൨. സീഹനാദവഗ്ഗോ

൧. സീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ അവാപുരേന്തി വിവരന്തി ദ്വാരം ഏതേനാതി അവാപുരണം. രജം ഹരന്തി ഏതേനാതി രജോഹരണം. കളോപിഹത്ഥോതി വിലീവമയഭാജനഹത്ഥോ, ‘‘ചമ്മമയഭാജനഹത്ഥോ’’തി ച വദന്തി. ഛിന്നാനി വിസാണാനി ഏതസ്സാതി ഛിന്നവിസാണോ, ഉസഭോ ച സോ ഛിന്നവിസാണോ ചാതി ഉസഭഛിന്നവിസാണോ. വിസേസനപരോയം സമാസോ. അഹികുണപേന വാതിആദി അതിജേഗുച്ഛപ്പടികൂലകുണപദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കണ്ഠേ ആസത്തേനാതി കേനചിദേവ പച്ചത്ഥികേന ആനേത്വാ കണ്ഠേ ബദ്ധേന, ഓമുക്കേനാതി അത്ഥോ. അട്ടോ ആതുരോ ദുഗ്ഗന്ധപീളായ പീളിതോ. അച്ചയസ്സ പടിഗ്ഗണ്ഹനം വാ അധിവാസനം. ഏവഞ്ഹി സോ കാരണേ ദേസിയമാനേ തതോ വിഗതോ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹതൂതി ഖമതൂ’’തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സഉപാദിസേസസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ ഭവസ്സ അപ്പമത്തകതാ നാമ ഇത്തരകാലതായാതി ആഹ ‘‘അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമ്പീ’’തി.

സഉപാദിസേസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. കോട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ അത്തഭാവോ, തസ്മിം വേദിതബ്ബം ഫലം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം. തേനാഹ ‘‘ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ’’തി. ചതുപ്പഞ്ചക്ഖന്ധഫലതായ സഞ്ഞാഭവൂപഗം കമ്മം ബഹുവേദനീയം. ഏകക്ഖന്ധഫലത്താ അസഞ്ഞാഭവൂപഗം കമ്മം ‘‘അപ്പവേദനീയ’’ന്തി വുത്തം. കേചി പന ‘‘അരൂപാവചരകമ്മം ബഹുകാലം വേദിതബ്ബഫലത്താ ബഹുവേദനീയം, ഇതരം അപ്പവേദനീയം. രൂപാരൂപാവചരകമ്മം വാ ബഹുവേദനീയം, പരിത്തം കമ്മം അപ്പവേദനീയ’’ന്തി വദന്തി. വേദനീയന്തി പച്ചയന്തരസമവായേ വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥം, ന ആരദ്ധവിപാകമേവ. അവേദനീയന്തി പച്ചയവേകല്ലേന വിപച്ചിതും അസമത്ഥം അഹോസികമ്മാദിഭേദം.

കോട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ സമിദ്ധീതി ഥേരസ്സ കിര അത്തഭാവോ സമിദ്ധോ അഭിരൂപോ പാസാദികോ, തസ്മാ സമിദ്ധീത്വേവ സങ്ഖാതോ. തേനാഹ ‘‘അത്തഭാവസമിദ്ധതായാ’’തിആദി. രൂപധാതുആദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന സദ്ദധാതുആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൯. ഗണ്ഡസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫-൧൯. പഞ്ചമേ മാതാപേത്തികസമ്ഭവസ്സാതി മാതിതോ ച പിതിതോ ച നിബ്ബത്തേന മാതാപേത്തികേന സുക്കസോണിതേന സമ്ഭൂതസ്സ. ഉച്ഛാദനധമ്മസ്സാതി ഉച്ഛാദേതബ്ബസഭാവസ്സ. പരിമദ്ദനധമ്മസ്സാതി പരിമദ്ദിതബ്ബസഭാവസ്സ. ഏത്ഥ ച ഓദനകുമ്മാസൂപചയഉച്ഛാദനപദേഹി വഡ്ഢി കഥിതാ, അനിച്ചഭേദനവിദ്ധംസനപദേഹി ഹാനി. പുരിമേഹി വാ സമുദയോ, പച്ഛിമേഹി അത്ഥങ്ഗമോതി ഏവം ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ വഡ്ഢിപരിഹാനിനിബ്ബത്തിഭേദാ ദസ്സിതാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഛട്ഠാദീനി ഉത്താനത്ഥാനി.

ഗണ്ഡസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. വേലാമസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ സകുണ്ഡകഭത്തന്തി സകുണ്ഡകം ഉത്തണ്ഡുലഭത്തം. പരിത്തേഹി സകുണ്ഡേഹി തണ്ഡുലേഹിപി സദ്ധിം വിപക്കഭത്തം ഉത്തണ്ഡുലമേവ ഹോതി. ബിളങ്ഗം വുച്ചതി ആരനാളം, ബിളങ്ഗതോ നിബ്ബത്തനതോ തദേവ കഞ്ജിയതോ ജാതന്തി കഞ്ജിയം, തം ദുതിയം ഏതസ്സാതി ബിളങ്ഗദുതിയം, തം കഞ്ജിയദുതിയന്തി വുത്തം. അസക്കരിത്വാതി ദേയ്യധമ്മമ്പി പുഗ്ഗലമ്പി അസക്കരിത്വാ. ദേയ്യധമ്മസ്സ അസക്കരണം അസമ്പന്നകാരോ, പുഗ്ഗലസ്സ അസക്കരണം അഗരുകരണം. ദേയ്യധമ്മം അസക്കരോന്തോ ഹി ഉത്തണ്ഡുലാദിദോസസമന്നാഗതം ആഹാരം ദേതി, ന സമ്പന്നം കരോതി. പുഗ്ഗലം അസക്കരോന്തോ നിസീദനട്ഠാനം അസമ്മജ്ജിത്വാ യത്ഥ തത്ഥ വാ നിസീദാപേത്വാ യം വാ തം വാ ദാരകം പേസേത്വാ ദേതി. അചിത്തീകത്വാതി ന ചിത്തിം കത്വാ, ന പൂജേത്വാതി അത്ഥോ. പൂജേന്തോ ഹി പൂജേതബ്ബവത്ഥും ചിത്തേ ഠപേതി, ന തതോ ബഹി കരോതി. ചിത്തം വാ അച്ഛരിയം കത്വാ പടിപത്തി ചിത്തീകരണം സമ്ഭാവനകിരിയാ, തപ്പടിക്ഖേപതോ അചിത്തീകരണം അസമ്ഭാവനകിരിയാ. അപവിദ്ധന്തി ഉച്ഛിട്ഠാദിഛഡ്ഡനീയധമ്മം വിയ അവഖിത്തകം. യോ ഹി ഛഡ്ഡേതുകാമോ ഹുത്വാ രോഗിനോ സരീരേ ഓദനാദീനി മജ്ജിത്വാ വമ്മികേ രോഗം പക്ഖിപന്തോ വിയ ദേതി, അയം അപവിദ്ധം ദേതി നാമ. അനാഗമനദിട്ഠികോതി ‘‘അദ്ധാ ഇമസ്സ ദാനസ്സ ഫലം മമ ആഗച്ഛതീ’’തി ഏവം യസ്സ കമ്മസ്സകതദിട്ഠി അത്ഥി, സോ ആഗമനദിട്ഠികോ. അയം പന ന താദിസോതി അനാഗമനദിട്ഠികോ, ഫലം പാടികങ്ഖം ഹുത്വാ ന ദേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന കമ്മഞ്ച ഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ ദേതീ’’തി.

വേലാമോതി ഏത്ഥ മാ-സദ്ദോ പടിസേധവചനോ. ജാതിഗോത്തരൂപഭോഗാദിഗുണാനം വേലാ മരിയാദാ നത്ഥി ഏതസ്മിന്തി വേലാമോ. അഥ വാ യഥാവുത്തഗുണാനം വേലാ മരിയാദാ അമതി ഓസാനം ഗച്ഛതി ഏതസ്മിന്തി വേലാമോ, വേലം വാ മരിയാദം അമതി ഗച്ഛതി അതിക്കമതീതി വേലാമോ. തേനാഹ ‘‘ജാതിഗോത്ത…പേ… ഏവംലദ്ധനാമോ’’തി. ദീയതീതി ദാനം, ദാനവത്ഥു. തം അഗ്ഗീയതി നിസ്സജ്ജീയതി ഏത്ഥാതി ദാനഗ്ഗം. ദാനം വാ ഗണ്ഹന്തി ഏത്ഥാതി ദാനഗ്ഗം, ഏവം ഭത്തഗ്ഗം, പരിവേസനട്ഠാനം. ദുകൂലസന്ദനാനീതി രജതഭാജനാദിനിസ്സിതേ ദുകൂലേ ഖീരസ്സ സന്ദനം ഏതേസന്തി ദുകൂലസന്ദനാനി. കംസൂപധാരണാനീതി രജതമയദോഹഭാജനാനി. തേനാഹ ‘‘രജതമയഖീരപടിച്ഛകാനീ’’തി. രജതമയാനി ഖീരപടിച്ഛകാനി ഖീരപടിഗ്ഗഹഭാജനാനി ഏതേസന്തി രജതമയഖീരപടിച്ഛകാനി. സോധേയ്യാതി മഹപ്ഫലഭാവകരണേന വിസോധേയ്യ. മഹപ്ഫലഭാവപ്പത്തിയാ ഹി ദക്ഖിണാ വിസുജ്ഝതി നാമ.

മഗ്ഗേനാഗതം അനിവത്തനസരണന്തി ഇമിനാ ലോകുത്തരസരണഗമനം ദീപേതി. അപരേതിആദിനാ ലോകിയസരണഗമനം വുത്തം. സരണം നാമ തിണ്ണം രതനാനം ജീവിതപരിച്ചാഗമയം പുഞ്ഞം സബ്ബസമ്പത്തിം ദേതി, തസ്മാ മഹപ്ഫലതരന്തി അധിപ്പായോ. ഇദഞ്ച – ‘‘സചേ ത്വം യഥാ ഗഹിതം സരണം ന ഭിന്ദിസ്സസി, ഏവാഹം തം മാരേമീ’’തി യദിപി കോചി തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, തഥാപി ‘‘നേവാഹം ബുദ്ധം ന ബുദ്ധോതി, ധമ്മം ന ധമ്മോതി, സങ്ഘം ന സങ്ഘോതി വദാമീ’’തി ദള്ഹതരം കത്വാ ഗഹിതസ്സ വസേന വുത്തം. മഗ്ഗേനാഗതന്തി ലോകുത്തരസീലം സന്ധായ വദതി. അപരേതിആദിനാ പന ലോകിയസീലം വുത്തം. സബ്ബേസം സത്താനം ജീവിതദാനാദിനിഹിതദണ്ഡതായ സകലലോകിയലോകുത്തരഗുണാധിട്ഠാനതോ ചസ്സ മഹപ്ഫലമഹാനിസംസതാ വേദിതബ്ബാ.

ഉപസിങ്ഘനമത്തന്തി ഘായനമത്തം. ഗദ്ദോഹനമത്തന്തി പാഠന്തരേ ഗോദോഹനമത്തം കാലന്തി അത്ഥോ. സോ ച ന സകലോ ഗോദോഹനക്ഖണോ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേതും ‘‘ഗാവിയാ ഏകവാരം ഥനഅഞ്ഛനമത്ത’’ന്തി അത്ഥോ വുത്തോ. അഞ്ഛനമത്തന്തി ആകഡ്ഢനമത്തം. ഗാവിയാ ഥനം ഗഹേത്വാ ഏകഖീരബിന്ദുദുഹനകാലമത്തമ്പി ഗദ്ദുഹനമത്തന്തി വദന്തി. ഏത്തകമ്പി ഹി കാലം യോ വസനഗബ്ഭപരിവേണവിഹാരൂപചാരപരിച്ഛേദേന വാ അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു സബ്ബസത്തേ ഹിതഫരണം മേത്തചിത്തം ഭാവേതും സക്കോതി. ഇദം തതോ യഥാവുത്തദാനാദിതോ മഹപ്ഫലതരം.

വേലാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സീഹനാദവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.