൨. ചരവഗ്ഗോ

൧. ചരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ചരതോതി ഗച്ഛന്തസ്സ, ചങ്കമന്തസ്സ വാ. ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ വാതി വത്ഥുകാമേസു അവീതരാഗതായ താദിസേ പച്ചയേ കാമപടിസംയുത്തോ വാ വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതി ചേ, യദി ഉപ്പജ്ജതി. ബ്യാപാദവിതക്കോ വാ വിഹിംസാവിതക്കോ വാതി ആഘാതവിനയേ വിസേസേന ചിത്തസ്സ അദമിതത്താ ആഘാതനിമിത്തേ ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വാ വിതക്കോ, ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീതി പരഹിംസനവസേന വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വാ വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതി ചേതി സമ്ബന്ധോ. തം ചേ ഭിക്ഖു അധിവാസേതീതി തം യഥാവുത്തം കാമവിതക്കാദിം യഥാപച്ചയം അത്തനോ ചിത്തേ ഉപ്പന്നം ‘‘ഇതിപായം വിതക്കോ പാപകോ, ഇതിപി അകുസലോ, ഇതിപി സാവജ്ജോ, സോ ച ഖോ അത്തബ്യാബാധായ സംവത്തതീ’’തിആദിനാ നയേന പച്ചവേക്ഖണായ അഭാവതോ അധിവാസേതി അത്തനോ ചിത്തം ആരോപേത്വാ വാസേതി. അധിവാസേന്തോയേവ ച നപ്പജഹതി തദങ്ഗാദിപ്പഹാനവസേന ന പടിനിസ്സജ്ജതി. തതോ ഏവ ച ന വിനോദേതി അത്തനോ ചിത്തസന്താനതോ ന നുദതി ന നീഹരതി. തഥാ അവിനോദനതോ ന ബ്യന്തീകരോതി ന വിഗതന്തം കരോതി. ആതാപീ പഹിതത്തോ യഥാ തേസം അന്തോപി നാവസിസ്സതി അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി, ഏവം കരോതി, അയം പന തഥാ ന കരോതീതി അത്ഥോ. തഥാഭൂതോ പന ന അനഭാവം ഗമേതി അനു അനു അഭാവം ന ഗമേതി. ന പജഹതി ചേ, ന വിനോദേതി ചേതി ഇതിആദിനാ ചേ-സദ്ദം യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവംഭൂതോതി ഏവം കാമവിതക്കാദീഹി പാപവിതക്കേഹി സമങ്ഗിഭൂതോ. അനാതാപീതി കിലേസാനം ആതാപയികസ്സ വീരിയസ്സ അഭാവേന അനാതാപീ. പാപുത്രാസലക്ഖണസ്സ ഓത്തപ്പസ്സ അഭാവേന അനോത്താപീ. സതതം സമിതം സബ്ബകാലം നിരന്തരം. കുസീതോ ഹീനവീരിയോതി കുസലേഹി ധമ്മേഹി പരിഹാപയിത്വാ അകുസലപക്ഖേ കുച്ഛിതം സീദനതോ കോസജ്ജസമന്നാഗമേന ച കുസീതോ, സമ്മപ്പധാനവീരിയാഭാവേന ഹീനവീരിയോ വീരിയവിരഹിതോതി വുച്ചതി കഥീയതി. ഠിതസ്സാതി ഗമനം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ തിട്ഠതോ. സയനഇരിയാപഥസ്സ വിസേസതോ കോസജ്ജപക്ഖികത്താ യഥാ തംസമങ്ഗിനോ ഭാവിതത്താ സമ്ഭവന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘ജാഗരസ്സാ’’തി വുത്തം.

സുക്കപക്ഖേ തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാധിവാസേതീതി ആരദ്ധവീരിയസ്സപി വിഹരതോ അനാദിമതി സംസാരേ ചിരകാലഭാവിതത്താ തഥാരൂപപച്ചയസമായോഗേ സതിസമ്മോസേന വാ കാമവിതക്കാദി ഉപ്പജ്ജതി ചേ, തം ഭിക്ഖു അത്തനോ ചിത്തം ആരോപേത്വാ ന വാസേതി, അബ്ഭന്തരേ ന വാസേതീതി അത്ഥോ. അനധിവാസേന്തോ കിം കരോതി? പജഹതി ഛഡ്ഡേതി. കിം കചവരം വിയ പിടകേനാതി? ന, അപിച ഖോ തം വിനോദേതി നുദതി നീഹരതി. കിം ബലിബദ്ദം വിയ പതോദേനാതി? ന, അഥ ഖോ ബ്യന്തീകരോതി വിഗതന്തം കരോതി, യഥാ തേസം അന്തോപി നാവസിസ്സതി അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി, തഥാ തേ കരോതി. കഥം പന തേ തഥാ കരോതി? അനഭാവം ഗമേതി അനു അനു അഭാവം ഗമേതി, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന യഥാ സുവിക്ഖമ്ഭിതാ ഹോന്തി, തഥാ നേ കരോതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവംഭൂതോതിആദീസു ഏവം കാമവിതക്കാദീനം അനധിവാസേന സുവിസുദ്ധാസയോ സമാനോ തായ ച ആസയസമ്പത്തിയാ തന്നിമിത്തായ ച പയോഗസമ്പത്തിയാ പരിസുദ്ധസീലോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ ജാഗരിയം അനുയുത്തോ തദങ്ഗാദിവസേന കിലേസാനം ആതാപനലക്ഖണേന വീരിയേന സമന്നാഗതത്താ ആതാപീ. സബ്ബസോ പാപുത്രാസേന സമന്നാഗതത്താ ഓത്താപീ സതതം രത്തിന്ദിവം. സമിതം നിരന്തരം സമഥവിപസ്സനാനുയോഗവസേന ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനസിദ്ധിയാ ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോ. നിബ്ബാനം പതി പേസിതചിത്തോതി വുച്ചതി കഥീയതീതി അത്ഥോ.

ഗാഥാസു ഗേഹനിസ്സിതന്തി ഏത്ഥ ഗേഹവാസീഹി അപരിച്ചത്തത്താ ഗേഹവാസിസഭാവത്താ ഗേഹധമ്മത്താ വാ ഗേഹം വുച്ചതി വത്ഥുകാമോ. അഥ വാ ഗേഹപ്പടിബദ്ധഭാവതോ, കിലേസകാമാനം നിവാസട്ഠാനഭാവതോ വാ ഗേഹാതി വുച്ചന്തി, തംവത്ഥുകത്താ കാമവിതക്കാദി ഗേഹനിസ്സിതം നാമ. കുമ്മഗ്ഗപടിപന്നോതി യസ്മാ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഉപ്പഥഭാവതോ അഭിജ്ഝാദയോ തദേകട്ഠധമ്മാ ച കുമ്മഗ്ഗോ, തസ്മാ കാമവിതക്കാദിബഹുലോ കുമ്മഗ്ഗപടിപന്നോ. മോഹനേയ്യേസു മുച്ഛിതോതി മോഹസംവത്തനിയേസു രൂപാദീസു മുച്ഛിതോ സമ്മത്തോ അജ്ഝോപന്നോ. സമ്ബോധിന്തി അരിയമഗ്ഗഞാണം. ഫുട്ഠന്തി ഫുസിതും പത്തും പാപോ സോ താദിസോ മിച്ഛാസങ്കപ്പഗോചരോ പുഗ്ഗലോ അഭബ്ബോ, ന കദാചി തം പാപുണാതീതി അത്ഥോ.

വിതക്കം സമയിത്വാനാതി യഥാവുത്തം മിച്ഛാവിതക്കം പടിസങ്ഖാനഭാവനാബലേന വൂപസമേത്വാ. വിതക്കൂപസമേ രതോതി നവന്നമ്പി മഹാവിതക്കാനം അച്ചന്തൂപസമഭൂതേ അരഹത്തേ, നിബ്ബാനേ ഏവ വാ അജ്ഝാസയേന രതോ അഭിരതോ. ഭബ്ബോ സോതി സോ യഥാവുത്തോ സമ്മാപടിപജ്ജമാനോ പുഗ്ഗലോ പുബ്ബഭാഗേ സമഥവിപസ്സനാബലേന സബ്ബവിതക്കേ യഥാരഹം തദങ്ഗാദിവസേന വൂപസമേത്വാ ഠിതോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതം നിബ്ബാനസങ്ഖാതഞ്ച അനുത്തരം സമ്ബോധിം ഫുട്ഠും അധിഗന്തും ഭബ്ബോ അരഹാ. ഏവമേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ.

ചരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സമ്പന്നസീലാതി ഏത്ഥ തിവിധം സമ്പന്നം പരിപുണ്ണസമങ്ഗിമധുരവസേന. തത്ഥ –

‘‘സമ്പന്നം സാലികേദാരം, സുവാ ഭുഞ്ജന്തി കോസിയ;

പടിവേദേമി തേ ബ്രഹ്മേ, ന നേ വാരേതുമുസ്സഹേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൧) –

ഇദം പരിപുണ്ണസമ്പന്നം നാമ. ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) ഇദം സമങ്ഗിസമ്പന്നം നാമ. ‘‘ഇമിസ്സാ, ഭന്തേ, മഹാപഥവിയാ ഹേട്ഠിമതലം സമ്പന്നം, സേയ്യഥാപി ഖുദ്ദമധും അനീലകം, ഏവമസ്സാദ’’ന്തി (പാരാ. ൧൭) ഇദം മധുരസമ്പന്നം നാമ. ഇധ പരിപുണ്ണസമ്പന്നവസേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്പന്നസീലാതി പരിപുണ്ണസീലാ’’തി ആഹ. സമങ്ഗിസമ്പന്നവസേനപി അത്ഥോ യുജ്ജതിയേവ, തസ്മാ സമ്പന്നസീലാതി പരിപുണ്ണസീലാ ഹുത്വാതിപി സീലസമങ്ഗിനോ ഹുത്വാതിപി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ സീലസ്സ അനവസേസസമാദാനേന അഖണ്ഡാദിഭാവപ്പത്തിയാ പരിപുണ്ണസീലാ, സമാദാനതോ പട്ഠായ അവിച്ഛിന്ദനതോ സീലസമങ്ഗിനോ. സമാദാനവതോ ഹി അച്ചന്തവിരോധിധമ്മാനുപ്പത്തിയാ സീലസമങ്ഗിതാ വേദിതബ്ബാ, ചേതനാദീനം പന സീലനലക്ഖണാനം ധമ്മാനം പവത്തിലക്ഖണേന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

തത്ഥ ‘‘പരിപുണ്ണസീലാ’’തി ഇമിനാ അത്ഥേന ഖേത്തദോസവിഗമേന ഖേത്തപാരിപൂരീ വിയ സീലദോസവിഗമേന സീലപാരിപൂരീ വുത്താ ഹോതി. യഥാ ഹി ഖേത്തം ബീജഖണ്ഡം, വപ്പഖണ്ഡം, ഉദകഖണ്ഡം, ഊസഖണ്ഡന്തി ചതുദോസസമന്നാഗതം അപരിപൂരം ഹോതി. തത്ഥ ബീജഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ അന്തരന്തരാ ബീജാനി ഖണ്ഡാനി വാ പൂതീനി വാ ഹോന്തി, താനി യത്ഥ പതന്തി, തത്ഥ സസ്സം ന ഉട്ഠേതി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി, അപരിപൂരം ഹോതീതി അത്ഥോ. വപ്പഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ അകുസലോ ബീജാനി വപന്തോ അന്തരന്തരാ നിപാതേതി. ഏവഞ്ഹി സബ്ബത്ഥ സസ്സം ന ഉട്ഠേതി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി. ഉദകഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ കത്ഥചി ഉദകം അതിബഹും വാ ഹോതി, ന വാ ഹോതി. തത്രാപി ഹി സസ്സാനി ന ഉട്ഠേന്തി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി. ഊസഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ കസ്സകോ കിസ്മിഞ്ചി പദേസേ നങ്ഗലേന ഭൂമിം ചത്താരോ പഞ്ച വാരേ കസന്തോ അതിഗമ്ഭീരം കരോതി, തതോ ഊസം ഉപ്പജ്ജതി. തത്രാപി ഹി സസ്സം ന ഉട്ഠേതി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി, താദിസഞ്ച ഖേത്തം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി ന മഹാനിസംസം. തത്രാപി ബഹുമ്പി വപിത്വാ അപ്പം ലഭതി. ഇമേസം പന ചതുന്നം ദോസാനം വിഗമാ ഖേത്തം പരിപുണ്ണം ഹോതി, താദിസഞ്ച ഖേത്തം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം. ഏവമേവ ഖണ്ഡം, ഛിദ്ദം, സബലം, കമ്മാസന്തി ചതുദോസസമന്നാഗതം സീലം അപരിപൂരം ഹോതി, താദിസഞ്ച സീലം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി ന മഹാനിസംസം. ഇമേസം പന ചതുന്നം ദോസാനം വിഗമാ സീലം പരിപുണ്ണം ഹോതി, താദിസഞ്ച സീലം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം.

‘‘സീലസമങ്ഗിനോ’’തി ഇമിനാ പനത്ഥേന സീലേന സമങ്ഗിഭൂതാ സമോധാനഗതാ സമന്നാഗതാ ഹുത്വാ വിഹരഥാതി ഇദമേവ വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ദ്വീഹി കാരണേഹി സമ്പന്നസീലതാ ഹോതി സീലവിപത്തിയാ ആദീനവദസ്സനേന, സീലസമ്പത്തിയാ ച ആനിസംസദസ്സനേന. തദുഭയമ്പി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪) വിത്ഥാരിതം. തത്ഥ ‘‘സമ്പന്നസീലാതി ഏത്താവതാ ച കിര ഭഗവാ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ’തി ഇമിനാ തത്ഥ ജേട്ഠകസീലം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതീ’’തി ദിവാവിഹാരവാസീ സുമത്ഥേരോ ആഹ. അന്തേവാസികോ പനസ്സ തേപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘ഉഭയത്ഥാപി പാതിമോക്ഖസംവരോ ഭഗവതാ വുത്തോ, പാതിമോക്ഖസംവരോയേവ ഹി സീലം, ഇതരാനി പന തീണി സീലന്തി വുത്തട്ഠാനം നാമ അത്ഥീ’’തി വത്വാ തം അനനുജാനന്തോ ആഹ – ‘‘ഇന്ദ്രിയസംവരോ നാമ ഛദ്വാരരക്ഖാമത്തകമേവ, ആജീവപാരിസുദ്ധി ധമ്മേന സമേന പച്ചയുപ്പത്തിമത്തകം, പച്ചയനിസ്സിതം പടിലദ്ധപച്ചയേ ഇദമത്ഥന്തി പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജനമത്തകം. നിപ്പരിയായേന പാതിമോക്ഖസംവരോവ സീലം. യസ്സ സോ ഭിന്നോ, അയം ഛിന്നസീസോ വിയ പുരിസോ ഹത്ഥപാദേ, സേസാനി രക്ഖിസ്സതീതി ന വത്തബ്ബോ. യസ്സ പന സോ അരോഗോ, അയം അച്ഛിന്നസീസോ വിയ പുരിസോ ജീവിതം, സേസാനി പുന പാകതികാനി കത്വാ രക്ഖിതും സക്കോതി. തസ്മാ ‘സമ്പന്നസീലാ’തി ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘സമ്പന്നപാതിമോക്ഖാ’തി തസ്സേവ വേവചനം വത്വാ തം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ’തിആദിമാഹാ’’തി.

പാതിമോക്ഖസംവരസീലേന സംവുതാതി യോ നം പാതി രക്ഖതി, തം മോക്ഖേതി മോചേതി ആപായികാദീഹി ദുക്ഖേഹീതി പാതിമോക്ഖന്തി ലദ്ധനാമേന സിക്ഖാപദസീലേന പിഹിതകായവചീദ്വാരാ. ഏവംഭൂതാ ച തേന ഉപേതാ സമന്നാഗതാ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഉപേതാ ഹുത്വാ’’തി. ആചാരേന ച ഗോചരേന ച സമ്പന്നാതി കായികവാചസികഅവീതിക്കമസങ്ഖാതേന ആചാരേന, ന-വേസിയഗോചരതാദിസങ്ഖാതേന ഗോചരേന ച സമ്പന്നാ, സമ്പന്നആചാരഗോചരാതി അത്ഥോ. അണുപ്പമാണേസൂതി അതിപരിത്തകേസു അനാപത്തിഗമനീയേസു. ദുക്കടദുബ്ഭാസിതമത്തേസൂതി അപരേ. ദോസേസൂതി ഗാരയ്ഹേസു അകുസലധമ്മേസു. ഭയതോ ദസ്സനസീലാതി പരമാണുമത്തമ്പി വജ്ജം സിനേരുപ്പമാണം വിയ കത്വാ ഭായനസീലാ. സബ്ബസിക്ഖാകോട്ഠാസേസൂതി മൂലപഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിസബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിപദേസപഞ്ഞത്തിആദിഭേദേസു. തം തം സമാദാതബ്ബം സമാദായാതി യം കിഞ്ചി സിക്ഖാകോട്ഠാസേസു മൂലപഞ്ഞത്തിആദിഭേദേസു സിക്ഖിതബ്ബം പടിപജ്ജിതബ്ബം പൂരിതബ്ബം കായികം വാചസികം വാ സീലം, തം സബ്ബം സമ്മാ ആദായ, സമ്മദേവ സക്കച്ചം സബ്ബസോ ച ആദിയിത്വാതി അത്ഥോ.

ഉദയം പസ്സന്തോ പഞ്ചവീസതി ലക്ഖണാനി പസ്സതീതി ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. തണ്ഹാസമുദയാ…പേ… കമ്മസമുദയാ…പേ… ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി. തഥാ അവിജ്ജാസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. തണ്ഹാസമുദയാ…പേ… കമ്മസമുദയാ…പേ… ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതീ’’തിആദിനാ നയേന ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ പഞ്ച പഞ്ച കത്വാ വുത്താനി പഞ്ചവീസതി ഉദയലക്ഖണാനി പസ്സതി.

വയം പസ്സന്തോ പഞ്ചവീസതി ലക്ഖണാനി പസ്സതീതി ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോതി പച്ചയനിരോധട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. തണ്ഹാനിരോധാ…പേ… കമ്മനിരോധാ…പേ… ആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോതി പച്ചയനിരോധട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി. അവിജ്ജാനിരോധാ…പേ… തണ്ഹാനിരോധാ…പേ… ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോതി പച്ചയനിരോധട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതീ. വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി’’തിആദിനാ നയേന ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ പഞ്ച പഞ്ച കത്വാ വുത്താനി പഞ്ചവീസതി വയലക്ഖണാനി പസ്സതി. പേസിതത്തോതി നിബ്ബാനം പതി പേസിതചിത്തോ. കഥയന്തീതി തഥാവിധം ഭിക്ഖും ബുദ്ധാദയോ അരിയാ ആചിക്ഖന്തി.

യതം ചരേതി വായമമാനോ ചരേയ്യ, ചങ്കമനാദിവസേന ഗമനം കപ്പേന്തോപി ‘‘അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൪൩൨) നയേന വുത്തപ്പധാനവീരിയം കരോന്തോ ഘടേന്തോ വായമന്തോ യഥാ അകുസലധമ്മാ പഹീയന്തി, കുസലധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ഏവം ഗമനം കപ്പേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. യതമേനം പസാരയേതി ഏതം പസാരേതബ്ബം ഹത്ഥപാദാദിം യതം യതമാനോ യഥാവുത്തവീരിയസമങ്ഗീ ഹുത്വാ പസാരേയ്യ, സബ്ബത്ഥ പധാനം ന ജഹേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

ഇദാനി യഥാ പടിപജ്ജന്തോ യതം യതന്തോ നാമ ഹോതി, തം പടിപദം ദസ്സേതും ‘‘ഉദ്ധ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉദ്ധന്തി ഉപരി. തിരിയന്തി പരിതോ, പുരത്ഥിമദിസാദിവസേന സമന്തതോ ദിസാഭാഗേസൂതി അത്ഥോ. അപാചീനന്തി ഹേട്ഠാ. യാവതാ ജഗതോ ഗതീതി യത്തകാ സത്തസങ്ഖാരഭേദസ്സ ലോകസ്സ പവത്തി, തത്ഥ സബ്ബത്ഥാതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ അനവസേസതാ സമ്മസനഞാണസ്സ വിസയം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി. സമവേക്ഖിതാതി സമാ ഹേതുനാ ഞായേന അവേക്ഖിതാ, അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സിതാതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മാനന്തി സത്തസുഞ്ഞാനം. ഖന്ധാനന്തി രൂപാദീനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം. ഉദയബ്ബയന്തി ഉദയഞ്ച വയഞ്ച. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഉപരി തിരിയം അധോതി തിധാ സങ്ഗഹിതേ സബ്ബസ്മിം ലോകേ അതീതാദിഭേദഭിന്നാനം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധസങ്ഖാതാനം സബ്ബേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം അനിച്ചാദിസമ്മസനാധിഗതേന ഉദയബ്ബയഞാണേന പഞ്ചവീസതിയാ ആകാരേഹി ഉദയം, പഞ്ചവീസതിയാ ആകാരേഹി വയം സമവേക്ഖിതാ സമനുപസ്സിതാ ഭവേയ്യാതി.

ചേതോസമഥസാമീചിന്തി ചിത്തസംകിലേസാനം അച്ചന്തവൂപസമനതോ ചേതോസമഥസങ്ഖാതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അനുച്ഛവികം പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം. സിക്ഖമാനന്തി പടിപജ്ജമാനം ഭാവേന്തം ഞാണപരമ്പരാ നിബ്ബത്തേന്തം. സദാതി സബ്ബകാലം രത്തിഞ്ചേവ ദിവാ ച. സതന്തി ചതുസമ്പജഞ്ഞസമന്നാഗതായ സതിയാ സതോകാരീ. ഏവമ്പേത്ഥ ഗാഥാവണ്ണനാ ദട്ഠബ്ബാ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സീലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ ഉത്തമവീരിയാനീതി സേട്ഠവീരിയാനി വിസിട്ഠസ്സ അത്ഥസ്സ സാധനതോ. മാരോ ധിയ്യതി ഏത്ഥാതി മാരധേയ്യം, കിലേസമാരസ്സ പവത്തിട്ഠാനഭൂതം, തം തേഭൂമകവട്ടന്തി ആഹ ‘‘തേഭൂമകവട്ടസങ്ഖാതം മാരധേയ്യ’’ന്തി. ജാതിമരണതോ ജാതം ഭയം ജാതിമരണഭയം, ജാതിമരണമേവ വാ ഭയഹേതുതോ ഭയന്തി ജാതിമരണഭയം. തേനാഹ ‘‘ജാതിഞ്ച മരണഞ്ച…പേ… ഭയസ്സാ’’തി സേസം ഉത്താനമേവ.

പധാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സംവരസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ സംവരാദീനം സാധനവസേന പദഹതി ഏതേഹീതി പധാനാനി. സംവരന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയന്തി യഥാ അഭിജ്ഝാദയോ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവം സതിയാ ഉപട്ഠാനേ ചക്ഖാദീനം പിദഹനേ അനലസസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയം. പജഹന്തസ്സാതി വിനോദേന്തസ്സ. ഉപ്പന്നവീരിയന്തി തസ്സേവ പഹാനസ്സ സാധനവസേന പവത്തവീരിയം. ഭാവേന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സമാധിനിമിത്തന്തി സമാധി ഏവ. പുരിമുപ്പന്നസമാധി ഹി പരതോ ഉപ്പജ്ജനകസമാധിസ്സ കാരണം ഹോതീതി ‘‘സമാധിനിമിത്ത’’ന്തി വുത്തം.

ഉപധിവിവേകത്താതി ഖന്ധൂപധിആദിഉപധീഹി വിവിത്തത്താ വിനിസ്സടത്താ. തം ആഗമ്മാതി തം നിബ്ബാനം മഗ്ഗേന അധിഗമഹേതു. രാഗാദയോ വിരജ്ജന്തി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വിരാഗോ. ഏവം നിരോധോപി ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ ഇധ ബോജ്ഝങ്ഗമിസ്സകവസേന ഇച്ഛിതാ, തസ്മാ ‘‘ആരമ്മണവസേന വാ അധിഗന്തബ്ബവസേന വാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അധിഗന്തബ്ബവസേനാതി തന്നിന്നതാവസേന. വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി വോസ്സഗ്ഗവസേന പരിണാമിതം പരിച്ചജനവസേന ചേവ പക്ഖന്ദനവസേന ച പരിണാമനസീലം. തേനാഹ ‘‘ദ്വേ വോസ്സഗ്ഗാ’’തിആദി. ഖന്ധാനം പരിച്ചജനം നാമ തപ്പടിബദ്ധകിലേസപ്പഹാനവസേനാതി യേനാകാരേന വിപസ്സനാ കിലേസേ പജഹതി, തേനേവാകാരേന തന്നിമിത്തക്ഖന്ധേ ച പജഹതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ആഹ ‘‘വിപസ്സനാ…പേ… പരിച്ചജതീ’’തി. യസ്മാ വിപസ്സനാ വുട്ഠാനഗാമിനിഭാവം പാപുണന്തീ നിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന ഏകംസതോ നിബ്ബാനം പക്ഖന്ദതീതി വത്തബ്ബതം ലഭതി, മഗ്ഗോ ച സമുച്ഛേദവസേന കിലേസേ ഖന്ധേ ച രാഗം പരിച്ചജതി, തസ്മാ യഥാക്കമം വിപസ്സനാമഗ്ഗാനം വസേന പക്ഖന്ദനപരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗാ വേദിതബ്ബാ. വോസഗ്ഗത്ഥായാതി പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗത്ഥായ ചേവ പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗത്ഥായ ച. പരിണമതീതി പരിച്ചജതി. തം പന പരിണാമനം വുട്ഠാനഗാമിനിഭാവപ്പത്തിയാ ചേവ അരിയമഗ്ഗഭാവപ്പത്തിയാ ച ഇച്ഛിതന്തി ആഹ ‘‘വിപസ്സനാഭാവഞ്ച മഗ്ഗഭാവഞ്ച പാപുണാതീ’’തി. സേസപദേസൂതി ‘‘ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീ’’തിആദീസു സേസസമ്ബോജ്ഝങ്ഗകോട്ഠാസേസു.

ഭദ്ദകന്തി അഭദ്ദകാനം നീവരണാദിപാപധമ്മാനം വിക്ഖമ്ഭനേന രാഗവിഗമനേന ഏകന്തഹിതത്താ ദുല്ലഭത്താ ച ഭദ്ദകം സുന്ദരം. ന ഹി അഞ്ഞം സമാധിനിമിത്തം ഏവം ദുല്ലഭം രാഗസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതം അത്ഥി. അനുരക്ഖതീതി ഏത്ഥ അനുരക്ഖനാ നാമ അധിഗതസമാധിതോ യഥാ പരിഹാനി ന ഹോതി, ഏവം പടിപത്തിസാസന-തപ്പടിപക്ഖവിഗമനേനാതി ആഹ ‘‘സമാധീ’’തിആദി. അട്ഠികസഞ്ഞാദികാതി അട്ഠികജ്ഝാനാദികാ. സഞ്ഞാസീസേന ഹി ഝാനം വദതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

സംവരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ഞത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ അത്തഭാവോ ഏതേസം അത്ഥീതി അത്തഭാവിനോ, തേസം അത്തഭാവീനം. തേനാഹ ‘‘അത്തഭാവവന്താന’’ന്തി. യാവ ഛത്തിംസായ ഇന്ദാനം ആയുപ്പമാണം, താവ പണീതേ കാമേ പരിഭുഞ്ജീതി മന്ധാതുരാജാ കിര ഏകദിവസം അത്തനോ പരിണായകരതനം പുച്ഛി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മനുസ്സലോകതോ രമണീയതരം ഠാന’’ന്തി. കസ്മാ ദേവ ഏവം ഭണസി, കിം ന പസ്സസി ചന്ദിമസൂരിയാനം ആനുഭാവം, നനു ഏതേസം ഠാനം ഇതോ രമണീയതരന്തി? രാജാ ചക്കരതനം പുരക്ഖത്വാ തത്ഥ അഗമാസി.

ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ‘‘മന്ധാതുമഹാരാജാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ ‘‘താവമഹിദ്ധികോ മഹാരാജാ ന സക്കാ യുദ്ധേന പടിബാഹിതു’’ന്തി സകരജ്ജം നിയ്യാതേസും. സോ തം ഗഹേത്വാ പുന പുച്ഛി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇതോ രമണീയതരം ഠാന’’ന്തി. അഥസ്സ താവതിംസഭവനം കഥയിംസു. ‘‘താവതിംസഭവനം, ദേവ, രമണീയം, തത്ഥ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ ഇമേ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ പാരിചാരികാ ദോവാരികഭൂമിയം തിട്ഠന്തി. സക്കോ ദേവരാജാ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ. തസ്സിമാനി ഉപഭോഗട്ഠാനാനി – യോജനസഹസ്സുബ്ബേധോ വേജയന്തപാസാദോ, പഞ്ചയോജനസതുബ്ബേധാ സുധമ്മദേവസഭാ, ദിയഡ്ഢയോജനസതികോ വേജയന്തരഥോ, തഥാ ഏരാവണോ ഹത്ഥീ, ദിബ്ബരുക്ഖസഹസ്സപ്പടിമണ്ഡിതം നന്ദനവനം, ചിത്തലതാവനം, ഫാരുസകവനം, യോജനസതുബ്ബേധോ പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ, തസ്സ ഹേട്ഠാ സട്ഠിയോജനായാമാ പഞ്ഞാസയോജനവിത്ഥാരാ പഞ്ചദസയോജനുബ്ബേധാ ജയസുമനപുപ്ഫവണ്ണാ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാ, യസ്സാ മുദുതായ സക്കസ്സ നിസീദതോ ഉപഡ്ഢകായോ അനുപ്പവിസതീ’’തി.

തം സുത്വാ രാജാ തത്ഥ ഗന്തുകാമോ ചക്കരതനം അബ്ഭുക്കിരി. തം ആകാസേ ഉട്ഠഹി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. അഥ ദ്വിന്നം ദേവലോകാനം വേമജ്ഝതോ ചക്കരതനം ഓതരിത്വാ പഥവിയാ ആസന്നേ ഠാനേ അട്ഠാസി സദ്ധിം പരിണായകരതനപ്പമുഖായ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. രാജാ ഏകകോവ അത്തനോ ആനുഭാവേന താവതിംസഭവനം അഗമാസി. സക്കോ ‘‘മന്ധാതാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ തസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ‘‘സ്വാഗതം, മഹാരാജ, സകം, തേ മഹാരാജ, അനുസാസ മഹാരാജാ’’തി വത്വാ സദ്ധിം നാടകേഹി രജ്ജം ദ്വേ ഭാഗേ കത്വാ ഏകം ഭാഗമദാസി. രഞ്ഞോ താവതിംസഭവനേ പതിട്ഠിതമത്തസ്സേവ മനുസ്സഗന്ധസരീരനിസ്സന്ദാദിമനുസ്സഭാവോ വിഗച്ഛി, ദേവലോകേ പവത്തിവിപാകദായിനോ അപരപരിയായവേദനീയസ്സ കമ്മസ്സ കതോകാസത്താ സബ്ബദാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികതാമാലാമിലായനാദിദേവഭാവോ പാതുരഹോസി. തസ്സ സക്കേന സദ്ധിം പണ്ഡുകമ്ബലസിലായ നിസിന്നസ്സ അക്ഖിനിമിസനമത്തേന നാനത്തം പഞ്ഞായതി. തം അസല്ലക്ഖേന്താ ദേവാ സക്കസ്സ ച തസ്സ ച നാനത്തേ മുയ്ഹന്തി. സോ തത്ഥ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ തദാ മനുസ്സാനം അസങ്ഖ്യേയ്യായുകതായ യാവ ഛത്തിംസ സക്കാ ഉപപജ്ജിത്വാ ചുതാ, താവ സക്കരജ്ജം കാരേത്വാ ‘‘കിം മേ ഇമിനാ ഉപഡ്ഢരജ്ജേനാ’’തി അതിത്തോ കാമേഹി തതോ ചവിത്വാ അത്തനോ ഉയ്യാനേ പതിതോ മനുസ്സലോകേ ഉതുകക്ഖളതായ വാതാതപേന ഫുസിതഗത്തോ കാലമകാസി. തേന വുത്തം ‘‘ദേവലോകേ പന യാവ ഛത്തിംസായ ഇന്ദാനം ആയുപ്പമാണം, താവ പണീതേ കാമേ പരിഭുഞ്ജീ’’തി.

പഞ്ഞത്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സോഖുമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ സുഖുമലക്ഖണപ്പടിവിജ്ഝനകാനീതി അനിച്ചാദിസുഖുമലക്ഖണാനം പടിവിജ്ഝനകാനി. സുഖുമലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകഞാണേനാതി സുഖുമലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകേന ഞാണേന. പരതോ ജാനിത്വാതി അവസവത്തനേന അഞ്ഞതോ ജാനിത്വാ. സങ്ഖാരാ ഹി ‘‘മാ ഭിജ്ജിംസൂ’’തി ഇച്ഛിതാപി ഭിജ്ജന്തേവ, തസ്മാ തേ അവസവത്തിതായ പരേ നാമ. സാ ച നേസം പരതാ അനിച്ചദസ്സനേ പാകടാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഇമിനാ ഹി പദേന അനിച്ചാനുപസ്സനാ കഥിതാ’’തി. സേസം ഉത്താനമേവ.

സോഖുമ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൧൦. പഠമഅഗതിസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭-൨൦. സത്തമേ ഛന്ദാഗതിന്തി ഏത്ഥ സന്ധിവസേന സരലോപോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഛന്ദേന അഗതി’’ന്തി. ഛന്ദാതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘ഛന്ദേനാ’’തി, പേമേനാതി അത്ഥോ. ഛന്ദസദ്ദോ ഹേത്ഥ തണ്ഹാപരിയായോ, അകുസലച്ഛന്ദപരിയായോ വാ. സേസേസൂതി ‘‘ദോസാഗതിം ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു.

ഏത്ഥ ച യോ ‘‘അയം മേ മിത്തോതി വാ, സന്ദിട്ഠോതി വാ, ഞാതകോതി വാ, ലഞ്ചം വാ പന മേ ദേതീ’’തി ഛന്ദവസേന അസ്സാമികം സാമികം കരോതി, അയം ഛന്ദേന അകത്തബ്ബം കരോതി നാമ. യോ ‘‘അയം മേ വേരീ’’തി ചിരകാലാനുബദ്ധവേരവസേന വാ, തങ്ഖണുപ്പന്നകോധവസേന വാ സാമികം അസ്സാമികം കരോതി, അയം ദോസേന അകത്തബ്ബം കരോതി നാമ. യോ പന മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ യം വാ തം വാ അയുത്തം അകാരണം വത്വാ അസ്സാമികം സാമികം കരോതി, അയം മോഹേന അകത്തബ്ബം കരോതി നാമ. യോ പന ‘‘അയം രാജവല്ലഭോതി വാ വിസമേ ചോരാദികേ വിസമാനി വാ കായദുച്ചരിതാദീനി സമാദായ വത്തനേന വിസമനിസ്സിതോ വാ, അനത്ഥമ്പി മേ കരേയ്യാ’’തി ഭീതോ അസ്സാമികം സാമികം കരോതി, അയം ഭയേന അകത്തബ്ബം കരോതി നാമ.

യോ പന കിഞ്ചി ഭാജേന്തോ ‘‘അയം മേ സന്ദിട്ഠോ വാ സമ്ഭത്തോ വാ’’തി പേമവസേന അതിരേകം ദേതി, ‘‘അയം മേ വേരീ’’തി ദോസവസേന ഊനകം ദേതി, യോ മുയ്ഹന്തോ ദിന്നാദിന്നം അജാനമാനോ കസ്സചി ഊനം, കസ്സചി അധികം ദേതി, ‘‘അയം ഇമസ്മിം അദീയമാനേ മയ്ഹം അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാ’’തി സീതോ കസ്സചി അതിരേകം ദേതി, സോ ചതുബ്ബിധോപി യഥാനുക്കമേന ഛന്ദാഗതിആദീനി ഗച്ഛന്തോ അകത്തബ്ബം കരോതി നാമ.

നിഹീയതി തസ്സ യസോതി തസ്സ അഗതിഗാമിനോ കിത്തിയസോപി പരിവാരയസോപി നിഹീയതി പരിഹായതി. യസ്സതി തേന കിത്തീയതീതി ഹി യസോ, കിത്തി ഥുതിഘോസോ. യസ്സതി തേന പുരേചരാനുചരഭാവേന പരിവാരയതീതി യസോ, പരിവാരോ. അട്ഠമനവമദസമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

ചരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.