൧. പഠമഉരുവേലസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ മഹാവേലാ വിയ മഹാവേലാ, വിപുലവാലികപുഞ്ജതായ മഹന്തോ വേലാതടോ വിയാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മഹാവാലികരാസീതി അത്ഥോ’’തി. ഉരു, മരു, സികതാ, വാലുകാ, വണ്ണു, വാലികാതി ഇമേ സദ്ദാ സമാനത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. തേനാഹ ‘‘ഉരൂതി വാലികാ വുച്ചതീ’’തി.

നജ്ജാതി നദതി സദ്ദായതീതി നദീ, തസ്സാ നജ്ജാ, നദിയാ നിന്നഗായാതി അത്ഥോ. നേരഞ്ജരായാതി ‘‘നേലഞ്ജലായാ’’തി വത്തബ്ബേ ല-കാരസ്സ ര-കാരം കത്വാ ‘‘നേരഞ്ജരായാ’’തി വുത്തം, കദ്ദമസേവാലപണകാദിദോസരഹിതസലിലായാതി അത്ഥോ. കേചി ‘‘നീലം-ജലായാതി വത്തബ്ബേ നേരഞ്ജരായാ’’തി വദന്തി. നാമമേവ വാ ഏതം തസ്സാ നദിയാതി വേദിതബ്ബം. തസ്സാ നദിയാ തീരേ യത്ഥ ഭഗവാ വിഹാസി, തം ദസ്സേതും ‘‘അജപാലനിഗ്രോധേ’’തി വുത്തം. കസ്മാ പനായം അജപാലനിഗ്രോധോ നാമ ജാതോതി ആഹ ‘‘തസ്സാ’’തിആദി. കേചി പന ‘‘യസ്മാ തത്ഥ വേദേ സജ്ഝായിതും അസമത്ഥാ മഹല്ലകബ്രാഹ്മണാ പാകാരപരിക്ഖേപയുത്താനി നിവേസനാനി കത്വാ സബ്ബേ വസിംസു, തസ്മാസ്സ അജപാലനിഗ്രോധോതി നാമം ജാത’’ന്തി വദന്തി. തത്രായം വചനത്ഥോ – ന ജപന്തീതി അജപാ, മന്താനം അനജ്ഝായകാതി അത്ഥോ. അജപാലന്തി ആദിയന്തി നിവാസം ഏത്ഥാതി അജപാലോതി. അപരേ പന വദന്തി ‘‘യസ്മാ മജ്ഝന്ഹികസമയേ അന്തോപവിട്ഠേ അജേ അത്തനോ ഛായായ പാലേതി രക്ഖതി, തസ്മാ ‘അജപാലോ’തിസ്സ നാമം രുള്ഹ’’ന്തി. സബ്ബത്ഥാപി നാമമേതം തസ്സ രുക്ഖസ്സ.

പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി പഠമം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, അനുനാസികലോപേനായം നിദ്ദേസോ. തേനേവാഹ ‘‘സമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പഠമമേവാ’’തി. പഠമന്തി ച ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, തസ്മാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പഠമം അജപാലനിഗ്രോധേ വിഹരാമീതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. അയം വിതക്കോതി അയം ‘‘കിന്നു ഖ്വാഹം…പേ… വിഹരേയ്യ’’ന്തി ഏവം പവത്തവിതക്കോ. ഹത്ഥീ ച വാനരോ ച തിത്തിരോ ച ഹത്ഥിവാനരതിത്തിരാ.

യേ വുദ്ധമപചായന്തീതി ജാതിവുദ്ധോ, വയോവുദ്ധോ, ഗുണവുദ്ധോതി തയോ വുദ്ധാ. തേസു ജാതിസമ്പന്നോ ജാതിവുദ്ധോ നാമ, വയേ ഠിതോ വയോവുദ്ധോ നാമ, ഗുണസമ്പന്നോ ഗുണവുദ്ധോ നാമ. തേസു ഗുണസമ്പന്നോ വയോവുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഠാനേ വുദ്ധോതി അധിപ്പേതോ. അപചായന്തീതി ജേട്ഠാപചായികാകമ്മേന പൂജേന്തി. ധമ്മസ്സ കോവിദാതി ജേട്ഠാപചായനധമ്മസ്സ കോവിദാ കുസലാ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. പാസംസാതി പസംസാരഹാ. സമ്പരായേ ച സുഗ്ഗതീതി സമ്പരേതബ്ബേ ഇമം ലോകം ഹിത്വാ ഗന്തബ്ബേ പരലോകേപി തേസം സുഗതിയേവ. അയം പനേത്ഥ പിണ്ഡത്ഥോ – ഖത്തിയാ വാ ഹോന്തു ബ്രാഹ്മണാ വാ വേസ്സാ വാ സുദ്ദാ വാ ഗഹട്ഠാ വാ പബ്ബജിതാ വാ തിരച്ഛാനഗതാ വാ, യേ കേചി സത്താ ജേട്ഠാപചിതികമ്മേന സീലാദിഗുണസമ്പന്നാനം വയോവുദ്ധാനം അപചിതിം കരോന്തി, തേ ഇമസ്മിഞ്ച അത്തഭാവേ ജേട്ഠാപചിതികാരകാതി പസംസം വണ്ണനം ഥോമനം ലഭന്തി, കായസ്സ ച ഭേദാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തന്തീതി.

അഞ്ഞസ്മിന്തി പരസ്മിം. അത്താ ന ഹോതീതി അഞ്ഞോ, പരോ. സോ പനേത്ഥ ന യോ കോചി അധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ ഗരുട്ഠാനിയോ. തേനാഹ ‘‘കഞ്ചി ഗരുട്ഠാനേ അട്ഠപേത്വാ’’തി. പതിസ്സതി ഗരുനോ ആണം സമ്പടിച്ഛതീതി പതിസ്സോ, ന പതിസ്സോ അപ്പതിസ്സോ, പതിസ്സയരഹിതോ, ഗരുപസ്സയരഹിതോതി അത്ഥോ.

സദേവകേതി അവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോ. സദേവകഗ്ഗഹണേന പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പാരിസേസഞായേന ഇതരേസം പദന്തരേഹി സങ്ഗഹിതത്താ. സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പച്ചാസത്തിഞായേന. തത്ഥ ഹി മാരോ ജാതോ തന്നിവാസീ ച ഹോതി. സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം പച്ചാസത്തിഞായേനേവ. സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായാതി സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണം. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം അപച്ചത്ഥികാനം അസമിതാബാഹിതപാപാനഞ്ച സമണബ്രാഹ്മണാനം തേനേവ വചനേന ഗഹിതത്താ. കാമം ‘‘സദേവകേ’’തിആദിവിസേസനാനം വസേന സത്തവിസയോ ലോകസദ്ദോതി വിഞ്ഞായതി തുല്യയോഗവിസയത്താ തേസം, ‘‘സലോമകോ സപക്ഖകോ’’തിആദീസു പന അതുല്യയോഗേ അയം സമാസോ ലബ്ഭതീതി ബ്യഭിചാരദസ്സനതോ പജാഗഹണന്തി പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം.

ദേവഭാവസാമഞ്ഞേന മാരബ്രഹ്മേസു ഗഹിതേസുപി ഇതരേഹി തേസം ലബ്ഭമാനവിസേസദസ്സനത്ഥം വിസും ഗഹണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘മാരോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. മാരോ ബ്രഹ്മാനമ്പി വിചക്ഖുകമ്മായ പഹോതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തി. ഉപരീതി ഉപരിഭാഗേ. ബ്രഹ്മാതി ദസസഹസ്സിബ്രഹ്മാനം സന്ധായാഹ. തഥാ ചാഹ ‘‘ദസഹി അങ്ഗുലീഹീ’’തിആദി. ഇധ ദീഘനികായാദയോ വിയ ബാഹിരകാനമ്പി ഗന്ഥനികായോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ഏകനികായാദിവസേനാ’’തി. വത്ഥുവിജ്ജാദീതി ആദി-സദ്ദേന വിജ്ജാട്ഠാനാനി സങ്ഗയ്ഹന്തി. യഥാസകം കമ്മകിലേസേഹി പജാതത്താ നിബ്ബത്തത്താ പജാ, സത്തനികായോ, തസ്സാ പജായ. സദേവമനുസ്സായാതി വാ ഇമിനാ സമ്മുതിദേവഗ്ഗഹണം തദവസിട്ഠമനുസ്സലോകഗ്ഗഹണഞ്ച ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ഭാഗസോ ലോകം ഗഹേത്വാ യോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഭാഗസോ ലോകം ഗഹേത്വാ യോജനം ദസ്സേതും ‘‘അപിചേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. ലോകവസേന വുത്താനി ‘‘ലോകീയന്തി ഏത്ഥ കമ്മം കമ്മഫലാനീ’’തി കത്വാ. പജാവസേന ‘‘ഹേതുപച്ചയേഹി പജാതാ’’തി കത്വാ. സീലസമ്പന്നതരന്തി ഏത്ഥ പരിപുണ്ണസമ്പന്നതാ അധിപ്പേതാ ‘‘സമ്പന്നം സാലികേദാര’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൪.൧) വിയ. തേനാഹ ‘‘അധികതരന്തി അത്ഥോ’’തി. പരിപുണ്ണഞ്ഹി അധികതരന്തി വത്തും അരഹതി. കാരണന്തി യുത്തിം. അത്ഥന്തി അവിപരീതത്ഥം. വഡ്ഢിന്തി അതിവഡ്ഢിനിമിത്തം.

ഇമിനാ വചനേനാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ അനന്തരം വുത്തവചനേന. ന കേവലം ഇമിനാവ, സുത്തന്തരമ്പി ആനേത്വാ പടിബാഹിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ന മേ ആചരിയോ അത്ഥീതി ലോകുത്തരധമ്മേ മയ്ഹം ആചരിയോ നാമ നത്ഥി. കിഞ്ചാപി ലോകിയധമ്മാനമ്പി യാദിസോ ലോകനാഥസ്സ അധിഗമോ, ന താദിസോ അധിഗമോ പരൂപദേസോ അത്ഥി. ലോകുത്തരധമ്മേ പനസ്സ ലേസോപി നത്ഥി. നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോതി മയ്ഹം സീലാദീഹി ഗുണേഹി പടിനിധിഭൂതോ പുഗ്ഗലോ നാമ നത്ഥി. സരന്തി കരണേ ഏതം പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘സരന്തേനാ’’തി, സരന്തി വാ സരണഹേതു ചാതി അത്ഥോ.

യതോതി ഭുമ്മത്ഥേ തോസദ്ദോതി ആഹ ‘‘യസ്മിം കാലേ’’തി. രത്തിയോ ജാനന്തീതി രത്തഞ്ഞൂ, അത്തനോ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ബഹൂ രത്തിയോ ജാനന്തി, ചിരപബ്ബജിതാതി വുത്തം ഹോതി. രത്തഞ്ഞൂനം മഹന്തഭാവോ രത്തഞ്ഞുമഹന്തം. ഭാവപ്പധാനോ ഏസ നിദ്ദേസോ. ‘‘രത്തഞ്ഞുമഹത്ത’’ന്തി വാ പാഠോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഥേരനവമജ്ഝിമാനം വസേന വിപുലഭാവോ വേപുല്ലമഹന്തം. സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതസ്സ സാസനബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഝാനാഭിഞ്ഞാദിവസേന വിപുലഭാവോ ബ്രഹ്മചരിയമഹന്തം. വിസിട്ഠസ്സ പച്ചയലാഭസ്സ വിപുലഭാവോ ലാഭഗ്ഗമഹന്തം. ചതുബ്ബിധേന മഹന്തേനാതി ചതുബ്ബിധേന മഹന്തഭാവേന. മഹാപജാപതിയാ ദുസ്സയുഗദാനകാലേതി ഭഗവതോ സങ്ഘേ ഗാരവസ്സ പാകടകാലദസ്സനമത്തം. ന ഹി ഭഗവാ തതോ പുബ്ബേ സങ്ഘേ ഗാരവരഹിതോ വിഹാസി.

പഠമഉരുവേലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨.ദുതിയഉരുവേലസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ ഹുഹുങ്കജാതികേനാതി സോ കിര ദിട്ഠമങ്ഗലികോ മാനവസേന കോധവസേന ച ‘‘ഹുഹു’’ന്തി കരോന്തോ വിചരതി, തസ്മാ ഹുഹുങ്കജാതികോതി വുച്ചതി. ‘‘ഹുഹുക്കജാതികോ’’തിപി പഠന്തി, തേന സദ്ധിം ആഗതാതി അത്ഥോ. ജരാജിണ്ണാതി ജരായ ഖണ്ഡദന്തപലിതകേസാദിഭാവം ആപാദിതാ. വയോവുദ്ധാതി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം വുദ്ധിമരിയാദപ്പത്താ. ജാതിമഹല്ലകാതി ഉപപത്തിയാ മഹല്ലകഭാവേന സമന്നാഗതാ. മഹത്തം ലന്തി ഗണ്ഹന്തീതി മഹല്ലകാ, ജാതിയാ മഹല്ലകാ, ന വിഭവാദിനാതി ജാതിമഹല്ലകാ. വയോഅനുപ്പത്താതി പച്ഛിമവയം സമ്പത്താ, പച്ഛിമവയോ നാമ വസ്സസതസ്സ പച്ഛിമോ തതിയോ ഭാഗോ. ജിണ്ണാതി വാ പോരാണാ, ചിരകാലപ്പവത്തകുലന്വയാതി വുത്തം ഹോതി. വുദ്ധാതി സീലാചാരാദിഗുണവുദ്ധിയുത്താ. മഹല്ലകാതി വിഭവമഹന്തതായ സമന്നാഗതാ. മഹദ്ധനാതി മഹാഭോഗാ. അദ്ധഗതാതി മഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ബ്രാഹ്മണാനം വതചരിയാദിമരിയാദം അവീതിക്കമ്മ ചരമാനാ. വയോഅനുപ്പത്താതി ജാതിവുദ്ധഭാവം അന്തിമവയം അനുപ്പത്താ. സുതം നേതന്തി ഏത്ഥ സുതം നോ ഏതന്തി പദച്ഛേദോ. നോതി ച കരണത്ഥേ സാമിവചനം. തേനാഹ ‘‘അമ്ഹേഹി സുത’’ന്തി.

അകാലേതി അയുത്തകാലേ. അസഭാവം വദതീതി യം നത്ഥി, തം വദതി. അനത്ഥം വദതീതി അകാരണനിസ്സിതം വദതി. അകാരണനിസ്സിതന്തി ച നിപ്ഫലന്തി അത്ഥോ. ഫലഞ്ഹി കാരണനിസ്സിതം. അകാരണനിസ്സിതതാ ച തദവിനാഭാവതോ അകാരണേ നിസ്സിതം, നിപ്ഫലം സമ്ഫന്തി വുത്തം ഹോതി. അവിനയം വദതീതി ന സംവരവിനയപ്പടിസംയുത്തം വദതി, അത്തനോ സുണന്തസ്സ ച ന സംവരവിനയാവഹം വദതീതി വുത്തം ഹോതി. ന ഹദയേ നിധേതബ്ബയുത്തകന്തി അഹിതസംഹിതത്താ ചിത്തം അനുപ്പവേസേത്വാ നിധേതും അയുത്തം. കഥേതും അയുത്തകാലേനാതി ധമ്മം കഥേന്തേന യോ അത്ഥോ യസ്മിം കാലേ വത്തബ്ബോ, തതോ പുബ്ബേ പച്ഛാ ച തസ്സ അകാലോ, തസ്മിം അയുത്തകാലേ വത്താ. അപദേസരഹിതന്തി സുത്താപദേസരഹിതം. സാപദേസം സകാരണം കത്വാ ന കഥേതീതി ‘‘ഭഗവതാ അസുകേ സുത്തേ ഏവം വുത്ത’’ന്തി ഏവം സാപദേസം കാരണസഹിതം കത്വാ ന കഥേതി.

പരിയന്തരഹിതന്തി പരിച്ഛേദരഹിതം, സുത്തം വാ ജാതകം വാ നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ അനുയോഗം ഉപമം വാ വത്ഥും വാ ആഹരിത്വാ യം സുത്തം ജാതകം വാ നിക്ഖിപിതം, തസ്സ സരീരഭൂതം കഥം അനാമസിത്വാ ബാഹിരകഥംയേവ കഥേതി, നിക്ഖിത്തം നിക്ഖിത്തമത്തമേവ ഹോതി, ‘‘സുത്തം നു ഖോ കഥേതി ജാതകം നു ഖോ, നാസ്സ അന്തം വാ കോടിം വാ പസ്സാമാ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. യഥാ വടരുക്ഖസാഖാനം ഗതഗതട്ഠാനേ പാരോഹാ ഓതരന്തി, ഓതിണ്ണോ-തിണ്ണട്ഠാനേ വിരുള്ഹിം ആപജ്ജിത്വാ പുന വഡ്ഢന്തിയേവ, ഏവം അഡ്ഢയോജനമ്പി യോജനമ്പി ഗച്ഛതിയേവ. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ പന മൂലരുക്ഖോ വിനസ്സതി, അനുജാതപാരോഹമൂലാനിയേവ തിട്ഠന്തി, ഏവം അയമ്പി നിഗ്രോധധമ്മകഥികോ നാമ ഹോതി. നിക്ഖിത്തം നിക്ഖിത്തമേവ കത്വാ പസ്സേനേവ പരിഹരന്തോ ഗച്ഛതി. യോ പന ബഹുമ്പി ഭണന്തോ ‘‘ഏതദത്ഥമിദം വുത്ത’’ന്തി നിക്ഖിത്തസുത്തതോ അഞ്ഞമ്പി അനുയോഗൂപമാവത്ഥുവസേന തദുപയോഗീനം ആഹരിത്വാ ആഹരിത്വാ ജാനാപേതും സക്കോതി, തഥാരൂപസ്സ ധമ്മകഥികസ്സ ബഹുമ്പി കഥേതും വട്ടതി. ന ലോകിയലോകുത്തരഅത്ഥനിസ്സിതന്തി അത്തനോ പരേസഞ്ച ന ലോകിയലോകുത്തരഹിതാവഹം.

പകട്ഠാനം ഉക്കട്ഠാനം സീലാദിഅത്ഥാനം ബോധനതോ സഭാവനിരുത്തിവസേന ച ബുദ്ധാദീഹി ഭാസിതത്താ പകട്ഠാനം വചനപ്പബന്ധാനം ആളീതി പാളി, പരിയത്തിധമ്മോ. പുരിമസ്സ അത്ഥസ്സ പച്ഛിമേന അത്ഥേന അനുസന്ധാനം അനുസന്ധി, അത്ഥമുഖേന പന പാളിപ്പദേസാനമ്പി അനുസന്ധി ഹോതിയേവ. സ്വായം അനുസന്ധി പുച്ഛാനുസന്ധിഅജ്ഝാസയാനുസന്ധിയഥാനുസന്ധിആദിവസേന ചതുബ്ബിധോ, തംതംദേസനാനം പന പുബ്ബാപരപാളിവസേന അനുസന്ധിവസേന പുബ്ബാപരവസേനാതി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. ഉഗ്ഗഹിതന്തി ബ്യഞ്ജനസോ അത്ഥസോ ച ഉദ്ധം ഉദ്ധം ഗഹിതം, പരിയാപുണനവസേന ചേവ പരിപുച്ഛാവസേന ച ഹദയേന ഗഹിതന്തി അത്ഥോ. വട്ടദുക്ഖനിസ്സരണത്ഥികേഹി സോതബ്ബതോ സുതം, പരിയത്തിധമ്മോ. തം ധാരേതീതി സുതധരോ. യോ ഹി സുതധരോ, സുതം തസ്മിം പതിട്ഠിതം ഹോതി സുപ്പതിട്ഠിതം അരോഗികം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സുതസ്സ ആധാരഭൂതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി. ഏകം പദം ഏകക്ഖരമ്പി അവിനട്ഠം ഹുത്വാ സന്നിചീയതീതി സന്നിചയോ, സുതം സന്നിചയോ ഏതസ്മിന്തി സുതസന്നിചയോ. അജ്ഝോസായാതി അനുപ്പവിസിത്വാ. തിട്ഠതീതി ന സമ്മുസ്സതി.

പഗുണാതി വാചുഗ്ഗതാ. നിച്ചലികന്തി അവിപരിവത്തം. സംസന്ദിത്വാതി അഞ്ഞേഹി സംസന്ദിത്വാ. സമനുഗ്ഗാഹിത്വാതി പരിപുച്ഛാവസേന അത്ഥം ഓഗാഹിത്വാ. പബന്ധസ്സ വിച്ഛേദാഭാവതോ ഗങ്ഗാസോതസദിസം. ‘‘ഭവങ്ഗസോതസദിസ’’ന്തി വാ പാഠോ, അകിത്തിമം സുഖപ്പവത്തീതി അത്ഥോ. സുത്തേകദേസസ്സ സുത്തമത്തസ്സ ച വചസാ പരിചയോ ഇധ നാധിപ്പേതോ, വഗ്ഗാദിവസേന പന അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘സുത്തദസക…പേ… സജ്ഝായിതാ’’തി, ‘‘ദസസുത്താനി ഗതാനി, ദസവഗ്ഗാനി ഗതാനീ’’തിആദിനാ സല്ലക്ഖേത്വാ വാചായ സജ്ഝായിതാതി അത്ഥോ. മനസാ അനു അനു പേക്ഖിതാ ഭാഗസോ നിജ്ഝായിതാ ചിന്തിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ. രൂപഗതം വിയ പഞ്ഞായതീതി രൂപഗതം വിയ ചക്ഖുസ്സ വിഭൂതം ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി. സുപ്പടിവിദ്ധാതി നിജ്ജടം നിഗ്ഗുമ്ബം കത്വാ സുട്ഠു യാഥാവതോ പടിവിദ്ധാ.

അധികം ചേതോതി അഭിചേതോ, ഉപചാരജ്ഝാനചിത്തം. തസ്സ പന അധികതാ പാകതികകാമാവചരചിത്തേഹി സുന്ദരതായ, സാ പടിപക്ഖതോ സുദ്ധിയാതി ആഹ ‘‘അഭിക്കന്തം വിസുദ്ധം ചിത്ത’’ന്തി. അധിചിത്തന്തി സമാധിമാഹ. സോപി ഉപചാരസമാധി ദട്ഠബ്ബോ. വിവേകജം പീതിസുഖം, സമാധിജം പീതിസുഖം, അപീതിജം കായസുഖം, സതിപാരിസുദ്ധിജം ഞാണസുഖന്തി ചതുബ്ബിധമ്പി ഝാനസുഖം പടിപക്ഖതോ നിക്ഖന്തതം ഉപാദായ നേക്ഖമ്മസുഖന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘നേക്ഖമ്മസുഖം വിന്ദതീ’’തി. ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥോതി ഇമിനാ തേസു ഝാനേസു സമാപജ്ജനവസീഭാവമാഹ. നികാമലാഭീതി പന വചനതോ ആവജ്ജനാധിട്ഠാനപച്ചവേക്ഖണവസിയോപി വുത്താ ഏവാതി വേദിതബ്ബാ. സുഖേനേവ പച്ചനീകധമ്മേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി ഏതേന തേസം ഝാനാനം സുഖപ്പടിപദതം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞതഞ്ച ദസ്സേതി.

വിപുലാനന്തി വേപുല്ലം പാപിതാനം ഝാനാനം. വിപുലതാ നാമ സുഭാവിതഭാവേന ചിരതരപ്പവത്തിയാ, സാ ച പരിച്ഛേദാനുരൂപാവ ഇച്ഛിതബ്ബാതി ‘‘വിപുലാന’’ന്തി വത്വാ ‘‘യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠാതും സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ. പരിച്ഛേദകാലഞ്ഹി അപ്പത്വാവ വുട്ഠഹന്തോ അകസിരലാഭീ ന ഹോതി യാവദിച്ഛിതം പവത്തേതും അസമത്ഥത്താ. ഇദാനി യഥാവുത്തേ സമാപജ്ജനാദിവസീഭാവേ ബ്യതിരേകവസേന വിഭാവേതും ‘‘ഏകച്ചോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ലാഭീയേവ ഹോതീതി ഇദം പടിലദ്ധമത്തസ്സ ഝാനസ്സ വസേന വുത്തം. തഥാതി ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ. പാരിപന്ഥികേതി വസീഭാവസ്സ പച്ചനീകധമ്മേ. ഝാനാധിഗമസ്സ പന പച്ചനീകധമ്മാ പഗേവ വിക്ഖമ്ഭിതാ, അഞ്ഞഥാ ഝാനാധിഗമോ ഏവ ന സിയാ. കിച്ഛേന വിക്ഖമ്ഭേതീതി കിച്ഛേന വിസോധേതി. കാമാദീനവപച്ചവേക്ഖണാദീഹി കാമച്ഛന്ദാദീനം വിയ അഞ്ഞേസമ്പി സമാധിപാരിപന്ഥികാനം ദൂരസമുസ്സാരണം ഇധ വിക്ഖമ്ഭനം വിസോധനഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം. നാളികയന്തന്തി കാലമാനനാളികയന്തമാഹ.

അട്ഠപിതസങ്കപ്പോതി ന സമ്മാപണിഹിതസങ്കപ്പോ. അഭിഞ്ഞാപാരഗൂതി സബ്ബേസം ലോകിയലോകുത്തരധമ്മാനം അഭിഞ്ഞായ പാരം ഗതോ, സബ്ബധമ്മേ അഭിവിസിട്ഠായ അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. പരിഞ്ഞാപാരഗൂതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം പരിഞ്ഞായ പാരം ഗതോ, പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിജാനിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. ഭാവനാപാരഗൂതി ചതുന്നം മഗ്ഗാനം ഭാവനായ പാരം ഗതോ, ചത്താരോ മഗ്ഗേ ഭാവേത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. പഹാനപാരഗൂതി സബ്ബകിലേസാനം പഹാനേന പാരം ഗതോ, സബ്ബകിലേസേ പജഹിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. സച്ഛികിരിയാപാരഗൂതി നിരോധസച്ഛികിരിയായ പാരം ഗതോ, നിരോധം സച്ഛികത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. സമാപത്തിപാരഗൂതി സബ്ബസമാപത്തീനം സമാപജ്ജനേന പാരം ഗതോ, സബ്ബാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീതി യം ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലം സകലഭാവോ, തേന സമന്നാഗതോ, സകലചതുമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സകലബ്രഹ്മചരിയോ’’തി, പരിപുണ്ണമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയോതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദുതിയഉരുവേലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.