഠേ വമ്മികമക്ഖികാ വമ്മികം വിയ സിനേരും ആരുഹിതും ആരഭന്തി. അഥ നേസം പഠമം നാഗേഹി സദ്ധിം യുദ്ധം ഹോതി. തസ്മിം ഖോ പന യുദ്ധേ ന കസ്സചി ഛവി വാ ചമ്മം വാ ഛിജ്ജതി, ന ലോഹിതം ഉപ്പജ്ജതി, കേവലം കുമാരകാനം ദാരുമേണ്ഡകയുദ്ധം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞസന്താസനമത്തമേവ ഹോതി. കോടിസതാപി കോടിസഹസ്സാപി നാഗാ തേഹി സദ്ധിം യുജ്ഝിത്വാ തേ അസുരപുരംയേവ പവേസേത്വാ നിവത്തന്തി. യദാ പന അസുരാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, അഥ നാഗാ ഓസക്കിത്വാ ദുതിയേ ആലിന്ദേ സുപണ്ണേഹി സദ്ധിം ഏകതോവ ഹുത്വാ യുജ്ഝന്തി. ഏസ നയോ സുപണ്ണാദീസുപി. യദാ പന താനി പഞ്ചപി ഠാനാനി അസുരാ മദ്ദന്തി, തദാ ഏകതോ സമ്പിണ്ഡിതാനിപി താനി പഞ്ച ബലാനി ഓസക്കന്തി. അഥ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ഗന്ത്വാ സക്കസ്സ തം പവത്തിം ആരോചേന്തി. സക്കോ തേസം വചനം സുത്വാ ദിയഡ്ഢയോജനസതികം വേജയന്തരഥം ആരുയ്ഹ സയം വാ നിക്ഖമതി, ഏകം പുത്തം വാ പേസേതി. യദാ ദേവാ പുന അപച്ചാഗമനായ അസുരേ ജിനിംസു, തദാ സക്കോ അസുരേ പലാപേത്വാ പഞ്ചസു ഠാനേസു ആരക്ഖം ദത്വാ വേദിയപാദേ വജിരഹത്ഥാ ഇന്ദപടിമായോ ഠപേസി. അസുരാ കാലേന കാലം ഉട്ഠഹിത്വാ പടിമായോ ദിസ്വാ ‘‘സക്കോ അപ്പമത്തോ തിട്ഠതീ’’തി തതോവ നിവത്തന്തി. ഇധ പന യദാ അസുരാനം ജയോ അഹോസി, ദേവാനം പരാജയോ, തം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘പരാജിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ അപയിംസുയേവ ഉത്തരേനാഭിമുഖാ, അഭിയിംസു അസുരാ’’തി.

ദക്ഖിണാഭിമുഖാ ഹുത്വാതി ചക്കവാളപബ്ബതാഭിമുഖാ ഹുത്വാ. അസുരാ കിര ദേവേഹി പരാജിതാ പലായന്താ ചക്കവാളപബ്ബതാഭിമുഖം ഗന്ത്വാ ചക്കവാളമഹാസമുദ്ദപിട്ഠിയം രജതപട്ടവണ്ണേ വാലികാപുലിനേ യത്ഥ പണ്ണകുടിയോ മാപേത്വാ ഇസയോ വസന്തി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഇസീനം അസ്സമപദേന ഗച്ഛന്താ ‘‘സക്കോ ഇമേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ അമ്ഹേ നാസേതി, ഗണ്ഹഥ പുത്തഹതായ പുത്തേ’’തി കുപിതാ അസ്സമപദേ പാനീയഘടചങ്കമനപണ്ണസാലാദീനി വിദ്ധംസേന്തി. ഇസയോ അരഞ്ഞതോ ഫലാഫലം ആദായ ആഗതാ ദിസ്വാ പുന ദുക്ഖേന പടിപാകതികം കരോന്തി, തേപി പുനപ്പുനം തഥേവ പരാജിതാ ഗന്ത്വാ വിനാസേന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘പരാജിതാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസുരാ അപയിംസുയേവ ദക്ഖിണേനാഭിമുഖാ’’തി. നവമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ദേവാസുരസങ്ഗാമസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. തപുസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. ദസമേ പക്ഖന്ദതീതി പവിസതി. പസീദതീതി പസാദം അഭിരുചിം ആപജ്ജതി, പതിട്ഠാതി വിമുച്ചതീതി അത്ഥോ. കഥാപാഭതന്തി കഥായ മൂലം. മൂലഞ്ഹി ‘‘പാഭത’’ന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘അപ്പകേനപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൪);

തേനേവാഹ ‘‘കഥാപാഭതന്തി കഥാമൂല’’ന്തി. വിതക്കഗ്ഗഹണേനേവ തംസഹചരിതോ വിചാരോപി ഗഹിതോ. തേനേവേത്ഥ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോതി ആഹ ‘‘വിതക്കേസൂതി വിതക്കവിചാരേസൂ’’തി.

തപുസ്സസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.