(൬) ൧. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧. പഠമദ്വേബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ജരാജിണ്ണാതി ജരാവസേന ജിണ്ണാ, ന ബ്യാധിആദീനം വസേന ജിണ്ണസദിസത്താ ജിണ്ണാ. വയോവുദ്ധാതി വയസോ വുദ്ധിപ്പത്തിയാ വുദ്ധാ, ന സീലാദിവുദ്ധിയാ. ജാതിമഹല്ലകാതി ജാതിയാ മഹന്തതായ ചിരരത്തഞ്ഞുതായ ജാതിമഹല്ലകാ. തയോ അദ്ധേ അതിക്കന്താതി പഠമോ, മജ്ഝിമോ, പച്ഛിമോതി തയോ അദ്ധേ അതീതാ. തതിയം വയം അനുപ്പത്താതി തതോ ഏവ പച്ഛിമം വയം അനുപ്പത്താ. അകതഭയപരിത്താണാതി ഏത്ഥ ഭയപരിത്താണന്തി ദുഗ്ഗതിഭയതോ പരിത്തായകം പുഞ്ഞം, തം അകതം ഏതേഹീതി അകതഭയപരിത്താണാ. പതിട്ഠാകമ്മന്തി സുഗതിസങ്ഖാതപ്പതിട്ഠാവഹം കമ്മം. ഉപസംഹരീയതീതി സമ്പാപീയതി. ‘‘ഉപനീയതീ’’തി വുത്തം, കിം കേന ഉപനീയതീതി ആഹ ‘‘അയഞ്ഹി ജാതിയാ ജരം ഉപനീയതീ’’തിആദി. അയന്തി ലോകോ. ജാതോ ന ജാതഭാവേനേവ തിട്ഠതി, അഥ ഖോ തതോ പരം ജരം പാപീയതി, ജരായ ബ്യാധിം പാപീയതി. ഏവം പരതോ പരം ദുക്ഖമേവ ഉപനീയതി.

തായനട്ഠേനാതി രക്ഖനട്ഠേന. നിലീയനട്ഠേനാതി നിലീനട്ഠാനഭാവേന. പതിട്ഠാനട്ഠേനാതി പതിട്ഠാനഭാവേന. അവസ്സയനട്ഠേനാതി അവസ്സയിതബ്ബഭാവേന. ഉത്തമഗതിവസേനാതി പരമഗതിഭാവേന.

പഠമദ്വേബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയദ്വേബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ദുതിയേ ഭജിതബ്ബട്ഠേന പരേസം ഭാജിതബ്ബട്ഠേന ഭാജനം, ഭണ്ഡകം.

ദുതിയദ്വേബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൪. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൪-൫൫. തതിയേ യേസം രാഗാദീനം അപ്പഹാനേന പുരിസസ്സ അത്തബ്യാബാധാദീനം സമ്ഭവോ, പഹാനേന അസമ്ഭവോതി ഏവം രാഗാദീനം പഹായകോ അരിയധമ്മോ മഹാനുഭാവതായ മഹാനിസംസതായ ച സാമം പസ്സിതബ്ബോതി സന്ദിട്ഠികോ. ഇമിനാ നയേന സേസേസു പദേസുപി യഥാരഹം നീഹരിത്വാ വത്തബ്ബോ. സദ്ദത്ഥോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനാസു (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൪൭) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥം ഉത്താനത്ഥമേവ.

അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. നിബ്ബുതസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. പഞ്ചമേ ന കാലന്തരേ പത്തബ്ബന്തി യദാ സച്ചപ്പടിവേധോ, തദാ ഏവ ലദ്ധബ്ബത്താ ന കാലന്തരേ പത്തബ്ബം. മഗ്ഗഞാണേന ഉപനേതബ്ബത്താ ഉപനേയ്യം. ഉപനേയ്യമേവ ഓപനേയ്യികന്തി ആഹ ‘‘പടിപത്തിയാ ഉപഗന്തബ്ബ’’ന്തി.

നിബ്ബുതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പലോകസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. ഛട്ഠേ ആചരിയപാചരിയാനന്തി ആചരിയാനമ്പി ആചരിയാനം. നിരന്തരഫുടോ നേരയികസത്തേഹി നിരയഗാമികമ്മസ്സ കാരകാനം ബഹുഭാവാ. ഉഭയമ്പേതന്തി യഥാവുത്തം അത്ഥദ്വയം. ഘനനിവാസതന്തി ഗാമാനം ഘനസന്നിവാസതം. ഏകന്തേനേവ അധമ്മോതി അയോനിസോമനസികാരഹേതുകത്താ അനത്ഥഹേതുതായ ച നിയമേനേവ അധമ്മോ. ന അധമ്മരാഗോതി അധിപ്പേതോതി പരപരിക്ഖാരേസു രാഗോ വിയ ന മഹാസാവജ്ജോതി കത്വാ വുത്തം. തഥാ ഹി സകസകപരിക്ഖാരവിസയോ രാഗോ വിസമലോഭോ വിയ ന ഏകന്തതോ അപായുപ്പത്തിജനകോ. പരപരിക്ഖാരേസു ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ മഹാസാവജ്ജതായ അധമ്മരാഗതാ. ലോഭസ്സ സമകാലോ നാമ നത്ഥി കായദുച്ചരിതാദീനം വിയ അയോനിസോമനസികാരസമുട്ഠാനത്താ. ഏസാതി ഏസോ പാപധമ്മോ. സമലോഭോ വിസമലക്ഖണാഭാവതോ. തഥാ ഹി തംസമുട്ഠാനോ പയോഗോ മിച്ഛാചാരോതി ന വുച്ചതി. അവത്ഥുപടിസേവനസങ്ഖാതേനാതി യം ലോകിയസാധുസമനുഞ്ഞാതം രാഗസ്സ വത്ഥുട്ഠാനം, തതോ അഞ്ഞസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പടിസേവനസങ്ഖാതേന.

വിവിധസസ്സാനന്തി സാലിവീഹിആദിനാനപ്പകാരസസ്സാനം. ദുസ്സസ്സന്തി പച്ചയദൂസേന ദൂസിതം സസ്സം. സമ്പജ്ജമാനേതി നിപ്ഫജ്ജനതോ പഗേവ ഗബ്ഭപരിവുദ്ധികാലേ. പാണകാതി സലഭാദിപാണകാ. പതന്തീതി സസ്സാനം മത്ഥകേ പതന്തി. സലാകാമത്തമേവ സമ്പജ്ജതീതി വഡ്ഢിത്വാ ഗബ്ഭം ഗഹേതും അസമത്ഥം സമ്പജ്ജതി. തേതി വാളഅമനുസ്സാ. ലദ്ധോകാസാതി യക്ഖാധിപതീഹി അനുഞ്ഞാതത്താ ലദ്ധോകാസാ.

പലോകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. വച്ഛഗോത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. സത്തമേ മഹാവിപാകന്തി ഉളാരഫലം ബഹുവിപാകം. ധമ്മോ നാമ കഥിതകഥാ ‘‘അത്ഥം ദഹതി വിദഹതീ’’തി കത്വാ. അനുധമ്മോ നാമ പടികഥനം ‘‘തം അനുഗതോ ധമ്മോ’’തി കത്വാ. സഹ ധമ്മേനാതി സഹധമ്മോ, സോ ഏവ സഹധമ്മികോ. ധമ്മസദ്ദോ ചേത്ഥ കാരണപരിയായോതി ആഹ ‘‘സകാരണോ’’തി. വാദസ്സാതി വചനസ്സ. അനുപാതോ അനുപച്ഛാ പവത്തി.

പരിപന്ഥേ തിട്ഠതീതി പാരിപന്ഥികോ. പന്ഥേ ഠത്വാ പരേസം സാപതേയ്യം ഛിന്ദനതോ പന്ഥദൂഹനചോരോ. യദി പച്ചവേക്ഖണഞാണം, കഥം തം അസേക്ഖന്തി ആഹ ‘‘അസേക്ഖസ്സ പവത്തത്താ’’തി. ഇതരാനീതി സീലക്ഖന്ധാദീനി. സയമ്പീതി പി-സദ്ദോ ‘‘അസേക്ഖസ്സ പവത്താ ചാ’’തി ഇമമത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി.

നിബ്ബിസേവനോതി വിസേവനരഹിതോ വിഗതവിലോമഭാവോ. ന ഉപപരിക്ഖന്തീതി ന വിചാരേന്തി. ജാതിം നിബ്ബത്തിം യാതി ഉപഗച്ഛതീതി ജാതിയോ, ജാതോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘യത്ഥ കത്ഥചി കുലജാതേ’’തി.

കേവലീതി കേവലവാ, പാരിപൂരിമാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പരിപുണ്ണഭാവേന യുത്തോ’’തി. ഏതം കേവലീതി പദം. അഭിഞ്ഞാപാരന്തി അഭിജാനസ്സ പാരം. പരിയന്തം ഗതത്താ പാരഗൂ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. ഖേത്തവിനിച്ഛയസവനേനാതി ‘‘ഇമേഹി സീലാദിഗുണസമ്പന്നാ സദേവകേ ലോകേ പുഞ്ഞസ്സ ഖേത്തം, തദഞ്ഞോ ന ഖേത്ത’’ന്തി ഏവം ഖേത്തവിനിച്ഛയസവനേന രഹിതാ.

വച്ഛഗോത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. തികണ്ണസുത്തവണ്ണനാ

൫൯. അട്ഠമേ ദുരാസദാതി ദുരുപസങ്കമനാ. ഗരഹാ മുച്ചിസ്സതീതി മയി ഏവം കഥേന്തേ സമണോ ഗോതമോ കിഞ്ചി കഥേസ്സതി, ഏവം മേ വചനമത്തമ്പി ന ലദ്ധന്തി അയം ഗരഹാ മുച്ചിസ്സതീതി. പണ്ഡിതാതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതാ. ധീരാതി ധിതിസമ്പന്നാ. ബ്യത്താതി പരവാദമദ്ദനസമത്ഥേന വേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതാ. ബഹുസ്സുതാതി ബാഹുസച്ചവന്തോ. വാദിനോതി വാദിമഗ്ഗകുസലാ. സമ്മതാതി ബഹുനോ ജനസ്സ സാധുസമ്മതാ. പണ്ഡിതാദിആകാരപരിച്ഛേദന്തി തേസം തേവിജ്ജാനം പണ്ഡിതാകാരാദിആകാരപരിച്ഛേദം. ആകാരസദ്ദോ കാരണപരിയായോ, പരിച്ഛേദസദ്ദോ പരിമാണത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഏത്തകേന കാരണേനാ’’തി.

യഥാതി യേനാകാരേന, യേന കാരണേനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘യഥാതി കാരണവചന’’ന്തി. ‘‘ദ്വീഹിപി പക്ഖേഹീ’’തി വത്വാ തേ പക്ഖേ സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘മാതിതോ ച പിതിതോ ചാ’’തി ആഹ. തേസം പക്ഖാനം വസേനസ്സ സുജാതതം ദസ്സേതും ‘‘യസ്സ മാതാ’’തിആദി വുത്തം. ജനകജനികാഭാവേന വിനാപി ലോകേ മാതാപിതുസമഞ്ഞാ ദിസ്സതി, ഇധ പന സാ ഓരസപുത്തവസേനേവ ഇച്ഛിതാതി ദസ്സേതും ‘‘സംസുദ്ധഗഹണികോ’’തി വുത്തം. ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി ധാരേതീതി ഗഹണീ, ഗബ്ഭാസയസഞ്ഞിതോ മാതുകുച്ഛിപ്പദേസോ. യഥാഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ വിപാചനവസേന ഗണ്ഹനതോ അഛഡ്ഡനതോ ഗഹണീ, കമ്മജതേജോധാതു.

പിതാ ച മാതാ ച പിതരോ, പിതൂനം പിതരോ പിതാമഹാ, തേസം യുഗോ പിതാമഹയുഗോ, തസ്മാ ‘‘യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ പിതാമഹദ്വന്ദാ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠകഥായം പന ദ്വന്ദം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘യുഗന്തി ആയുപ്പമാണം വുച്ചതീ’’തി വുത്തം. യുഗ-സദ്ദസ്സ ച അത്ഥകഥാ ദസ്സിതാ ‘‘പിതാമഹോയേവ പിതാമഹയുഗ’’ന്തി. പുബ്ബപുരിസാതി പുരിസഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസവസേന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ഹി ‘‘മാതിതോ’’തി പാളിവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. അക്ഖിത്തോതി അക്ഖേപോ. അനവക്ഖിത്തോതി സദ്ധഥാലിപാകാദീസു അനവക്ഖിത്തോ ന ഛഡ്ഡിതോ. ജാതിവാദേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനന്തി ദസ്സേതും ‘‘കേന കാരണേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘ഉഭതോ…പേ… പിതാമഹയുഗാ’’തി ഏതേന ബ്രാഹ്മണസ്സ യോനിദോസാഭാവോ ദസ്സിതോ സംസുദ്ധഗഹണികതാകിത്തനതോ. ‘‘അക്ഖിത്തോ’’തി ഇമിനാ കിരിയാപരാധാഭാവോ. സംസുദ്ധജാതികാപി ഹി സത്താ കിരിയാപരാധേന ഖേപം പാപുണന്തി. ‘‘അനുപക്കുട്ഠോ’’തി ഇമിനാ അയുത്തസംസഗ്ഗാഭാവോ. അയുത്തസംസഗ്ഗഞ്ഹി പടിച്ച സത്താ സുദ്ധജാതികാ കിരിയാപരാധരഹിതാപി അക്കോസം ലഭന്തി.

തന്തി ഗരഹാവചനം. മന്തേ പരിവത്തേതീതി വേദേ സജ്ഝായതി, പരിയാപുണാതീതി അത്ഥോ. മന്തേ ധാരേതീതി യഥാഅധീതേ മന്തേ അസമ്മുട്ഠേ കത്വാ ഹദയേ ഠപേതി.

ഓട്ഠപഹതകരണവസേനാതി അത്ഥാവധാരണവസേന. സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനന്തി ഏത്ഥ വചനീയവാചകഭാവേന അത്ഥം സദ്ദഞ്ച ഖണ്ഡതി ഭിന്ദതി വിഭജ്ജ ദസ്സേതീതി നിഖണ്ഡു, സോ ഏവ ഇധ ഖ-കാരസ്സ ഘ-കാരം കത്വാ ‘‘നിഘണ്ഡൂ’’തി വുത്തോ. കിടതി ഗമേതി കിരിയാദിവിഭാഗം, തം വാ അനവസേസപരിയാദാനതോ ഗമേന്തോ പൂരേതീതി കേടുഭം. വേവചനപ്പകാസകന്തി പരിയായസദ്ദദീപകം, ഏകേകസ്സ അത്ഥസ്സ അനേകപരിയായവചനവിഭാവകന്തി അത്ഥോ. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം അനേകേസമ്പി അത്ഥാനം ഏകസദ്ദവചനീയതാവിഭാവനവസേനപി തസ്സ ഗന്ഥസ്സ പവത്തത്താ. വചീഭേദാദിലക്ഖണാ കിരിയാ കപ്പീയതി വികപ്പീയതി ഏതേനാതി കിരിയാകപ്പോ, സോ പന വണ്ണപദസമ്ബന്ധപദത്ഥാദിവിഭാഗതോ ബഹുകപ്പോതി ആഹ ‘‘കിരിയാകപ്പവികപ്പോ’’തി. ഇദഞ്ച മൂലകിരിയാകപ്പഗന്ഥം സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി മഹാവിസയോ സതസഹസ്സപരിമാണോ നമാചരിയാദിപ്പകരണം. ഠാനകരണാദിവിഭാഗതോ നിബ്ബചനവിഭാഗതോ ച അക്ഖരാ പഭേദീയന്തി ഏതേഹീതി അക്ഖരപ്പഭേദാ, സിക്ഖാനിരുത്തിയോ. ഏതേസന്തി ചതുന്നം വേദാനം.

പദന്തി ചതുബ്ബിധം, പഞ്ചവിധം വാ പദം, തം പദം കായതീതി പദകോ, തേയേവ വാ വേദേ പദസോ കായതീതി പദകോ. തദവസേസന്തി വുത്താവസേസം വാക്യം. ഏത്താവതാ സദ്ദബ്യാകരണം വത്വാ പുന ‘‘ബ്യാകരണ’’ന്തി അത്ഥബ്യാകരണമാഹ. തം തം സദ്ദം തദത്ഥഞ്ച ബ്യാകരോതി ബ്യാചിക്ഖതി ഏതേനാതി ബ്യാകരണം, സദ്ദസത്ഥം. ആയതിം ഹിതം തേന ലോകോ ന യതതി ന ഈഹതീതി ലോകായതം. തഞ്ഹി ഗന്ഥം നിസ്സായ സത്താ പുഞ്ഞകിരിയായ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേന്തി.

അസീതി മഹാസാവകാതി അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോ, വപ്പോ, ഭദ്ദിയോ, മഹാനാമോ, അസ്സജി, നാളകോ, യസോ, വിമലോ, സുബാഹു, പുണ്ണജി, ഗവമ്പതി, ഉരുവേലകസ്സപോ, നദീകസ്സപോ, ഗയാകസ്സപോ, സാരിപുത്തോ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ, മഹാകസ്സപോ, മഹാകച്ചാനോ, മഹാകോട്ഠികോ, മഹാകപ്പിനോ, മഹാചുന്ദോ, അനുരുദ്ധോ, കങ്ഖാരേവതോ, ആനന്ദോ, നന്ദകോ, ഭഗു, നന്ദിയോ, കിമിലോ, ഭദ്ദിയോ, രാഹുലോ, സീവലി, ഉപാലി, ദബ്ബോ, ഉപസേനോ, ഖദിരവനിയരേവതോ, പുണ്ണോ മന്താനിപുത്തോ, പുണ്ണോ സുനാപരന്തകോ, സോണോ കുടികണ്ണോ, സോണോ കോളിവിസോ, രാധോ, സുഭൂതി, അങ്ഗുലിമാലോ, വക്കലി, കാളുദായീ, മഹാഉദായീ, പിലിന്ദവച്ഛോ, സോഭിതോ, കുമാരകസ്സപോ, രട്ഠപാലോ, വങ്ഗീസോ, സഭിയോ, സേലോ, ഉപവാണോ, മേഘിയോ, സാഗതോ, നാഗിതോ, ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയോ, പിണ്ഡോലോ ഭാരദ്വാജോ, മഹാപന്ഥകോ, ചൂളപന്ഥകോ, ബാകുലോ, കുണ്ഡധാനോ, ദാരുചീരിയോ, യസോജോ, അജിതോ, തിസ്സമേത്തേയ്യോ, പുണ്ണകോ, മേത്തഗു, ധോതകോ, ഉപസീവോ, നന്ദോ, ഹേമകോ, തോദേയ്യോ, കപ്പോ, ജതുകണ്ണീ, ഭദ്രാവുധോ, ഉദയോ, പോസലോ, മോഘരാജാ, പിങ്ഗിയോതി ഏതേ അസീതി മഹാസാവകാ നാമ.

കസ്മാ പനേതേ ഏവ ഥേരാ ‘‘മഹാസാവകാ’’തി വുച്ചന്തീതി? അഭിനീഹാരസ്സ മഹന്തഭാവതോ. തഥാ ഹി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാപി മഹാസാവകേസു അന്തോഗധാ. തേ ഹി സാവകപാരമിഞാണസ്സ മത്ഥകപ്പത്തിയാ സാവകേസു അഗ്ഗധമ്മാധിഗമേന അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠിതാപി അഭിനീഹാരമഹന്തതാസാമഞ്ഞേന ‘‘മഹാസാവകാ’’തിപി വുച്ചന്തി, ഇതരേ പന പകതിസാവകേഹി സാതിസയം മഹാഭിനീഹാരാ. തഥാ ഹി തേ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കതപണിധാനാ, തതോ ഏവ സാതിസയം അഭിഞ്ഞാസമാപത്തീസു വസിനോ പഭിന്നപ്പടിസമ്ഭിദാ ച. കാമം സബ്ബേപി അരഹന്തോ സീലവിസുദ്ധിആദികേ സമ്പാദേത്വാ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ മഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ അനവസേസതോ കിലേസേ ഖേപേത്വാ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠഹന്തി, തഥാപി യഥാ സദ്ധാവിമുത്തതോ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ, പഞ്ഞാവിമുത്തതോ ച ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗഭാവനാവിസേസസിദ്ധോ മഗ്ഗഭാവനാവിസേസോ, ഏവം അഭിനീഹാരമഹന്തത്തപുബ്ബയോഗമഹന്തത്താ ഹി സസന്താനേ സാതിസയസ്സ ഗുണവിസേസസ്സ നിപ്ഫാദിതത്താ സീലാദീഹി ഗുണേഹി മഹന്താ സാവകാതി മഹാസാവകാ. തേസുയേവ പന യേ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേസു പാമോക്ഖഭാവേന ധുരഭൂതാനം സമ്മാദിട്ഠിസങ്കപ്പാദീനം സാതിസയം കിച്ചാനുഭാവനിപ്ഫത്തിയാ കാരണഭൂതായ തജ്ജാഭിനീഹാരാഭിനീഹടായ സക്കച്ചം നിരന്തരം ചിരകാലസമ്ഭാവിതായ സമ്മാപടിപത്തിയാ യഥാക്കമം പഞ്ഞായ സമാധിസ്മിഞ്ച ഉക്കട്ഠപാരമിപ്പത്തിയാ സവിസേസം സബ്ബഗുണേഹി അഗ്ഗഭാവേ ഠിതാ, തേ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ. ഇതരേ അട്ഠസത്തതി ഥേരാ സാവകപാരമിയാ മത്ഥകേ സബ്ബസാവകാനം അഗ്ഗഭാവേന അട്ഠിതത്താ ‘‘മഹാസാവകാ’’ഇച്ചേവ വുച്ചന്തി. പകതിസാവകാ പന അഭിനീഹാരമഹന്തത്താഭാവതോ പുബ്ബയോഗമഹന്തത്താഭാവതോ ച ‘‘സത്ഥുസാവകാ’’ഇച്ചേവ വുച്ചന്തി. തേ പന അഗ്ഗസാവകാ വിയ മഹാസാവകാ വിയ ച ന പരിമിതാ, അഥ ഖോ അനേകസതാ അനേകസഹസ്സാ.

വയതീതി വയോ, ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു കത്ഥചി അപരികിലമന്തോ അവിത്ഥായന്തോ തേ ഗന്ഥേ സന്താനേതി പണേതീതി അത്ഥോ. ദ്വേ പടിസേധാ പകതിം ഗമേന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘അവയോ ന ഹോതീ’’തി വത്വാ തത്ഥ അവയം ദസ്സേതും ‘‘അവയോ നാമ…പേ… ന സക്കോതീ’’തി വുത്തം.

ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. ഏതന്തി ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തിആദിവചനം. തതിയവിജ്ജാധിഗമായ പടിപത്തിക്കമോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൭൦) സാതിസയം വിത്ഥാരിതോ, തഥാ ഇധ അവത്തുകാമതായ ഭയഭേരവസുത്താദീസു (മ. നി. ൧.൩൪ ആദയോ) വിയ സങ്ഖേപതോ ച വത്തുകാമതായ ‘‘ദ്വിന്നം വിജ്ജാന’’മിച്ചേവ വുത്തം.

വിജ്ജാതി പുബ്ബേനിവാസപ്പടിച്ഛാദകസ്സ മോഹക്ഖന്ധസ്സ വിജ്ജനട്ഠേനപി വിജ്ജാ. മോഹോ പടിച്ഛാദകട്ഠേന തമോതി വുച്ചതി തമോ വിയാതി കത്വാ. കാതബ്ബതോ കരണം, ഓഭാസോവ കരണം ഓഭാസകരണം, അത്തനോ പച്ചയേഹി ഓഭാസഭാവേന നിബ്ബത്തേതബ്ബട്ഠേനാതി അത്ഥോ. അയം അത്ഥോതി അയമേവ അധിപ്പേതത്ഥോ. പസംസാവചനന്തി തസ്സേവ അത്ഥസ്സ ഥോമനാവചനം പടിപക്ഖവിധമനപവത്തിവിസേസാനം ബോധനതോ. യോജനാതി പസംസാവസേന വുത്തപദാനം അത്ഥദസ്സനവസേന വുത്തപദസ്സ ച യോജനാ. അവിജ്ജാ വിഹതാതി ഏതേന വിജ്ജനട്ഠേന വിജ്ജാതി അയമ്പി അത്ഥോ ദീപിതോതി ദട്ഠബ്ബം. യസ്മാ വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാതി ഏതേന വിജ്ജാപടിപക്ഖാ അവിജ്ജാ, പടിപക്ഖതാ ചസ്സാ പഹാതബ്ബഭാവേന വിജ്ജായ ച പഹായകഭാവേനാതി ദസ്സേതി. ഇതരസ്മിമ്പി പദദ്വയേതി ‘‘തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ’’തി പദദ്വയേപി. ഏസേവ നയോതി യഥാവുത്തയോജനം അതിദിസതി. തത്ഥായം യോജനാ – ഏവം അധിഗതവിജ്ജസ്സ തമോ വിഹതോ വിദ്ധസ്തോ. കസ്മാ? യസ്മാ ആലോകോ ഉപ്പന്നോ ഞാണാലോകോ പാതുഭൂതോതി. പേസിതത്തസ്സാതി യഥാധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധിപ്പത്തിം വിസ്സട്ഠചിത്തസ്സ, പഠമവിജ്ജാധിഗമായ പേസിതചിത്തസ്സാതി വുത്തം ഹോതി.

വിപസ്സനാപാദകന്തി ഇമിനാ തസ്സ ഝാനചിത്തസ്സ നിബ്ബേധഭാഗിയതമാഹ. വിപസ്സനാ തിവിധാ വിപസ്സകപുഗ്ഗലഭേദേന. മഹാബോധിസത്താനഞ്ഹി പച്ചേകബോധിസത്താനഞ്ച വിപസ്സനാ ചിന്താമയഞാണസംവഡ്ഢിതത്താ സയമ്ഭുഞാണഭൂതാ, ഇതരേസം സുതമയഞാണസംവഡ്ഢിതത്താ പരോപദേസസമ്ഭൂതാ. സാ ‘‘ഠപേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം അവസേസരൂപാരൂപജ്ഝാനാനം അഞ്ഞതരതോ വുട്ഠായാ’’തിആദിനാ അനേകധാ അരൂപമുഖവസേന ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്താനം തേസം തേസം ധാതുപരിഗ്ഗഹമുഖാനം അഞ്ഞതരമുഖവസേന ച അനേകധാവ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൦൬) നാനാനയതോ വിഭാവിതാ. മഹാബോധിസത്താനം പന ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സമുഖേന പഭേദഗമനതോ നാനാനയം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസന്നിസ്സയസ്സ അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സ അധിട്ഠാനഭൂതം പുബ്ബഭാഗഞാണഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേന്തം പരിപാകം ഗച്ഛന്തം പരമഗമ്ഭീരം സണ്ഹസുഖുമതരം അനഞ്ഞസാധാരണം വിപസ്സനാഞാണം ഹോതി, യം അട്ഠകഥാസു ‘‘മഹാവജിരഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. യസ്സ ച പവത്തിവിഭാഗേന ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സപ്പഭേദസ്സ പാദകഭാവേന സമാപജ്ജിയമാനാ ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ ദേവസികം സത്ഥു വളഞ്ജനകസമാപത്തിയോ വുച്ചന്തി, സ്വായം ബുദ്ധാനം വിപസ്സനാചാരോ പരമത്ഥമഞ്ജൂസായം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൪൪) ദസ്സിതോ, അത്ഥികേഹി തതോ ഗഹേതബ്ബോതി. ഇധ പന സാവകാനം വിപസ്സനാചാരം സന്ധായ ‘‘വിപസ്സനാപാദക’’ന്തി വുത്തം.

കാമം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഞാണാനിപി ആസവാനം ഖേപനഞാണാനി ഏവ, അനവസേസതോ പന തേസം ഖേപനം അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണേനേവാതി ആഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗഞാണത്ഥായാ’’തി. ആസവവിനാസനതോതി ആസവാനം നിസ്സേസം സമുച്ഛിന്ദനതോ. ആസവാനം ഖയേ ഞാണം ആസവക്ഖയഞാണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ര ചേതം ഞാണ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഖയേ’’തി ആധാരേ ഭുമ്മം, ന വിസയേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ പരിയാപന്നത്താ’’തി ആഹ. അഭിനീഹരതീതി അഭിമുഖം നീഹരതി, യഥാ മഗ്ഗാഭിസമയോ ഹോതി, സവനം തദഭിമുഖം പവത്തേതി. ഇദം ദുക്ഖന്തി ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ തദാ ഭിക്ഖുനാ പച്ചക്ഖതോ ഗഹിതഭാവദസ്സനം. ഏത്തകം ദുക്ഖന്തി തസ്സ പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹിതഭാവദസ്സനം. ന ഇതോ ഭിയ്യോതി തസ്സ അനവസേസതോ ഗഹിതഭാവദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബമ്പി ദുക്ഖസച്ച’’ന്തിആദി. സരസലക്ഖണപടിവേധേനാതി സഭാവസങ്ഖാതസ്സ ലക്ഖണസ്സ അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝനേന. അസമ്മോഹപടിവേധോതി ച യഥാ തസ്മിം ഞാണേ പവത്തേ പച്ഛാ ദുക്ഖസച്ചസ്സ സരൂപാദിപരിച്ഛേദേ സമ്മോഹോ ന ഹോതി, തഥാ പവത്തി. തേനേവാഹ ‘‘യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി. ദുക്ഖം സമുദേതി ഏതസ്മാതി ദുക്ഖസമുദയോ. യം ഠാനം പത്വാതി യം നിബ്ബാനം മഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണപച്ചയട്ഠേന കാരണഭൂതം ആഗമ്മ. പത്വാതി ച തദുഭയവതോ പുഗ്ഗലസ്സ പവത്തിയാതി കത്വാ വുത്തം. പത്വാതി വാ പാപുണനഹേതു. അപ്പവത്തിന്തി അപ്പവത്തിനിമിത്തം. തേ വാ ന പവത്തന്തി ഏത്ഥാതി അപ്പവത്തി, നിബ്ബാനം. തസ്സാതി ദുക്ഖനിരോധസ്സ. സമ്പാപകന്തി സച്ഛികിരിയാവസേന സമ്മദേവ പാപകം.

കിലേസവസേനാതി ആസവസങ്ഖാതകിലേസവസേന. യസ്മാ ആസവാനം ദുക്ഖസച്ചപരിയായോ തപ്പരിയാപന്നത്താ സേസസച്ചാനഞ്ച തംസമുദയാദിപരിയായോ അത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പരിയായതോ’’തി. ദസ്സേന്തോ സച്ചാനീതി യോജനാ. ആസവാനഞ്ചേത്ഥ ഗഹണം ‘‘ആസവാനം ഖയഞാണായാ’’തി ആരദ്ധത്താ. തഥാ ഹി ‘‘കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതീ’’തിആദിനാ ആസവവിമുത്തിസീസേനേവ സബ്ബകിലേസവിമുത്തി വുത്താ. ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തിആദിനാ മിസ്സകമഗ്ഗോ ഇധ കഥിതോതി ‘‘സഹ വിപസ്സനായ കോടിപ്പത്തം മഗ്ഗം കഥേസീ’’തി വുത്തം. ജാനതോ പസ്സതോതി ഇമിനാ പരിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയാഭാവനാഭിസമയാ വുത്താ. വിമുച്ചതീതി ഇമിനാ പഹാനാഭിസമയോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഇമിനാ മഗ്ഗക്ഖണം ദസ്സേതീ’’തി. ജാനതോ പസ്സതോതി വാ ഹേതുനിദ്ദേസോ. യം ജാനനഹേതു കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതീതി യോജനാ. ധമ്മാനഞ്ഹി സമാനകാലികാനമ്പി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാ സഹജാതകോടിയാ ലബ്ഭതി. ഭവാസവഗ്ഗഹണേനേവ ഏത്ഥ ഭവരാഗസ്സ വിയ ഭവദിട്ഠിയാപി സമവരോധോതി ദിട്ഠാസവസ്സപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഖീണാ ജാതീതിആദീഹി പദേഹി. തസ്സാതി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ. ഭൂമിന്തി പവത്തിട്ഠാനം. യേനാധിപ്പായേന ‘‘കതമാ പനസ്സാ’’തിആദിനാ ചോദനാ കതാ, തം വിവരന്തോ ‘‘ന താവസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ന താവസ്സ അതീതാ ജാതി ഖീണാ മഗ്ഗഭാവനായാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘പുബ്ബേവ ഖീണത്താ’’തി. ന അനാഗതാ അസ്സ ജാതി ഖീണാതി യോജനാ. ന അനാഗതാതി ച അനാഗതഭാവസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ലേസേന ചോദേതി. തേനാഹ ‘‘അനാഗതേ വായാമാഭാവതോ’’തി. അനാഗതവിസേസോ പനേത്ഥ അധിപ്പേതോ, തസ്സ ഖേപനേ വായാമോ ലബ്ഭതേവ. തേനാഹ ‘‘യാ പന മഗ്ഗസ്സാ’’തിആദി. ഏകചതുപഞ്ചവോകാരഭവേസൂതി ഭവത്തയഗ്ഗഹണം വുത്തനയേന അനവസേസതോ ജാതിയാ ഖീണഭാവദസ്സനത്ഥം. തന്തി യഥാവുത്തം ജാതിം. സോതി ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു.

ബ്രഹ്മചരിയവാസോ നാമ ഇധ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ നിബ്ബത്തനമേവാതി ആഹ ‘‘പരിവുത്ഥ’’ന്തി. സമ്മാദിട്ഠിയാ ചതൂസു സച്ചേസു പരിഞ്ഞാദികിച്ചസാധനവസേന പവത്തമാനായ സമ്മാസങ്കപ്പാദീനമ്പി ദുക്ഖസച്ചേ പരിഞ്ഞാഭിസമയാനുഗുണാ പവത്തി, ഇതരേസു ച സച്ചേസു നേസം പഹാനാഭിസമയാദിവസേന പവത്തി പാകടാ ഏവ. തേന വുത്തം ‘‘ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാഭിസമയവസേനാ’’തി. പുഥുജ്ജനകല്യാണകാദയോതി ആദി-സദ്ദേന സത്തസേഖം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഇത്ഥത്തായാതി ഇമേ പകാരാ ഇത്ഥം, തബ്ഭാവോ ഇത്ഥത്തം, തദത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. തേ പന പകാരാ അരിയമഗ്ഗബ്യാപാരഭൂതാ പരിഞ്ഞാദയോ ഇധാധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഏവംസോളസവിധകിച്ചഭാവായാ’’തി. തേ ഹി മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതോ മഗ്ഗാനുഭാവേന പാകടാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, പരിഞ്ഞാദീസു ച പഹാനമേവ പധാനം തദത്ഥത്താ ഇതരേസന്തി ആഹ ‘‘കിലേസക്ഖയായ വാ’’തി. പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണവസേന വാ ഏതം വുത്തം. ദുതിയവികപ്പേ ഇത്ഥത്തായാതി നിസ്സക്കേ സമ്പദാനവചനന്തി ആഹ ‘‘ഇത്ഥഭാവതോ’’തി. അപരന്തി അനാഗതം. ഇമേ പന ചരിമകത്തഭാവസങ്ഖാതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. പരിഞ്ഞാതാ തിട്ഠന്തീതി ഏതേന തേസം അപ്പതിട്ഠതം ദസ്സേതി. അപരിഞ്ഞാമൂലകാ ഹി പതിട്ഠാ. യഥാഹ ‘‘കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ, അത്ഥി നന്ദീ, അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരുള്ഹ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൬൪; കഥാ. ൨൯൬; മഹാനി. ൭). തേനേവാഹ – ‘‘ഛിന്നമൂലകാ രുക്ഖാ വിയാ’’തിആദി.

യസ്സാതി പുഥുജ്ജനസ്സ. തസ്സ ഹി സീലം കദാചി വഡ്ഢതി, കദാചി ഹായതി. സേക്ഖാപി പന സീലേസു പരിപൂരകാരിനോവ, അസേക്ഖേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ഖീണാസവസ്സാ’’തിആദി. വസിപ്പത്തന്തി വസീഭാവപ്പത്തം. സുട്ഠു സമാഹിതന്തി അഗ്ഗഫലസമാധിനാ സമ്മദേവ സമാഹിതം. ധിതിസമ്പന്നന്തി അഗ്ഗഫലധിതിയാ സമന്നാഗതം. മച്ചും ജഹിത്വാ ഠിതന്തി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭാവതോ വുത്തം. കഥം പുനബ്ഭവാഭാവോതി ആഹ ‘‘സബ്ബേ പാപധമ്മേ പജഹിത്വാ ഠിത’’ന്തി. സബ്ബസ്സപി ഞേയ്യധമ്മസ്സ ചതുസച്ചന്തോഗധത്താ വുത്തം ‘‘ബുദ്ധന്തി ചതുസച്ചബുദ്ധ’’ന്തി. ബുദ്ധസാവകാതി സാവകബുദ്ധാ നമസ്സന്തി, പഗേവ ഇതരാ പജാ. ഇതരാ ഹി പജാ സാവകേപി നമസ്സന്തി. ഇതി ഏത്തകേന ഠാനേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വസേന ഗാഥാനം അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി സാവകസ്സപി വസേന അത്ഥം യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. സാവകോപി ഗോതമോ മുഖനിബ്ബത്തേന സമ്പത്തേന സമ്ബന്ധേന, യതോ സബ്ബേപി അരിയസാവകാ ഭഗവതോ ഓരസപുത്താതി വുച്ചന്തീതി.

നിവുസ്സതീതി നിവാസോ, നിവുത്ഥോ ഖന്ധസന്താനോതി ആഹ ‘‘നിവുത്ഥക്ഖന്ധപരമ്പര’’ന്തി. അവേതി, അവേദീതി പാഠദ്വയേനപി പുബ്ബേനിവാസഞാണസ്സ കിച്ചസിദ്ധിംയേവ ദസ്സേതി. ഏകത്തകായഏകത്തസഞ്ഞിഭാവസാമഞ്ഞതോ വേഹപ്ഫലാപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി ‘‘ഛ കാമാവചരേ, നവ ബ്രഹ്മലോകേ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ഇതരേ പന അപചുരഭാവതോ ന വുത്താ. ഏകച്ചാനം അവിസയഭാവതോ ച അവചനം ദട്ഠബ്ബം. ജാതി ഖീയതി ഏതേനാതി ജാതിക്ഖയോ, അരഹത്തന്തി ആഹ ‘‘അരഹത്തം പത്തോ’’തി. ‘‘അഭിഞ്ഞായാ’’തി വത്തബ്ബേ യകാരലോപേന ‘‘അഭിഞ്ഞാ’’തി നിദ്ദേസോ കതോതി ആഹ ‘‘ജാനിത്വാ’’തി. കിച്ചവോസാനേനാതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബസ്സ സോളസവിധസ്സ കിച്ചസ്സ പരിയോസാനേന. വോസിതോതി പരിയോസിതോ, നിട്ഠിതോതി അത്ഥോ. മോനേയ്യേന സമന്നാഗതോതി കായമോനേയ്യാദീഹി സമന്നാഗതോ. ലപിതം ലപതീതി ലപിതലാപനോ. അത്തപച്ചക്ഖതോ ഞത്വാതി ഇമിനാ തേസം വിജ്ജാനം പടിലദ്ധഭാവം ദീപേതി.

തികണ്ണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ജാണുസ്സോണിസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. നവമേ ദേയ്യധമ്മസ്സേതം നാമന്തി യാഗം കരോന്തേന ദാതബ്ബദേയ്യധമ്മം സന്ധായ വദതി തദഞ്ഞസ്സ പാളിയം ദേയ്യധമ്മഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ. മതകഭത്തന്തി മതകേ ഉദ്ദിസ്സ ദാതബ്ബഭത്തം, പിതുപിണ്ഡന്തി വുത്തം ഹോതി. വരപുരിസാനന്തി വിസിട്ഠപുരിസാനം, ഉത്തമപുരിസാനന്തി അത്ഥോ. സബ്ബമേതം ദാനന്തി യഥാവുത്തഭേദം യഞ്ഞസദ്ധാദിദാനം.

ജാണുസ്സോണിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സങ്ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. ദസമേ ജിണ്ണാനം ഹത്ഥിസാലാദീനം പടിസങ്ഖരണം പുന പാകതികകരണം ജിണ്ണപടിസങ്ഖരണം, തസ്സ കാരകോ ജിണ്ണപടിസങ്ഖരണകാരകോ. ബാഹിരസമയേതി സത്ഥുസാസനതോ ബാഹിരേ അഞ്ഞതിത്ഥിയസമയേ. സബ്ബചതുക്കേനാതിആദീസു സബ്ബേസു ദ്വിപദചതുപ്പദാദിഭേദേസു പാണേസു ഏകേകസ്മിം ചത്താരോ ചത്താരോ പാണേ വധിത്വാ യജിതബ്ബം യഞ്ഞം സബ്ബചതുക്കം നാമ. സേസേസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്സ വാ തസ്സ വാതി നിസ്സക്കേ സാമിവചനന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ വാ തസ്മാ വാ’’തി. ഏവമസ്സായന്തി ഏത്ഥ അസ്സൂതി നിപാതമത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏവം സന്തേപി അയ’’ന്തി.

വഡ്ഢേന്തോതി പട്ഠപേന്തോ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഓഗധം മൂലം പതിട്ഠാഭൂതം ബ്രഹ്മചരിയോഗധം. തേനാഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സാ’’തിആദി. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ചേത്ഥ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സേവ ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഉത്തമം പതിട്ഠാഭൂതം ആരമ്മണൂപനിസ്സയഭാവേന.

അപ്പേഹി വേയ്യാവച്ചകരാദീഹി അത്ഥോ ഏതിസ്സാതി അപ്പട്ഠാ ത്ഥ-കാരസ്സ ട്ഠ-കാരം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘യത്ഥ ബഹൂ’’തിആദി. യത്ഥാതി യസ്സം പടിപദായം. അപ്പോ സമാരമ്ഭോ ഏതസ്സാതി അപ്പസമാരമ്ഭോ. പാസംസാതി പസംസാരഹാ. ഏതം യേവ കഥാപേസ്സാമീതി ഏതേനേവ ബ്രാഹ്മണേന കഥാപേസ്സാമി.

സോപ്പേനാതി നിദ്ദായ. പമാദേനാതി ജാഗരിയാദീസു അനനുയുഞ്ജനതോ സതിവിപ്പവാസലക്ഖണേന പമാദേന. പച്ചനീകപടിഹരണവസേനാതി പടിപക്ഖാപനയനവസേന. തഥാ ഹി ഭഗവതോ ച സാസനസ്സ ച പടിപക്ഖാ തിത്ഥിയാ, തേസം ഹരണതോ പടിഹാരിയം. തേ ഹി ദിട്ഠിഹരണവസേന ദിട്ഠിപ്പകാസനേ അസമത്ഥഭാവേന ച ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീഹി ഹരിതാ അപനീതാ ഹോന്തീതി. ‘‘പടീ’’തി വാ അയം സദ്ദോ ‘‘പച്ഛാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം ബോധേതി ‘‘തസ്മിം പടിപവിട്ഠസ്മിം, അഞ്ഞോ ആഗഞ്ഛി ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദീസു (സു. നി. ൯൮൫; ചൂളനി. വത്ഥുഗാഥാ ൪) വിയ, തസ്മാ സമാഹിതേ ചിത്തേ വിഗതൂപക്കിലേസേ കതകിച്ചേന പച്ഛാ ഹരിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി പടിഹാരിയം, അത്തനോ വാ ഉപക്കിലേസേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനമഗ്ഗേഹി ഹരിതേസു പച്ഛാഹരണം പടിഹാരിയം, ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിയോ ച വിഗതൂപക്കിലേസേന കതകിച്ചേന ച സത്തഹിതത്ഥം പുന പവത്തേതബ്ബാ, ഹരിതേസു ച അത്തനോ ഉപക്കിലേസേസു പരസത്താനം ഉപക്കിലേസഹരണാനി ഹോന്തീതി പടിഹാരിയാനി ഭവന്തി, പടിഹാരിയമേവ പാടിഹാരിയം. പടിഹാരിയേ വാ ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിസമുദായേ ഭവം ഏകേകം പാടിഹാരിയന്തി വുച്ചതി. പടിഹാരിയം വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം മഗ്ഗോ ച പടിപക്ഖഹരണതോ, തത്ഥ ജാതം നിമിത്തഭൂതേ, തതോ വാ ആഗതന്തി പാടിഹാരിയം.

ആഗതനിമിത്തേനാതി ആഗതാകാരസല്ലക്ഖണവസേന. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഏകോ രാജാതി ദക്ഖിണമധുരാധിപതി ഏകോ പണ്ഡുരാജാ. ഏവമ്പി തേ മനോതി ഇമിനാ ആകാരേന തവ മനോ പവത്തോതി അത്ഥോ. തേന പകാരേന പവത്തോതി ആഹ ‘‘സോമനസ്സിതോ വാ’’തിആദി. സാമഞ്ഞജോതനാ വിസേസേ അവതിട്ഠതീതി അധിപ്പായേനേവം വുത്തം. ‘‘ഏവം തവ മനോ’’തി ഇദഞ്ച മനസോ സോമനസ്സിതതാദിമത്തദസ്സനം, ന പന യേന സോ സോമനസ്സിതോ വാ ദോമനസ്സിതോ വാ, തംദസ്സനം. സോമനസ്സഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തദേകട്ഠാ രാഗാദയോ സദ്ധാദയോ ച ദസ്സിതാ ഹോന്തി, ദോമനസ്സഗ്ഗഹണേന ദോസാദയോ. ദുതിയന്തി ‘‘ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ’’തി പദം. ഇതിപീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ ‘‘അത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫; ൩.൯൦) വിയ. തേനാഹ ‘‘ഇമഞ്ച ഇമഞ്ച അത്ഥം ചിന്തയമാന’’ന്തി. പി-സദ്ദോ വുത്തത്ഥസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ.

കഥേന്താനം സുത്വാതി കഥേന്താനം സദ്ദം സുത്വാ. തസ്സ വസേനാതി തസ്സ വിതക്കിതസ്സ വസേന. അട്ടകാരകേനാതി വിനിച്ഛയകാരകേന.

ന അരിയാനന്തി അരിയാനം മഗ്ഗഫലചിത്തം ന ജാനാതീതി അത്ഥോ. തഞ്ഹി തേന അനധിഗതത്താ ചേതോപരിയഞാണേനപി ന സക്കാ വിഞ്ഞാതും, അഞ്ഞം പന ചിത്തം ജാനാതിയേവ. ഹേട്ഠിമോ ഉപരിമസ്സ ചിത്തം ന ജാനാതീതിആദീനിപി മഗ്ഗഫലചിത്തമേവ സന്ധായ വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. സോതാപന്നാദയോപി ഹി അത്തനാ അധിഗതമേവ മഗ്ഗഫലം പരേഹി ഉപ്പാദിതം സമ്മാ ചേതോപരിയഞാണേന ജാനിതും സക്കോന്തി, ന അത്തനാ അനധിഗതം. സബ്ബേപി അരിയാ അത്തനോ ഫലം സമാപജ്ജന്തി അധിഗതത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏതേസു ചാ’’തിആദിമാഹ. യദി അരിയാ അത്തനാ അധിഗതഫലം സമാപജ്ജന്തി, ഉപരിമാപി ഹേട്ഠിമം ഫലം സമാപജ്ജന്തി അധിഗതത്താ ലോകിയസമാപത്തിയോ വിയാതി കസ്സചി ആസങ്കാ സിയാ, തന്നിവത്തനത്ഥമാഹ ‘‘ഉപരിമോ ഹേട്ഠിമം ന സമാപജ്ജതീ’’തി.

ഉപരിമോതി സകദാഗാമിആദിഅരിയപുഗ്ഗലോ. ഹേട്ഠിമന്തി സോതാപത്തിഫലാദിം. ന സമാപജ്ജതീതി സതിപി അധിഗതത്തേ ന സമാപജ്ജതി. കസ്മാതി ചേ? കാരണമാഹ ‘‘തേസഞ്ഹീ’’തിആദി, തേസം സകദാഗാമിആദീനം ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ ഫലസമാപത്തി തേസു തേസുയേവ ഹേട്ഠിമേസു അരിയപുഗ്ഗലേസു പവത്തതി, ന ഉപരിമേസൂതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ഹേട്ഠിമം ഫലചിത്തം ഉപരിമസ്സ ന ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേതി. കസ്മാതി ചേ? പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപഗമനേന പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ. ഏതേന ഉപരിമോ അരിയോ ഹേട്ഠിമം ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി അത്തനാ അധിഗതത്താ യഥാ തം ലോകിയസമാപത്തിന്തി ഏവം പവത്തോ ഹേതു ബ്യഭിചാരിതോതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ലോകിയജ്ഝാനേസു പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപഗമനം നാമ അത്ഥി വിസേസാഭാവതോ, ഇധ പന അസമുഗ്ഘാടിതകമ്മകിലേസനിരോധനേന പുഥുജ്ജനേഹി വിയ സോതാപന്നസ്സ സോതാപന്നാദീഹി സകദാഗാമിആദീനം പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപഗമനം അത്ഥി. യതോ ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ ഫലധമ്മാ ഉപരൂപരിമഗ്ഗധമ്മേഹി നിവത്തിതാ പടിപക്ഖേഹി വിയ അഭിഭൂതാ അപ്പവത്തിധമ്മതംയേവ ആപന്നാ. തേനേവ വുത്തം ‘‘പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ’’തി.

അപിച കുസലകിരിയപ്പവത്തി നാമ അഞ്ഞാ, വിപാകപ്പവത്തി ച അഞ്ഞാതി അനന്തരഫലത്താ ച ലോകുത്തരകുസലാനം ഹേട്ഠിമതോ ഉപരിമോ ഭവന്തരഗതോ വിയ ഹോതി. തംതംഫലവസേനേവ ഹി അരിയാനം സോതാപന്നാദിനാമലാഭോ. തേ സചേ അഞ്ഞഫലസമങ്ഗിനോപി ഹോന്തി, സോതാപന്നാദിനാമമ്പി തേസം അവവത്ഥിതം സിയാ. തസ്സ തസ്സ വാ അരിയസ്സ തം തം ഫലം സദിസന്തി കത്വാ ന ഉപരിമസ്സ ഹേട്ഠിമഫലസമങ്ഗിതായ ലേസോപി സമ്ഭവതി, കുതോ തസ്സാ സമാപജ്ജനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഹേട്ഠിമാ ച സോതാപന്നാദയോ ഉപരിമം സകദാഗാമിഫലാദിം ന സമാപജ്ജന്തി അനധിഗതത്താ. ന ഹി അനധിഗതം സമാപത്തിം സമാപജ്ജിതും സക്കാ, തസ്മാ സബ്ബേപി അരിയാ അത്തനോയേവ ഫലം സമാപജ്ജന്തീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

പവത്തേന്താതി പവത്തകാ ഹുത്വാ, പവത്തനവസേനാതി അത്ഥോ. ഏവന്തി യഥാനുസിട്ഠായ അനുസാസനിയാ വിധിവസേന പടിസേധവസേന ച പവത്തിതാകാരപരാമസനം. സാ ച സമ്മാവിതക്കാ നാമ മിച്ഛാവിതക്കാനഞ്ച പവത്തിആകാരദസ്സനവസേന പവത്തതി. തത്ഥ ആനിസംസസ്സ ആദീനവസ്സ ച വിഭാവനത്ഥം അനിച്ചസഞ്ഞമേവ, ന നിച്ചസഞ്ഞന്തി അത്ഥോ. പടിയോഗിനിവത്തനത്ഥഞ്ഹി ഏവ-കാരഗ്ഗഹണം. ഇധാപി ഏവസദ്ദഗ്ഗഹണസ്സ അത്ഥോ പയോജനഞ്ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇദം-ഗഹണേപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ചകാമഗുണരാഗന്തി നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം തദഞ്ഞരാഗസ്സ ദോസാദീനഞ്ച പഹാനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ തപ്പഹാനസ്സ ച തദഞ്ഞരാഗാദിഖേപസ്സ ഉപായഭാവതോ. തഥാ വുത്തം ദുട്ഠലോഹിതവിമോചനസ്സ പുബ്ബദുട്ഠമംസഖേപനൂപായതാ വിയ. ലോകുത്തരധമ്മമേവാതി അവധാരണം പടിക്ഖേപഭാവതോ സാവജ്ജധമ്മനിവത്തനപരം ദട്ഠബ്ബം, തസ്സ അധിഗമൂപായാനിസംസഭൂതാനം തദഞ്ഞേസം അനവജ്ജധമ്മാനം നാനന്തരിയഭാവതോ.

ചിന്താമണികവിജ്ജാസരിക്ഖകതന്തി ഇമിനാ ‘‘ചിന്താമണീ’’തി ഏവം ലദ്ധനാമാ ലോകേ ഏകാ വിജ്ജാ അത്ഥി, യായ പരേസം ചിത്തം വിജാനന്തീതി ദീപേതി. ‘‘തസ്സാ കിര വിജ്ജായ സാധകോ പുഗ്ഗലോ താദിസേ ദേസകാലേ മന്തം പരിജപ്പിത്വാ യസ്സ ചിത്തം ജാനിതുകാമോ, തസ്സ ദിട്ഠഹത്ഥാദിവിസേസസഞ്ജാനനമുഖേന ചിത്താചാരം അനുമിനന്തോ കഥേതീ’’തി കേചി. അപരേ ‘‘വാചം നിച്ഛരാപേത്വാ തത്ഥ അക്ഖരസല്ലക്ഖണവസേനാ’’തി വദന്തി.

ഇദഞ്ച പന സബ്ബന്തി ‘‘ഭവം ഗോതമോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതീ’’തിആദിനയപ്പവത്തം സബ്ബമ്പി.

സങ്ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.