൧൦. ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. ദസമേ തദഹൂതി ഏത്ഥ തസ്മിം അഹനീതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘തസ്മിം അഹു ഉപോസഥേ’’തി. ഉപവസന്തി ഏത്ഥാതി ഉപോസഥോ, ഉപോസഥദിവസോ. ഉപവസന്തീതി ച സീലേന വാ അനസനേന വാ ഖീരസായനാദിവിധിനാ വാ ഉപേതാ ഹുത്വാ വസന്തീതി അത്ഥോ. ഉപോസഥദിവസേ ഹി സാസനികാ സീലേന, ബാഹിരകാ സബ്ബസോ ആഹാരസ്സ അഭുഞ്ജനേന ഖീരസായനമധുസായനാദിവിധിനാ വാ ഉപേതാ ഹുത്വാ വിഹരന്തി. സോ പനേസ ഉപോസഥദിവസോ അട്ഠമിചാതുദ്ദസിപന്നരസിഭേദേന തിവിധോ, തസ്മാ സേസദ്വയനിവാരണത്ഥം ‘‘പന്നരസികഉപോസഥദിവസേ’’തി വുത്തം. വവസ്സഗ്ഗത്ഥേതി വചസായത്ഥേ. ദിവസദ്ദോ ദിവാസദ്ദോ വിയ ദിവസപരിയായോ, തസ്സ വിസേസനഭാവേന വുച്ചമാനോ ദിവാസദ്ദോ സവിസേസേന ദീപേതീതി ആഹ ‘‘ദിവസസ്സ ദിവാ, മജ്ഝന്ഹികേ കാലേതി അത്ഥോ’’തി. പടിച്ഛാപേത്വാതി സമ്പടിച്ഛനം കാരേത്വാ. വിപാകഫലേനാതി സദിസഫലേന. ന മഹപ്ഫലോ ഹോതി മനോദുച്ചരിതദുസ്സീല്യേന ഉപക്കിലിട്ഠഭാവതോ. വിപാകാനിസംസേനാതി ഉദ്രയഫലേന. വിപാകോഭാസേനാതി പടിപക്ഖവിഗമജനിതേന സഭാവസങ്ഖാതേന വിപാകോഭാസേന. ന മഹാഓഭാസോ അപരിസുദ്ധഭാവതോ. വിപാകവിപ്ഫാരസ്സാതി വിപാകവേപുല്ലസ്സ.

നാഹം ക്വചനീതിആദിവചനസ്സ മിച്ഛാഭിനിവേസവസേന പവത്തത്താ ‘‘ഇദം തസ്സ മുസാവാദസ്മിം വദാമീ’’തി പാളിയം വുത്തം, ചതുകോടികസുഞ്ഞതാദസ്സനവസേന പവത്തം പന അരിയദസ്സനമേവാതി ന തത്ഥ മുസാവാദോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘നാഹം ക്വചനി, കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിം, ന ച മമ ക്വചനി, കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനതത്ഥീ’’’തിആദി (മ. നി. ൩.൭൦).

ഏത്ഥ ഹി ചതുകോടികസുഞ്ഞതാ കഥിതാ. കഥം? അരിയോ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൬൦; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൭൦) ഹി നാഹം ക്വചനീതി ക്വചി അത്താനം ന പസ്സതി, കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിന്തി അത്തനോ അത്താനം കസ്സചി പരസ്സ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതി, ഭാതിട്ഠാനേ ഭാതരം, സഹായട്ഠാനേ സഹായം, പരിക്ഖാരട്ഠാനേ പരിക്ഖാരം മഞ്ഞിത്വാ ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ന ച മമ ക്വചനീതി ഏത്ഥ മമ-സദ്ദം താവ ഠപേത്വാ ക്വചനി പരസ്സ ച അത്താനം ക്വചി ന പസ്സതീതി അയമത്ഥോ. ഇദാനി മമ-സദ്ദം ആഹരിത്വാ ‘‘മമ കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനതത്ഥീ’’തി സോ പരസ്സ അത്താനം ‘‘മമ കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനഭാവേന അത്ഥീ’’തി ന പസ്സതി, അത്തനോ ഭാതികട്ഠാനേ ഭാതരം, സഹായട്ഠാനേ സഹായം, പരിക്ഖാരട്ഠാനേ പരിക്ഖാരന്തി കിസ്മിഞ്ചി ഠാനേ പരസ്സ അത്താനം ഇമിനാ കിഞ്ചനഭാവേന ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ഏവമയം യസ്മാ നേവ കത്ഥചി അത്താനം പസ്സതി, ന തം പരസ്സ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം പസ്സതി. ന കത്ഥചി പരസ്സ അത്താനം പസ്സതി, ന പരസ്സ അത്താനം അത്തനോ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം പസ്സതി, തസ്മാ അയം സുഞ്ഞതാ ചതുകോടികാതി വേദിതബ്ബാ.

യസ്മാ പന മിച്ഛാദിട്ഠികാനം യാഥാവദസ്സനസ്സ അസമ്ഭവതോ യഥാവുത്തചതുകോടികസുഞ്ഞതാദസ്സനം ന സമ്ഭവതി, തസ്മാ ‘‘നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ’’തിആദിവചനം (ദീ. നി. ൧.൧൭൧) വിയ മിച്ഛാഗാഹവസേന ‘‘നാഹം ക്വചനീ’’തിആദി വുത്തന്തി യുത്തോ ചേത്ഥ മുസാവാദസമ്ഭവോ. കത്ഥചീതി ഠാനേ, കാലേ വാ. അഥ ‘‘നിപ്ഫലോ’’തി കസ്മാ വുത്തം. ‘‘ന മഹപ്ഫലോ’’തി സദ്ദേന ഹി മഹപ്ഫലാഭാവോവ ജോതിതോ, ന പന സബ്ബഥാ ഫലാഭാവോതി ആഹ ‘‘ബ്യഞ്ജനമേവ ഹി ഏത്ഥ സാവസേസ’’ന്തിആദി. സേസപദേസുപീതി ‘‘ന മഹാനിസംസോ’’തിആദീസുപി.

അട്ഠഹി കാരണേഹീതി –

‘‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവാനം താവതിംസാനം ഭഗവതോ അട്ഠ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ പയിരുദാഹാസി – ‘തം കിം മഞ്ഞന്തി, ഭോന്തോ ദേവാ താവതിംസാ, യാവഞ്ച സോ ഭഗവാ ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നോ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം, ഏവം ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നം ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമി, ന പനേതരഹി അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ’’തി –

ആദിനാ മഹാഗോവിന്ദസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൨൯൬) വിത്ഥാരിതേഹി ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നാദീഹി ബുദ്ധാനുഭാവദീപകേഹി അട്ഠഹി കാരണേഹി. അഥ ‘‘നവഹി കാരണേഹീ’’തി അവത്വാ ‘‘അട്ഠഹി കാരണേഹീ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ഹി…പേ… സബ്ബേ ലോകിയലോകുത്തരാ ബുദ്ധഗുണാ സങ്ഗഹിതാ’’തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമസ്മിം സുത്തേ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തി ഇമിനാ വചനേന അവിസേസതോ സബ്ബേപി ലോകിയലോകുത്തരാ ബുദ്ധഗുണാ ദീപിതാ, തസ്മാ തേന ദീപിതഗുണേ സന്ധായ ‘‘അട്ഠഹി കാരണേഹീ’’തി വുത്തന്തി. അരഹന്തിആദീഹി പാടിയേക്കഗുണാവ നിദ്ദിട്ഠാതി അരഹന്തിആദീഹി ഏകേകേഹി പദേഹി ഏകേകേ ഗുണാവ നിദ്ദിട്ഠാതി അത്ഥോ.

സഹതന്തികന്തി പാളിധമ്മസഹിതം. പുരിമനയേനേവ യോജനാ കാതബ്ബാതി ‘‘കിലിട്ഠസ്മിഞ്ഹി കായേ പസാധനം പസാധേത്വാ നക്ഖത്തം കീളമാനാ ന സോഭന്തീ’’തിആദിനാ നയേന യോജനാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ.

സങ്ഘസ്സ അനുസ്സരണം നാമ തസ്സ ഗുണാനുസ്സരണമേവാതി ആഹ ‘‘അട്ഠന്നം അരിയപുഗ്ഗലാനം ഗുണേ അനുസ്സരതീ’’തി. ദ്വേ തയോ വാരേ ഗാഹാപിതം ഉസുമന്തി ദ്വേ തയോ വാരേ ഉദ്ധനം ആരോപേത്വാ സേദനവസേന ഗാഹാപിതം ഉസുമം. പുരിമനയേനേവ യോജനാ കാതബ്ബാതി ‘‘കിലിട്ഠസ്മിഞ്ഹി വത്ഥേ പസാധനം പസാധേത്വാ നക്ഖത്തം കീളമാനാ ന സോഭന്തീ’’തിആദിനാ നയേന യോജനാ കാതബ്ബാ.

പഹീനകാലതോ പട്ഠായ…പേ… വിരതാവാതി ഏതേന പഹാനഹേതുകാ ഇധാധിപ്പേതാ വിരതീതി ദസ്സേതി. കമ്മക്ഖയകരഞാണേന ഹി പാണാതിപാതദുസ്സീല്യസ്സ പഹീനത്താ അരഹന്തോ അച്ചന്തമേവ തതോ പടിവിരതാതി വുച്ചതി സമുച്ഛേദവസേന പഹാനവിരതീനം അധിപ്പേതത്താ. കിഞ്ചാപി പഹാനവിരമണാനം പുരിമപച്ഛിമകാലതാ നത്ഥി, മഗ്ഗധമ്മാനം പന സമ്മാദിട്ഠിആദീനം സമ്മാവാചാദീനഞ്ച പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേ അപേക്ഖിതേ സഹജാതാനമ്പി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേന ഗഹണം പുരിമപച്ഛിമഭാവേനേവ ഹോതീതി, ഗഹണപ്പവത്തിആകാരവസേന പച്ചയഭൂതേസു സമ്മാദിട്ഠിആദീസു പഹായകധമ്മേസു പഹാനകിരിയായ പുരിമകാലവോഹാരോ, പച്ചയുപ്പന്നാസു ച വിരതീസു വിരമണകിരിയായ അപരകാലവോഹാരോ ച ഹോതീതി പഹാനം വാ സമുച്ഛേദവസേന, വിരതി പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന യോജേതബ്ബാ.

അഥ വാ പാണോ അതിപാതീയതി ഏതേനാതി പാണാതിപാതോ, പാണഘാതഹേതുഭൂതോ ധമ്മസമൂഹോ. കോ പന സോ? അഹിരികാനോത്തപ്പദോസമോഹവിഹിംസാദയോ കിലേസാ. തേ ഹി അരഹന്തോ അരിയമഗ്ഗേന പഹായ സമുഗ്ഘാതേത്വാ പാണാതിപാതദുസ്സീല്യതോ അച്ചന്തമേവ പടിവിരതാതി വുച്ചന്തി, കിലേസേസു പഹീനേസു കിലേസനിമിത്തസ്സ കമ്മസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ. അദിന്നാദാനം പഹായാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വിരതാവാതി അവധാരണേന തസ്സാ വിരതിയാ കാലാദിവസേന അപരിയന്തതം ദസ്സേതി. യഥാ ഹി അഞ്ഞേ സമാദിന്നവിരതികാപി അനവട്ഠിതചിത്തതായ ലാഭജീവിതാദിഹേതു സമാദാനം ഭിന്ദന്തി, ന ഏവം അരഹന്തോ, അരഹന്തോ പന സബ്ബസോ പഹീനപാണാതിപാതത്താ അച്ചന്തവിരതാ ഏവാതി.

ദണ്ഡനസങ്ഖാതസ്സ പരവിഹേഠനസ്സ ച പരിവജ്ജനഭാവദീപനത്ഥം ദണ്ഡസത്ഥാനം നിക്ഖേപവചനന്തി ആഹ ‘‘പരൂപഘാതത്ഥായാ’’തിആദി. ലജ്ജീതി ഏത്ഥ വുത്തലജ്ജായ ഓത്തപ്പമ്പി വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി പാപജിഗുച്ഛനപാപുത്താസരഹിതം, പാപഭയം വാ അലജ്ജനം അത്ഥീതി. ധമ്മഗരുതായ വാ അരഹന്താനം ധമ്മസ്സ ച അത്താ ധീനത്താ അത്താധിപതിഭൂതാ ലജ്ജാവ വുത്താ, ന പന ലോകാധിപതി ഓത്തപ്പം. ‘‘ദയം മേത്തചിത്തതം ആപന്നാ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ദയാ-സദ്ദോ ‘‘അദയാപന്നോ’’തിആദീസു കരുണായ പവത്തതീതി? സച്ചമേതം, അയം പന ദയാ-സദ്ദോ അനുരക്ഖണത്ഥം അന്തോനീതം കത്വാ പവത്തമാനോ മേത്തായ കരുണായ ച പവത്തതീതി ഇധ മേത്തായ പവത്തമാനോ വുത്തോ. മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതീതി മേത്താ, മേത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം, മേത്തം ചിത്തം ഏതസ്സാതി മേത്തചിത്തോ, തസ്സ ഭാവോ മേത്തചിത്തതാ, മേത്താഇച്ചേവ അത്ഥോ.

സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീതി ഏതേന തസ്സാ വിരതിയാ പവത്തവസേന അപരിയന്തതം ദസ്സേതി. പാണഭൂതേതി പാണജാതേ. അനുകമ്പകാതി കരുണായനകാ, യസ്മാ പന മേത്താ കരുണായ വിസേസപച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തായ ഏവ ദയാപന്നതായാ’’തി. ഏവം യേഹി ധമ്മേഹി പാണാതിപാതാ വിരതി സമ്പജ്ജതി, തേഹി ലജ്ജാമേത്താകരുണാധമ്മേഹി സമങ്ഗിഭാവോ ദസ്സിതോ.

പരപരിഗ്ഗഹിതസ്സ ആദാനന്തി പരസന്തകസ്സ ആദാനം. ഥേനോ വുച്ചതി ചോരോ, തസ്സ ഭാവോ ഥേയ്യം, കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘ലജ്ജീ ദയാപന്നോ’’തി ന വുത്തം, അധികാരവസേന പന അത്ഥതോ വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ഹി ലജ്ജാദയോ പാണാതിപാതപ്പഹാനസ്സ വിസേസപച്ചയാ, ഏവം അദിന്നാദാനപ്പഹാനസ്സപീതി, തസ്മാ സാപി പാളി ആനേത്വാ വത്തബ്ബാ. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. അഥ വാ സുചിഭൂതേനാതി ഏതേന ഹിരോത്തപ്പാദീഹി സമന്നാഗമോ, അഹിരികാദീനഞ്ച പഹാനം വുത്തമേവാതി ‘‘ലജ്ജീ’’തിആദി ന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അസേട്ഠചരിയന്തി അസേട്ഠാനം ഹീനാനം, അസേട്ഠം വാ ലാമകം ചരിയം, നിഹീനവുത്തിം മേഥുനന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മം സേട്ഠം ആചാരന്തി മേഥുനവിരതിമാഹ. ആരാചാരീ മേഥുനാതി ഏതേന – ‘‘ഇധേകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, അപിച ഖോ മാതുഗാമസ്സ ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനന്ഹാപനസമ്ബാഹനം സാദിയതി, സോ തം അസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൭.൫൦) വുത്താ സത്തവിധമേഥുനസംയോഗാപി പടിവിരതി ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘സച്ചതോ ഥേതതോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൯) വിയ ഥേത-സദ്ദോ ഥിരപരിയായോ, ഥിരഭാവോ ച സച്ചവാദിതായ ഠിതകഥത്താ കഥാവസേന വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഠിതകഥാതി അത്ഥോ’’തി. ന ഠിതകഥോതി യഥാ ഹലിദ്ദിരാഗാദയോ അനവട്ഠിതസഭാവതായ ന ഠിതാ, ഏവം ന ഠിതാ കഥാ യസ്സ സോ ന ഠിതകഥോതി ഹലിദ്ദിരാഗാദയോ യഥാ കഥായ ഉപമാ ഹോന്തി, ഏവം യോജേതബ്ബം. ഏസ നയോ ‘‘പാസാണലേഖാ വിയാ’’തിആദീസുപി. സദ്ധാ അയതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി സദ്ധായാ, സദ്ധായാ ഏവ സദ്ധായികാ യഥാ വേനയികാ. സദ്ധായ വാ അയിതബ്ബാ സദ്ധായികാ, സദ്ധേയ്യാതി അത്ഥോ. വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി വിസംവാദനതോതി അധിപ്പായോ.

ഏകം ഭത്തം ഏകഭത്തം, തം ഏതേസമത്ഥീതി ഏകഭത്തികാ, ഏകസ്മിം ദിവസേ ഏകവാരമേവ ഭുഞ്ജനകാ. തയിദം രത്തിഭോജനേനപി സിയാതി ആഹ ‘‘രത്തൂപരതാ’’തി. ഏവമ്പി സായന്ഹഭോജനേനപി സിയും ഏകഭത്തികാതി തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥം ‘‘വിരതാ വികാലഭോജനാ’’തി വുത്തം. അരുണുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ യാവ മജ്ഝന്ഹികാ അയം ബുദ്ധാനം അരിയാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോ ഭോജനസ്സ കാലോ നാമ, തദഞ്ഞോ വികാലോ. അട്ഠകഥായം പന ദുതിയപദേന രത്തിഭോജനസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ അപരണ്ഹോ ‘‘വികാലോ’’തി വുത്തോ.

സങ്ഖേപതോ ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തം (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩) ഭഗവതോ സാസനം സച്ഛന്ദരാഗപ്പവത്തിതോ നച്ചാദീനം ദസ്സനം ന അനുലോമേതീതി ആഹ ‘‘സാസനസ്സ അനനുലോമത്താ’’തി. അത്തനാ പയോജിയമാനം പരേഹി പയോജാപീയമാനഞ്ച നച്ചം നച്ചഭാവസാമഞ്ഞതോ പാളിയം ഏകേനേവ നച്ചസദ്ദേന ഗഹിതം, തഥാ ഗീതവാദിതസദ്ദാ ചാതി ആഹ ‘‘നച്ചനനച്ചാപനാദിവസേനാ’’തി. ആദി-സദ്ദേന ഗായനഗായാപനവാദനവാദാപനാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ദസ്സനേന ചേത്ഥ സവനമ്പി സങ്ഗഹിതം വിരൂപേകസേസനയേന. ആലോചനസഭാവതായ വാ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സവനകിരിയായപി ദസ്സനസങ്ഖേപസബ്ഭാവതോ ദസ്സനാഇച്ചേവ വുത്തം. അവിസൂകഭൂതസ്സ ഗീതസ്സ സവനം കദാചി വട്ടതീതി ആഹ ‘‘വിസൂകഭൂതം ദസ്സന’’ന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകപാഠട്ഠകഥായ ‘‘ധമ്മൂപസംഹിതം ഗീതം വട്ടതി, ഗീതൂപസംഹിതോ ധമ്മോ ന വട്ടതീ’’തി.

യം കിഞ്ചീതി ഗന്ഥിതം വാ അഗന്ഥിതം വാ യം കിഞ്ചി പുപ്ഫം. ഗന്ധജാതന്തി ഗന്ധജാതിയം. തസ്സാപി ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി വചനതോ ധൂപിതസ്സപി അധൂപിതസ്സപി യസ്സ കസ്സചി വിലേപനാദി ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഉച്ചാതി ഉച്ചസദ്ദേന സമാനത്ഥം ഏകം സദ്ദന്തരം. സേതി ഏത്ഥാതി സയനം. ഉച്ചാസയനം മഹാസയനഞ്ച സമണസാരുപ്പരഹിതം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘പമാണാതിക്കന്തം അകപ്പിയത്ഥരണ’’ന്തി, ആസന്ദാദിആസനഞ്ചേത്ഥ സയനേന സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. യസ്മാ പന ആധാരേ പടിക്ഖിത്തേ തദാധാരകിരിയാ പടിക്ഖിത്താവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അത്ഥതോ പന തദുപഭോഗഭൂതനിസജ്ജാനിപജ്ജനേഹി വിരതി ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. അഥ വാ ‘‘ഉച്ചാസയനാസനമഹാസയനാസനാ’’തി, ഏതസ്മിം അത്ഥേ ഏകസേസനയേന അയം നിദ്ദേസോ കതോ യഥാ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി. (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧) ആസനകിരിയാപുബ്ബകത്താ വാ സയനകിരിയായ സയനഗ്ഗഹണേനേവ ആസനമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.

‘‘കീവാ’’തി അയം നിപാതോ. ‘‘കിത്തക’’ന്തി ഇമസ്സ അത്ഥം ബോധേതീതി ആഹ ‘‘കീവമഹപ്ഫലോതി കിത്തകം മഹപ്ഫലോ’’തി. സേസപദേസൂതി ‘‘കീവമഹാനിസംസോ’’തിആദീസു. രത്ത-സദ്ദോ രതനപരിയായോതി ആഹ ‘‘പഹൂതരത്തരതനാനന്തി പഹൂതേന രത്തസങ്ഖാതേന രതനേന സമന്നാഗതാന’’ന്തി. പാളിയം പന ‘‘പഹൂതസത്തരതനാന’’ന്തിപി പാഠോ ദിസ്സതി. ഭേരിതലസദിസം കത്വാതി ഭേരിതലം വിയ സമം കത്വാ. തതോ ഏകം ഭാഗം ന അഗ്ഘതീതി യഥാവുത്തം ചക്കവത്തിരജ്ജം തതോ സോളസഭാഗതോ ഏകം ഭാഗം ന അഗ്ഘതി. തതോ ബഹുതരം ഹോതീതി ചക്കവത്തിരജ്ജസിരിതോ ബഹുതരം ഹോതി.

ചാതുമഹാരാജീകാനന്തിആദീസു ചാതുമഹാരാജികാ നാമ സിനേരുപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝേ ഹോന്തി, തേസു ബഹൂ പബ്ബതട്ഠാപി ആകാസട്ഠാപി, തേസം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം പത്താ, ഖിഡ്ഡാപദോസികാ, മനോപദോസികാ, സീതവലാഹകാ, ഉണ്ഹവലാഹകാ, ചന്ദിമാ, ദേവപുത്തോ, സൂരിയോ, ദേവപുത്തോതി ഏതേ സബ്ബേ ചാതുമഹാരാജികദേവലോകട്ഠകാ ഏവ. തേത്തിംസ ജനാ തത്ഥ ഉപ്പന്നാതി താവതിംസാ. അപിച താവതിംസാതി തേസം ദേവാനം നാമമേവാതി വുത്തം. തേപി അത്ഥി പബ്ബതട്ഠകാ, അത്ഥി ആകാസട്ഠകാ, തേസം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം പത്താ, തഥാ യാമാദീനം. ഏകദേവലോകേപി ഹി ദേവാനം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം അപ്പത്താ നാമ നത്ഥി. തത്ഥ ദിബ്ബസുഖം യാതാ പയാതാ സമ്പത്താതി യാമാ. തുട്ഠാ പഹട്ഠാതി തുസിതാ. പകതിപടിയത്താരമ്മണതോ അതിരേകേന രമിതുകാമകാലേ യഥാരുചിതേ ഭോഗേ നിമ്മിനിത്വാ നിമ്മിനിത്വാ രമന്തീതി നിമ്മാനരതി. ചിത്താചാരം ഞത്വാ പരേഹി നിമ്മിതേസു ഭോഗേസു വസം വത്തേന്തീതി പരനിമ്മിതവസവത്തീ.

തത്ഥ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം മനുസ്സഗണനായ നവുതിവസ്സസതസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം. താവതിംസാനം ദേവാനം തിസ്സോ ച വസ്സകോടിയോ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനി. യാമാനം ദേവാനം ചുദ്ദസ ച വസ്സകോടിയോ ചത്താരി ച വസ്സസതസഹസ്സാനി. തുസിതാനം ദേവാനം സത്തപഞ്ഞാസ ച വസ്സകോടിയോ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനി. നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം ദ്വേ ച വസ്സകോടിസതാനി തിസ്സോ ച വസ്സകോടിയോ ചത്താരി ച വസ്സസതസഹസ്സാനി. പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം നവ ച വസ്സകോടിസതാനി ഏകവീസ കോടിയോ ച സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനി.

മുട്ഠിഹത്ഥപാദകേതി പാദതലതോ യാവ അടനിയാ ഹേട്ഠിമന്തോ, താവ മുട്ഠിരതനപ്പമാണപാദകേ. തഞ്ച ഖോ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥേന, യസ്സിദാനി വഡ്ഢകീഹത്ഥോതി സമഞ്ഞാ. സീലസമാദാനതോ പട്ഠായ അഞ്ഞം കിഞ്ചി അകത്വാ ധമ്മസ്സവനേന വാ കമ്മട്ഠാനമനസികാരേന വാ വീതിനാമേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘തം പന ഉപവസന്തേന…പേ… വിചാരേതബ്ബ’’ന്തി.

വാചം ഭിന്ദിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദാതബ്ബാനീതി ‘‘ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസ’’ന്തി കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ ‘‘ഉപോസഥങ്ഗവസേന അട്ഠ സിക്ഖാപദാനി സമാദിയാമീ’’തി ഏകതോ കത്വാ പുന പച്ചേകം ‘‘പാണാതിപാതാ വേരമണിസിക്ഖാപദം സമാദിയാമി…പേ… ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ വേരമണിസിക്ഖാപദം സമാദിയാമീ’’തി ഏവം വചീഭേദം കത്വാ യഥാപാളി സമാദാതബ്ബാനി. പാളിം അജാനന്തേന പന അത്തനോ ഭാസായ പച്ചേകം വാ ‘‘ബുദ്ധപഞ്ഞത്തം ഉപോസഥം അധിട്ഠാമീ’’തി ഏകതോ അധിട്ഠാനവസേന വാ സമാദാതബ്ബാനി, അഞ്ഞം അലഭന്തേന അധിട്ഠാതബ്ബാനി. ഉപാസകസീലഞ്ഹി അത്തനാ സമാദിയന്തേനപി സമാദിന്നം പരസന്തികേ സമാദിയന്തേനപി, ഏകജ്ഝം സമാദിന്നമ്പി സമാദിന്നമേവ ഹോതി പച്ചേകം സമാദിന്നമ്പി. തം പന ഏകജ്ഝം സമാദിയതോ ഏകായേവ വിരതി ഏകാ ചേതനാ ഹോതി. സാ പന സബ്ബവിരതിചേതനാനം കിച്ചകാരീതി തേനപി സബ്ബസിക്ഖാപദാനി സമാദിന്നാനേവ. പച്ചേകം സമാദിയതോ പന നാനാവിരതിചേതനായോ യഥാസകം കിച്ചവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി, സബ്ബസമാദാനേ പന വചീഭേദോ കാതബ്ബോയേവ. പരൂപരോധപടിസംയുത്താ പരവിഹിംസാസംയുത്താ.

നനു ച ‘‘മണി’’ന്തി വുത്തേ വേളുരിയമ്പി സങ്ഗഹിതമേവ, കിമത്ഥം പന വേളുരിയന്തി ആഹ ‘‘വേളുരിയന്തി…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. ‘‘മണി’’ന്തി വത്വാവ ‘‘വേളുരിയ’’ന്തി ഇമിനാ ജാതിമണിഭാവം ദസ്സേതീതി യോജേതബ്ബം. ഏകവസ്സികവേളുവണ്ണന്തി ജാതിതോ ഏകവസ്സാതിക്കന്തവേളുവണ്ണം. ലദ്ധകന്തി സുന്ദരം. ചന്ദപ്പഭാ താരഗണാവ സബ്ബേതി യഥാ ചന്ദപ്പഭായ കലം സബ്ബേ താരാഗണാ നാനുഭവന്തീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ചന്ദപ്പഭാതി സാമിഅത്ഥേ പച്ചത്ത’’ന്തി.

ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.