൩. വേനാഗപുരസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. തതിയേ ഏവംനാമകേ ജനപദേതി യത്ഥ നാമഗ്ഗഹണേന കോസലസദ്ദസ്സ രുള്ഹീസദ്ദതം ദസ്സേതി. തഥാ ഹി കോസലാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീസദ്ദേന ‘‘കോസലാ’’തി വുച്ചതി. അക്ഖരചിന്തകാ ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു യുത്തേ വിയ സലിങ്ഗവചനാനി (പാണിനി ൧.൨.൫൧) ഇച്ഛന്തി. അയമേത്ഥ രുള്ഹീ യഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘കുരൂസു വിഹരതി, അങ്ഗേസു വിഹരതീ’’തി ച. തബ്ബിസേസനേ പന ജനപദസദ്ദേ ജാതിസദ്ദേ ഏകവചനമേവ യഥാ ‘‘കോസലേസു ജനപദേ’’തി. ചാരികന്തി ചരണം. ചരണം വാ ചാരോ, സോ ഏവ ചാരികാ. തയിദം മഗ്ഗഗമനം ഇധാധിപ്പേതം, ന ചുണ്ണികഗമനമത്തന്തി ആഹ ‘‘അദ്ധാനഗമനം ഗച്ഛന്തോ’’തി. തം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘ചാരികാ ച നാമേസാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദൂരേപീതി ദൂരേപി നാതിദൂരേപി. സഹസാ ഗമനന്തി സീഘഗമനം. മഹാകസ്സപപച്ചുഗ്ഗമനാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ആളവകാദീനം അത്ഥായ ഗമനം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഭഗവാ ഹി മഹാകസ്സപത്ഥേരം പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്തോ മുഹുത്തേന തിഗാവുതമഗ്ഗമഗമാസി. ആളവകസ്സത്ഥായ തിംസയോജനം, തഥാ അങ്ഗുലിമാലസ്സ, പുക്കുസാതിസ്സ പന പഞ്ചചത്താലീസയോജനം, മഹാകപ്പിനസ്സ വീസയോജനസതം, ധനിയസ്സത്ഥായ സത്ത യോജനസതാനി, ധമ്മസേനാപതിനോ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ വനവാസിസ്സ തിസ്സസാമണേരസ്സ തിഗാവുതാധികം വീസയോജനസതം അഗമാസി. ഇമം സന്ധായാതി ഇമം അതുരിതചാരികം സന്ധായ.

ഉപലഭിംസൂതി ഏത്ഥ സവനവസേന ഉപലഭിംസൂതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോതദ്വാര…പേ… ജാനിംസൂ’’തി ആഹ. സബ്ബമ്പി വാക്യം അവധാരണഫലത്താ അന്തോഗധാവധാരണന്തി ആഹ ‘‘പദപൂരണമത്തേ വാ നിപാതോ’’തി. അവധാരണത്ഥേനാതി പന ഇമിനാ ഇട്ഠത്ഥതോവധാരണത്ഥം ഖോ-സദ്ദഗ്ഗഹണന്തി ദസ്സേതി. അസ്സോസീതി പദം ഖോ-സദ്ദേ ഗഹിതേ തേന ഫുല്ലിതമണ്ഡിതവിഭൂസിതം വിയ ഹോന്തം പൂരിതം നാമ ഹോതി, തേന ച പുരിമപച്ഛിമപദാനി സംസിലിട്ഠാനി നാമ ഹോന്തി, ന തസ്മിം അഗ്ഗഹിതേതി ആഹ ‘‘പദപൂരണേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവാ’’തി. മത്തസദ്ദോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ. തേനസ്സ അനത്ഥന്തരദീപനതാ ദസ്സിതാ ഹോതി, ഏവസദ്ദേന പന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതായ ഏകന്തികതാ.

സമിതപാപത്താതി അച്ചന്തം അനവസേസതോ സവാസനം സമിതപാപത്താ. ഏവഞ്ഹി ബാഹിരകവീതരാഗസേക്ഖാസേക്ഖപാപസമനതോ ഭഗവതോ പാപസമനം വിസേസിതം ഹോതി. തേനസ്സ യഥാഭൂതഗുണാധിഗതമേതം നാമം യദിദം സമണോതി ദീപേതി. അനേകത്ഥത്താ നിപാതാനം ഇധ അനുസ്സവത്ഥോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഖലൂതി അനുസ്സവത്ഥേ നിപാതോ’’തി. ആലപനമത്തന്തി പിയാലാപവചനമത്തം. പിയസമുദാഹാരാ ഹേതേ ‘‘ഭോ’’തി വാ ‘‘ആവുസോ’’തി വാ ‘‘ദേവാനം പിയാ’’തി വാ. ഗോത്തവസേനാതി ഏത്ഥ ഗം തായതീതി ഗോത്തം. ഗോതമോതി ഹി പവത്തമാനം വചനം ബുദ്ധിഞ്ച തായതി ഏകംസികവിസയതായ രക്ഖതീതി ഗോത്തം. യഥാ ഹി ബുദ്ധി ആരമ്മണഭൂതേന അത്ഥേന വിനാ ന വത്തതി, തഥാ അഭിധാനം അഭിധേയ്യഭൂതേന, തസ്മാ സോ ഗോത്തസങ്ഖാതോ അത്ഥോ താനി തായതി രക്ഖതീതി വുച്ചതി. കോ പന സോതി? അഞ്ഞകുലപരമ്പരാസാധാരണം തസ്സ കുലസ്സ ആദിപുരിസസമുദാഗതം തംകുലപരിയാപന്നസാധാരണം സാമഞ്ഞരൂപന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച സമണോതി ഇമിനാ പരിക്ഖകജനേഹി ഭഗവതോ ബഹുമതഭാവോ ദസ്സിതോ സമിതപാപതാകിത്തനതോ. ഗോതമോതി ഇമിനാ ലോകിയജനേഹി ഉച്ചാകുലസമ്ഭൂതതാ ദീപിതാ തേന ഉദിതോദിതവിപുലഖത്തിയകുലവിഭാവനതോ. സബ്ബഖത്തിയാനഞ്ഹി ആദിഭൂതമഹാസമ്മതമഹാരാജതോ പട്ഠായ അസമ്ഭിന്നം ഉളാരതമം സക്യരാജകുലം.

കേനചി പാരിജുഞ്ഞേനാതി ഞാതിപാരിജുഞ്ഞഭോഗപാരിജുഞ്ഞാദിനാ കേനചിപി പാരിജുഞ്ഞേന പരിഹാനിയാ അനഭിഭൂതോ അനജ്ഝോത്ഥടോ. തഥാ ഹി തസ്സ കുലസ്സ ന കിഞ്ചി പാരിജുഞ്ഞം ലോകനാഥസ്സ അഭിജാതിയം, അഥ ഖോ വഡ്ഢിയേവ. അഭിനിക്ഖമനേ ച തതോപി സമിദ്ധതമഭാവോ ലോകേ പാകടോ പഞ്ഞാതോതി. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി ഇദം വചനം ഭഗവതോ സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവദീപനം വുത്തം മഹന്തം ഞാതിപരിവട്ടം മഹന്തഞ്ച ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ പബ്ബജിതഭാവസിദ്ധിതോ.

ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേതി ഇത്ഥം ഏവംപകാരോ ഭൂതോ ജാതോതി ഏവം കഥനത്ഥേ. ഉപയോഗവചനന്തി ‘‘അബ്ഭുഗ്ഗതോ’’തി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥജോതകോ, തേന യോഗതോ ‘‘തം ഖോ പന ഭവന്ത’’ന്തി ഇദം സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. തേനാഹ ‘‘തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ’’തി. കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോതി കല്യാണേഹി ഗുണേഹി യുത്തോ, തന്നിസ്സിതോ തബ്ബിസയതായാതി അധിപ്പായോ. സേട്ഠോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കിത്തേതബ്ബതോ കിത്തി, സാ ഏവ സദ്ദനീയതോ സദ്ദോതി ആഹ ‘‘കിത്തിസദ്ദോതി കിത്തിയേവാ’’തി. അഭിത്ഥവനവസേന പവത്തോ സദ്ദോ ഥുതിഘോസോ. സദേവകം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഉഗ്ഗതോതി അനഞ്ഞസാധാരണേ ഗുണേ ആരബ്ഭ പവത്തത്താ സദേവകം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ ഉഗ്ഗതോ.

സോ ഭഗവാതി യോ സോ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ദേവാനം അതിദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ ലോകനാഥോ ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി സദേവകേ ലോകേ ‘‘ഭഗവാ’’തി പത്ഥടകിത്തിസദ്ദോ, സോ ഭഗവാ. ‘‘ഭഗവാ’’തി ച ഇദം സത്ഥു നാമകിത്തനം. തേനാഹ ആയസ്മാ ധമ്മസേനാപതി ‘‘ഭഗവാതി നേതം നാമം മാതരാ കത’’ന്തിആദി (മഹാനി. ൮൪). പരതോ പന ഭഗവാതി ഗുണകിത്തനം. യഥാ കമ്മട്ഠാനികേന ‘‘അരഹ’’ന്തിആദീസു നവസു ഠാനേസു പച്ചേകം ഇതി-സദ്ദം യോജേത്വാ ബുദ്ധഗുണാ അനുസ്സരിയന്തി, ഏവം ബുദ്ധഗുണസംകിത്തനേനപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതിപി അരഹം ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാ’’തി ആഹ. ‘‘ഇതിപേതം ഭൂതം ഇതിപേതം തച്ഛ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൬) വിയ ഇധ ഇതിസദ്ദോ ആസന്നപച്ചക്ഖകരണത്ഥോ, പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തേന ച തേസം ഗുണാനം ബഹുഭാവോ ദീപിതോ, താനി ച സംകിത്തേന്തേന വിഞ്ഞുനാ ചിത്തസ്സ സമ്മുഖീഭൂതാനേവ കത്വാ സംകിത്തേതബ്ബാനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ. ഏവം നിരൂപേത്വാ കിത്തേന്തോ യോ കിത്തേതി, തസ്സ ഭഗവതി അതിവിയ അഭിപ്പസാദോ ഹോതി.

ആരകത്താതി സുവിദൂരത്താ. അരീനന്തി കിലേസാരീനം. അരാനന്തി സംസാരചക്കസ്സ അരാനം. ഹതത്താതി വിദ്ധംസിതത്താ. പച്ചയാദീനന്തി ചീവരാദിപച്ചയാനഞ്ചേവ പൂജാവിസേസാനഞ്ച. തതോതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൫-൧൨൭). യഥാ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ, ഏവം തംസംവണ്ണനാതോപി നേസം വിത്ഥാരോ ഗഹേതബ്ബോ.

ഇമം ലോകന്തി നയിദം മഹാജനസ്സ സമ്മുഖമത്തം സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ അനവസേസം പരിയാദായാതി ദസ്സേതും ‘‘സദേവക’’ന്തിആദി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഇദാനി വത്തബ്ബം നിദസ്സേതീ’’തി. പജാതത്താതി യഥാസകം കമ്മകിലേസേഹി നിബ്ബത്തത്താ. പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പാരിസേസനയേന ഇതരേസം പദന്തരേന ഗഹിതത്താ. സദേവകന്തി ച അവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോ. ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പച്ചാസത്തിനയേന. തത്ഥ ഹി സോ ജാതോ തന്നിവാസീ ച. സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പച്ചത്ഥികസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണന്തി നിദസ്സനമത്തമേതം അപച്ചത്ഥികാനം സമിതബാഹിതപാപാനഞ്ച സമണബ്രാഹ്മണാനം സമണബ്രാഹ്മണവചനേന ഗഹിതത്താ. കാമം ‘‘സദേവക’’ന്തിആദിവിസേസനാനം വസേന സത്തവിസയോ ലോകസദ്ദോതി വിഞ്ഞായതി തുല്യയോഗവിസയത്താ തേസം, ‘‘സലോമകോ സപക്ഖകോ’’തിആദീസു പന അതുല്യയോഗേപി അയം സമാസോ ലബ്ഭതീതി ബ്യഭിചാരദസ്സനതോ പജാഗഹണന്തി ആഹ ‘‘പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണ’’ന്തി.

അരൂപിനോ സത്താ അത്തനോ ആനേഞ്ജവിഹാരേന വിഹരന്താ ദിബ്ബന്തീതി ദേവാതി ഇമം നിബ്ബചനം ലഭന്തീതി ആഹ ‘‘സദേവകഗ്ഗഹണേന അരൂപാവചരലോകോ ഗഹിതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യത’’ന്തി (അ. നി. ൩.൧൧൭). സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛകാമാവചരദേവലോകോ ഗഹിതോ തസ്സ സവിസേസം മാരസ്സ വസേ വത്തനതോ. സബ്രഹ്മകഗ്ഗഹണേന രൂപീബ്രഹ്മലോകോ ഗഹിതോ അരൂപീബ്രഹ്മലോകസ്സ ഗഹിതത്താ. ചതുപരിസവസേനാതി ഖത്തിയാദിചതുപരിസവസേന. ഇതരാ പന ചതസ്സോ പരിസാ സമാരകാദിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ ഏവാതി. അവസേസസത്തലോകോ നാഗഗരുളാദിഭേദോ. തീഹാകാരേഹീതി ദേവമാരബ്രഹ്മസഹിതതാസങ്ഖാതേഹി തീഹി പകാരേഹി. തീസു പദേസൂതി ‘‘സദേവക’’ന്തിആദീസു തീസു പദേസു. തേന തേനാകാരേനാതി സദേവകത്താദിനാ തേന തേന പകാരേന. തേധാതുകമേവ പരിയാദിന്നന്തി പോരാണാ ആഹൂതി യോജനാ.

അഭിഞ്ഞാതി യകാരലോപേനായം നിദ്ദേസോ, അഭിജാനിത്വാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭിഞ്ഞായ അധികേന ഞാണേന ഞത്വാ’’തി. അനുമാനാദിപടിക്ഖേപോതി അനുമാനഅത്ഥാപത്തിആദിപ്പടിക്ഖേപോ ഏകപ്പമാണത്താ. സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണചാരതായ ഹി സബ്ബപച്ചക്ഖാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ.

അനുത്തരം വിവേകസുഖന്തി ഫലസമാപത്തിസുഖം. തേന വിമിസ്സാപി കദാചി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ ഹോതീതി ‘‘ഹിത്വാപീ’’തി പി-സദ്ദഗ്ഗഹണം. ഭഗവാ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തോ യസ്മിം ഖണേ പരിസാ സാധുകാരം വാ ദേതി, യഥാസുതം വാ ധമ്മം പച്ചവേക്ഖതി, തം ഖണം പുബ്ബഭാഗേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, യഥാപരിച്ഛേദഞ്ച സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ഠിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ ധമ്മം ദേസേതി. അപ്പം വാ ബഹും വാ ദേസേന്തോതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ വസേന അപ്പം വാ, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ നേയ്യസ്സ വാ വസേന ബഹും വാ ദേസേന്തോ. ധമ്മസ്സ കല്യാണതാ ച നിയ്യാനികതാ ച സബ്ബസോ അനവജ്ജഭാവേനേവാതി ആഹ ‘‘അനവജ്ജമേവ കത്വാ’’തി.

ദേസകായത്തേന ആണാദിവിധിനാ അതിസജ്ജനം പബോധനം ദേസനാതി സാ പരിയത്തിധമ്മവസേന വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ദേസനായ താവ ചാതുപ്പദികഗാഥായപീ’’തിആദി. നിദാനനിഗമാനിപി സത്ഥു ദേസനായ അനുവിധാനതോ തദന്തോഗധാനി ഏവാതി ആഹ ‘‘നിദാനം ആദി, ഇദമവോചാതി പരിയോസാന’’ന്തി.

സാസിതബ്ബപുഗ്ഗലഗതേന യഥാപരാധാദിസാസിതബ്ബഭാവേന അനുസാസനം തദങ്ഗവിനയാദിവസേന വിനയനം സാസനന്തി തം പടിപത്തിധമ്മവസേന വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സീലസമാധിവിപസ്സനാ’’തിആദി. കുസലാനന്തി അനവജ്ജധമ്മാനം സീലസമഥവിപസ്സനാനം സീലദിട്ഠീനഞ്ച ആദിഭാവോ തംമൂലികത്താ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാനം. അരിയമഗ്ഗസ്സ അന്തദ്വയവിഗമേന മജ്ഝിമാപടിപദാഭാവോ വിയ സമ്മാപടിപത്തിയാ ആരബ്ഭ നിബ്ബത്തീനം വേമജ്ഝതാപി മജ്ഝഭാവോതി വുത്തം ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ…പേ… മജ്ഝിമം നാമാ’’തി. ഫലം പരിയോസാനം നാമ സഉപാദിസേസതാവസേന. നിബ്ബാനം പരിയോസാനം നാമ അനുപാദിസേസതാവസേന. ഇദാനി തേസം ദ്വിന്നമ്പി സാസനസ്സ പരിയോസാനതം ആഗമേന ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വ’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘സാത്ഥം സബ്യഞ്ജന’’ന്തിആദിവചനതോ ധമ്മദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഇധ…പേ… അധിപ്പേത’’ന്തി. തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ കഥാവധിസദ്ദപ്പബന്ധോ ഗാഥാവസേന സുത്തവസേന ച വവത്ഥിതോ പരിയത്തിധമ്മോ, സോ ഇധ ദേസനാതി വുത്തോ, തസ്സ പന അത്ഥോ വിസേസതോ സീലാദി ഏവാതി ആഹ ‘‘ഭഗവാ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തോ…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. തത്ഥ സീലം ദസ്സേത്വാതി സീലഗ്ഗഹണേന സസമ്ഭാരം സീലം ഗഹിതം, തഥാ മഗ്ഗഗ്ഗഹണേന സസമ്ഭാരോ മഗ്ഗോതി തദുഭയവസേന അനവസേസതോ പരിയത്തിഅത്ഥം പരിയാദായ തിട്ഠതി. തേനാതി സീലാദിദസ്സനേന. അത്ഥവസേന ഹി ഇധ ദേസനായ ആദികല്യാണാദിഭാവോ അധിപ്പേതോ. കഥികസണ്ഠിതീതി കഥികസ്സ സണ്ഠാനം കഥനവസേന സമവട്ഠാനം.

ന സോ സാത്ഥം ദേസേതി നിയ്യാനത്ഥവിരഹതോ തസ്സാ ദേസനായ. ഏകബ്യഞ്ജനാദിയുത്താ വാതി സിഥിലാദിഭേദേസു ബ്യഞ്ജനേസു ഏകപ്പകാരേനേവ ദ്വിപ്പകാരേനേവ വാ ബ്യഞ്ജനേന യുത്താ ദമിളഭാസാ വിയ. വിവടകരണതായ ഓട്ഠേ അഫുസാപേത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബതോ സബ്ബനിരോട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ കിരാതഭാസാ വിയ. സബ്ബസ്സേവ വിസ്സജ്ജനീയയുത്തതായ സബ്ബവിസ്സട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ യവനഭാസാ വിയ. സബ്ബസ്സേവ സാനുസാരതായ സബ്ബനിഗ്ഗഹിതബ്യഞ്ജനാ വാ പാരസികാദിമിലക്ഖഭാസാ വിയ. സബ്ബാപേസാ ബ്യഞ്ജനേകദേസവസേനേവ പവത്തിയാ അപരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനാതി കത്വാ ‘‘അബ്യഞ്ജനാ’’തി വുത്താ.

ഠാനകരണാനി സിഥിലാനി കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം അക്ഖരം പഞ്ചസു വഗ്ഗേസു പഠമതതിയന്തി ഏവമാദി സിഥിലം. താനി അസിഥിലാനി കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം അക്ഖരം വഗ്ഗേസു ദുതിയചതുത്ഥന്തി ഏവമാദി ധനിതം. ദ്വിമത്തകാലം ദീഘം. ഏകമത്തകാലം രസ്സം. തദേവ ലഹുകം ലഹുകമേവ. സംയോഗപരം ദീഘഞ്ച ഗരുകം. ഠാനകരണാനി നിഗ്ഗഹേത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം നിഗ്ഗഹിതം. പരേന സമ്ബന്ധം കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം സമ്ബന്ധം. തഥാ ന സമ്ബന്ധം വവത്ഥിതം. ഠാനകരണാനി വിസ്സട്ഠാനി കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം വിമുത്തം. ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ പഭേദോതി ഏവം സിഥിലാദിവസേന ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ അക്ഖരുപ്പാദകചിത്തസ്സ ദസപ്പകാരേന പഭേദോ. സബ്ബാനി ഹി അക്ഖരാനി ചിത്തസമുട്ഠാനാനി യഥാധിപ്പേതത്ഥബ്യഞ്ജനതോ ബ്യഞ്ജനാനി ച.

അമക്ഖേത്വാതി അമിലേച്ഛേത്വാ, അവിനാസേത്വാ, അഹാപേത്വാതി അത്ഥോ. ഭഗവാ യമത്ഥം ഞാപേതും ഏകഗാഥം ഏകവാക്യമ്പി ദേസേതി, തമത്ഥം തായ ദേസനായ പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനായ ഏവ ദേസേതീതി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനമേവ കത്വാ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി. ഇധ കേവലസദ്ദോ അനവസേസവാചകോ, ന അവോമിസ്സതാദിവാചകോതി ആഹ ‘‘സകലാധിവചന’’ന്തി. പരിപുണ്ണന്തി സബ്ബസോ പുണ്ണം. തം പന കിഞ്ചി ഊനം വാ അധികം വാ ന ഹോതീതി ‘‘അനൂനാധികവചന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ യദത്ഥം ദേസിതം, തസ്സ സാധകത്താ അനൂനതാ വേദിതബ്ബാ, തബ്ബിധുരസ്സ പന അസാധകത്താ അനധികതാ. സകലന്തി സബ്ബഭാഗവന്തം. പരിപുണ്ണമേവാതി സബ്ബസോ പരിപുണ്ണമേവ. തേനാഹ ‘‘ഏകദേസനാപി അപരിപുണ്ണാ നത്ഥീ’’തി. അപരിസുദ്ധാ ദേസനാ നാമ ഹോതി തണ്ഹാസംകിലേസത്താ. ലോകാമിസം ചീവരാദയോ പച്ചയാ, തത്ഥ അഗധിതചിത്തതായ ലോകാമിസനിരപേക്ഖോ. ഹിതഫരണേനാതി ഹിതൂപസംഹരണേന. മേത്താഭാവനായ മുദുഹദയോതി മേത്താഭാവനായ കരുണായ വാ മുദുഹദയോ. ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതേനാതി സകലസംകിലേസതോ വട്ടദുക്ഖതോ ച ഉദ്ധരണാകാരാവട്ഠിതേന ചിത്തേന, കരുണാധിപ്പായേനാതി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സകലം സാസനം ഇധ ബ്രഹ്മചരിയന്തി അധിപ്പേതം, തസ്മാ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി ഇമിനാ സമാനാധികരണാനി സബ്ബപദാനി യോജേത്വാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതി…പേ… പകാസേതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി ആഹ.

സുന്ദരന്തി ഭദ്ദകം. ഭദ്ദകതാ ച പസ്സന്തസ്സ ഹിതസുഖാവഹഭാവേന വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘അത്ഥാവഹം സുഖാവഹ’’ന്തി. തത്ഥ അത്ഥാവഹന്തി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥസംഹിതഹിതാവഹം. സുഖാവഹന്തി യഥാവുത്തതിവിധസുഖാവഹം. തഥാനുരൂപാനന്തി താദിസാനം. യാദിസേഹി പന ഗുണേഹി ഭഗവാ സമന്നാഗതോ, തേഹി ചതുപ്പമാണികസ്സ ലോകസ്സ സബ്ബഥാപി അച്ചന്തപ്പസാദനീയോ തേസം യഥാഭൂതസഭാവത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാരൂപോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാഭൂത…പേ… അരഹതന്തി ഇമിനാ ധമ്മപ്പമാണലൂഖപ്പമാണാനം സത്താനം ഭഗവതോ പസാദാവഹതാ ദസ്സിതാ, ഇതരേന ഇതരേസം. ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതീതി ഏത്ഥ കോസിയവത്ഥു കഥേതബ്ബം. ഉഭതോപക്ഖികാതി മിച്ഛാദിട്ഠിസമ്മാദിട്ഠിവസേന ഉഭയപക്ഖികാ. കേരാടികാതി സഠാ.

അനേകത്ഥത്താ നിപാതാനം യാവഞ്ചിദന്തി നിപാതസമുദായോ അധിമത്തപ്പമാണപരിച്ഛേദം ദീപേതീതി ആഹ ‘‘അധിമത്തപ്പമാണപരിച്ഛേദവചനമേത’’ന്തി. അധിമത്തവിപ്പസന്നാനീതി അധികപ്പമാണേന വിപ്പസന്നാനി. വിപ്പസന്നാനീതി ച പകതിആകാരം അതിക്കമിത്വാ വിപ്പസന്നാനീതി അത്ഥോ. നനു ച ചക്ഖാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം മനോവിഞ്ഞേയ്യത്താ കഥം തേന തേസം വിപ്പസന്നതാ വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദി. തസ്സാതി ബ്രാഹ്മണസ്സ. തേസന്തി ചക്ഖാദീനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം. ഏവമ്പി മനിന്ദ്രിയേന പതിട്ഠിതോകാസസ്സ അദിട്ഠത്താ കഥം മനിന്ദ്രിയസ്സ വിപ്പസന്നതാ തേന വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. നയഗ്ഗാഹപഞ്ഞാ ഹേസാ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ. മനേ വിപ്പസന്നേയേവ ഹോതി പസന്നചിത്തസമുട്ഠിതരൂപസമ്പദാഹി ഏവ ചക്ഖാദീനം പതിട്ഠിതോകാസസ്സ പസന്നതാസമ്ഭവതോ.

ജമ്ബോനദസുവണ്ണം രത്തവണ്ണമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സുരത്തവണ്ണസ്സാ’’തി. ജമ്ബോനദസുവണ്ണസ്സ ഘടികാതി ജമ്ബോനദസുവണ്ണപിണ്ഡം. ഇമിനാ നേക്ഖന്തി നേക്ഖപ്പമാണജമ്ബോനദസുവണ്ണേന കതം അകതഭണ്ഡം വുത്തന്തി ദസ്സേതി. നേക്ഖന്തി വാ അതിരേകപഞ്ചസുവണ്ണേന കതപിലന്ധനം കതഭണ്ഡം വുത്തം. തഞ്ഹി ഘട്ടനമജ്ജനക്ഖമം ഹോതീതി. സുവണ്ണന്തി ച പഞ്ചധരണസ്സ സമഞ്ഞാ, തസ്മാ പഞ്ചവീസതിധരണഹിരഞ്ഞവിചിതം ആഭരണം ഇധ നേക്ഖന്തി അധിപ്പേതം. ജമ്ബോനദന്തി മഹാജമ്ബുസാഖായ പവത്തനദിയം നിബ്ബത്തം. തം കിര രതനം രത്തം. സുവണ്ണാകാരേ മഹാജമ്ബുഫലരസേ വാ പഥവിയം പവിട്ഠേ സുവണ്ണങ്കുരാ ഉട്ഠഹന്തി, തേന സുവണ്ണേന കതപിലന്ധനന്തിപി അത്ഥോ. സുപരികമ്മകതന്തി സുട്ഠു കതപരികമ്മം. സമ്പഹട്ഠന്തി സമ്മാ പഹട്ഠം ഘട്ടനാദിവസേന സുകതപരികമ്മം. തേനാഹ ‘‘സുവണ്ണകാര…പേ… സുപരിമജ്ജിതന്തി അത്ഥോ’’തി.

വാളരൂപാനീതി ആഹരിമാനി വാളരൂപാനി. ‘‘അകപ്പിയരൂപാകുലോ അകപ്പിയമഞ്ചോ പല്ലങ്കോതി സാരസമാസേ. രതനചിത്രന്തി ഭിത്തിച്ഛേദാദിവസേന രതനചിത്രം. രുക്ഖതൂലലതാതൂലപോടകിതൂലാനം വസേന തിണ്ണം തൂലാനം. ഉദ്ദലോമിയം കേചീതി സാരസമാസാചരിയാ ഉത്തരവിഹാരിനോ ച. തഥാ ഏകന്തലോമിയം. കോസേയ്യകട്ടിസ്സമയന്തി കോസേയ്യകസടമയം. അജിനചമ്മേഹീതി അജിനമിഗചമ്മേഹി. താനി കിര ചമ്മാനി സുഖുമതരാനി. തസ്മാ ദുപട്ടതിപട്ടാനി കത്വാ സിബ്ബന്തി. തേന വുത്തം ‘‘അജിനപ്പവേണീ’’തിആദി.

നികാമലാഭീതി യഥിച്ഛിതലാഭീ. തേനാഹ ‘‘ഇച്ഛിതിച്ഛിതലാഭീ’’തി. വിപുലലാഭീതി ഉളാരലാഭീ. കസിരന്തി ഹി പരിത്തം വുച്ചതി, തപ്പടിക്ഖേപേന അകസിരം ഉളാരം. തേനാഹ ‘‘മഹന്തലാഭീ’’തിആദി.

ലദ്ധാ ച ന കപ്പന്തീതി സാമഞ്ഞേന പടിസിദ്ധത്താ സബ്ബഥാ ന കപ്പതീതി കസ്സചി ആസങ്കാ സിയാ, തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘കിഞ്ചി കിഞ്ചി കപ്പതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുദ്ധകോസേയ്യന്തി രതനപരിസിബ്ബനരഹിതം. ഏത്ഥ ച ‘‘സുദ്ധകോസേയ്യം പന വട്ടതീ’’തി വിനയേ (മഹാവ. അട്ഠ. ൨൫൪) വുത്തത്താ ഇധാപി ഏത്തകമേവ വുത്തം. ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൫) പന ‘‘ഠപേത്വാ തൂലികം സബ്ബാനേവ ഗോനകാദീനി രതനപരിസിബ്ബിതാനി ന വട്ടന്തീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഠപേത്വാ തൂലിക’’ന്തി ഏതേന രതനസിബ്ബനരഹിതാപീ തൂലികാ ന വട്ടതീതി ദീപേതി. വചനതോതി ഏതേന വിനയേ (ചൂളവ. ൨൯൭) വുത്തഭാവം ദസ്സേതി. ഏകേന വിധാനേനാതി യഥാവുത്തമേവ വിധാനം സന്ധായ വദതി. യദി ഏവം കസ്മാ ഭഗവതാ ‘‘ലദ്ധാ ച ന കപ്പന്തീ’’തി സാമഞ്ഞേന പടിസേധോ കതോതി ആഹ ‘‘അകപ്പിയം പന ഉപാദായാ’’തിആദി.

പല്ലങ്കന്തി ഏത്ഥ പരി-സദ്ദോ സമന്തതോതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ വത്തതി, തസ്മാ വാമൂരും ദക്ഖിണൂരുഞ്ച സമം ഠപേത്വാ ഉഭോ പാദേ അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധേ കത്വാ നിസജ്ജാ പല്ലങ്കന്തി ആഹ ‘‘സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസന’’ന്തി. ഊരൂനം ബന്ധനവസേന നിസജ്ജാ. പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാതി ച യഥാ പല്ലങ്കവസേന നിസജ്ജാ ഹോതി, ഏവം ഉഭോ പാദേ ആഭുജേ സമിഞ്ജിതേ കത്വാതി അത്ഥോ. തം പന ഉഭിന്നം പാദാനം തഥാ സമ്ബന്ധതാകരണന്തി ആഹ ‘‘ബന്ധിത്വാ’’തി. ഉജും കായം പണിധായാതി ഉപരിമം സരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേത്വാ. ഏവഞ്ഹി നിസിന്നസ്സ ചമ്മമംസന്ഹാരൂനി ന പണമന്തി. അഥസ്സ യാ തേസം പണമനപച്ചയാ ഖണേ ഖണേ വേദനാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, താ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. താസു അനുപ്പജ്ജമാനാസു ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, കമ്മട്ഠാനം ന പരിപതതി, വുദ്ധിം ഫാതിം ഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ’’തിആദി. ഉജും കായം ഠപേത്വാതി ഉപരിമം കായം ഉജുകം ഠപേത്വാ, അയമേവ വാ പാഠോ. ഹേട്ഠിമകായസ്സ ഹി അനുജുകട്ഠപനം നിസജ്ജാവചനേനേവ ബോധിതന്തി. ഉജും കായന്തി ഏത്ഥ കായ-സദ്ദോ ഉപരിമകായവിസയോ.

പരിമുഖന്തി ഏത്ഥ പരി-സദ്ദോ അഭിസദ്ദേന സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖ’’ന്തി, ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണതോ നിവാരേത്വാ കമ്മട്ഠാനംയേവ പുരക്ഖത്വാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ യഥാ ‘‘വനന്തഞ്ഞേവ പവിസാമീ’’തിആദിനാ ഭാവനാനുരൂപം സേനാസനം ദസ്സിതം, ഏവം ‘‘നിസീദാമീ’’തി ഇമിനാ അലീനാനുദ്ധച്ചപക്ഖിയോ സന്തോ ഇരിയാപഥോ ദസ്സിതോ, ‘‘പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ’’തി ഇമിനാ നിസജ്ജായ ദള്ഹഭാവോ, ‘‘പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി ഇമിനാ ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹൂപായോ. പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനന്തി സബ്ബഥാ ഗഹിതാസമ്മോസം പരിച്ചത്തസമ്മോസം സതിം കത്വാ, പരമസതിനേപക്കം ഉപട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ ‘‘പരിണായികാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൬.൨൦) വിയ. മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ ‘‘സുഞ്ഞതവിമോക്ഖ’’ന്തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൨൦൯-൨൧൦) വിയ. പടിപക്ഖതോ നിഗ്ഗമനട്ഠോ ഹി നിയ്യാനട്ഠോ.

ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ദിബ്ബഭാവാവഹത്താ ദിബ്ബവിഹാരാ നാമ ഹോന്തീതി തദാസന്നപ്പവത്തചങ്കമോപി തദുപചാരതോ ദിബ്ബോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചത്താരി ഹി രൂപജ്ഝാനാനീ’’തിആദി. സമാപജ്ജിത്വാ ചങ്കമന്തസ്സാതി ഇദഞ്ച ചങ്കമന്തസ്സ അന്തരന്തരാ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായുട്ഠായ ചങ്കമനം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ അവുട്ഠിതേന സക്കാ ചങ്കമിതും. സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ചങ്കമന്തസ്സപി ചങ്കമോതി ഇദം പന സമാപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ അന്തരന്തരാ സമാപജ്ജിത്വാ ചങ്കമന്തസ്സ വസേന വുത്തം. ദ്വീസുവിഹാരേസൂതി ബ്രഹ്മവിഹാരേ, അരിയവിഹാരേ ച. മേത്താഝാനാദയോ ഹിതൂപസംഹാരാദിവസേന പവത്തിയാ ബ്രഹ്മഭൂതാ സേട്ഠഭൂതാ വിഹാരാതി ബ്രഹ്മവിഹാരാ. അനഞ്ഞസാധാരണത്താ പന അരിയാനം വിഹാരാതി അരിയവിഹാരാ, ചതസ്സോപി ഫലസമാപത്തിയോ. ഇധ പന അരഹത്തഫലസമാപത്തിയേവ ആഗതാ.

പച്ചവേക്ഖണായ ഫലസമാപത്തി കഥിതാ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠിതസ്സ പച്ചവേക്ഖണാസമ്ഭവതോ. ചങ്കമാദയോതി ഫലസമാപത്തിം സമാപന്നസ്സപി സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സപി ചങ്കമട്ഠാനനിസജ്ജാദയോ. അരിയചങ്കമാദയോ ഹോന്തി ന പന പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ.

വേനാഗപുരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.