(൮) ൩. ആനന്ദവഗ്ഗോ

൧. ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ

൭൨. തതിയസ്സ പഠമേ ഛന്നപരിബ്ബാജകോതി ന നഗ്ഗപരിബ്ബാജകോ. ബാഹിരകസമയം ലുഞ്ചിത്വാ ഹരന്തോതി ബാഹിരകാനം സമയം നിസേധേത്വാ ആപന്നോ.

പഞ്ഞാചക്ഖുസ്സ വിബന്ധനതോ അന്ധം കരോതീതി അന്ധകരണോതി ആഹ ‘‘യസ്സ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദി. അചക്ഖുകരണോതി അസമത്ഥസമാസോയം ‘‘അസൂരിയപസ്സാനി മുഖാനീ’’തിആദീസു വിയാതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞാചക്ഖും ന കരോതീതി അചക്ഖുകരണോ’’തി. പഞ്ഞാനിരോധികോതി അനുപ്പന്നായ ലോകിയലോകുത്തരായ പഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേതി, ലോകിയപഞ്ഞം പന അട്ഠസമാപത്തിപഞ്ചാഭിഞ്ഞാവസേന ഉപ്പന്നമ്പി സമുച്ഛിന്ദിത്വാ ഖിപതീതി പഞ്ഞാനിരോധികോതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അനുപ്പന്നാനുപ്പാദഉപ്പന്നപരിഹാനിനിമിത്തതായ ഹി പഞ്ഞം നിരോധേതീതി പഞ്ഞാനിരോധികോ. വിഹനതി വിബാധതീതി വിഘാതോ, ദുക്ഖന്തി ആഹ ‘‘ദുക്ഖസങ്ഖാതസ്സ വിഘാതസ്സാ’’തി. കിലേസനിബ്ബാനന്തി ഇമിനാ അസങ്ഖതനിബ്ബാനമേവ വദതി. അസങ്ഖതഞ്ഹി നിബ്ബാനം നാമ, തം പച്ചക്ഖം കാതും ന ദേതീതി അനിബ്ബാനസംവത്തനികോ. ലോകുത്തരമിസ്സകോ കഥിതോ പുബ്ബഭാഗിയസ്സപി അരിയമഗ്ഗസ്സ കഥിതത്താ.

ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ആജീവകസുത്തവണ്ണനാ

൭൩. ദുതിയേ ന അഞ്ഞാതുകാമോതി ന ആജാനിതുകാമോയേവാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പരിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം പന ആഗതോ’’തി, പഞ്ഞായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗണ്ഹനത്ഥന്തി അത്ഥോ. കാരണാപദേസോതി കാരണനിദ്ദേസോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ആജീവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഹാനാമസക്കസുത്തവണ്ണനാ

൭൪. തതിയേ ഗിലാനസ്സ ഭാവോ ഗേലഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘ഗിലാനഭാവതോ’’തി. ദീപേതീതി ദേസനാക്കമേനേവ പഞ്ഞാപേതി. പഠമഞ്ഹി സേഖസീലസമാധിപഞ്ഞായോ വത്വാ പച്ഛാ അസേഖസീലാദീനി വദന്തോ ഇമമത്ഥം ദീപേതി.

മഹാനാമസക്കസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നിഗണ്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൭൫. ചതുത്ഥേ ഹംസവട്ടകച്ഛന്നേനാതി ഹംസവട്ടകപരിച്ഛന്നേന, ഹംസമണ്ഡലാകാരേനാതി അത്ഥോ. നത്ഥി ഏതസ്സ പരിസേസന്തി അപരിസേസം. തേനാഹ ‘‘അപ്പമത്തകമ്പി അസേസേത്വാ’’തി. അപരിസേസധമ്മജാനനതോ വാ അപരിസേസസങ്ഖാതം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതീതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സതതന്തി നിച്ചം. സമിതന്തി തസ്സേവ വേവചനന്തി ആഹ ‘‘സതതം സമിതന്തി സബ്ബകാലം നിരന്തര’’ന്തി. അഥ വാ നിച്ചട്ഠേന സതത-സദ്ദേന അഭിണ്ഹപ്പവത്തി ജോതിതാ സിയാതി ‘‘സമിത’’ന്തി വുത്തം. തേന നിരന്തരപ്പവത്തിം ദസ്സേതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബകാലം നിരന്തര’’ന്തി.

വിസുദ്ധിസമ്പാപനത്ഥായാതി രാഗാദീഹി മലേഹി അഭിജ്ഝാവിസമലോഭാദീഹി ച ഉപക്കിലിട്ഠചിത്താനം സത്താനം വിസുദ്ധിപാപനത്ഥായ. സമതിക്കമനത്ഥായാതി സോകസ്സ ച പരിദേവസ്സ ച പഹാനത്ഥായ. അത്ഥം ഗമനത്ഥായാതി കായികദുക്ഖസ്സ ച ചേതസികദോമനസ്സസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം അത്ഥങ്ഗമനായ, നിരോധായാതി അത്ഥോ. ഞായതി നിച്ഛയേന കമതി നിബ്ബാനം. തം വാ ഞായതി പടിവിജ്ഝതി ഏതേനാതി ഞായോ, അരിയമഗ്ഗോതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗസ്സ അധിഗമനത്ഥായാ’’തി. അപച്ചയനിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികരണത്ഥായാതി പച്ചയരഹിതത്താ അപച്ചയസ്സ അസങ്ഖതസ്സ തണ്ഹാവാനവിരഹിതത്താ നിബ്ബാനന്തി ലദ്ധനാമസ്സ അമതസ്സ സച്ഛികിരിയായ, അത്തപച്ചക്ഖതായാതി വുത്തം ഹോതി. ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാതി പത്വാ പത്വാ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നിഗണ്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. നിവേസകസുത്തവണ്ണനാ

൭൬. പഞ്ചമേ കിച്ചകരണീയേസു സഹഭാവട്ഠേന അമാ ഹോന്തീതി അമച്ചാ. ‘‘അയം അജ്ഝത്തികോ’’തി ഏവം ജാനന്തി, ഞായന്തി വാതി ഞാതീ. സസ്സുസസുരപക്ഖികാതി സസ്സുസസുരാ ച തപ്പക്ഖികോ ച സസ്സുസസുരപക്ഖികാ. ലോഹിതേന സമ്ബദ്ധാതി സാലോഹിതാ. പിതുപക്ഖികാ വാ ഞാതീ, മാതുപക്ഖികാ സാലോഹിതാ. മാതുപിതുപക്ഖികാ വാ ഞാതീ, സസ്സുസസുരപക്ഖികാ സാലോഹിതാ. അവേച്ച രതനസ്സ ഗുണേ യാഥാവതോ ഞത്വാ പസാദോ അവേച്ചപ്പസാദോ. സോ പന യസ്മാ മഗ്ഗേനാഗതത്താ കേനചി അകമ്പനീയോ ച അപ്പധംസിയോ ച ഹോതി, തസ്മാ ഏവം വുത്തം ‘‘അചലപ്പസാദോ’’തി. ഭാവഞ്ഞഥത്തന്തി സഭാവസ്സ അഞ്ഞഥത്തം.

വീസതിയാ കോട്ഠാസേസൂതി കേസാദിമത്ഥലുങ്ഗപരിയന്തേസു. ദ്വാദസസു കോട്ഠാസേസൂതി പിത്താദിമുത്തപരിയന്തേസു. ചതൂസു കോട്ഠാസേസൂതി ‘‘യേന ച സന്തപ്പതി, യേന ച ജീരീയതി, യേന ച പരിദയ്ഹതി, യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൪) ഏവം വുത്തേസു ചതൂസു കോട്ഠാസേസു. ഛസു കോട്ഠാസേസൂതി ‘‘ഉദ്ധങ്ഗമാ വാതാ, അധോഗമാ വാതാ, കുച്ഛിസയാ വാതാ, കോട്ഠാസയാ വാതാ, അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ വാതാ, അസ്സാസോ പസ്സാസോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൫) ഏവം വുത്തേസു ഛസു കോട്ഠാസേസു. വിത്ഥമ്ഭനം സേസഭൂതത്തയസന്ഥമ്ഭിതതാപാദനം, ‘‘ഉപകീളന’’ന്തി ഏകേ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നിവേസകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൭. പഠമഭവസുത്താദിവണ്ണനാ

൭൭-൭൮. ഛട്ഠേ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണന്തി കമ്മസഹജാതം വിഞ്ഞാണം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. സത്തമേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

പഠമഭവസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സീലബ്ബതസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. അട്ഠമേ ദുക്കരകാരികാനുയോഗോതി ദുക്കരകിരിയായ അനുയോഗോ. ഉപട്ഠാനേന സാരന്തി ഉപട്ഠാനാകാരേന സാരം. ‘‘ഇദം വര’’ന്തിആദിനാ ഉപട്ഠാനാകാരം വിഭാവേതി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സത്ഥാരാ പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ.

സീലബ്ബതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഗന്ധജാതസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. നവമേ മൂലേ, മൂലസ്സ വാ ഗന്ധോ മൂലഗന്ധോതി ആഹ ‘‘മൂലവത്ഥുകോ ഗന്ധോ’’തി. മൂലം വത്ഥു ഏതസ്സാതി മൂലവത്ഥുകോ. ഇദാനി മൂലം ഗന്ധയോഗതോ ഗന്ധോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഗന്ധസമ്പന്നം വാ മൂലമേവ മൂലഗന്ധോ’’തി ആഹ. പച്ഛിമോയേവേത്ഥ അത്ഥവികപ്പോ യുത്തതരോതി ദസ്സേതും ‘‘തസ്സ ഹി ഗന്ധോ’’തിആദിമാഹ. വസ്സികപുപ്ഫാദീനന്തി സുമനപുപ്ഫാദീനം.

ഗന്ധജാതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ചൂളനികാസുത്തവണ്ണനാ

൮൧. ദസമേ അരുണവതിസുത്തന്തഅട്ഠുപ്പത്തിയന്തി ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ അഹോസി അരുണവാ നാമ. രഞ്ഞോ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, അരുണവതോ അരുണവതീ നാമ രാജധാനീ അഹോസി. അരുണവതിം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, രാജധാനിം സിഖീ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപനിസ്സായ വിഹാസി. സിഖിസ്സ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഭിഭൂസമ്ഭവം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിഖീ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഭിഭും ഭിക്ഖും ആമന്തേസീ’’തിആദിനാ ബ്രഹ്മസംയുത്തേ (സം. നി. ൧.൧൮൫) ആഗതസ്സ അരുണവതിസുത്തന്തസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിയം. അതിപ്പഗോതി അതിവിയ പഗോ, അതിവിയ പാതോതി അത്ഥോ, ന താവ കുലേസു ഭത്തം നിട്ഠാതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഉജ്ഝായന്തീതി അവഝായന്തി, ഹേട്ഠാ കത്വാ ചിന്തേന്തി, ലാമകതോ ചിന്തേന്തി. അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവികുബ്ബനം കത്വാതി ‘‘പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ നാഗവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, സുപണ്ണവണ്ണം വാ ദസ്സേതീ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൧൩) നയേന ആഗതം അനേകപ്പകാരം ഇദ്ധിവികുബ്ബനം കത്വാ. സഹസ്സിലോകധാതുന്തി ചക്കവാളസഹസ്സം. ഗാഥാദ്വയം അഭാസീതി ഥേരോ കിര ‘‘കഥം ദേസിതാ ഖോ ധമ്മദേസനാ സബ്ബേസം പിയാ മനാപാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘സബ്ബേപി പാസണ്ഡാ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ സമയേ പുരിസകാരം വണ്ണയന്തി, വീരിയസ്സ അവണ്ണവാദീ നാമ നത്ഥി, വീരിയപ്പടിസംയുത്തം കത്വാ ദേസേസ്സാമി. ഏവമസ്സ ധമ്മദേസനാ സബ്ബേസം പിയാ ഭവിസ്സതി മനാപാ’’തി ഞത്വാ തീസു പിടകേസു വിചിനിത്വാ ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൮൬) ഇദം ഗാഥാദ്വയം അഭാസി.

കിം ആലോകോ അയന്തി കസ്സ നു ഖോ അയം ആലോകോതി. വിചിനന്താനന്തി ചിന്തേന്താനം. സബ്ബേതി ലോകധാതുയം സബ്ബേ ദേവാ ച മനുസ്സാ ച. ഓസടായ പരിസായാതി ധമ്മസ്സവനത്ഥം സമോസടായ പരിമിതപരിച്ഛിന്നായ പരിസായ. അത്ഥോപി നേസം പാകടോ അഹോസീതി ന കേവലം തേ സദ്ദമേവ അസ്സോസും, അഥ ഖോ അത്ഥോപി തേസം പകതിസവനൂപചാരേ വിയ പാകടോ അഹോസി. തേന സഹസ്സം ലോകധാതും വിഞ്ഞാപേതീതി അധിപ്പായോ.

പരിഹരന്തീതി സിനേരും ദക്ഖിണതോ കത്വാ പരിവത്തേന്തി. വിരോചമാനാതി അത്തനോ ജുതിയാ ദിബ്ബമാനാ, സോഭമാനാ വാ. താവ സഹസ്സധാ ലോകോതി യത്തകോ ചന്ദിമസൂരിയേഹി ഓഭാസിയമാനോ ലോകധാതുസങ്ഖാതോ ഏകേകോ ലോകോ, തത്തകേന പമാണേന സഹസ്സധാ ലോകോ, ഇമിനാ ചക്കവാളേന സദ്ധിം ചക്കവാളസഹസ്സന്തി അത്ഥോ. കസ്മാ പനേസാ ആനീതാതി ഏസാ ചൂളനികാ ലോകധാതു കസ്മാ ഭഗവതാ ആനീതാ, ദേസിതാതി അത്ഥോ. മജ്ഝിമികായ ലോകധാതുയാ പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥന്തി ദ്വിസഹസ്സിലോകധാതുയാ പരിമാണദസ്സനത്ഥം.

സഹസ്സിലോകധാതുയാ സഹസ്സീ ദ്വിസഹസ്സിലോകധാതു, സാ ചക്കവാളഗണനായ ദസസതസഹസ്സചക്കവാളപരിമാണാ. തേനാഹ ‘‘സഹസ്സചക്കവാളാനി സഹസ്സഭാഗേന ഗണേത്വാ’’തിആദി. കമ്പനദേവതൂപസങ്കമനാദിനാ ജാതചക്കവാളേന സഹ യോഗക്ഖേമം ഠാനം ജാതിക്ഖേത്തം. തത്തകായ ഏവ ജാതിക്ഖേത്തഭാവോ ധമ്മതാവസേനേവ വേദിതബ്ബോ, ‘‘പരിഗ്ഗഹവസേനാ’’തി കേചി. സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം ഏവം ജാതിക്ഖേത്തം തന്നിവാസീനംയേവ ച ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോതി വദന്തി. പടിസന്ധിഗ്ഗഹണാദീനം സത്തന്നംയേവ ഗഹണം നിദസ്സനമത്തം മഹാഭിനീഹാരാദികാലേപി തസ്സ പകമ്പനസ്സ ലബ്ഭനതോ.

സഹസ്സം സഹസ്സധാ കത്വാ ഗണിതം മജ്ഝിമികന്തിആദിനാ മജ്ഝിമികായ ലോകധാതുയാ സഹസ്സം തിസഹസ്സിലോകധാതു, സായേവ ച മഹാസഹസ്സിലോകധാതൂതി ദസ്സേതി. സരസേനേവ ആണാപവത്തനം ആണാക്ഖേത്തം, യം ഏകജ്ഝം സംവട്ടതി വിവട്ടതി ച. ആണാ ഫരതീതി തന്നിവാസിദേവതാനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛനേന വത്തതി, തഞ്ച ഖോ കേവലം ബുദ്ധാനുഭാവേനേവ, അധിപ്പായവസേന ച പന ‘‘യാവതാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി (അ. നി. ൩.൮൧) വചനതോ ബുദ്ധാനം അവിസയോ നാമ നത്ഥി, വിസയക്ഖേത്തസ്സ പമാണപരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി. വിസമോതി സൂരിയുഗ്ഗമനാദീനം വിസമഭാവതോ വിസമോ. തേനേവാഹ ‘‘ഏകസ്മിം ഠാനേ സൂരിയോ ഉഗ്ഗതോ ഹോതീ’’തിആദി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചൂളനികാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആനന്ദവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.