൮. അരിയവംസസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമേ വംസ-സദ്ദോ ‘‘പിട്ഠിവംസം അതിക്കമിത്വാ നിസീദതീ’’തിആദീസു ദ്വിന്നം ഗോപാനസീനം സന്ധാനട്ഠാനേ ഠപേതബ്ബദണ്ഡകേ ആഗതോ.

‘‘വംസോ വിസാലോ ച യഥാ വിസത്തോ,

പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ;

വംസക്കളീരോവ അസജ്ജമാനോ,

ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി. –

ആദീസു കട്ഠകേ. ‘‘ഭേരിസദ്ദോ മുദിങ്ഗസദ്ദോ വംസതാലസദ്ദോ’’തിആദീസു തൂരിയവിസേസേ, വേണൂതിപി വുച്ചതി. ‘‘ഭിന്നേന പിട്ഠിവംസേന മതോ ഹത്ഥീ’’തിആദീസു ഹത്ഥിആദീനം പിട്ഠിവേമജ്ഝേ പദേസേ. ‘‘കുലവംസം ഠപേസ്സാമീ’’തിആദീസു കുലന്വയേ. ‘‘വംസാനുരക്ഖകോ പവേണീപാലകോ’’തിആദീസു ഗുണാനുപുബ്ബിയം ഗുണാനം പബന്ധപ്പവത്തിയം. ഇധ പന ചതുപച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമതാസങ്ഖാതഗുണാനം പബന്ധേ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്സ പന വംസസ്സ കുലന്വയം ഗുണന്വയഞ്ച നിദസ്സനവസേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഖത്തിയവംസോതി ഖത്തിയകുലവംസോ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. സമണവംസോ പന സമണതന്തി സമണപവേണീ. മൂലഗന്ധാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന യഥാ സാരഗന്ധാദീനം സങ്ഗഹോ, ഏവമേത്ഥ ഗോരസാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ, ദുതിയേന പന ആദി-സദേന കാസികവത്ഥസപ്പിമണ്ഡാദീനം.

അരിയ-സദ്ദോ അമിലക്ഖേസുപി മനുസ്സേസു പവത്തതി, യേസം നിവസനട്ഠാനം അരിയം ആയതനന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘യാവതാ, ആനന്ദ, അരിയം ആയതന’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൧൫൨; ഉദാ. ൭൬). ലോകിയസാധുജനേസുപി ‘‘യേ ഹി വോ അരിയാ പരിസുദ്ധകായസമാചാരാ, തേസം അഹം അഞ്ഞതരോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൫). ഇധ പന യേ ‘‘ആരകാ കിലേസേഹീ’’തിആദിനാ ലദ്ധനിബ്ബചനാ പടിവിദ്ധഅരിയസച്ചാ, തേ ഏവ അധിപ്പേതാതി ദസ്സേതും ‘‘കേ പന തേ അരിയാ’’തി പുച്ഛം കത്വാ ‘‘അരിയാ വുച്ചന്തീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യേ മഹാപണിധാനകപ്പതോ പട്ഠായ യാവായം കപ്പോ, ഏത്ഥന്തരേ ഉപ്പന്നാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ. തേ താവ സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ തദഞ്ഞേപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ പച്ചേകബുദ്ധേ ബുദ്ധസാവകേ ച സങ്ഗഹേത്വാ അനവസേസതോ അരിയേ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യാവ സാസനം അന്തരധായതി, താവ സത്ഥാ ധരതി ഏവ നാമാതി ഇമമേവ ഭഗവന്തം. യേ ചേതരഹി ബുദ്ധസാവകാ, തേ ച സന്ധായ പച്ചുപ്പന്നഗ്ഗഹണം. തസ്മിം തസ്മിം കാലേ തേ തേ പച്ചുപ്പന്നാതി ചേ, അതീതാനാഗതഗ്ഗഹണം ന കത്തബ്ബം സിയാ.

ഇദാനി യഥാ ഭഗവാ ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേസ്സാമി, യദിദം ഛ ഛക്കാനീ’’തി ഛഛക്കദേസനായ (മ. നി. ൩.൪൨൦) അട്ഠഹി പദേഹി വണ്ണം അഭാസി. ഏവം മഹാഅരിയവംസദേസനായ അരിയാനം വംസം ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, അരിയവംസാ അഗ്ഗഞ്ഞാ രത്തഞ്ഞാ വംസഞ്ഞാ പോരാണാ, അസംകിണ്ണാ അസംകിണ്ണപുബ്ബാ ന സംകീയന്തി ന സംകീയിസ്സന്തി, അപ്പടികുട്ഠാ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി യേഹി നവഹി പദേഹി വണ്ണം അഭാസി, താനി താവ ആനേത്വാ ഥോമനാവസേനേവ വണ്ണേന്തോ ‘‘തേ ഖോ പനേതേ’’തിആദിമാഹ. അഗ്ഗാതി ജാനിതബ്ബാ സബ്ബവംസേഹി സേട്ഠഭാവതോ സേട്ഠഭാവസാധനതോ ച.

രത്തഞ്ഞാ ചിരരത്താതി ജാനിതബ്ബാ രത്തഞ്ഞൂഹി ബുദ്ധാദീഹി തേഹി ച തഥാ അനുട്ഠിതത്താ. വംസാതി ജാനിതബ്ബാതി ബുദ്ധാദീനം അരിയാനം വംസാതി ജാനിതബ്ബാ. പോരാണാതി പുരാതനാ. ന അധുനപ്പത്തികാതി ന അധുനാതനാ. അവികിണ്ണാതി ന ഖിത്താ ന ഛഡ്ഡിതാ. തേനാഹ ‘‘അനപനീതാ’’തി. ന അപനീതപുബ്ബാതി ന ഛഡ്ഡിതപുബ്ബാ, തിസ്സന്നമ്പി സിക്ഖാനം പരിപൂരണൂപായഭാവതോ ന പരിച്ചത്തപുബ്ബാ. തതോ ഏവ ഇദാനിപി ന അപനീയന്തി, അനാഗതേപി ന അപനീയിസ്സന്തിയേവ. ധമ്മസഭാവസ്സ വിജാനനേന വിഞ്ഞൂ. സമിതപാപാ സമണാ ചേവ ബാഹിതപാപാ ബ്രാഹ്മണാ ച. തേഹി അപ്പടികുട്ഠാ അപ്പടിക്ഖിത്താ. യേ ഹി ന പടിക്കോസിതബ്ബാ, തേ അനിന്ദിതബ്ബാ. അഗരഹിതബ്ബാ അപരിച്ചജിതബ്ബതായ അപ്പടിക്ഖിപിതബ്ബാ ഹോന്തീതി.

സന്തുട്ഠോതി ഏത്ഥ യഥാധിപ്പേതസന്തോസമേവ ദസ്സേന്തേന പച്ചയസന്തോസവസേന സന്തുട്ഠോതി വുത്തം, ഝാനവിപസ്സനാദിവസേനപി ഇധ ഭിക്ഖുനോ സന്തുട്ഠതാ ഹോതീതി. ഇതരീതരേനാതി ഇതരേന ഇതരേന. ഇതരസദ്ദോ അനിയമവചനോ ദ്വിക്ഖത്തും വുച്ചമാനോ യം-കിഞ്ചിസദ്ദേഹി സമാനത്ഥോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘യേന കേനചീ’’തി. സ്വായം അനിയമവാചിതായ ഏവ യഥാ ഥൂലാദീനം അഞ്ഞതരവചനോ, ഏവം യഥാലദ്ധാദീനമ്പി അഞ്ഞതരവചനോതി. തത്ഥ ദുതിയപക്ഖസ്സേവ ഇധ ഇച്ഛിതഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദിമാഹ. നനു ച യഥാലദ്ധാദയോപി ഥൂലാദയോ ഏവ? സച്ചമേതം, തഥാപി അത്ഥി വിസേസോ. യോ ഹി യഥാലദ്ധേസു ഥൂലാദീസു സന്തോസോ, സോ യഥാലാഭസന്തോസോവ, ന ഇതരോ. ന ഹി സോ പച്ചയമത്തസന്നിസ്സയോ ഇച്ഛിതോ, അഥ ഖോ അത്തനോ കായബലസാരുപ്പഭാവസന്നിസ്സയോപി. ഥൂലദുകാദയോ തയോപി ചീവരേ ലബ്ഭന്തി, മജ്ഝിമോ ചതുപച്ചയസാധാരണോ, പച്ഛിമോ പന ചീവരേ സേനാസനേ ച ലബ്ഭതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമേ തയോ സന്തോസേതി ഇദം സബ്ബസങ്ഗാഹികനയേന വുത്തം. യേ ഹി പരതോ ഗിലാനപച്ചയം പിണ്ഡപാതേ ഏവ പക്ഖിപിത്വാ ചീവരേ വീസതി, പിണ്ഡപാതേ പന്നരസ, സേനാസനേ പന്നരസാതി സമപഞ്ഞാസ സന്തോസാ വുച്ചന്തി, തേ സബ്ബേപി യഥാരഹം ഇമേസു ഏവ തീസു സന്തോസേസു സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛന്തീതി.

ചീവരം ജാനിതബ്ബന്തി ‘‘ഇദം നാമ ചീവരം കപ്പിയ’’ന്തി ജാതിതോ ചീവരം ജാനിതബ്ബം. ചീവരഖേത്തന്തി ചീവരസ്സ ഉപ്പത്തിക്ഖേത്തം. പംസുകൂലന്തി പംസുകൂലചീവരം, പംസുകൂലലക്ഖണപ്പത്തം ചീവരം ജാനിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ചീവരസന്തോസോതി ചീവരേ ലബ്ഭമാനോ സബ്ബോ സന്തോസോ ജാനിതബ്ബോ. ചീവരപ്പടിസംയുത്താനി ധുതങ്ഗാനി ജാനിതബ്ബാനി, യാനി ഗോപേന്തോ ചീവരസന്തോസേന സമ്മദേവ സന്തുട്ഠോ ഹോതീതി. ഖോമകപ്പാസികകോസേയ്യകമ്ബലസാണഭങ്ഗാനി ഖോമാദീനി. തത്ഥ ഖോമം നാമ ഖോമസുത്തേഹി വായിതം ഖോമപട്ടചീവരം. തഥാ സേസാനിപി. സാണന്തി സാണവാകസുത്തേഹി കതചീവരം. ഭങ്ഗന്തി പന ഖോമസുത്താദീനി സബ്ബാനി, ഏകച്ചാനി വാ മിസ്സേത്വാ കതചീവരം. ഭങ്ഗമ്പി വാകമയമേവാതി കേചി. ഛാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. യദി ഏവം ഇതോ അഞ്ഞാ വത്ഥജാതി നത്ഥീതി? നോ നത്ഥി. സാ പന ഏതേസം അനുലോമാതി ദസ്സേതും ‘‘ദുകൂലാദീനീ’’തിആദി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന പത്തുണ്ണം, സോമാരപട്ടം, ചീനപട്ടം, ഇദ്ധിജം, ദേവദിന്നന്തി തേസം സങ്ഗഹോ. തത്ഥ ദുകൂലം സാണസ്സ അനുലോമം വാകമയത്താ. പത്തുണ്ണദേസേ സഞ്ജാതവത്ഥം പത്തുണ്ണം. ‘‘കോസേയ്യവിസേസോ’’തി ഹി അഭിധാനകോസേ വുത്തം. സോമാരദേസേ ചീനദേസേ ച ജാതവത്ഥാനി സോമാരചീനപട്ടാനി. പത്തുണ്ണാദീനി തീണി കോസേയ്യസ്സ അനുലോമാനി പാണകേഹി കതസുത്തമയത്താ. ഇദ്ധിജം ഏഹിഭിക്ഖൂനം പുഞ്ഞിദ്ധിയാ നിബ്ബത്തചീവരം, തം ഖോമാദീനം അഞ്ഞതരം ഹോതീതി തേസം ഏവ അനുലോമം. ദേവതാഹി ദിന്നചീവരം ദേവദിന്നം, തം കപ്പരുക്ഖേ നിബ്ബത്തം ജാലിനിയാ ദേവകഞ്ഞായ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ദിന്നവത്ഥസദിസം, തമ്പി ഖോമാദീനംയേവ അനുലോമം ഹോതി തേസു അഞ്ഞതരഭാവതോ.

ഇമാനീതി അന്തോഗധാവധാരണവചനം, ഇമാനി ഏവാതി അത്ഥോ. ബുദ്ധാദീനം പരിഭോഗയോഗ്ഗതായ കപ്പിയചീവരാനി. ഇദാനി അവധാരണേന നിവത്തിതാനി ഏകദേസേന ദസ്സേതും ‘‘കുസചീര’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കുസതിണേഹി അഞ്ഞേഹി വാ താദിസേഹി തിണേഹി കതചീവരം കുസചീരം. അക്കവാകാദീഹി വാകേഹി കതചീവരം വാകചീരം. ചതുക്കോണേഹി തികോണേഹി വാ ഫലകേഹി കതചീവരം ഫലകചീരം. മനുസ്സാനം കേസേഹി കതകമ്ബലം കേസകമ്ബലം. ചാമരിവാലഅസ്സവാലാദീഹി കതം വാലകമ്ബലം. മകചിതന്തൂഹി വായിതോ പോത്ഥകോ. ചമ്മന്തി മിഗചമ്മാദി യം കിഞ്ചി ചമ്മം. ഉലൂകപക്ഖേഹി ഗന്ഥിത്വാ കതചീവരം ഉലൂകപക്ഖം. ഭുജപത്തതചാദിമയം രുക്ഖദുസ്സം. തിരീടകന്തി അത്ഥോ. സുഖുമതരാഹി ലതാഹി ലതാവാകേഹി വാ വായിതം ലതാദുസ്സം. ഏരകവാകേഹി കതം ഏരകദുസ്സം. തഥാ കദലിദുസ്സം. സുഖുമേഹി വേളുവിലീവേഹി കതം വേളുദുസ്സം. ആദി-സദ്ദേന വക്കലാദീനം സങ്ഗഹോ. അകപ്പിയചീവരാനി തിത്ഥിയദ്ധജഭാവതോ.

അട്ഠന്നം മാതികാനം വസേനാതി ‘‘സീമായ ദേതി, കതികായ ദേതീ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൩൭൯) ആഗതാനം അട്ഠന്നം ചീവരുപ്പത്തിമാതികാനം വസേന. ചീവരാനം പടിലാഭക്ഖേത്തദസ്സനത്ഥഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘അട്ഠിമാ, ഭിക്ഖവേ, മാതികാ’’തിആദിനാ മാതികാ ഠപിതാ. മാതികാതി ഹി മാതരോ ചീവരുപ്പത്തിജനികാതി.

സോസാനികന്തി സുസാനേ പതിതം. പാപണികന്തി ആപണദ്വാരേ പതിതം. രഥിയന്തി പുഞ്ഞത്ഥികേഹി വാതപാനന്തരേന രഥികായ ഛഡ്ഡിതചോളകം. സങ്കാരകൂടകന്തി സങ്കാരട്ഠാനേ ഛഡ്ഡിതചോളകം. സിനാനന്തി നഹാനചോളകം, യം ഭൂതവേജ്ജേഹി സസീസം നഹായിത്വാ കാലകണ്ണിചോളന്തി ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛന്തി. തിത്ഥന്തി തിത്ഥചോളം, സിനാനതിത്ഥേ ഛഡ്ഡിതപിലോതികാ. അഗ്ഗിദഡ്ഢന്തി അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢപ്പദേസം. തഞ്ഹി മനുസ്സാ ഛഡ്ഡേന്തി. ഗോഖായിതാദീനി പാകടാനേവ. താനിപി ഹി മനുസ്സാ ഛഡ്ഡേന്തി. ധജം ഉസ്സാപേത്വാതി നാവം ആരോഹന്തേഹി വാ യുദ്ധം പവിസന്തേഹി വാ ധജയട്ഠിം ഉസ്സാപേത്വാ, തത്ഥ ബദ്ധം വാതേന ആനീതം തേഹി ഛഡ്ഡിതന്തി അധിപ്പായോ.

സാദകഭിക്ഖുനാതി ഗഹപതിചീവരസ്സ സാദിയനഭിക്ഖുനാ. ഏകമാസമത്തന്തി ചീവരമാസസഞ്ഞിതം ഏകമാസമത്തം വിതക്കേതും വട്ടതി, ന തതോ പരന്തി അധിപ്പായോ. സബ്ബസ്സപി ഹി തണ്ഹാനിഗ്ഗഹത്ഥാ സാസനേ പടിപത്തീതി. പംസുകൂലികോ അദ്ധമാസേനേവ കരോതി അപരപ്പടിബദ്ധത്താ പടിലാഭസ്സ, ഇതരസ്സ പന പരപ്പടിബദ്ധത്താ മാസമത്തം അനുഞ്ഞാതം. ഇദം മാസഡ്ഢമാസമത്തം…പേ… വിതക്കസന്തോസോ വിതക്കേന്തസ്സ പരിമിതകാലികത്താ. മഹാഥേരം തത്ഥ അത്തനോ സഹായം ഇച്ഛന്തോപി ഗരുഗാരവേന ‘‘ഗാമദ്വാരം, ഭന്തേ, ഗമിസ്സാമി’’ഇച്ചേവാഹ. ഥേരോപി തസ്സ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ ‘‘അഹമ്പാവുസോ, ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിതക്കസ്സ അവസരോ മാ ഹോതൂ’’തി പഞ്ഹം പുച്ഛമാനോ ഗാമം പാവിസി. ഉച്ചാരപലിബുദ്ധോതി ഉച്ചാരേന പീളിതോ. തദാ ഭഗവതോ ദുക്കരകിരിയാനുസ്സരണമുഖേന തഥാഗതേ ഉപ്പന്നസ്സ പീതിസോമനസ്സവേഗസ്സ ബലവഭാവേന കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭിതത്താ തസ്മിംയേവ…പേ… തീണി ഫലാനി പത്തോ.

കത്ഥ ലഭിസ്സാമീതി ചിന്തനാപി ലാഭാസാപുബ്ബികാതി തഥാ ‘‘അചിന്തേത്വാ’’തി വുത്തം. ‘‘സുന്ദരം ലഭിസ്സാമി, മനാപം ലഭിസ്സാമീ’’തിഏവമാദിചിന്തനായ കാ നാമ കഥാ, കഥം പന ഗന്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ ഗമന’’ന്തി. തേന ചീവരം പടിച്ച കിഞ്ചിപി ന ചിന്തേതബ്ബമേവാതി ദസ്സേതി. അപേസലോ അപ്പതിരൂപായപി പരിയേസനായ പച്ചയോ ഭവേയ്യാതി ‘‘പേസലം ഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം. ആഹരിയമാനന്തി സുസാനാദീസു പതിതം വത്ഥം ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ പംസുകൂലപരിയേസനം ചരന്തീ’’തി ഞത്വാ കേനചി പുരിസേന തതോ ആനീയമാനം. ഏവം ലദ്ധം ഗണ്ഹന്തസ്സപീതി ഏവം പടിലാഭസന്തോസം അകോപേത്വാ ലദ്ധം ഗണ്ഹന്തസ്സപി. അത്തനോപഹോനകമത്തേനേവാതി യഥാലദ്ധാനം പംസുകൂലാനം ഏകപട്ടദുപട്ടാനം അത്ഥായ അത്തനോ പഹോനകപ്പമാണേനേവ. അവധാരണേന ഉപരി പച്ചാസം നിവത്തേതി. ഗാമേ ഭിക്ഖായ ആഹിണ്ഡന്തേന സപദാനചാരിനാ വിയ ദ്വാരപ്പടിപാടിയാ ചരണം ലോലുപ്പവിവജ്ജനം നാമ ലോലുപ്പസ്സ ദൂരസമുസ്സാരിതത്താ.

യാപേതുന്തി അത്തഭാവം പവത്തേതും. ധോവനുപഗേനാതി ധോവനയോഗ്ഗേന. പണ്ണാനീതി അമ്ബജമ്ബാദിപണ്ണാനി. അകോപേത്വാതി സന്തോസം അകോപേത്വാ. പഹോനകനീഹാരേനേവാതി അന്തരവാസകാദീസു യം കാതുകാമോ, തസ്സ പഹോനകനിയാമേനേവ യഥാലദ്ധം ഥൂലസുഖുമാദിം ഗഹേത്വാ കരണം. തിമണ്ഡലപ്പടിച്ഛാദനമത്തസ്സേവാതി നിവാസനം ചേ നാഭിമണ്ഡലം, ജാണുമണ്ഡലം, ഇതരഞ്ചേ ഗലവാടമണ്ഡലം, ജാണുമണ്ഡലന്തി തിമണ്ഡലപ്പടിച്ഛാദനമത്തസ്സേവ കരണം. തം പന അത്ഥതോ തിണ്ണം ചീവരാനം ഹേട്ഠിമന്തേന വുത്തപരിമാണംയേവ ഹോതി. അവിചാരേത്വാ ന വിചാരേത്വാ.

കുസിബന്ധനകാലേതി മണ്ഡലാനി യോജേത്വാ സിബ്ബനകാലേ. സത്ത വാരേതി സത്ത സിബ്ബനവാരേ. കപ്പബിന്ദുഅപദേസേന കസ്സചി വികാരസ്സ അകരണം കപ്പസന്തോസോ.

സീതപ്പടിഘാതനാദി അത്ഥാപത്തിതോ സിജ്ഝതീതി മുഖ്യമേവ ചീവരപരിഭോഗേ പയോജനം ദസ്സേതും ‘‘ഹിരികോപീനപ്പടിച്ഛാദനമത്തവസേനാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യാവദേവ ഹിരികോപീനപ്പടിച്ഛാദനത്ഥ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮; മഹാനി. ൨൦൬). വട്ടതി, ന താവതാ സന്തോസോ കുപ്പതി സമ്ഭാരാനം ദക്ഖിണേയ്യാനം അലാഭതോ. സാരണീയധമ്മേ ഠത്വാതി സീലവന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സാധാരണഭോഗിഭാവേ ഠത്വാ. ഇതീതിആദിനാ പഠമസ്സേവ അരിയവംസസ്സ പംസുകൂലികങ്ഗതേചീവരികങ്ഗാനം തേസഞ്ചസ്സ പച്ചയതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതി ഇമേ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സമുട്ഠാപകാ ഉപത്ഥമ്ഭകാ ചാ’’തി ദീപേതി. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസു.

സന്തുട്ഠോ ഹോതി വണ്ണവാദീതി ഏത്ഥ ചതുക്കോടികം സമ്ഭവതി. തത്ഥ ചതുത്ഥോയേവ പക്ഖോ വണ്ണിതഥോമിതോതി തഥാ ദേസനാ കതാ. ഏകോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി, സന്തോസസ്സ വണ്ണം ന കഥേതി സേയ്യഥാപി ഥേരോ നാളകോ. ഏകോ ന സന്തുട്ഠോ ഹോതി, സന്തോസസ്സ വണ്ണം കഥേതി സേയ്യഥാപി ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ. ഏകോ നേവ സന്തുട്ഠോ ഹോതി, ന സന്തോസസ്സ വണ്ണം കഥേതി സേയ്യഥാപി ഥേരോ ലാളുദായി. ഏകോ സന്തുട്ഠോ ചേവ ഹോതി, സന്തോസസ്സ ച വണ്ണം കഥേതി സേയ്യഥാപി ഥേരോ മഹാകസ്സപോ.

അനേസനന്തി അയുത്തം ഏസനം. തേനാഹ ‘‘അപ്പതിരൂപ’’ന്തി, സാസനേ ഠിതാനം അപ്പതിരൂപം അയോഗ്ഗം. കോഹഞ്ഞം കരോന്തോതി ചീവരുപ്പാദനനിമിത്തം പരേസം കുഹനം വിമ്ഹാപനം കരോന്തോ. ഉത്തസതീതി തണ്ഹാസന്താസേന ഉപരൂപരി തസതി. പരിതസ്സതീതി പരിതോ തസ്സതി. യഥാ സബ്ബേ കായവചിപ്പയോഗാ തദത്ഥാ ഏവ ജായന്തി, ഏവം സബ്ബഭാഗേഹി തസതി. ഗധിതം വുച്ചതി ഗിദ്ധോ, സോ ചേത്ഥ അഭിജ്ഝാലക്ഖണോ അധിപ്പേതോ. ഗധിതം ഏതസ്സ നത്ഥീതി അഗധിതോതി ആഹ ‘‘വിഗതലോഭഗിദ്ധോ’’തി. മുച്ഛന്തി തണ്ഹാവസേന മുയ്ഹനം. തസ്സ സമുസ്സയസ്സ അധിഗതം അനാപന്നോ അനുപഗതോ. അനോത്ഥതോ അനജ്ഝോത്ഥതോ. അപരിയോനദ്ധോതി തണ്ഹച്ഛദനേന അച്ഛാദിതോ. ആദീനവം പസ്സമാനോതി ദിട്ഠധമ്മികം സമ്പരായികഞ്ച ദോസം പസ്സന്തോ. ഗധിതപരിഭോഗതോ നിസ്സരതി ഏതേനാതി നിസ്സരണം, ഇദമട്ഠികതാ. തം പജാനാതീതി നിസ്സരണപഞ്ഞോ. തേനാഹ ‘‘യാവദേവ…പേ… ജാനന്തോ’’തി.

നേവത്താനുക്കംസേതീതി അത്താനം നേവ ഉക്കംസേതി ന ഉക്ഖിപതി ന ഉക്കട്ഠതോ ദഹതി. അഹന്തിആദി ഉക്കംസനാകാരദസ്സനം. ന വമ്ഭേതി ന ഹീളേതി ന നിഹീനതോ ദഹതി. തസ്മിം ചീവരസന്തോസേതി തസ്മിം യഥാവുത്തേ വീസതിവിധേ ചീവരസന്തോസേ. കാമഞ്ചേത്ഥ വുത്തപ്പകാരസന്തോസഗ്ഗഹണേനേവ ചീവരഹേതു അനേസനാപജ്ജനാദിപി ഗഹിതമേവ തസ്മിം സതി തസ്സ ഭാവതോ, അസതി ച അഭാവതോ. വണ്ണവാദിതാഅത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനാനി പന ഗഹിതാനി ന ഹോന്തീതി ‘‘വണ്ണവാദാദീസു വാ’’തി വികപ്പോ വുത്തോ. ഏത്ഥ ച ദക്ഖോതിആദി യേസം ധമ്മാനം വസേനസ്സ യഥാവുത്തസന്തോസാദീ ഇജ്ഝന്തി, തംദസ്സനം. തത്ഥ ദക്ഖോതി ഇമിനാ തേസം സമുട്ഠാപനപഞ്ഞം ദസ്സേതി. അനലസോതി ഇമിനാ പഗ്ഗണ്ഹനവീരിയം, സമ്പജാനോതി ഇമിനാ പാരിഹാരിയപഞ്ഞം, പടിസ്സതോതി ഇമിനാ തത്ഥ അസമ്മോസവുത്തിം ദസ്സേതി.

പിണ്ഡപാതോ ജാനിതബ്ബോതി പഭേദതോ പിണ്ഡപാതോ ജാനിതബ്ബോ. പിണ്ഡപാതക്ഖേത്തന്തി പിണ്ഡപാതസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം. പിണ്ഡപാതസന്തോസോ ജാനിതബ്ബോതി പിണ്ഡപാതസന്തോസപ്പഭേദോ ജാനിതബ്ബോ. ഇധ ഭേസജ്ജമ്പി പിണ്ഡപാതഗതികമേവ. ആഹരിതബ്ബതോ ഹി സപ്പിആദീനമ്പി ഗഹണം കതം.

പിണ്ഡപാതക്ഖേത്തം പിണ്ഡപാതസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം ഖേത്തം വിയ ഖേത്തം. ഉപ്പജ്ജതി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി ച ഉപ്പത്തിട്ഠാനം. സങ്ഘതോ വാ ഹി ഭിക്ഖുനോ പിണ്ഡപാതോ ഉപ്പജ്ജതി ഉദ്ദിസ്സവസേന വാ. തത്ഥ സകലസ്സ സങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബഭത്തം സങ്ഘഭത്തം. കതിപയേ ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസിത്വാ ഉദ്ദേസേന ദാതബ്ബഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്തം. നിമന്തേത്വാ ദാതബ്ബഭത്തം നിമന്തനം. സലാകായ ദാതബ്ബഭത്തം സലാകഭത്തം. ഏകസ്മിം പക്ഖേ ഏകദിവസം ദാതബ്ബഭത്തം പക്ഖികം. ഉപോസഥേ ഉപോസഥേ ദാതബ്ബഭത്തം ഉപോസഥികം. പാടിപദദിവസേ ദാതബ്ബഭത്തം പാടിപദികം. ആഗന്തുകാനം ദാതബ്ബഭത്തം ആഗന്തുകഭത്തം. ധുരഗേഹേ ഏവ ഠപേത്വാ ദാതബ്ബഭത്തം ധുരഭത്തം. കുടിം ഉദ്ദിസ്സ ദാതബ്ബഭത്തം കുടിഭത്തം. ഗാമവാസിആദീഹി വാരേന ദാതബ്ബഭത്തം വാരഭത്തം. വിഹാരം ഉദ്ദിസ്സ ദാതബ്ബഭത്തം വിഹാരഭത്തം. സേസാനി പാകടാനേവ.

വിതക്കേതി ‘‘കത്ഥ നു ഖോ അഹം അജ്ജ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സ്വേ കത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമാ’’തി ഥേരേന വുത്തേ ‘‘അസുകഗാമേ, ഭന്തേ’’തി കാമമേതം പടിവചനദാനം, യേന പന ചിത്തേന ചിന്തേത്വാ തം വുത്തം, തം സന്ധായാഹ ‘‘ഏത്തകം ചിന്തേത്വാ’’തി. തതോ പട്ഠായാതി വിതക്കമാളകേ ഠത്വാ വിതക്കിതകാലതോ പട്ഠായ. തതോ പരം വിതക്കേന്തോ അരിയവംസാ ചുതോ ഹോതീതി ഇദം തിണ്ണമ്പി അരിയവംസികാനം വസേന ഗഹേതബ്ബം, ന ഏകചാരികസ്സേവ. സബ്ബോപി ഹി അരിയവംസികോ ഏകവാരമേവ വിതക്കേതും ലഭതി, ന തതോ പരം. പരിബാഹിരോതി അരിയവംസികഭാവതോ ബഹിഭൂതോ. സ്വായം വിതക്കസന്തോസോ കമ്മട്ഠാനമനസികാരേന ന കുപ്പതി വിസുജ്ഝതി ച. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. തേനേവാഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനസീസേന ഗന്തബ്ബ’’ന്തി. ഗഹേതബ്ബമേവാതി അട്ഠാനപ്പയുത്തോ ഏവ-സദ്ദോ. യാപനമത്തമേവ ഗഹേതബ്ബന്തി യോജേതബ്ബം.

ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പിണ്ഡപാതപ്പടിഗ്ഗഹണേ. അപ്പന്തി അത്തനോ യാപനപ്പമാണതോപി അപ്പം ഗഹേതബ്ബം ദായകസ്സ ചിത്താരാധനത്ഥം. പമാണേനേവാതി അത്തനോ പമാണേനേവ അപ്പം ഗഹേതബ്ബം. പമാണേന ഗഹേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘പടിഗ്ഗഹണസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. മക്ഖേതീതി വിദ്ധംസേതി അപനേതി. വിനിപാതേതി വിനാസേതി അട്ഠാനവിനിയോഗേന. സാസനന്തി സത്ഥുസാസനം അനുസിട്ഠിം ന കരോതി ന പടിപജ്ജതി. സപദാനചാരിനാ വിയ ദ്വാരപടിപാടിയാ ചരണം ലോലുപ്പവിവജ്ജനസന്തോസോതി ആഹ ‘‘ദ്വാരപടിപാടിയാ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി.

ഹരാപേത്വാതി അധികം അപനേത്വാ. ആഹാരഗേധതോ നിസ്സരതി ഏതേനാതി നിസ്സരണം. ജിഘച്ഛായ പടിവിനോദനത്ഥം കതാ, കായസ്സ ഠിതിആദിപയോജനം പന അത്ഥാപത്തിതോ ആഗതമേവാതി ആഹ ‘‘ജിഘച്ഛായ…പേ… സന്തോസോ നാമാ’’തി. നിദഹിത്വാ ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം തദഹുപീതി അധിപ്പായോ. ഇതരത്ഥ പന സിക്ഖാപദേനേവ വാരിതം. സാരണീയധമ്മേ ഠിതേനാതി സീലവന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സാധാരണഭോഗിഭാവേ ഠിതേന.

സേനാസനേനാതി സയനേന ആസനേന ച. യത്ഥ യത്ഥ ഹി മഞ്ചാദികേ വിഹാരാദികേ ച സേതി, തം സേനം. യത്ഥ യത്ഥ പീഠാദികേ ആസതി, തം ആസനം. തദുഭയം ഏകതോ കത്വാ ‘‘സേനാസന’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മഞ്ചോ’’തിആദി. തത്ഥ മഞ്ചോ മസാരകാദി. തഥാ പീഠം. മഞ്ചഭിസി, പീഠഭിസീതി ദുവിധോ ഭിസി. വിഹാരോ പാകാരപരിച്ഛിന്നോ സകലോ ആവാസോ, ‘‘ദീഘമുഖപാസാദോ’’തി കേചി. അഡ്ഢയോഗോ ദീഘപാസാദോ, ‘‘ഏകപസ്സച്ഛാദനകസേനാസന’’ന്തി കേചി. പാസാദോതി ചതുരസ്സപാസാദോ, ‘‘ആയതചതുരസ്സപാസാദോ’’തി കേചി. ഹമ്മിയന്തി മുണ്ഡച്ഛദനപാസാദോ. ഗുഹാതി കേവലാ പബ്ബതഗുഹാ. ലേണം ദ്വാരബന്ധം. അട്ടോ ബഹലഭിത്തികഗേഹം, യസ്സ ഗോപാനസിയോ അഗ്ഗഹേത്വാ ഇട്ഠകാഹി ഏവ ഛദനം ഹോതി, ‘‘അട്ടലാകാരേന കരീയതീ’’തിപി വദന്തി. മാളോ ഏകകൂടസങ്ഗഹിതോ അനേകകോണോ പടിസ്സയവിസേസോ, ‘‘വട്ടാകാരേന കതസേനാസന’’ന്തി കേചി.

പിണ്ഡപാതേ വുത്തനയേനേവാതി ‘‘സാദകോ ഭിക്ഖു ‘അഹം കത്ഥ വസിസ്സാമീ’തി വിതക്കേതീ’’തിആദിനാ യഥാരഹം പിണ്ഡപാതേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ‘‘തതോ പരം വിതക്കേന്തോ അരിയവംസാ ചുതോ ഹോതി പരിബാഹിരോ, സേനാസനം കുഹിം ലഭിസ്സാമീതി അചിന്തേത്വാ കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി ച ഏവമാദി സബ്ബം പുരിമനയേനേവ.

കസ്മാ പനേത്ഥ പച്ചയസന്തോസം ദസ്സേന്തേന ഭഗവതാ ഗിലാനപച്ചയസന്തോസോ ന ഗഹിതോതി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഗിലാനപച്ചയോ പന പിണ്ഡപാതേ ഏവ പവിട്ഠോ’’തി ആഹ, ആഹരിതബ്ബതാസാമഞ്ഞേനാതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം തത്ഥാപി പിണ്ഡപാതേ വിയ വിതക്കസന്തോസാദയോപി പന്നരസ സന്തോസാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി? നോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. നനു ചേത്ഥ ദ്വാദസേവ ധുതങ്ഗാനി വിനിയോഗം ഗതാനി, ഏകം പന നേസജ്ജികങ്ഗം ന കത്ഥചി വിനിയുത്തന്തി ആഹ ‘‘നേസജ്ജികങ്ഗം ഭാവനാരാമഅരിയവംസം ഭജതീ’’തി. അയഞ്ച അത്ഥോ അട്ഠകഥാരുള്ഹോ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദിമാഹ.

പഥവിം പത്ഥരമാനോ വിയാതിആദി അരിയവംസദേസനായ സുദുക്കരഭാവദസ്സനം മഹാവിസയത്താ തസ്സാ ദേസനായ. യസ്മാ നയസഹസ്സപടിമണ്ഡിതം ഹോതി, അരിയമഗ്ഗാധിഗമായ വിത്ഥാരതോ പവത്തിയമാനാ ദേസനാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ അയഞ്ച ഭാവനാരാമഅരിയവംസകഥാ അരിയമഗ്ഗാധിഗമായ വിത്ഥാരതോ പവത്തിയമാനാ ഏവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സഹസ്സനയപടിമണ്ഡിതം…പേ… ദേസനം ആരഭീ’’തി.

പടിപക്ഖവിധമനതോ അഭിമുഖഭാവേന രമണം ആരമണം ആരാമോതി ആഹ ‘‘അഭിരതീതി അത്ഥോ’’തി. ബ്യധികരണാനമ്പി പദാനം വസേന ഭവതി ബാഹിരത്ഥസമാസോ യഥാ ‘‘ഉരസിലോമോ കണ്ഠേകാളോ’’തി ആഹ ‘‘ഭാവനായ ആരാമോ അസ്സാതി ഭാവനാരാമോ’’തി. അഭിരമിതബ്ബട്ഠേന വാ ആരാമോ, ഭാവനാ ആരാമോ അസ്സാതി ഭാവനാരാമോതി ഏവമ്പേത്ഥ സമാസയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഭാവേന്തോ രമതീതി ഏതേന ഭാവനാരാമസദ്ദാനം കത്തുസാധനതം കമ്മധാരയസമാസതഞ്ച ദസ്സേതി. ‘‘പജഹന്തോ രമതീ’’തി വുത്തത്താ പഹാനാരാമോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

കാമം ‘‘നേസജ്ജികങ്ഗം ഭാവനാരാമഅരിയവംസം ഭജതീ’’തി വുത്തം ഭാവനാനുയോഗസ്സ അനുച്ഛവികത്താ, നേസജ്ജികങ്ഗവസേന പന നേസജ്ജികസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകച്ചാഹി ആപത്തീഹി അനാപത്തിഭാവോതി തമ്പി സങ്ഗണ്ഹന്തോ ‘‘തേരസന്നം ധുതങ്ഗാന’’ന്തി വത്വാ വിനയം പത്വാ ഗരുകേ ഠാതബ്ബന്തി ഇച്ഛിതത്താ സല്ലേഖസ്സ അപരിച്ചജനവസേന പടിപത്തി നാമ വിനയേ ഠിതസ്സേവാതി ആഹ ‘‘തേരസന്നം…പേ… കഥിതം ഹോതീ’’തി. കാമം സുത്താഭിധമ്മപിടകേസുപി തത്ഥ തത്ഥ സീലകഥാ ആഹടായേവ, യേഹി പന ഗുണേഹി സീലസ്സ വോദാനം ഹോതി, തേസു കഥിതേസു യഥാ സീലകഥാബാഹുല്ലം വിനയപിടകം കഥിതം ഹോതി, ഏവം ഭാവനാകഥാബാഹുല്ലം സുത്തപിടകം അഭിധമ്മപിടകഞ്ച ചതുത്ഥേന അരിയവംസേന കഥിതേന കഥിതമേവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഭാവനാരാമേന അവസേസം പിടകദ്വയം കഥിത’’ന്തി. ‘‘സോ നേക്ഖമ്മം ഭാവേന്തോ രമതീ’’തി നേക്ഖമ്മപദം ആദിം കത്വാ തത്ഥ ദേസനായ പവത്തത്താ സബ്ബേസമ്പി വാ സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗധമ്മാനം യഥാസകം പടിപക്ഖതോ നിക്ഖമനേന നേക്ഖമ്മസഞ്ഞിതാനം തത്ഥ ആഗതത്താ സോ പാഠോ നേക്ഖമ്മപാളീതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘നേക്ഖമപാളിയാ കഥേതബ്ബോ’’തി. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സബ്ബേപി കുസലാ ധമാ, നേക്ഖമ്മന്തി പവുച്ചരേ’’തി. ദസുത്തരസുത്തന്തപരിയായേനാതി ദസുത്തരസുത്തന്തധമ്മേന (ദീ. നി. ൩.൩൫൦ ആദയോ) ദസുത്തരസുത്തന്തേ ആഗതനയേനാതി വാ അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

സോതി ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഭിക്ഖു. നേക്ഖമ്മന്തി കാമേഹി നിക്ഖന്തഭാവതോ നേക്ഖമ്മസഞ്ഞിതം പഠമജ്ഝാനൂപചാരം, സോ ‘‘അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൦൮) ആഗതോ. പഠമജ്ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ ഹി ഇധാധിപ്പേതാ, തസ്മാ ‘‘അബ്യാപാദ’’ന്തിആദീസുപി ഏവമേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സഉപായാനഞ്ഹി അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം അട്ഠാരസന്നം മഹാവിപസ്സനാനം ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനഞ്ച വസേനേത്ഥ ദേസനാ പവത്താതി. തത്ഥ അബ്യാപാദന്തി മേത്താ. ആലോകസഞ്ഞന്തി വിഭൂതം കത്വാ മനസികരണേന ഉപട്ഠിതആലോകസഞ്ജാനനം. അവിക്ഖേപന്തി സമാധിം. ധമ്മവവത്ഥാനന്തി കുസലാദിധമ്മാനം യാഥാവനിച്ഛയം, ‘‘സപച്ചയനാമവവത്ഥാന’’ന്തിപി വദന്തി. ഏവം കാമച്ഛന്ദാദിനീവരണപ്പഹാനേന ‘‘അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായാ’’തിആദിനാ വുത്തസ്സ പഠമജ്ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദായ ഭാവനാരാമതം പഹാനാരാമതഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സഹ ഉപായേന അട്ഠസമാപത്തീഹി അട്ഠാരസഹി ച മഹാവിപസ്സനാഹി തം ദസ്സേതും ‘‘ഞാണ’’ന്തിആദിമാഹ. നാമരൂപപരിഗ്ഗഹണകങ്ഖാവിതരണാനഞ്ഹി വിബന്ധഭൂതസ്സ മോഹസ്സ ദൂരീകരണേന ഞാതപരിഞ്ഞായ ഠിതസ്സ അനിച്ചസഞ്ഞാദയോ സിജ്ഝന്തി. തഥാ ഝാനസമാപത്തീസു അനഭിരതിനിമിത്തേന പാമോജ്ജേന തത്ഥ അനഭിരതിയാ വിനോദിതായ ഝാനാദീനം സമധിഗമോതി സമാപത്തിവിപസ്സനം അരതിവിനോദനഅവിജ്ജാപദാലനഉപായോ. ഉപ്പടിപാടിനിദ്ദേസോ പന നീവരണസഭാവായ അവിജ്ജായ ഹേട്ഠാനീവരണേസു സങ്ഗഹദസ്സനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. കിഞ്ചാപി പഠമജ്ഝാനൂപചാരേയേവ ദുക്ഖം, ചതുത്ഥജ്ഝാനൂപചാരേയേവ സുഖം പഹീയതി, അതിസയപ്പഹാനം പന സന്ധായാഹ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനം സുഖദുക്ഖേ’’തി.

അനിച്ചസ്സ, അനിച്ചന്തി ച അനുപസ്സനാ അനിച്ചാനുപസ്സനാ, തേഭൂമകധമ്മാനം അനിച്ചതം ഗഹേത്വാ പവത്തായ അനുപസ്സനായേതം നാമം. നിച്ചസഞ്ഞന്തി സങ്ഖതധമ്മേസു നിച്ചാ സസ്സതാതി പവത്തം മിച്ഛാസഞ്ഞം. സഞ്ഞാസീസേന ദിട്ഠിചിത്താനമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. നിബ്ബിദാനുപസ്സനന്തി സങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദനാകാരേന പവത്തം അനുപസ്സനം. നന്ദിന്തി സപ്പീതികതണ്ഹം. വിരാഗാനുപസ്സനന്തി വിരജ്ജനാകാരേന പവത്തം അനുപസ്സനം. നിരോധാനുപസ്സനന്തി സങ്ഖാരാനം നിരോധസ്സ അനുപസ്സനം. ‘‘തേ സങ്ഖാരാ നിരുജ്ഝന്തിയേവ, ആയതിം സമുദയവസേന ന ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഏവം വാ അനുപസ്സനാ നിരോധാനുപസ്സനാ. തേനേവാഹ ‘‘നിരോധാനുപസ്സനായ നിരോധേതി നോ സമുദേതീ’’തി. മുച്ചിതുകാമതാ ഹി അയം ബലപ്പത്താതി. പടിനിസ്സജ്ജനാകാരേന പവത്താ അനുപസ്സനാ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ. പടിസങ്ഖാ സന്തിട്ഠനാ ഹി അയം. ആദാനന്തി നിച്ചാദിവസേന ഗഹണം. സന്തതിസമൂഹകിച്ചാരമ്മണാനം വസേന ഏകത്തഗ്ഗഹണം ഘനസഞ്ഞാ. ആയൂഹനം അഭിസങ്ഖരണം. അവത്ഥാവിസേസാപത്തി വിപരിണാമോ. ധുവസഞ്ഞന്തി ഥിരഭാവഗ്ഗഹണം.

നിമിത്തന്തി സമൂഹഘനവസേന, സകിച്ചപരിച്ഛേദതായ ച സങ്ഖാരാനം സവിഗ്ഗഹതം. പണിധിന്തി രാഗാദിപണിധിം. സാ പനത്ഥതോ തണ്ഹാവസേന സങ്ഖാരേസു നിന്നതാ. അഭിനിവേസന്തി അത്താനുദിട്ഠി. അനിച്ചദുക്ഖാദിവസേന സബ്ബധമ്മതീരണം അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനാ. സാരാദാനാഭിനിവേസന്തി അസാരേ സാരന്തി ഗഹണവിപല്ലാസം. ‘‘ഇസ്സരകുത്താദിവസേന ലോകോ സമുപ്പന്നോ’’തി അഭിനിവേസോ സമ്മോഹാഭിനിവേസോ. കേചി പന ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാനന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) പവത്തസംസയാപത്തി സമ്മോഹാഭിനിവേസോ’’തി വദന്തി. സങ്ഖാരേസു താണലേണഭാവഗ്ഗഹണം ആലയാഭിനിവേസോ. ‘‘ആലയരതാ ആലയസമ്മുദിതാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൬൪, ൬൭; മ. നി. ൧.൨൮൧; ൨.൩൩൭; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൭, ൮) ച വചനതോ ആലയോ തണ്ഹാ, സായേവ ചക്ഖാദീസു രൂപാദീസു ച അഭിനിവേസവസേന പവത്തിയാ ആലയാഭിനിവേസോതി കേചി. ഏവം ഠിതാ തേ സങ്ഖാരാ പടിനിസ്സജ്ജീയന്തീതി പവത്തം ഞാണം പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ. വട്ടതോ വിഗതത്താ വിവട്ടം നിബ്ബാനം, തത്ഥ ആരമ്മണസങ്ഖാതേന അനുപസ്സനേന പവത്തിയാ വിവട്ടാനുപസ്സനാ ഗോത്രഭു. സംയോഗാഭിനിവേസന്തി സംയുജ്ജനവസേന സങ്ഖാരേസു നിവേസനം. ദിട്ഠേകട്ഠേതി ദിട്ഠിയാ സഹജാതേകട്ഠേ പഹാനേകട്ഠേ ച. ഓളാരികേതി ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝേ കിലേസേ അപേക്ഖിത്വാ വുത്തം, അഞ്ഞഥാ ദസ്സനപ്പഹാതബ്ബാപി ദുതിയമഗ്ഗവജ്ഝേഹിപി ഓളാരികാതി. അണുസഹഗതേതി അണുഭൂതേ. ഇദം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝേ അപേക്ഖിത്വാ വുത്തം. സബ്ബകിലേസേതി അവസിട്ഠസബ്ബകിലേസേ. ന ഹി പഠമാദിമഗ്ഗേഹിപി പഹീനാ കിലേസാ പുന പഹീയന്തീതി.

ഏവന്തി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൪൧, ൯൫) നേക്ഖമ്മപാളിയാ യോജനം നിഗമേത്വാ ദീഘനികായേതിആദിനാ ദസുത്തരപരിയായേന (ദീ. നി. ൩.൩൫൦ ആദയോ) യോജനം ദസ്സേതി. ഏകം ധമ്മം ഭാവേന്തോ രമതി, ഏകം ധമ്മം പജഹന്തോ രമതീതി ച നയിദം ദസുത്തരസുത്തേ (ദീ. നി. ൩.൩൫൦ ആദയോ) ആഗതനിയാമേന വുത്തം, തത്ഥ പന ‘‘ഏകോ ധമ്മോ ഭാവേതബ്ബോ, ഏകോ ധമ്മോ പഹാതബ്ബോ’’തി ദേസനാ ആഗതാ. ഏവം സന്തേപി യസ്മാ അത്ഥതോ ഭേദോ നത്ഥി, തസ്മാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൪൧, ൯൫) നേക്ഖമ്മപാളിയം ആഗതനീഹാരേനേവ ‘‘ഏകം ധമ്മം ഭാവേന്തോ രമതി, ഏകം ധമ്മം പജഹന്തോ രമതീ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോ സേസവാരേസുപി.

ഏവന്തിആദിനാ ദസുത്തരപരിയായേന (ദീ. നി. ൩.൩൫൦ ആദയോ) യോജനം നിഗമേത്വാ ഇദാനി സതിപട്ഠാനസുത്തന്തപരിയായേന (മ. നി. ൧.൧൦൫ ആദയോ) യോജനം ദസ്സേതും ‘‘മജ്ഝിമനികായേ’’തിആദി ആരദ്ധം. കാമഞ്ചേത്ഥ കായാനുപസ്സനാവസേനേവ സംഖിപിത്വാ യോജനാ കതാ, ഏകവീസതിയാ പന ഠാനാനം വസേനപി യോജനാ കാതബ്ബാ. ഇദാനി അഭിധമ്മനിദ്ദേസപരിയായേന ദസ്സേതും ‘‘അഭിധമ്മേ നിദ്ദേസപരിയായേനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. അനിച്ചതോതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനാസു (വിസുദ്ധി. ൨.൬൯൮; വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൬൯൮) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

ഉക്കണ്ഠിതന്തി അധികുസലേസു ധമ്മേസു പന്തസേനാസനേസു ച ഉക്കണ്ഠാദിഞ്ച, അനനുയോഗോതി അത്ഥോ. അരിയവംസപൂരകോ ധീരോ സീലവാ ഭിക്ഖു അരിയവംസപരിപൂരണസ്സ ഭേദം അനിച്ഛന്തോ സമാഹിതോ വിപസ്സകോ ച പച്ചയഘാതേന അരതിയാ രതിയാ ച സഹിതാ അഭിഭവിതാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അരതിരതിസഹോ, ഭിക്ഖവേ, ധീരോ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അരിയവംസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.