(൯) ൪. ഥേരവഗ്ഗോ

൧-൨. രജനീയസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൧-൮൨. ചതുത്ഥസ്സ പഠമം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ദുതിയേ ഗുണമക്ഖനായ പവത്തോപി അത്തനോ കാരകം ഗൂഥേന പഹരന്തം ഗൂഥോ വിയ പഠമതരം മക്ഖേതീതി മക്ഖോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മക്ഖീ. പളാസതീതി പളാസോ, പരസ്സ ഗുണേ ഡംസിത്വാ വിയ അപനേതീതി അത്ഥോ. സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പളാസീ. പളാസീ പുഗ്ഗലോ ഹി ദുതിയസ്സ ധുരം ന ദേതി, സമ്പസാരേത്വാ തിട്ഠതി. തേനാഹ ‘‘യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേന പളാസേന സമന്നാഗതോ’’തി.

രജനീയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. കുഹകസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. തതിയേ തീഹി കുഹനവത്ഥൂഹീതി സാമന്തജപ്പനഇരിയാപഥസന്നിസ്സിതപച്ചയപ്പടിസേവനഭേദതോ തിപ്പഭേദേഹി കുഹനവത്ഥൂഹി. തിവിധേന കുഹനവത്ഥുനാ ലോകം കുഹയതി വിമ്ഹാപയതി ‘‘അഹോ അച്ഛരിയപുരിസോ’’തി അത്തനി പരേസം വിമ്ഹയം ഉപ്പാദേതീതി കുഹകോ. ലാഭസക്കാരത്ഥികോ ഹുത്വാ ലപതി അത്താനം ദായകം വാ ഉക്ഖിപിത്വാ യഥാ സോ കിഞ്ചി ദദാതി, ഏവം ഉക്കാചേത്വാ കഥേതീതി ലപകോ. നിമിത്തം സീലം തസ്സാതി നേമിത്തികോ, നിമിത്തേന വാ ചരതി, നിമിത്തം വാ കരോതീതി നേമിത്തികോ. നിമിത്തന്തി ച പരേസം പച്ചയദാനസഞ്ഞുപ്പാദകം കായവചീകമ്മം വുച്ചതി. നിപ്പേസോ സീലമസ്സാതി നിപ്പേസികോ. നിപ്പിസതീതി വാ നിപ്പേസോ, നിപ്പേസോയേവ നിപ്പേസികോ. നിപ്പേസോതി ച സഠപുരിസോ വിയ ലാഭസക്കാരത്ഥം അക്കോസനുപ്പണ്ഡനപരപിട്ഠിമംസികതാദി.

കുഹകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൭. പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൬-൮൭. ഛട്ഠേ പടിസമ്ഭിദാസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ഉച്ചാവചാനീതി ഉച്ചനീചാനി. തേനാഹ ‘‘മഹന്തഖുദ്ദകാനീ’’തി. കിംകരണീയാനീതി ‘‘കിം കരോമീ’’തി ഏവം വത്വാ കത്തബ്ബകമ്മാനി. തത്ഥ ഉച്ചകമ്മാനി നാമ ചീവരസ്സ കരണം, രജനം, ചേതിയേ സുധാകമ്മം, ഉപോസഥാഗാരചേതിയഘരബോധിഘരേസു കത്തബ്ബകമ്മന്തി ഏവമാദി. അവചകമ്മം നാമ പാദധോവനമക്ഖനാദി ഖുദ്ദകകമ്മം. തത്രുപായാസാതി തത്രുപഗമനിയാ, തത്ര തത്ര മഹന്തേ ഖുദ്ദകേ ച കമ്മേ സാധനവസേന ഉപഗച്ഛന്തിയാതി അത്ഥോ. തസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ നിപ്ഫാദനേ സമത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി. തത്രുപായായാതി വാ തത്ര തത്ര കമ്മേ സാധേതബ്ബേ ഉപായഭൂതായ. അലം കാതുന്തി കാതും സമത്ഥോ ഹോതി. അലം സംവിധാതുന്തി വിചാരേതും സമത്ഥോ. സത്തമം ഉത്താനമേവ.

പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഥേരസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. അട്ഠമേ ഥിരഭാവപ്പത്തോതി സാസനേ ഥിരഭാവം അനിവത്തിഭാവം പത്ഥോ. പബ്ബജിതോ ഹുത്വാ ബഹൂ രത്തിയോ ജാനാതീതി രത്തഞ്ഞൂ. തേനാഹ ‘‘പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായാ’’തിആദി. പാകടോതി അയഥാഭൂതഗുണേഹി ചേവ യഥാഭൂതഗുണേഹി ച സമുഗ്ഗതോ. യസോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി യസസ്സീ, യസം സിതോ നിസ്സിതോ വാ യസസ്സീ. തേനാഹ ‘‘യസനിസ്സിതോ’’തി. അസതം അസാധൂനം ധമ്മാ അസദ്ധമ്മാ, അസന്താ വാ അസുന്ദരാ ഗാരയ്ഹാ ലാമകാ ധമ്മാതി അസദ്ധമ്മാ. വിപരിയായേന സദ്ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ.

ഥേരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമസേഖസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. നവമേ ആരമിതബ്ബട്ഠേന കമ്മം ആരാമോ ഏതസ്സാതി കമ്മാരാമോ, തസ്സ ഭാവോ കമ്മാരാമതാ. തത്ഥ കമ്മന്തി ഇതികത്തബ്ബം കമ്മം വുച്ചതി. സേയ്യഥിദം – ചീവരവിചാരണം ചീവരകമ്മകരണം ഉപത്ഥമ്ഭനം പത്തത്ഥവികഅംസബദ്ധകകായബന്ധനധമ്മകരണആധാരകപാദകഥലികസമ്മജ്ജനിആദീനം കരണന്തി. ഏകച്ചോ ഹി ഏതാനി കരോന്തോ സകലദിവസം ഏതാനേവ കരോതി, തം സന്ധായേസ പടിക്ഖേപോ. യോ പന ഏതേസം കരണവേലായമേവ താനി കരോതി, ഉദ്ദേസവേലായ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹാതി, സജ്ഝായവേലായ സജ്ഝായതി, ചേതിയങ്ഗണവത്തവേലായ ചേതിയങ്ഗണവത്തം കരോതി, മനസികാരവേലായ മനസികാരം കരോതി, ന സോ കമ്മാരാമോ നാമ. ഭസ്സാരാമതാതി ഏത്ഥ യോ ഇത്ഥിവണ്ണപുരിസവണ്ണാദിവസേന ആലാപസല്ലാപം കരോന്തോയേവ ദിവസഞ്ച രത്തിഞ്ച വീതിനാമേതി, ഏവരൂപോ ഭസ്സേ പരിയന്തകാരീ ന ഹോതി, അയം ഭസ്സാരാമോ നാമ. യോ പന രത്തിമ്പി ദിവസമ്പി ധമ്മം കഥേതി, പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതി, അയം അപ്പഭസ്സോ ഭസ്സേ പരിയന്തകാരീയേവ. കസ്മാ? ‘‘സന്നിപതിതാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം കരണീയം ധമ്മീ വാ കഥാ, അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൭൩; ഉദാ. ൧൨, ൨൮, ൨൯) വുത്തത്താ.

നിദ്ദാരാമതാതി ഏത്ഥ യോ ഗച്ഛന്തോപി നിസിന്നോപി നിപന്നോപി ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതോ നിദ്ദായതിയേവ, അയം നിദ്ദാരാമോ നാമ. യസ്സ പന കരജകായേ ഗേലഞ്ഞേന ചിത്തം ഭവങ്ഗേ ഓതരതി, നായം നിദ്ദാരാമോ. തേനേവാഹ – ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ നിദ്ദം ഓക്കമിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭). സങ്ഗണികാരാമതാതി ഏത്ഥ യോ ഏകസ്സ ദുതിയോ, ദ്വിന്നം തതിയോ, തിണ്ണം ചതുത്ഥോതി ഏവം സംസട്ഠോവ വിഹരതി, ഏകകോ അസ്സാദം ന ലഭതി, അയം സങ്ഗണികാരാമോ. യോ പന ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ഏകകോവ അസ്സാദം ലഭതി, നായം സങ്ഗണികാരാമോ വേദിതബ്ബോ. സേഖാനം പടിലദ്ധഗുണസ്സ പരിഹാനാസമ്ഭവതോ ‘‘ഉപരിഗുണേഹീ’’തിആദി വുത്തം.

പഠമസേഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയസേഖസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. ദസമേ അതിപാതോവാതി സബ്ബരത്തിം നിദ്ദായിത്വാ ബലവപച്ചൂസേ കോടിസമ്മുഞ്ജനിയാ ഥോകം സമ്മജ്ജിത്വാ മുഖം ധോവിത്വാ യാഗുഭിക്ഖത്ഥായ പാതോവ പവിസതി. തം അതിക്കമിത്വാതി ഗിഹിസംസഗ്ഗവസേന കാലം വീതിനാമേന്തോ മജ്ഝന്ഹികസമയം അതിക്കമിത്വാ പക്കമതി. പാതോയേവ ഹി ഗാമം പവിസിത്വാ യാഗും ആദായ ആസനസാലം ഗന്ത്വാ പിവിത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിപന്നോ നിദ്ദായിത്വാ മനുസ്സാനം ഭോജനവേലായ ‘‘പണീതഭിക്ഖം ലഭിസ്സാമീ’’തി ഉപകട്ഠേ മജ്ഝന്ഹികേ ഉട്ഠായ ധമ്മകരണേന ഉദകം ഗഹേത്വാ അക്ഖീനി പുഞ്ഛിത്വാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിത്വാ ഗിഹിസംസട്ഠോ കാലം വീതിനാമേത്വാ മജ്ഝന്ഹേ വീതിവത്തേ പടിക്കമതി.

അപ്പിച്ഛകഥാതി, ‘‘ആവുസോ, അത്രിച്ഛതാ പാപിച്ഛതാതി ഇമേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ’’തി തേസു ആദീനവം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഏവരൂപം അപ്പിച്ഛതം സമാദായ വത്തിതബ്ബ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്താ കഥാ. തീഹി വിവേകേഹീതി കായവിവേകോ, ചിത്തവിവേകോ, ഉപധിവിവേകോതി ഇമേഹി തീഹി വിവേകേഹി. തത്ഥ ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഏകോ പടിക്കമതി, ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി, ഏകോ ചരതി, ഏകോ വിഹരതീതി അയം കായവിവേകോ നാമ. അട്ഠ സമാപത്തിയോ പന ചിത്തവിവേകോ നാമ. നിബ്ബാനം ഉപധിവിവേകോ നാമ. വുത്തമ്പി ഹേതം – ‘‘കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം, ചിത്തവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താനം, ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാന’’ന്തി (മഹാനി. ൫൭). ദുവിധം വീരിയന്തി കായികം, ചേതസികഞ്ച വീരിയം. സീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സമാധിന്തി വിപസ്സനാപാദകാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ. വിമുത്തികഥാതി വാ അരിയഫലം ആരബ്ഭ പവത്താ കഥാ. സേസം ഉത്താനമേവ.

ദുതിയസേഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഥേരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.