൫. ചൂളവഗ്ഗോ
൧. സമ്മുഖീഭാവസുത്തവണ്ണനാ
൪൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ സമ്മുഖോ ഭവതി യേന സോ സമ്മുഖീഭാവോ, പുരതോ വിജ്ജമാനതാ, തസ്മാ സമ്മുഖീഭാവാ. പുഞ്ഞകമ്മന്തി ദാനസങ്ഖാതം പുഞ്ഞകമ്മം. ദ്വേ ധമ്മാ സുലഭാ ബാഹിരത്താ യഥാസകം പച്ചയസമവായേന ലബ്ഭനതോ. സദ്ധാ പന ദുല്ലഭാ പചുരജനസ്സ അനവട്ഠിതകിച്ചത്താ. തേനേവാഹ ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തിആദി.
സമ്മുഖീഭാവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. തിഠാനസുത്തവണ്ണനാ
൪൨. ദുതിയേ മച്ഛരിയമേവ മലം മച്ഛരിയമലം, ചിത്തസ്സ മലീനസഭാവാപാദനതോ വിഗതം മച്ഛരിയമലം ഏത്ഥാതി വിഗതമച്ഛരിയമലം. ഗേധാഭാവേന കോചി കിഞ്ചി ദേന്തോപി തത്ഥ ആസത്തിം ന വിസ്സജ്ജേതി, അയം പന ന താദിസോതി ആഹ ‘‘വിസ്സട്ഠചാഗോ’’തി. മലീനഹത്ഥോവ ചിത്തവിസുദ്ധിയാ അഭാവതോ. ധോതഹത്ഥോവ ധോതഹത്ഥേന കാതബ്ബകിച്ചസാധനതോ. തേന വുത്തം – ‘‘ചിത്തേ സുദ്ധേ വിസുജ്ഝന്തി, ഇതി വുത്തം മഹേസിനാ’’തി. യാചിതും യുത്തോ യാചകാനം മനോരഥപൂരണതോ. യാചയോഗോ പയോഗാസഹേഹി യാചകേഹി സുട്ഠു യുത്തഭാവതോ. തംസമങ്ഗീ ഏവ തത്ഥ രതോ നാമ, ന ചിത്തമത്തേനേവാതി ആഹ ‘‘ദാനം…പേ… രതോ നാമ ഹോതീ’’തി.
‘‘ഉച്ചാ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ അയം മം ഉച്ചതോ വദതീതി ചിന്തേയ്യാതി പുന ‘‘നാതിഉച്ചാ തുമ്ഹേ’’തി ആഹ, സരീരേനാതി അധിപ്പായോ. മേചകവണ്ണസ്സാതി നീലോഭാസസ്സ. പുച്ഛീതി ഭിക്ഖൂ പുച്ഛി. ഭൂമിയം ലേഖം ലിഖന്തോ അച്ഛീതി പഠമം മഞ്ചേ നിപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായ ഭൂമിയം ലേഖം ലിഖന്തോ അച്ഛി ‘‘അഖീണാസവോതി മഞ്ഞനാ ഹോതൂ’’തി. തഥാ ഹി രാജാ ഖീണാസവസ്സ നാമ…പേ… നിവത്തി. ധജപഗ്ഗഹിതാവാതി പഗ്ഗഹിതധജാവ. സിലാചേതിയട്ഠാനന്തി ഥൂപാരാമസ്സ ച മഹാചേതിയസ്സ ച അന്തരേ സിലായ കതചേതിയട്ഠാനം. ചേതിയം…പേ… അട്ഠാസി സാവകസ്സ തം കൂടാഗാരന്തി കത്വാ.
പച്ഛാഭാഗേനാതി ധമ്മകഥികസ്സ ഥേരസ്സ പിട്ഠിപസ്സേന. ഗോനസോതി മണ്ഡലസപ്പോ. ധമ്മസ്സവനന്തരായ ബഹൂനം സഗ്ഗമഗ്ഗപ്പടിലാഭന്തരായോ ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായേന ‘‘ധമ്മസ്സവനന്തരായം ന കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. വിസം വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി വിപസ്സനാതേജേന വിസവേഗം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ. ഗാഥാസഹസ്സന്തി ഗാഥാസഹസ്സവന്തം. പട്ഠാനഗാഥായാതി പട്ഠാപനഗാഥായ, ആദിഗാഥായാതി അത്ഥോ. പട്ഠാന…പേ… അവസാനഗാഥം ഏവ വവത്ഥപേസി, ന ദ്വിന്നം അന്തരേ വുത്തം കിലന്തകായത്താ. സരഭാണം സായന്ഹധമ്മകഥാ. പഗ്ഗണ്ഹാതീതി പച്ചക്ഖം കരോന്തീ ഗണ്ഹാതി, സക്കച്ചം സുണാതീതി അത്ഥോ. ധമ്മകഥനദിവസേ ധമ്മകഥികാനം അകിലമനത്ഥം സദ്ധാ ഉപാസകാ സിനിദ്ധഭോജനം മധുപാനകഞ്ച ദേന്തി സരസ്സ മധുരഭാവായ സപ്പിമധുകതേലാദിഞ്ച ഭേസജ്ജം. തേനാഹ ‘‘അരിയവംസം കഥേസ്സാമീ’’തിആദി. ചതൂഹി ദാഠാഹി ഡംസിത്വാതി ദള്ഹദട്ഠഭാവദസ്സനം. ചരിസ്സാമീതി സമ്മാനേസ്സാമി, സക്കച്ചം സുണിസ്സാമീതി അത്ഥോ. നിമ്മഥേത്വാതി നിമ്മദ്ദിത്വാ, അപനേത്വാതി അത്ഥോ.
തിഠാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. അത്ഥവസസുത്തവണ്ണനാ
൪൩. തതിയേ അത്ഥോ നാമ ഫലം, തം ഏതസ്സ വസോതി അത്ഥവസോ. ഹേതു, അത്ഥോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അത്ഥോ, സോ ഏവാതി ആഹ ‘‘തയോ അത്ഥേ തീണി കാരണാനീ’’തി. ധമ്മദേസനാ നാമ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പകാസനാതി ആഹ ‘‘ചതുസച്ചധമ്മം പകാസേതീ’’തി. അട്ഠകഥം ഞാണേന പടിസംവേദീതി പാളിപദാനം അത്ഥം വിവരണഞാണേന പടി പടി സംവേദനസീലോ ‘‘അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ’’തി. ഏതേന അത്ഥപടിസമ്ഭിദാബ്യാപാരമാഹ. പാളിധമ്മം പടിസംവേദീതി പാളിഗതിം പാളിം പദവിവരണം പടി പടി സംവേദനസീലോ. ഏതേന ധമ്മപടിസമ്ഭിദാബ്യാപാരമാഹ.
അത്ഥവസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. കഥാപവത്തിസുത്തവണ്ണനാ
൪൪. ചതുത്ഥേ പവത്തിനീതി യാവ അധിപ്പേതത്ഥനിഗമനാ അവിച്ഛേദേന പവത്തിനീ. പടിഘാതാഭാവേന അപ്പടിഹതാ. നിയ്യാനികാ സപ്പാടിഹീരകാ.
കഥാപവത്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. പണ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ
൪൫. പഞ്ചമേ പണ്ഡിതപഞ്ഞത്താനീതി പണ്ഡിതേഹി പഠമം പഞ്ഞത്താനി. കഥിതാനീതി സേയ്യസോ കഥിതാനി. മഹാപുരിസേഹീതി ബുദ്ധബോധിസത്തേഹി. കരുണാതി കരുണാചേതോവിമുത്തി വുത്താ. പുബ്ബഭാഗോതി തസ്സ ഉപചാരോ. ദമോതി ഇന്ദ്രിയസംവരോ ‘‘മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം ദമന’’ന്തി കത്വാ. അത്തദമനന്തി ചിത്തദമനം. പുണ്ണോവാദേ (മ. നി. ൩.൩൯൬) ‘‘സക്ഖിസ്സസി ഖോ, ത്വം പുണ്ണ, ഇമിനാ ദമൂപസമേനാ’’തി ആഗതത്താ ദമോതി വുത്താ ഖന്തിപി. ആളവകേ ആളവകസുത്തേ (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൯൦) ‘‘സച്ചാ ദമാ ചാഗാ’’തി ഏവം വുത്താ പഞ്ഞാപി ഇമസ്മിം സുത്തേ ‘‘ദമോ’’തി വത്തും വട്ടതി. രക്ഖനം ഗോപനം പടിജഗ്ഗനന്തി മാതാപിതൂനം മനുസ്സാമനുസ്സകതൂപദ്ദവതോ രക്ഖനം, ബ്യാധിആദിഅനത്ഥതോ ഗോപനം, ഘാസച്ഛാദനാദീഹി വേയ്യാവച്ചകരണേന പടിജഗ്ഗനം. സന്തോ നാമ സബ്ബകിലേസദരഥപരിളാഹൂപസമേന ഉപസന്തകായവചീസമാചാരതായ ച. ഉത്തമട്ഠേന സന്താനന്തി മത്തേയ്യതാദീഹി സേട്ഠട്ഠേന സന്താനം.
ഇധ ഇമേസംയേവ തിണ്ണം ഠാനാനം കരണേനാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ആഗതാനം തിണ്ണം ഠാനാനം കരണേന നിബ്ബത്തനേന. ഏതാനി…പേ… കാരണാനീതി മാതുപട്ഠാനം പിതുപട്ഠാനന്തി ഏതാനി ദ്വേ ഉത്തമപുരിസാനം കാരണാനി. ഉത്തമകിച്ചകരണേന ഹി മാതാപിതുഉപട്ഠാകാ ‘‘ഉത്തമപുരിസാ’’തി വുത്താ. തേനാഹ ‘‘മാതാപിതു…പേ… വുത്തോ’’തി. അനുപദ്ദവഭാവേന ഖേമം.
പണ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. സീലവന്തസുത്തവണ്ണനാ
൪൬. ഛട്ഠേ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകന്തി ഏത്ഥ ‘‘മനുസ്സാ പുഞ്ഞം പസവന്തീ’’തി അവിസേസേന വുത്തത്താ ഭാവനാമയസ്സപി പുഞ്ഞസ്സ സങ്ഗണ്ഹനതോ ലോകുത്തരസ്സപി സമ്ഭവോ ദട്ഠബ്ബോ.
സീലവന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. സങ്ഖതലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ
൪൭. സത്തമേ സമേച്ച സമ്ഭൂയ പച്ചയേഹി കതം സങ്ഖതം. നിമിത്താനീതി സഞ്ജാനനസ്സ നിമിത്താനി. ഹേതുപച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജനം ഉപ്പാദോ, അത്തലാഭോ. വയോതി ഭങ്ഗോ. ഠിതസ്സാതി ഉപ്പാദക്ഖണതോ ഉദ്ധം ഠിതിക്ഖണപത്തസ്സ. സാ പനസ്സ അവത്ഥാ ഉപ്പാദാവത്ഥായ ഭിന്നാതി കത്വാ അഞ്ഞഥത്തം ജരാതി ച വുത്താ. യസ്മാ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഏവ ഭിജ്ജതി, തഥാ സതി ഉപ്പാദഭങ്ഗാ സമാനക്ഖണാ സിയും, ന ച തം യുജ്ജതി, തസ്മാ ഉപ്പാദാവത്ഥായ ഭിന്നാ ഭങ്ഗാഭിമുഖാവത്ഥാ ജരാതി വേദിതബ്ബാ. യേ പന ‘‘സങ്ഖാരാനം ഠിതി നത്ഥീ’’തി വദന്തി, തേസം തം മിച്ഛാ. യഥാ ഹി തസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഉപ്പാദാവത്ഥായ ഭിന്നാ ഭങ്ഗാവത്ഥാ ഇച്ഛിതാ, അഞ്ഞഥാ ‘‘അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞം നിരുജ്ഝതീ’’തി ആപജ്ജതി, ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ ഭങ്ഗാഭിമുഖാ ധമ്മാ ഇച്ഛിതബ്ബാ. സാ ച ഠിതിക്ഖണോ. ന ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ ഭിജ്ജതീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി.
സങ്ഖതന്തി തേഭൂമകാ ധമ്മാ പച്ചയസമുപ്പന്നത്താ. യദി ഏവം മഗ്ഗഫലധമ്മാ കഥന്തി ആഹ ‘‘മഗ്ഗഫലാനി പനാ’’തിആദി. ലക്ഖണകഥാ ഹി യാവദേവ സമ്മസനത്ഥാ. ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പാദോ, ന ഠാനഭങ്ഗക്ഖണേസു. കസ്മാ? ഉപ്പാദഉപ്പാദക്ഖണാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിച്ഛിന്നത്താ. യഥാ ഹി ഉപ്പാദസങ്ഖാതേന വികാരേന ഉപ്പാദക്ഖണോ പരിച്ഛിന്നോ, ഏവം ഉപ്പാദക്ഖണേനപി ഉപ്പാദോ പരിച്ഛിന്നോ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായപി കാലസ്സ ലോകസമഞ്ഞാവസേനേവ വുത്തം. ലക്ഖണം ന സങ്ഖതം, സങ്ഖതം ന ലക്ഖണന്തി നേസം ഭേദദസ്സനം. അവത്ഥാവതോ ഹി അവത്ഥാ ഭിന്നാവാതി. പരിച്ഛിന്നന്തി ഏത്ഥ ഉപ്പാദവയേഹി താവ സങ്ഖതം പരിച്ഛിന്നം ഹോതു, ജരായ പന തം കഥം പരിച്ഛിന്നന്തി വുച്ചതി? ന വുച്ചതി പരിച്ഛേദോ പുബ്ബന്താപരന്തമത്തേന, അഥ ഖോ സഭാവഭേദേനാതി നായം ദോസോ. സങ്ഖതം ധമ്മജാതം പരിച്ഛിന്നം തബ്ബന്തം ധമ്മജാതം സങ്ഖതന്തി പഞ്ഞായതി ഏവം തേസം അഭാവേന നിബ്ബാനമേതന്തി ലക്ഖിതബ്ബതോ സഞ്ജാനിതബ്ബതോ. ഇദാനി ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തമത്തം ഉപമാഹി വിഭാവേതി.
സങ്ഖതലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. അസങ്ഖതലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ
൪൮. അട്ഠമേ അസങ്ഖതസ്സാതി വുത്തനയേന ന സങ്ഖതസ്സ. തേനാഹ ‘‘പച്ചയേഹീ’’തിആദി. യഥാ ഉപ്പാദാദീനം ഭാവേന സങ്ഖതധമ്മജാതം സങ്ഖതന്തി പഞ്ഞായതി, ഏവം തേസം അഭാവേന നിബ്ബാനം അസങ്ഖതന്തി പഞ്ഞായതി.
അസങ്ഖതലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. പബ്ബതരാജസുത്തവണ്ണനാ
൪൯. നവമേ ഇധ സാല-സദ്ദോ രുക്ഖസാമഞ്ഞപരിയായോ, ന രുക്ഖവിസേസപരിയായോതി ആഹ ‘‘മഹാസാലാതി മഹാരുക്ഖാ’’തി. കുലജേട്ഠകന്തി തസ്മിം കുലേ ജേട്ഠഭൂതം സാമിഭൂതം. സിലാമയോ ന പംസുമയോ മിസ്സകോ ച. ഗാമം ഗാമൂപചാരഞ്ച ഠപേത്വാ സബ്ബം അരഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘അരഞ്ഞസ്മിന്തി അഗാമകട്ഠാനേ’’തി. മഹന്തോ പബ്ബതോ സേലോതി യോജനാ.
പബ്ബതരാജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. ആതപ്പകരണീയസുത്തവണ്ണനാ
൫൦. ദസമേ സരീരസമ്ഭവാനന്തി സരീരേ സമ്ഭൂതാനം. ദുക്ഖാനന്തി അനിട്ഠാനം. ബഹലാനന്തി നിരന്തരപ്പവത്തിയാ അവിരളാനം. താപനവസേനാതി ദുക്ഖാപനവസേന. തിബ്ബാനന്തി കുരൂരാനം. താസം യഥാവുത്താനം അധിവാസനായ പഹാതബ്ബദുക്ഖവേദനാനം പജഹനം നാമ ഖമനമേവാതി ആഹ ‘‘ഖമനത്ഥായാ’’തി. ആണാപേത്വാതി ‘‘ആതപ്പം കരണീയ’’ന്തി ബുദ്ധാണം വിധായ. ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ സസമ്ഭാരാനം മഗ്ഗധമ്മാനം കഥിതത്താ.
ആതപ്പകരണീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൧. മഹാചോരസുത്തവണ്ണനാ
൫൧. ഏകാദസമേ മഹാബലവചോരോ മഹാചോരോതി ആഹ ‘‘മഹന്തോ ബലവചോരോ’’തി. ബലവചോരോതി ച മഹാഥാമതായ മഹാപരിവാരതായ മഹാചോരിയകമ്മസമത്ഥതായ ച വേദിതബ്ബോ. മഹതം ഗാമനിഗമാനം വിലുപ്പനം മഹാവിലോപോ. തം തം കാരണം പക്ഖിപിത്വാതി തം തം അകരണമേവ കാരണം കത്വാ തപ്പടിബദ്ധായ കഥായ പക്ഖിപിത്വാ. അത്ഥം കഥയിസ്സന്തീതി തസ്സ തസ്സ അത്ഥഞ്ച കഥയിസ്സന്തി. ഹരന്താതി അപനേന്താ പരിഹരന്താ. ദസവത്ഥുകായാതി ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൬൯) ആദിദസവത്ഥുസന്നിസ്സിതായ. അന്തം ഗഹേത്വാ ഠിതദിട്ഠിയാതി തമേവ സസ്സതാദിഅന്തം ഗഹേത്വാ അവിസ്സജ്ജേത്വാ ഠിതദിട്ഠിയാ.
മഹാചോരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ചൂളവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
പഠമപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.