൪. സരഭസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. ചതുത്ഥേ ഗിജ്ഝാ ഏത്ഥ സന്തീതി ഗിജ്ഝം, കൂടം. തം ഏതസ്സാതി ഗിജ്ഝകൂടോ. ഗിജ്ഝോ വിയാതി വാ ഗിജ്ഝം, കൂടം. തം ഏതസ്സാതി ഗിജ്ഝകൂടോ, പബ്ബതോ. തസ്മിം ഗിജ്ഝകൂടേ. തേനാഹ ‘‘ഗിജ്ഝാ വാ’’തിആദി. അചിരപക്കന്തോതി ഏത്ഥ ന ദേസന്തരപക്കമനം അധിപ്പേതം, അഥ ഖോ സാസനപക്കമനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാ’’തിആദിമാഹ, തേനേവ ഹി ‘‘ഇമസ്സാ ധമ്മവിനയാ’’തി വുത്തം. ലബ്ഭതീതി ലാഭോ, ചതുന്നം പച്ചയാനമേതം അധിവചനം. സക്കച്ചം കാതബ്ബോ ദാതബ്ബോതി സക്കാരോ. പച്ചയാ ഏവ ഹി പണീതപണീതാ സുന്ദരസുന്ദരാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ കതാ സക്കാരാതി വുച്ചന്തി. സക്കാരോതി വാ സുന്ദരകാരോ, പരേഹി അത്തനോ ഗാരവകിരിയാ പുപ്ഫാദീഹി വാ പൂജാ. ലാഭോ ച സക്കാരോ ച ലാഭസക്കാരാ, തേ നട്ഠാ പഹീനാ ഏതേസന്തി നട്ഠലാഭസക്കാരാ.

മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജീതി തദാ കിര ഭഗവതോ മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി യഥാ തം ചത്താരോ അസങ്ഖേയ്യേ പൂരിതദാനപാരമിസഞ്ചയസ്സ. സബ്ബദിസാസു ഹി യമകമഹാമേഘോ വുട്ഠഹിത്വാ മഹോഘോ വിയ സബ്ബപാരമിയോ ‘‘ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ വിപാകം ദസ്സാമാ’’തി സമ്പിണ്ഡിതാ വിയ ലാഭസക്കാരമഹോഘം നിബ്ബത്തയിംസു. തതോ തതോ അന്നപാനയാനവത്ഥമാലാഗന്ധവിലേപനാദിഹത്ഥാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദയോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കഹം ബുദ്ധോ, കഹം ഭഗവാ, കഹം ദേവദേവോ നരാസഭോ പുരിസസീഹോ’’തി ഭഗവന്തം പരിയേസന്തി, സകടസതേഹിപി പച്ചയേ ആഹരിത്വാ ഓകാസം അലഭമാനാ സമന്താ ഗാവുതപ്പമാണമ്പി സകടധുരേന സകടധുരം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി ചേവ അനുബന്ധന്തി ച അന്ധകവിന്ദബ്രാഹ്മണോ വിയ. യഥാ ച ഭഗവതോ, ഏവം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സപി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം, ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സക്കതോ ഹോതി…പേ… പരിക്ഖാരാന’’ന്തി (ഉദാ. ൩൮).

തഥാ –

‘‘യാവതാ ഖോ പന, ചുന്ദ, ഏതരഹി സങ്ഘോ വാ ഗണോ വാ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, നാഹം, ചുന്ദ, അഞ്ഞം ഏകം സങ്ഘമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവംലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തം യഥരിവായം, ചുന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൭൬).

സ്വായം ഭഗവതോ ച സങ്ഘസ്സ ച ഉപ്പന്നോ ലാഭസക്കാരോ ഏകതോ ഹുത്വാ ദ്വിന്നം മഹാനദീനം ഉദകം വിയ അപ്പമേയ്യോ അഹോസി, ഭഗവതോ പന ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഉപ്പന്നോ ലാഭസക്കാരോ ധമ്മസ്സപി ഉപ്പന്നോയേവ. ധമ്മധരാനഞ്ഹി കതോ സക്കാരോ ധമ്മസ്സ കതോ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘തിണ്ണം രതനാനം മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജീ’’തി.

വുത്തമത്ഥം പാളിയാ നിദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാഹാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സക്കതോതി സക്കാരപ്പത്തോ. യസ്സ ഹി ചത്താരോ പച്ചയേ സക്കത്വാ സുഅഭിസങ്ഖതേ പണീതപണീതേ ഉപനേതി, സോ സക്കതോ. ഗരുകതോതി ഗരുഭാവഹേതൂനം ഉത്തമഗുണാനം മത്ഥകപ്പത്തിയാ അനഞ്ഞസാധാരണേന ഗരുകാരേന സബ്ബദേവമനുസ്സേഹി പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരുകതോ. യസ്മിഞ്ഹി ഗരുഭാവം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ പച്ചയേ ദേന്തി, സോ ഗരുകതോ. മാനിതോതി സമ്മാപടിപത്തിയാ മാനിതോ മനേന പിയായിതോ. തായ ഹി വിഞ്ഞൂനം മനാപതാ. പൂജിതോതി മാനനാദിപൂജായ ചേവ ചതുപച്ചയപൂജായ ച പൂജിതോ. യസ്സ ഹി സബ്ബമേതം പൂജനഞ്ച കരോന്തി, സോ പൂജിതോ. അപചിതോതി നീചവുത്തികരണേന അപചിതോ. സത്ഥാരഞ്ഹി ദിസ്വാ മനുസ്സാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധാദീഹി ഓതരന്തി, മഗ്ഗം ദേന്തി, അംസകൂടതോ സാടകം അപനേന്തി. ആസനതോ വുട്ഠഹന്തി, വന്ദന്തീതി ഏവം സോ തേഹി അപചിതോ നാമ ഹോതി.

അവണ്ണം പത്ഥരിത്വാതി അവണ്ണം തത്ഥ തത്ഥ സംകിത്തനവസേന പത്ഥരിത്വാ. ആവട്ടനിമായന്തി ആവട്ടേത്വാ ഗഹണമായം. ആവട്ടേതി പുരിമാകാരതോ നിവത്തേതി അത്തനോ വസേ വത്തേതി ഏതായാതി ആവട്ടനീ, മായാ, തം ആവട്ടനിമായം ഓസാരേത്വാ പരിജപ്പേത്വാതി അത്ഥോ. കോടിതോ പട്ഠായാതി അന്തിമകോടിതോ പട്ഠായ. ഥദ്ധകായേന ഫരുസവാചായ തിണ്ണം രതനാനം അവണ്ണകഥനം അനത്ഥാവഹത്താ വിസസിഞ്ചനസദിസാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിസം സിഞ്ചിത്വാ’’തി. അഞ്ഞാതോതി ആഞാതോ. തേനാഹ ‘‘ഞാതോ’’തിആദി.

കായങ്ഗന്തി കായമേവ അങ്ഗം, കായസ്സ വാ അങ്ഗം, സീസാദി. വാചങ്ഗന്തി ‘‘ഹോതു, സാധൂ’’തി ഏവമാദിവാചായ അവയവം. ഏകകേനാതി അസഹായേന. ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സാതി ‘‘ചരിയം ചരണകാലേ’’തിആദിനാ വുത്തസ്സ. യതോ യതോ ഗരു ധുരന്തി യസ്മിം യസ്മിം ഠാനേ ധുരം ഗരു ഭാരികം ഹോതി, അഞ്ഞേ ബലിബദ്ദാ ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോന്തി. യതോ ഗമ്ഭീരവത്തനീതി വത്തന്തി ഏത്ഥാതി വത്തനീ, ദുമ്മഗ്ഗസ്സേതം നാമം, യസ്മിം ഠാനേ ഉദകചിക്ഖല്ലമഹന്തതായ വാ വിസമച്ഛിന്നതടഭാവേന വാ മഗ്ഗോ ഗമ്ഭീരോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തദാസ്സു കണ്ഹം യുഞ്ജേന്തീതി അസ്സൂതി നിപാതമത്തം, തദാ കണ്ഹം യുഞ്ജേന്തീതി അത്ഥോ. യദാ ധുരഞ്ച ഗരു ഹോതി മഗ്ഗോ ച ഗമ്ഭീരോ, തദാ അഞ്ഞേ ബലിബദ്ദേ അപനേത്വാ കണ്ഹമേവ യുഞ്ജേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. സ്വാസ്സു തം വഹതേ ധുരന്തി ഏത്ഥപി അസ്സൂതി നിപാതമത്തമേവ, സോ തം ധുരം വഹതീതി അത്ഥോ.

ഗേഹവേതനന്തി ഗേഹേ നിവുട്ഠഭാവഹേതു ദാതബ്ബം. കാളകോ നാമ നാമേനാതി അഞ്ജനവണ്ണോ കിരേസ, തേനസ്സ ‘‘കാളകോ’’തി നാമം അകംസു. കാളകം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹാതി കാളകോ കിര ഏകദിവസം ചിന്തേസി ‘‘മയ്ഹം മാതാ ദുഗ്ഗതാ മം പുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ദുക്ഖേന പോസേതി, യംനൂനാഹം ഭതിം കത്വാ ഇമം ദുഗ്ഗതഭാവതോ മോചേയ്യ’’ന്തി. സോ തതോ പട്ഠായ ഭതിം ഉപധാരേന്തോ വിചരതി. അഥ തസ്മിം ദിവസേ ഗാമഗോരൂപേഹി സദ്ധിം തത്ഥ സമീപേ ചരതി. സത്ഥവാഹപുത്തോപി ഗോസുത്തവിത്തകോ, സോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഏതേസം ഗുന്നം അന്തരേ സകടാനി ഉത്താരേതും സമത്ഥോ ഉസഭാജാനീയോ’’തി ഉപധാരയമാനോ ബോധിസത്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം ആജാനീയോ സക്ഖിസ്സതി മയ്ഹം സകടാനി ഉത്താരേതു’’ന്തി അഞ്ഞാസി. തേന തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ. സോ അഞ്ഞേസം…പേ… ഗേഹമേവ അഗമാസീതി തദാ കിര ഗാമദാരകാ ‘‘കിം നാമേതം കാളകസ്സ ഗലേ’’തി തസ്സ സന്തികം ആഗച്ഛന്തി. സോ തേ അനുബന്ധിത്വാ ദൂരതോവ പലാപേന്തോ മാതു സന്തികം ഗതോ. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

സായന്ഹസമയന്തി സായന്ഹകാലേ. ഭുമ്മത്ഥേ ഏതം ഉപയോഗവചനം. ന ഹേത്ഥ അച്ചന്തസംയോഗോ സമ്ഭവതി. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഏത്ഥ തേഹി തേഹി സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികഉപാസകഉപാസികാദിസത്തേഹി ചേവ രൂപാരമ്മണാദിസങ്ഖാരേഹി ച പടിനിവത്തേത്വാ അപസക്കിത്വാ നിലീയനം വിവേചനം കായചിത്തേഹി തതോ വിവിത്തതായ പടിസല്ലാനം കായവിവേകോ, ചിത്തവിവേകോ ച. യോ തതോ ദുവിധവിവേകതോ വുട്ഠിതോ ഭവങ്ഗപ്പത്തിയാ സബ്രഹ്മചാരീഹി സമാഗമേന ച അപേതോ. സോ പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ നാമ ഹോതി. അയം പന യസ്മാ പടിസല്ലാനാനം ഉത്തമതോ ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠാസി, തസ്മാ ‘‘ഫലസമാപത്തിതോ’’തി വുത്തം. കായസക്ഖിനോ ഭവിസ്സാമാതി നാമകായേന ദേസനാസമ്പടിച്ഛനവസേന സക്ഖിഭൂതാ ഭവിസ്സാമ. നനു ച ‘‘പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീ’’തി ഇദം കസ്മാ വുത്തം. തിത്ഥിയാ ഹി ഭഗവതോ പടിപക്ഖാ, തേ കസ്മാ തസ്സ ആസനം പഞ്ഞാപേന്തീതി ആഹ ‘‘തഥാഗതോ ഹീ’’തിആദി.

വിഗ്ഗാഹികകഥന്തി വിഗ്ഗാഹസംവത്തനികം സാരമ്ഭകഥം. ആയാചേയ്യാസീതി വചീഭേദം കത്വാ യാചേയ്യാസി. പത്ഥേയ്യാസീതി മനസാ ആസീസേയ്യാസി. പിഹേയ്യാസീതി തസ്സേവ വേവചനം. നിത്തേജതം ആപന്നോതി തേജഹാനിയാ നിത്തേജഭാവം ആപന്നോ, നിത്തേജഭൂതോതി അത്ഥോ. തതോ ഏവ ഭിക്ഖുആദയോപി സമ്മുഖാ ഓലോകേതും അസമത്ഥതായ പത്തക്ഖന്ധോ, പതിതക്ഖന്ധോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഓനതഗീവോ’’തി. ദസ്സിതധമ്മേസൂതി വുത്തധമ്മേസു. വചനമത്തമേവ ഹി തേസം, ന പന ദസ്സനം താദിസസ്സേവ ധമ്മസ്സ അഭാവതോ. ഭഗവതോ ഏവ വാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി പരസ്സ വചനവസേന ദസ്സിതധമ്മേസു. പടിചരിസ്സതീതി പടിച്ഛാദനവസേ ചരിസ്സതി പവത്തിസ്സതി, പടിച്ഛാദനത്ഥോ ഏവ വാ ചരതി-സദ്ദോ അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനന്തി ആഹ ‘‘പടിച്ഛാദേസ്സതീ’’തി. അഞ്ഞേന വാ അഞ്ഞന്തി പന പടിച്ഛാദനാകാരദസ്സനന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേന വാ വചനേനാ’’തിആദി.

തത്ഥ അഞ്ഞം വചനന്തി യം സമനുയുഞ്ജന്തേന ഭഗവതാ പരസ്സ ദോസവിഭാവനം വചനം വുത്തം, തം തതോ അഞ്ഞേനേവ വചനേന പടിച്ഛാദേതി. ‘‘ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി ചോദകേന വുത്തവചനം വിയ ‘‘കോ ആപന്നോ, കിം ആപന്നോ, കിസ്മിം ആപന്നോ, കം ഭണഥ, കിം ഭണഥാ’’തിആദിവചനേന അഞ്ഞം ആഗന്തുകകഥം ആഹരന്തോ ‘‘ത്വം ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘പാടലിപുത്തം ഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ന തവ പാടലിപുത്തഗമനം പുച്ഛാമ, ആപത്തിം പുച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ തതോ രാജഗഹം ഗതോമ്ഹി. രാജഗഹം വാ യാഹി ബ്രാഹ്മണഗേഹം വാ, ആപത്തിം ആപന്നോസീതി. ‘‘തത്ഥ മേ സൂകരമംസം ലദ്ധ’’ന്തിആദീനി വദന്തോ വിയ സമനുയുഞ്ജകേന വുത്തവചനതോ അഞ്ഞം ആഗന്തുകകഥം ആഹരന്തോ അപനാമേസ്സതി, വിക്ഖേപം ഗമയിസ്സതി. അപ്പതീതാ ഹോന്തി തേന അതുട്ഠാ അസോമനസ്സികാതി അപച്ചയോ, ദോമനസ്സേതം അധിവചനം. നേവ അത്തനോ, ന പരേസം ഹിതം അഭിരാധയതീതി അനഭിരദ്ധി, ദോമനസ്സമേവ. തേനേവാഹ ‘‘അപച്ചയേന ദോമനസ്സം വുത്ത’’ന്തി.

യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോതി ഏത്ഥ ധമ്മ-സദ്ദേന ചതുസച്ചധമ്മോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘യസ്സ മഗ്ഗസ്സ വാ ഫലസ്സ വാ അത്ഥായാ’’തി. ചതുസച്ചധമ്മോ ഹി മഗ്ഗഫലാധിഗമത്ഥായ ദേസീയതി. ന നിഗ്ഗച്ഛതീതി ന പവത്തേതി. നന്തി നം ധമ്മം. ഇദാനി ‘‘യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ’’തി ഏത്ഥ ധമ്മ-സദ്ദേന പടിപത്തിധമ്മോ ദസ്സിതോ, ന പന ചതുസച്ചധമ്മോതി അധിപ്പായേന അത്ഥവികപ്പം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. പഞ്ച ധമ്മാതി ഗമ്ഭീരഞാണചരിയഭൂതാനം ഖന്ധാദീനം ഉഗ്ഗഹസവനധാരണപരിചയയോനിസോമനസികാരേ സന്ധായാഹ. തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി ഏത്ഥ സമ്മാസദ്ദോ ഉഭയത്ഥാപി യോജേതബ്ബോ ‘‘സമ്മാ തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി. യോ ഹി സമ്മാ ധമ്മം പടിപജ്ജതി, തസ്സേവ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയോ ഹോതീതി. യോ പന വുത്തനയേന തക്കരോ, തസ്സ നിയ്യാനം അത്ഥതോ ധമ്മസ്സേവ നിയ്യാനന്തി തപ്പടിക്ഖേപേന ‘‘സോ ധമ്മോ…പേ… ന നിയ്യാതി ന നിഗ്ഗച്ഛതീ’’തി ആഹ.

യദി തിരച്ഛാനസീഹസ്സ നാദോ സബ്ബതിരച്ഛാനഏകച്ചമനുസ്സാമനുസ്സനാദതോ സേട്ഠത്താ സേട്ഠനാദോ, കിമങ്ഗം പന തഥാഗതസീഹസ്സ നാദോതി ആഹ ‘‘സീഹനാദന്തി സേട്ഠനാദ’’ന്തി. യദി വാ തിരച്ഛാനസീഹനാദസ്സ സേട്ഠനാദതാ നിബ്ഭയതായ അപ്പടിസത്തുതായ ഇച്ഛിതാ, തഥാഗതസീഹനാദസ്സേവ അയമത്ഥോ സാതിസയോതി ആഹ ‘‘അഭീതനാദം അപ്പടിനാദ’’ന്തി. ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൧൨൯; അ. നി. ൧.൨൬൮-൨൭൧) ഹി യോ അത്ഥോ വുത്തോ, തസ്സ ഭൂതതായ അയം നാദോ സേട്ഠനാദോ നാമ ഹോതി ഉത്തമനാദോ. ഭൂതത്ഥോ ഹി ഉത്തമത്ഥോതി. ഇമമത്ഥം പന വദന്തസ്സ ഭഗവതോ അഞ്ഞതോ ഭയം വാ ആസങ്കാ വാ നത്ഥീതി അഭീതനാദോ നാമ ഹോതി. അഭൂതഞ്ഹി വദതോ കുതോചി ഭയം വാ ആസങ്കാ വാ സിയാ, ഏവം പന വദന്തം ഭഗവന്തം കോചി ഉട്ഠഹിത്വാ പടിബാഹിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീതി അയം നാദോ അപ്പടിനാദോ നാമ ഹോതി.

സമന്തതോ നിഗ്ഗണ്ഹനവസേന തോദനം വിജ്ഝനം സന്നിതോദകം, സമ്മാ വാ നിതുദന്തി പീളേന്തി ഏതേനാതി സന്നിതോദകം. വാചായാതി ച പച്ചത്തേ കരണവചനം. തേനാഹ ‘‘വചനപതോദേനാ’’തി. സഞ്ജമ്ഭരിമകംസൂതി സമന്തതോ സമ്ഭരിതം അകംസു, സബ്ബേ പരിബ്ബാജകാ വാചാതോദനേഹി തുദിംസൂതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സമ്ഭരിതം…പേ… വിജ്ഝിംസൂ’’തി. സിങ്ഗാലകംയേവാതി സിങ്ഗാലമേവ, ‘‘സേഗാലകംയേവാ’’തിപി പാഠോ. തസ്സേവാതി സിങ്ഗാലരവസ്സേവ. അഥ വാ ഭേരണ്ഡകംയേവാതി ഭേദണ്ഡസകുണിസദിസംയേവാതി അത്ഥോ. ഭേദണ്ഡം നാമ ഏകോ പക്ഖീ ദ്വിമുഖോ, തസ്സ കിര സദ്ദോ അതിവിയ വിരൂപോ അമനാപോ. തേനാഹ ‘‘അപിച ഭിന്നസ്സരം അമനാപസദ്ദം നദതീ’’തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

സരഭസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.