(൧൮) ൩. ഉപാസകവഗ്ഗോ

൧-൬. സാരജ്ജസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭൧-൧൭൬. തതിയസ്സ പഠമദുതിയതതിയചതുത്ഥേ നത്ഥി വത്തബ്ബം. പഞ്ചമേ ഉപാസകപച്ഛിമകോതി ഉപാസകനിഹീനോ. ‘‘ഇമിനാ ദിട്ഠാദിനാ ഇദം നാമ മങ്ഗലം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം ബാലജനപരികപ്പിതകോതൂഹലസങ്ഖാതേന ദിട്ഠസുതമുതമങ്ഗലേന സമന്നാഗതോ കോതൂഹലമങ്ഗലികോ. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ ഇദം ഭവിസ്സതീ’’തിആദി. മങ്ഗലം പച്ചേതീതി ദിട്ഠമങ്ഗലാദിഭേദം മങ്ഗലമേവ പത്ഥിയായതി. നോ കമ്മന്തി കമ്മസ്സകതം നോ പത്ഥിയായതി. ഇമമ്ഹാ സാസനാതി ഇതോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസാസനതോ. ബഹിദ്ധാതി ബാഹിരകസമയേ. ദക്ഖിണേയ്യം പരിയേസതീതി ‘‘ദുപ്പടിപന്നാ ദക്ഖിണേയ്യാ’’തി സഞ്ഞീ ഗവേസതി. ഏത്ഥ ദക്ഖിണപരിയേസനപുബ്ബകാരേ ഏകം കത്വാ പഞ്ച ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ.

സാരജ്ജസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. വണിജ്ജാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭൭-൮. സത്തമേ സത്ഥവണിജ്ജാതി ആവുധഭണ്ഡം കത്വാ വാ കാരേത്വാ വാ കതം വാ പടിലഭിത്വാ തസ്സ വിക്കയോ. ആവുധഭണ്ഡം കാരേത്വാ തസ്സ വിക്കയോതി ഇദം പന നിദസ്സനമത്തം. സൂകരമിഗാദയോ പോസേത്വാ തേസം വിക്കയോതി സൂകരമിഗാദയോ പോസേത്വാ തേസം മംസം സമ്പാദേത്വാ വിക്കയോ. ഏത്ഥ ച സത്ഥവണിജ്ജാ പരോപരാധനിമിത്തതായ അകരണീയാ വുത്താ, സത്തവണിജ്ജാ അഭുജിസ്സഭാവകരണതോ, മംസവിസവണിജ്ജാ വധഹേതുതോ, മജ്ജവണിജ്ജാ പമാദട്ഠാനതോ. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ.

വണിജ്ജാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഗിഹിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൯. നവമേ ആഭിചേതസികാനന്തി അഭിചേതോതി അഭിക്കന്തം വിസുദ്ധചിത്തം വുച്ചതി അധിചിത്തം വാ, അഭിചേതസി ജാതാനി ആഭിചേതസികാനി, അഭിചേതോ സന്നിസ്സിതാനീതി വാ ആഭിചേതസികാനി. തേനേവാഹ ‘‘ഉത്തമചിത്തനിസ്സിതാന’’ന്തി. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനന്തി ദിട്ഠധമ്മേ സുഖവിഹാരാനം. ദിട്ഠധമ്മോതി പച്ചക്ഖോ അത്തഭാവോ വുച്ചതി, തത്ഥ സുഖവിഹാരാനന്തി അത്ഥോ. രൂപാവചരജ്ഝാനാനമേതം അധിവചനം. താനി ഹി അപ്പേത്വാ നിസിന്നാ ഝായിനോ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അസംകിലിട്ഠം നേക്ഖമ്മസുഖം വിന്ദന്തി, തസ്മാ ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനീ’’തി വുച്ചന്തി.

ചതുബ്ബിധമേരയന്തി പുപ്ഫാസവോ, ഫലാസവോ, ഗുളാസവോ, മധ്വാസവോതി ഏവം ചതുപ്പഭേദം മേരയം. പഞ്ചവിധഞ്ച സുരന്തി പൂവസുരാ, പിട്ഠസുരാ, ഓദനസുരാ, കിണ്ണപക്ഖിത്താ, സമ്ഭാരസംയുത്താതി ഏവം പഞ്ചപ്പഭേദം സുരം. പുഞ്ഞം അത്ഥോ ഏതസ്സാതി പുഞ്ഞത്ഥോ. യസ്മാ പനേസ പുഞ്ഞേന അത്ഥികോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പുഞ്ഞേന അത്ഥികസ്സാ’’തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഗിഹിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഗവേസീസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൦. ദസമേ സുകാരണന്തി ബോധിപരിപാചനസ്സ ഏകന്തികം സുന്ദരം കാരണം. മന്ദഹസിതന്തി ഈസകം ഹസിതം. കഹം കഹന്തി ഹാസസദ്ദസ്സ അനുകരണമേതം. ഹട്ഠപ്പഹട്ഠാകാരമത്തന്തി ഹട്ഠസ്സ പഹട്ഠാകാരമത്തം. യഥാ ഗഹിതസങ്കേതാ ‘‘പഹട്ഠോ ഭഗവാ’’തി സഞ്ജാനന്തി, ഏവം ആകാരനിദസ്സനമത്തം.

ഇദാനി ഇമിനാ പസങ്ഗേന ഹാസസമുട്ഠാനം വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘ഹസിതഞ്ച നാമേത’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അജ്ഝുപേക്ഖനവസേനപി ഹാസോ ന സമ്ഭവതി, പഗേവ ദോമനസ്സവസേനാതി ആഹ ‘‘തേരസഹി സോമനസ്സസഹഗതചിത്തേഹീ’’തി. നനു ച കേചി കോധവസേനപി ഹസന്തീതി? ന, തേ സമ്പിയന്തി കോധവത്ഥും തത്ഥ ‘‘മയം ദാനി യഥാകാമകാരിതം ആപജ്ജിസ്സാമാ’’തി ദുവിഞ്ഞേയ്യന്തരേന സോമനസ്സചിത്തേനേവ ഹാസസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ. തേസൂതി പഞ്ചസു സോമനസ്സസഹഗതകിരിയചിത്തേസു. ബലവാരമ്മണേതി ഉളാരതമേ ആരമ്മണേ യമകപാടിഹാരിയസദിസേ. ദുബ്ബലാരമ്മണേതി അനുളാരആരമ്മണേ.

‘‘ഇമസ്മിം പന ഠാനേ…പേ… ഉപ്പാദേതീ’’തി ഇദം പോരാണട്ഠകഥായം തഥാ ആഗതത്താ വുത്തം, ന സഹേതുകസോമനസ്സസഹഗതചിത്തേഹി ഭഗവതോ സിതം ന ഹോതീതി ദസ്സനത്തം. അഭിധമ്മടീകായം (ധ. സ. മൂലടീ. ൯൬൮) പന ‘‘അതീതംസാദീസു അപ്പടിഹതം ഞാണം വത്വാ ‘ഇമേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബം കായകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തീ’തിആദിവചനതോ (മഹാനി. ൧൫൬; പടി. മ. ൩.൫) ‘ഭഗവതോ ഇദം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’തി വുത്തവചനം വിചാരേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഇമിനാ ഹസിതുപ്പാദചിത്തേന പവത്തിയമാനമ്പി ഭഗവതോ സിതകരണം പുബ്ബേനിവാസഅനാഗതംസസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനം അനുവത്തകത്താ ഞാണാനുപരിവത്തിയേവാതി ഏവം പന ഞാണാനുപരിവത്തിഭാവേ സതി ന കോചി പാളിഅട്ഠകഥാനം വിരോധോ. തഥാ ഹി അഭിധമ്മട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൬൮) ‘‘തേസം ഞാണാനം ചിണ്ണപരിയന്തേ ഇദം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. അവസ്സഞ്ചേതം ഏവം ഇച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ ആവജ്ജനചിത്തസ്സപി ഭഗവതോ തഥാരൂപേ കാലേ ന യുജ്ജേയ്യ. തസ്സപി ഹി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകഭാവസ്സ നിച്ഛിതത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സപി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്തം ഉപപന്നം ഹോതീ’’തി (ധ. സ. മൂലടീ. ൧ കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ) ന ച വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്തേ തംസമുട്ഠാനകായവിഞ്ഞത്തിയാ കായകമ്മാദിഭാവം ആപജ്ജനഭാവോ വിസ്സജ്ജതീതി.

ഹസിതന്തി സിതമേവ സന്ധായ വദതി. തേനാഹ ‘‘ഏവം അപ്പമത്തകമ്പീ’’തി. സമോസരിതാ വിജ്ജുലതാ. സാ ഹി ഇതരവിജ്ജുലതാ വിയ ഖണട്ഠിതിയാ സീഘനിരോധാ ച ന ഹോതി, അപിച ഖോ ദന്ധനിരോധാ, ന ച സബ്ബകാലികാ. ദീധിതി പാവകമഹാമേഘതോ വാ ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘതോ വാ നിച്ഛരതി. തേനാഹ ‘‘ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘമുഖതോ’’തി. അയം കിര താസം രസ്മീനം ധമ്മതാ, യദിദം തിക്ഖത്തും സീസം പദക്ഖിണം കത്വാ ദാഠഗ്ഗേസുയേവ അന്തരധാനം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഗവേസീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപാസകവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.