(൬) ൧. ഗോതമീവഗ്ഗോ

൧-൩. ഗോതമീസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൧-൫൩. ഛട്ഠസ്സ പഠമേ (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൪൦൨) ഗോതമീതി ഗോത്തം. നാമകരണദിവസേ പനസ്സാ ലദ്ധസക്കാരാ ബ്രാഹ്മണാ ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘സചേ അയം ധീതരം ലഭിസ്സതി, ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ മഹേസീ ഭവിസ്സതി. സചേ പുത്തം ലഭിസ്സതി, ചക്കവത്തിരാജാ ഭവിസ്സതീതി ഉഭയഥാപി മഹതീയേവസ്സാ പജാ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിംസു. അഥസ്സാ ‘‘മഹാപജാപതീ’’തി നാമം അകംസു. തേനാഹ ‘‘പുത്തപജായ ചേവ ധീതുപജായ ച മഹന്തത്താ ഏവംലദ്ധനാമാ’’തി.

‘‘അത്തദണ്ഡാ ഭയം ജാതം, ജനം പസ്സഥ മേധഗം;

സംവേഗം കിത്തയിസ്സാമി, യഥാ സംവിജിതം മയാ’’തി. (സു. നി. ൯൪൧; മഹാനി. ൧൭൦) –

ആദിനാ അത്തദണ്ഡസുത്തം കഥേസി. തംതംപലോഭനകിരിയാ കായവാചാഹി പരക്കമന്തിയോ ഉക്കണ്ഠന്തൂതി സാസനം പേസേന്തി നാമാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘സാസനം പേസേത്വാ’’തി. കുണാലദഹന്തി കുണാലദഹതീരം. അനഭിരതിം വിനോദേത്വാതി ഇത്ഥീനം ദോസദസ്സനമുഖേന കാമാനം വോകാരസംകിലേസവിഭാവനേന അനഭിരതിം വിനോദേത്വാ.

ആപാദികാതി സംവദ്ധകാ, തുമ്ഹാകം ഹത്ഥപാദേസു കിച്ചം അസാധേന്തേസു ഹത്ഥേ ച പാദേ ച വഡ്ഢേത്വാ പടിജഗ്ഗിതാതി അത്ഥോ. പോസികാതി ദിവസസ്സ ദ്വേ തയോ വാരേ നഹാപേത്വാ ഭോജേത്വാ പായേത്വാ തുമ്ഹേ പോസേസി. ഥഞ്ഞം പായേസീതി നന്ദകുമാരോ കിര ബോധിസത്തതോ കതിപാഹേനേവ ദഹരോ, തസ്മിം ജാതേ മഹാപജാപതീ അത്തനോ പുത്തം ധാതീനം ദത്വാ സയം ബോധിസത്തസ്സ ധാതികിച്ചം സാധയമാനാ അത്തനോ ഥഞ്ഞം പായേസി. തം സന്ധായ ഥേരോ ഏവമാഹ. ദഹരോതി തരുണോ. യുവാതി യോബ്ബഞ്ഞേ ഠിതോ. മണ്ഡനകജാതികോതി അലങ്കാരസഭാവോ. തത്ഥ കോചി തരുണോപി യുവാ ന ഹോതി യഥാ അതിതരുണോ. കോചി യുവാപി മണ്ഡനകജാതികോ ന ഹോതി യഥാ ഉപസന്തസഭാവോ, ആലസിയബ്യസനാദീഹി വാ അഭിഭൂതോ. ഇധ പന ദഹരോ ചേവ യുവാ ച മണ്ഡനകജാതികോ ച അധിപ്പേതോ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഉപ്പലാദീനി മണ്ഡനകജാതികോ ച ലോകസമ്മതത്താ വുത്താനി.

മാതുഗാമസ്സ പബ്ബജിതത്താതി ഇദം പഞ്ചവസ്സസതതോ ഉദ്ധം അട്ഠത്വാ പഞ്ചസുയേവ വസ്സസതേസു സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ കാരണനിദസ്സനം. പടിസമ്ഭിദാപഭേദപ്പത്തഖീണാസവവസേനേവ വുത്തന്തി ഏത്ഥ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തഖീണാസവഗ്ഗഹണേന ഝാനാനിപി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തി. ന ഹി നിജ്ഝാനകാനം സബ്ബപ്പകാരസമ്പത്തി ഇജ്ഝതീതി വദന്തി. സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവവസേന വസ്സസഹസ്സന്തിആദിനാ ച യം വുത്തം, തം ഖന്ധകഭാണകാനം മതേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. വിനയട്ഠകഥായമ്പി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൪൦൩) ഇമിനാവ നയേന വുത്തം.

ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൬൧) പന ‘‘പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തേഹി വസ്സസഹസ്സം അട്ഠാസി, ഛളഭിഞ്ഞേഹി വസ്സസഹസ്സം, തേവിജ്ജേഹി വസ്സസഹസ്സം, സുക്ഖവിപസ്സകേഹി വസ്സസഹസ്സം, പാതിമോക്ഖേന വസ്സസഹസ്സം അട്ഠാസീ’’തി വുത്തം. ഇധാപി സാസനന്തരധാനകഥായം (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൩൦) ‘‘ബുദ്ധാനഞ്ഹി പരിനിബ്ബാനതോ വസ്സസഹസ്സമേവ പടിസമ്ഭിദാ നിബ്ബത്തേതും സക്കോന്തി, തതോ പരം ഛ അഭിഞ്ഞാ, തതോ താപി നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്താ തിസ്സോ വിജ്ജാ നിബ്ബത്തേന്തി, ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ താപി നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്താ സുക്ഖവിപസ്സകാ ഹോന്തി. ഏതേനേവ ഉപായേന അനാഗാമിനോ, സകദാഗാമിനോ, സോതാപന്നാ’’തി വുത്തം.

സംയുത്തനികായട്ഠകഥായം (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൫൬) പന ‘‘പഠമബോധിയഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താ അഹേസും. അഥ കാലേ ഗച്ഛന്തേ പടിസമ്ഭിദാ പാപുണിതും ന സക്ഖിംസു, ഛളഭിഞ്ഞാ അഹേസും. തതോ ഛ അഭിഞ്ഞാ പത്തും അസക്കോന്താ തിസ്സോ വിജ്ജാ പാപുണിംസു. ഇദാനി കാലേ ഗച്ഛന്തേ തിസ്സോ വിജ്ജാ പാപുണിതും അസക്കോന്താ ആസവക്ഖയമത്തം പാപുണിസ്സന്തി, തമ്പി അസക്കോന്താ അനാഗാമിഫലം, തമ്പി അസക്കോന്താ സകദാഗാമിഫലം, തമ്പി അസക്കോന്താ സോതാപത്തിഫലം, ഗച്ഛന്തേ കാലേ സോതാപത്തിഫലമ്പി പത്തും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ചേതം സബ്ബം അഞ്ഞമഞ്ഞപ്പടിവിരുദ്ധം, തസ്മാ തേസം തേസം ഭാണകാനം മതമേവ ആചരിയേന തത്ഥ തത്ഥ ദസ്സിതന്തി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ഹി ആചരിയസ്സേവ പുബ്ബാപരവിരോധപ്പസങ്ഗോ സിയാതി.

താനിയേവാതി താനിയേവ പഞ്ചവസ്സസഹസ്സാനി. പരിയത്തിമൂലകം സാസനന്തി ആഹ ‘‘ന ഹി പരിയത്തിയാ അസതി പടിവേധോ അത്ഥീ’’തിആദി. പരിയത്തിയാ ഹി അന്തരഹിതായ പടിപത്തിഅന്തരധായതി, പടിപത്തിയാ അന്തരഹിതായ അധിഗമോ അന്തരധായതി. കിംകാരണാ? അയഞ്ഹി പരിയത്തി പടിപത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതി, പടിപത്തി അധിഗമസ്സ. ഇതി പടിപത്തിതോപി പരിയത്തിയേവ പമാണം. ദുതിയതതിയേസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ഗോതമീസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൫. ദീഘജാണുസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൪-൫൫. ചതുത്ഥേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൬൫) ഏകേന ഭോഗേ ഭുഞ്ജേയ്യാതി ഏകേന കോട്ഠാസേന ഭോഗേ ഭുഞ്ജേയ്യ, വിനിഭുഞ്ജേയ്യ വാതി അത്ഥോ. ദ്വീഹി കമ്മന്തി ദ്വീഹി കോട്ഠാസേഹി കസിവണിജ്ജാദികമ്മം പയോജേയ്യ. നിധാപേയ്യാതി ചതുത്ഥകോട്ഠാസം നിധേത്വാ ഠപേയ്യ, നിദഹിത്വാ ഭൂമിഗതം കത്വാ ഠപേയ്യാതി അത്ഥോ. ആപദാസു ഭവിസ്സതീതി കുലാനഞ്ഹി ന സബ്ബകാലം ഏകസദിസം വത്തതി, കദാചി രാജഅഗ്ഗിചോരദുബ്ഭിക്ഖാദിവസേന ആപദാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ ഏവം ആപദാസു ഉപ്പന്നാസു ഭവിസ്സതീതി ഏകം കോട്ഠാസം നിധാപേയ്യാതി വുത്തം. ഇമേസു പന ചതൂസു കോട്ഠാസേസു കതരം കോട്ഠാസം ഗഹേത്വാ കുസലം കാതബ്ബന്തി? ‘‘ഭോഗേ ഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി വുത്തകോട്ഠാസം. തതോ ഗണ്ഹിത്വാ ഹി ഭിക്ഖൂനമ്പി കപണദ്ധികാനമ്പി ദാനം ദാതബ്ബം, പേസകാരന്ഹാപിതാദീനമ്പി വേതനം ദാതബ്ബം. സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികാദീനം ദാനവസേന ചേവ, അധിവത്ഥദേവതാദീനം പേതബലിവസേന, ന്ഹാപിതാദീനം വേതനവസേന ച വിനിയോഗോപി ഉപയോഗോ ഏവ.

അപേന്തി ഗച്ഛന്തി, അപേന്താ വാ ഏതേഹീതി അപായാ, അപായാ ഏവ മുഖാനി ദ്വാരാനീതി അപായമുഖാനി. വിനാസദ്വാരാനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ചമേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ദീഘജാണുസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൮. ഭയസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൬-൫൮. ഛട്ഠേ ഗബ്ഭവാസോ ഇധ ഉത്തരപദലോപേന ഗബ്ഭോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭോതി ഗബ്ഭവാസോ’’തി. സത്തമട്ഠമാനി ഉത്താനത്ഥാനി.

ഭയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൧൦. പുഗ്ഗലസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൯-൬൦. നവമേ ദാനം ദദന്താനന്തി ദക്ഖിണേയ്യം ഉദ്ദിസ്സ ദാനം ദേന്താനം. ഉപധീ വിപച്ചന്തി ഏതേന, ഉപധീസു വാ വിപച്ചതി, ഉപധയോ വാ വിപാകാ ഏതസ്സാതി ഉപധിവിപാകം. സങ്ഘേ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി അരിയസങ്ഘേ ദിന്നം വിപ്ഫാരട്ഠാനം ഹോതി, വിപുലഫലന്തി അത്ഥോ. ദസമേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

പുഗ്ഗലസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗോതമീവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.