൪. ദേവദൂതവഗ്ഗോ

൧. സബ്രഹ്മകസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സബ്രഹ്മകാനീതി സസേട്ഠകാനി. യേസന്തി യേസം കുലാനം. പുത്താനന്തി പുത്തേഹി. പൂജിതസദ്ദയോഗേന ഹി ഇദം കരണത്ഥേ സാമിവചനം. തേനാതി ആഹാരാദിനാ. പടിജഗ്ഗിതാ ഗോപിതാതി യഥാകാലം തസ്സ തസ്സ ദാതബ്ബസ്സ ദാനേന വേയ്യാവച്ചസ്സ ച കരണേന പടിജഗ്ഗിതാ ചേവ ഉപ്പന്നാനത്ഥപ്പഹരണേന ഗോപിതാ ച ഹോന്തി. തേസന്തി മാതാപിതൂനം. ബ്രഹ്മാദിഭാവസാധനത്ഥന്തി തേസം ഗുണാനം അത്ഥിതായ ലോകേ ബ്രഹ്മാ നാമ വുച്ചതി, ആചരിയോ നാമ വുച്ചതി, ആഹുനേയ്യോ നാമ വുച്ചതി, തേ മാതാപിതൂനം പുത്തകം പടിലഭന്തീതി ദസ്സനവസേന നേസം ബ്രഹ്മാദിഭാവസാധനത്ഥം ‘‘ബഹുകാരാ’’തി, വത്വാ തം തേസം ബഹുകാരതം നാനാകാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ആപാദകാ’’തിആദി വുത്തം. മാതാപിതരോ ഹി പുത്താനം ജീവിതസ്സ ആപാദകാ, സരീരസ്സ പോസകാ, ആചാരസമാചാരാനം സിക്ഖാപകാ സകലസ്സപി ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോ. തേനാഹ ‘‘പുത്താനം ഹീ’’തിആദി. ഇട്ഠാരമ്മണം താവ തേ ദസ്സേന്തു, അനിട്ഠാരമ്മണം കഥന്തി? തമ്പി ദസ്സേതബ്ബമേവ വജ്ജനീയഭാവജാനാപനത്ഥം.

അവിജഹിതാ ഹോന്തീതി താസം ഭാവനായ ബ്രഹ്മാനം ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പന്നത്താ അവിജഹിതാ ഹോന്തി ഭാവനാ. ലോഭനീയവയസ്മിം പഠമയോബ്ബനേ അതിവിയ മുദുഭാവപ്പത്തദസ്സനത്ഥം സതവിഹതഗ്ഗഹണം. പാടിയേക്കന്തി വിസും. ഇമിനാ കാരണേനാതി ഇമിനാ യഥാവുത്തേന പുത്തേസു പവത്തിതേഹി അതിക്കമേന മേത്താദിസമുപ്പത്തിസങ്ഖാതേന കാരണേന.

ഥരുസിപ്പന്തി അസിസത്തികുന്തകലാപാദിആയുധസിപ്പം. മുദ്ദാഗണനാതി അങ്ഗുലിസംകോചനാദിനാ ഹത്ഥമുദ്ദായ ഗണനാ. ആദിസദ്ദേന പാണാദീനം സങ്ഗഹോ. പച്ഛാചരിയാ നാമ മാതാപിതൂനം സന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതഗഹട്ഠവത്തസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാസകം ഹത്ഥാചരിയാദീനം സിപ്പഗ്ഗാഹാപനന്തി കത്വാ സബ്ബപഠമം ആചരിയാ നാമാതി യോജേതബ്ബം. ആനീയ ഹുതം ആഹുതം. പകാരേഹി ഹുതം പാഹുതം. അഭിസങ്ഖതന്തി തസ്സേവ വേവചനം.

നമോ കരേയ്യാതി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇദം മയ്ഹം ഉത്തമപുഞ്ഞക്ഖേത്ത’’ന്തി നമക്കാരം കരേയ്യ. തായ നം പാരിചരിയായാതി ഏത്ഥ നന്തി നിപാതമത്തം, യഥാവുത്തപരിചരണേനാതി അത്ഥോ. അഥ വാ പാരിചരിയായാതി ഭരണകിച്ചകരണകുലവംസപ്പതിട്ഠാനാപനാദിനാ പഞ്ചവിധഉപട്ഠാനേന. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പഞ്ചഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി പുത്തേന പുരത്ഥിമാ ദിസാ മാതാപിതരോ പച്ചുപട്ഠാതബ്ബാ – ‘ഭതോ നേസം ഭരിസ്സാമി, കിച്ചം നേസം കരിസ്സാമി, കുലവംസം ഠപേസ്സാമി, ദായജ്ജം പടിപജ്ജാമി, അഥ വാ പന പേതാനം കാലകതാനം ദക്ഖിണം അനുപ്പദസ്സാമീ’തി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി പുത്തേന പുരത്ഥിമാ ദിസാ മാതാപിതരോ പച്ചുപട്ഠിതാ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി പുത്തം അനുകമ്പന്തി, പാപാ നിവാരേന്തി, കല്യാണേ നിവേസേന്തി, സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തി, പതിരൂപേന ദാരേന സംയോജേന്തി, സമയേ ദായജ്ജം നിയ്യാദേന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൬൭).

അപിച യോ മാതാപിതരോ തീസു വത്ഥൂസു അഭിപ്പസന്നേ കത്വാ സീലേസു വാ പതിട്ഠാപേത്വാ പബ്ബജ്ജായ വാ നിയോജേത്വാ ഉപട്ഠഹതി, അയം മാതാപിതൂപട്ഠാകാനം അഗ്ഗോതി വേദിതബ്ബോ. സാ പനായം പാരിചരിയാ പുത്തസ്സ ഉഭയലോകഹിതസുഖാവഹാതി തം ദസ്സേതും ‘‘ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി വുത്തം. പസംസന്തീതി ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ മത്തേയ്യോ പേത്തേയ്യോ സഗ്ഗസംവത്തനിയം പടിപദം പൂരേതീ’’തി ഇധേവ നം പസംസന്തി. ആമോദതി ആദിതോ പട്ഠായ മോദപ്പത്തിയാ. പമോദതി നാനപ്പകാരമോദസമ്പവത്തിയാ.

സബ്രഹ്മകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ തഥാജാതികോതി തഥാസഭാവോ. ചിത്തേകഗ്ഗതാലാഭോതി ചിത്തേകഗ്ഗതായ അധിഗമോ. രൂപമേവ കിലേസുപ്പത്തിയാ കാരണഭാവതോ രൂപനിമിത്തം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സസ്സതാദിനിമിത്തന്തി സസ്സതുച്ഛേദഭാവനിമിത്തം. പുഗ്ഗലനിമിത്തന്തി പുഗ്ഗലാഭിനിവേസനനിമിത്തം. ധമ്മനിമിത്തന്തി ധമ്മാരമ്മണസങ്ഖാതം നിമിത്തം. ‘‘സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ’’തി ഥേരേന പുട്ഠോ ഭഗവാ ‘‘സിയാ’’തി അവോച ലോകുത്തരസമാധിപ്പടിലാഭം സന്ധായ. സോ ഹി നിബ്ബാനം സന്തം പണീതന്തി ച പസ്സതി. തേനാഹ ‘‘ഇധാനന്ദാ’’തിആദി.

നിബ്ബാനം സന്തന്തി സമാപത്തിം അപ്പേത്വാതി നിബ്ബാനം സന്തന്തി ആഭുജിത്വാ ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ. ദിവസമ്പീതിആദിനാ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ അച്ചന്തസന്തപണീതാദിഭാവം ദസ്സേതി. അട്ഠവിധേതി ‘‘സന്തം പണീതം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി ഏവം അട്ഠവിധേ ആഭോഗസഞ്ഞിതേ സമന്നാഹാരേ. നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മം. ഇമസ്മിം ഠാനേ…പേ… ലബ്ഭന്തേവാതി ‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതീ’’തി ആഗതേ ഇമസ്മിം സുത്തപ്പദേസേ ഏകോപി ആഭോഗസമന്നാഹാരോ ചേപി സബ്ബേ അട്ഠപി ആഭോഗസമന്നാഹാരാ ലബ്ഭന്തേവ സമന്നാഹരതം അത്ഥാവഹത്താ.

ഞാണേന ജാനിത്വാതി വിപസ്സനാഞാണസഹിതേന മഗ്ഗഞാണേന ജാനിത്വാ. പരാനി ച ഓപരാനി ച ചക്ഖാദീനി ആയതനാനി. സന്തതായാതി പടിപ്പസ്സദ്ധിതായ. കായദുച്ചരിതാദിധൂമവിരഹിതോതി കായദുച്ചരിതാദി ഏവ സന്താപനട്ഠേന ധൂമോ, തേന വിരഹിതോ. അനീഘോതി അപാപോ. ജാതിജരാഗഹണേനേവ ബ്യാധിമരണമ്പി ഗഹിതമേവാതി തബ്ഭാവഭാവതോതി വുത്തം.

ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ, ‘‘സാരിപുത്ത, മയാ സംഖിത്തേന ദേസിതം ധമ്മം താദിസേനപി ന സുകരം വിഞ്ഞാതു’’ന്തി ഇമിനാ അധിപ്പായേനേവ വദന്തോ ഥേരസ്സ ഞാണം സബ്ബമതിക്കമം. അഞ്ഞാതാരോ ച ദുല്ലഭാതി ഹി ഇമിനാ സാമഞ്ഞവചനേന സാരിപുത്തത്ഥേരമ്പി അന്തോഗധം കത്വാ ദസ്സേന്തോ തേനപി അത്തനോ ദേസനായ ദുപ്പടിവിദ്ധഭാവം ദസ്സേതി.

സമ്മാതി ഹേതുനാ കാരണേന. തേനാഹ ‘‘ഉപായേനാ’’തിആദി. മാനാഭിസമയാതി മാനസ്സ ദസ്സനാഭിസമയാ. പഹാനാഭിസമയോതി ച ദസ്സനാഭിസമയോതി ച പരിഞ്ഞാഭിസമയോ വുത്തോ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി പരിഞ്ഞാകിച്ചസിദ്ധിയാ കിച്ചവസേന മാനം പസ്സതി, അസമ്മോഹപ്പടിവേധവസേനാതി വുത്തം ഹോതി, അയമസ്സ ദസ്സനാഭിസമയോ. തേന ദിട്ഠോ പന പഹാനാഭിസമയോ ച. ദസ്സനാഭിസമയേന ഹി പരിഞ്ഞാഭിസമയമേവ പഹീയതി. ദിട്ഠവിസേന ദിട്ഠസത്താനം ജീവിതം വിയ അയമസ്സ പഹാനാഭിസമയോ. അട്ഠകഥായം പന പഹാനാഭിസമയസ്സ ദസ്സനാഭിസമയനാനന്തരിയകത്താ ‘‘പഹാനാഭിസമയേന’’ഇച്ചേവ വുത്തം. പഹാനാഭിസമയേ ഹി ഗഹിതേ ദസ്സനാഭിസമയോ ഗഹിതോവ ഹോതി.

അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന മാനസ്സ പഹീനത്താ യേ ഇമേ ‘‘കായബന്ധനസ്സ അന്തോ ജീരതി (ചൂളവ. ൨൭൮), ഹരിതന്തം വാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൪) ഏവം വുത്തഅന്തിമമരിയാദന്തോ ച ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാന’’ന്തി (സം. നി. ൩.൮൦; ഇതിവു. ൯൧) ഏവം വുത്തലാമകന്തോ ച ‘‘സക്കായോ ഏകോ അന്തോ’’തി (സം. നി. ൩.൧൦൩) ഏവം വുത്തകോട്ഠാസന്തോ ച ‘‘ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സ സപച്ചയസങ്ഖയാ’’തി ഏവം വുത്തകോട്ഠാസന്തോ ചാതി ചത്താരോ അന്താ, തേസു സബ്ബസ്സേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ അദും ചതുത്ഥകോടിസങ്ഖാതം അന്തമകാസി, പരിച്ഛേദം പരിവടുമം അകാസി, അന്തിമസമുദയമത്താവസേസം ദുക്ഖമകാസീതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തമകാസീ’’തി.

നനു ച ‘‘പഹാന’’ന്തി ഇമസ്സ നിദ്ദേസേ നിബ്ബാനം ആഗതം? ഇധ പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനസങ്ഖാതം അരഹത്തഫലം വുത്തം, തസ്മാ നിദ്ദേസേനായം വണ്ണനാ വിരുജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘നിദ്ദേസേ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ താനി പദാനി ആഗതാനീതി തസ്മിം നിദ്ദേസേ ‘‘പഹാനം വൂപസമം പടിനിസ്സഗ്ഗ’’ന്തിആദീനി (ചൂളനി. ൭൫ ഉദയമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ) പദാനി ആഗതാനി.

ധമ്മതക്കപുരേജവന്തി ഇമിനാ തസ്മിം ചതുത്ഥജ്ഝാനവിമോക്ഖേ ഠത്വാ ഝാനങ്ഗാനി വിപസ്സിത്വാ അധിഗതം അരഹത്തവിമോക്ഖം വദതി. അരഹത്തവിമോക്ഖസ്സ ഹി മഗ്ഗസമ്പയുത്തസമ്മാസങ്കപ്പസങ്ഖാതോ ധമ്മതക്കോ പുരേജവോ ഹോതി.

സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ പിണ്ഡകരണത്ഥായാതി ആയൂഹനവസേന രാസികരണത്ഥായ. അഭിന്നാനീതി ഏകദേസേനപി അഖണ്ഡിതാനി. ഭിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഹി ബീജം ബീജകിച്ചായ ന ഉപകപ്പതി. അപൂതീനീതി ഉദകതേമനേന പൂതിഭാവം ന ഉപഗതാനി. പൂതിബീജഞ്ഹി ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. തേനാഹ ‘‘പൂതിഭാവേന അബീജത്തം അപ്പത്താനീ’’തി. ന വാതേന ന ച ആതപേന ഹതാനീതി വാതേന ച ആതപേന ച ന ഹതാനി, നിരോജതം ന പാപിതാനി. നിരോജഞ്ഹി കസടബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. സാരാദാനീതി തണ്ഡുലസാരസ്സ ആദാനതോ സാരാദാനി. നിസ്സാരഞ്ഹി ബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. തേനാഹ ‘‘ഗഹിതസാരാനീ’’തി, പതിട്ഠിതസാരാനീതി അത്ഥോ. സന്നിചയഭാവേന സുഖം സയിതാനീതി ചത്താരോ മാസേ കോട്ഠപക്ഖിത്തനിയാമേനേവ സുഖസയിതാനി.

കമ്മവിഭത്തീതി കമ്മവിഭാഗോ. ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ പച്ചുപ്പന്നോ അത്തഭാവോ, തത്ഥ വേദിതബ്ബഫലം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം. പച്ചുപന്നഭവതോ അനന്തരം വേദിതബ്ബഫലം കമ്മം ഉപപജ്ജവേദനീയം. അപരപരിയായവേദനീയന്തി ദിട്ഠധമ്മാനന്തരഭവതോ അഞ്ഞസ്മിം അത്തഭാവപരിയായേ അത്തഭാവപരിവത്തേ വേദിതബ്ബഫലം കമ്മം. പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭൂതതായ പച്ചയവിസേസേന പടിലദ്ധവിസേസതായ ച ബലവഭാവപ്പത്താ താദിസസ്സ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ വസേന സാതിസയാ ഹുത്വാ പവത്താ പഠമജവനചേതനാ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഫലദായിനീ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയകമ്മം നാമ. സാ ഹി വുത്താകാരേന ബലവതീ ജവനസന്താനേ ഗുണവിസേസയുത്തേസു ഉപകാരാനുപകാരവസപ്പവത്തിയാ ആസേവനാലാഭേന അപ്പവിപാകതായ ച പഠമജവനചേതനാ ഇതരദ്വയം വിയ പവത്തസന്താനുപരമാപേക്ഖം ഓകാസലാഭാപേക്ഖഞ്ച കമ്മം ന ഹോതീതി ഇധേവ പുപ്ഫമത്തം വിയ പവത്തിവിപാകമത്തം ഫലം ദേതി. തഥാ അസക്കോന്തന്തി കമ്മസ്സ വിപാകദാനം നാമ ഉപധിപ്പയോഗാദിപച്ചയന്തരസമവായേനേവ ഹോതീതി തദഭാവതോ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്തം. അഹോസികമ്മന്തി അഹോസി ഏവ കമ്മം, ന തസ്സ വിപാകോ അഹോസി അത്ഥി ഭവിസ്സതി ചാതി ഏവം വേദിതബ്ബം കമ്മം.

അത്ഥസാധികാതി ദാനാദിപാണാതിപാതാദിഅത്ഥസ്സ നിപ്ഫാദികാ. കാ പന സാതി ആഹ ‘‘സത്തമജവനചേതനാ’’തി. സാ ഹി സന്നിട്ഠാപകചേതനാ വുത്തനയേന പടിലദ്ധവിസേസാ പുരിമജവനചേതനാഹി ലദ്ധാസേവനാ ച സമാനാ അനന്തരത്തഭാവേ വിപാകദായിനീ ഉപപജ്ജവേദനീയകമ്മം നാമ. പുരിമഉപമായയേവാതി മിഗലുദ്ദകോപമായയേവ.

സതി സംസാരപ്പവത്തിയാതി ഇമിനാ അസതി സംസാരപ്പവത്തിയം അഹോസികമ്മപക്ഖേ തിട്ഠതി വിപച്ചനോകാസസ്സ അഭാവതോതി ദീപേതി. യം ഗരുകന്തി യം അകുസലം മഹാസാവജ്ജം, കുസലഞ്ച മഹാനുഭാവം കമ്മം. കുസലം വാ ഹി ഹോതു അകുസലം വാ, യം ഗരുകം മാതുഘാതാദികമ്മം വാ മഹഗ്ഗതകമ്മം വാ, തദേവ പഠമം വിപച്ചതി. തേനാഹ ‘‘കുസലാകുസലേസു പനാ’’തിആദി. യം ബഹുലന്തി യം ബഹുലം അഭിണ്ഹസോ കതം സമാസേവിതം. തേനാഹ ‘‘കുസലാകുസലേസു പന യം ബഹുലം ഹോതീ’’തിആദി. യദാസന്നം നാമ മരണകാലേ അനുസ്സരിതം കമ്മം, ആസന്നകാലേ കതേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘യം പന കുസലാകുസലേസു ആസന്നമരണേ’’തിആദി. അനുസ്സരിതുന്തി പരിബ്യത്തഭാവേന അനുസ്സരിതും.

തേസം അഭാവേതി തേസം യംഗരുകാദീനം തിണ്ണം കമ്മാനം അഭാവേ. യത്ഥ കത്ഥചി വിപാകം ദേതീതി പടിസന്ധിജനകവസേന വിപാകം ദേതി. പടിസന്ധിജനകവസേന ഹി ഗരുകാദികമ്മചതുക്കം വുത്തം. തത്ഥ ഗരുകം സബ്ബപഠമം വിപച്ചതി, ഗരുകേ അസതി ബഹുലീകതം, തസ്മിം അസതി യദാസന്നം, തസ്മിം അസതി ‘‘കടത്താ വാ പനാ’’തി വുത്തം പുരിമജാതീസു കതകമ്മം വിപച്ചതി. ബഹുലാസന്നപുബ്ബകതേസു ച ബലാബലം ജാനിതബ്ബം. പാപതോ പാപന്തരം കല്യാണഞ്ച, കല്യാണതോ കല്യാണന്തരം പാപഞ്ച ബഹുലീകതം. തതോ മഹതോവ പുബ്ബകതാദി അപ്പഞ്ച ബഹുലാനുസ്സരണേന വിപ്പടിസാരാദിജനനതോ, പടിപക്ഖസ്സ അപരിപുണ്ണതായ ആരദ്ധവിപാകസ്സ കമ്മസ്സ കമ്മസേസസ്സ വാ അപരപരിയായവേദനീയസ്സ അപരിക്ഖീണതായ സന്തതിയാ പരിണാമവിസേസതോതി തേഹി തേഹി കാരണേഹി ആയൂഹിതഫലം പഠമം വിപച്ചതി. മഹാനാരദകസ്സപജാതകേ (ജാ. ൨.൨൨.൧൧൫൩ ആദയോ) വിദേഹരഞ്ഞോ സേനാപതി അലാതോ, ബീജകോ ദാസോ, രാജകഞ്ഞാ രുചാ ച ഏത്ഥ നിദസ്സനം. തഥാ ഹി വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി. കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, പച്ഛാ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, മരണകാലേ വാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാ, തേന സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതീ’’തി –

ആദി. സബ്ബം മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തം (മ. നി. ൩.൩൦൩) വിത്ഥാരേതബ്ബം. കിം ബഹുനാ. യം തം തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണം, തസ്സേവായം വിസയോ, യദിദം തസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ തേന തേന കാരണേന പുബ്ബാപരവിപാകതാ സമത്ഥീയതി.

ഇദാനി ജനകാദികമ്മചതുക്കം വിഭജന്തോ ‘‘ജനകം നാമാ’’തിആദിമാഹ. പവത്തിം ന ജനേതീതി പവത്തിവിപാകം ന ജനേതി. പഠമനയേ ജനകകമ്മസ്സ പടിസന്ധിവിപാകമത്തസ്സേവ വുത്തത്താ തസ്സ പവത്തിവിപാകദായകത്തമ്പി അനുജാനന്തോ ‘‘അപരോ നയോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പടിസന്ധിദാനാദിവസേന വിപാകസന്താനസ്സ നിബ്ബത്തകം ജനകം. സുഖദുക്ഖസന്താനസ്സ നാമരൂപപ്പബന്ധസ്സ വാ ചിരതരം പവത്തിഹേതുഭൂതം ഉപത്ഥമ്ഭകം. തേനാഹ ‘‘സുഖദുക്ഖം ഉപത്ഥമ്ഭേതി, അദ്ധാനം പവത്തേതീ’’തി. ഉപപീളകം സുഖദുക്ഖപ്പബന്ധേ പവത്തമാനേ സണികം സണികം ഹാപേതി. തേനാഹ ‘‘സുഖദുക്ഖം പീളേതി ബാധേതി, അദ്ധാനം പവത്തിതും ന ദേതീ’’തി.

വാതകാളകോ മഹല്ലകോ ചോരേ ഘാതേതും ന സക്കോതീതി സോ കിര മഹല്ലകകാലേ ഏകപ്പഹാരേന സീസം ഛിന്ദിതും ന സക്കോതി, ദ്വേ തയോ വാരേ പഹരന്തോ മനുസ്സേ കിലമേതി, തസ്മാ തേ ഏവമാഹംസു. അനുലോമികം ഖന്തിം പടിലഭിത്വാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഓരതോ അനുലോമികം ഖന്തിം ലഭിത്വാ. തരുണവച്ഛായ ഗാവിയാ മദ്ദിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപിതോതി ഏകാ കിര യക്ഖിനീ ധേനുവേസേന ആഗന്ത്വാ ഉരേ പഹരിത്വാ മാരേസി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. നഗരേ ഭവോ നാഗരിയോ.

ഘാതേത്വാതി ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ. കമ്മസ്സ ഉപച്ഛിന്ദനം നാമ തസ്സ വിപാകപ്പടിബാഹനമേവാതി ആഹ ‘‘തസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ’’തി. തഞ്ച അത്തനോ വിപാകുപ്പത്തിയാ ഓകാസകരണന്തി വുത്തം ‘‘അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതീ’’തി. വിപച്ചനായ കതോകാസം കമ്മം വിപക്കമ്മേവ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏവം പന കമ്മേന കതേ ഓകാസേ തം വിപാകം ഉപ്പന്നം നാമ വുച്ചതീ’’തി. ഉപപീളകം അഞ്ഞസ്സ വിപാകം ഉപച്ഛിന്ദതി, ന സയം അത്തനോ വിപാകം ദേതി. ഉപഘാതകം പന ദുബ്ബലകമ്മം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ അത്തനോ വിപാകം ഉപ്പാദേതീതി അയമേതേസം വിസേസോ. കിഞ്ചി ബഹ്വാബാധതാദിപച്ചയൂപസന്നിപാതേന വിപാകസ്സ വിബാധകം ഉപപീളകം, തഥാ വിപാകസ്സേവ ഉപച്ഛേദകം. ഉപഘാതകകമ്മം പന ഉപഘാതേത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസകരണേന വിപച്ചനേ സതി ജനകമേവ സിയാ. ജനകാദിഭാവോ നാമ വിപാകം പതി ഇച്ഛിതബ്ബോ, ന കമ്മം പതീതി വിപാകസ്സേവ ഉപഘാതകതാ യുത്താ വിയ ദിസ്സതി, വീമംസിതബ്ബം.

അപരോ നയോ – യസ്മിം കമ്മേ കതേ പടിസന്ധിയം പവത്തേ ച വിപാകകടത്താരൂപാനം ഉപ്പത്തി ഹോതി, തം ജനകം. യസ്മിം പന കതേ അഞ്ഞേന ജനിതസ്സ ഇട്ഠസ്സ വാ അനിട്ഠസ്സ വാ ഫലസ്സ വിബാധകവിച്ഛേദകപച്ചയാനുപ്പത്തിയാ ഉപബ്രൂഹനപച്ചയുപ്പത്തിയാ ജനകസാമത്ഥിയാനുരൂപം പരിസുദ്ധിചിരതരപ്പബന്ധാ ഹോതി, തം ഉപത്ഥമ്ഭകം. ജനകേന നിബ്ബത്തിതം കുസലഫലം വാ അകുസലഫലം വാ യേന പച്ചനീകഭൂതേന രോഗധാതുവിസമതാദിനിമിത്തതായ വിബാധയതി, തം ഉപപീളകം. യേന പന കമ്മുനാ ജനകസാമത്ഥിയവസേന ചിരതരപ്പബന്ധാരഹമ്പി സമാനം ഫലം വിച്ഛേദകപച്ചയുപ്പത്തിയാ ഉപഹഞ്ഞതി വിച്ഛിജ്ജതി, തം ഉപഘാതകന്തി അയമേത്ഥ സാരോ.

തത്ഥ കേചി ദുതിയസ്സ കുസലഭാവം ഇത്ഥത്തമാഗതസ്സ അപ്പാബാധദീഘായുകതാസംവത്തനവസേന, പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നം അകുസലഭാവം ബഹ്വാബാധഅപ്പായുകതാസംവത്തനവസേന വണ്ണേന്തി. തഥാ ച വുത്തം മജ്ഝിമനികായേ ചൂളകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനായം (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൯൦) –

‘‘ചത്താരി ഹി കമ്മാനി – ഉപപീളകം, ഉപച്ഛേദകം, ജനകം, ഉപത്ഥമ്ഭകന്തി. ബലവകമ്മേന ഹി നിബ്ബത്തം പവത്തേ ഉപപീളകം ആഗന്ത്വാ അത്ഥതോ ഏവം വദതി നാമ ‘സചാഹം പഠമതരം ജാനേയ്യം, ന തേ ഇധ നിബ്ബത്തിതും ദദേയ്യം, ചതൂസുയേവ തം അപായേസു നിബ്ബത്താപേയ്യം. ഹോതു, ത്വം യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്ത, അഹം ഉപപീളകകമ്മം നാമ തം പീളേത്വാ നിരോജം നിയൂസം കസടം കരിസ്സാമീ’തി. തതോ പട്ഠായ തം താദിസം കരോതി. കിം കരോതി? പരിസ്സയം ഉപനേതി, ഭോഗേ വിനാസേതി.

‘‘തത്ഥ ദാരകസ്സ മാതുകുച്ഛിയം നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ മാതു അസ്സാദോ വാ സുഖം വാ ന ഹോതി, മാതാപിതൂനം പീളാവ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം പരിസ്സയം ഉപനേതി. ദാരകസ്സ പന മാതുകുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ ഗേഹേ ഭോഗാ ഉദകം പത്വാ ലോണം വിയ രാജാദീനം വസേന നസ്സന്തി, കുമ്ഭദോഹനധേനുയോ ഖീരം ന ദേന്തി, സൂരതാ ഗോണാ ചണ്ഡാ ഹോന്തി, കാണാ ഹോന്തി, ഖഞ്ജാ ഹോന്തി, ഗോമണ്ഡലേ രോഗോ പതതി, ദാസാദയോ വചനം ന കരോന്തി, വാപിതം സസ്സം ന ജായതി, ഗേഹഗതം ഗേഹേ, അരഞ്ഞഗതം അരഞ്ഞേ നസ്സതി, അനുപുബ്ബേന ഘാസച്ഛാദനമത്തം ദുല്ലഭം ഹോതി, ഗബ്ഭപരിഹാരോ ന ഹോതി, വിജാതകാലേ മാതു ഥഞ്ഞം ഛിജ്ജതി, ദാരകോ പരിഹാരം അലഭന്തോ പീളിതോ നിരോജോ നിയൂസോ കസടോ ഹോതി. ഇദം ഉപപീളകകമ്മം നാമ.

‘‘ദീഘായുകകമ്മേന പന നിബ്ബത്തസ്സ ഉപച്ഛേദകകമ്മം ആഗന്ത്വാ ആയും ഛിന്ദതി. യഥാ ഹി പുരിസോ അട്ഠുസഭഗമനം കത്വാ സരം ഖിപേയ്യ, തമഞ്ഞോ ധനുതോ മുത്തമത്തം മുഗ്ഗരേന പഹരിത്വാ തത്ഥേവ പാതേയ്യ, ഏവം ദീഘായുകകമ്മേന നിബ്ബത്തസ്സ ഉപച്ഛേദകകമ്മം ആയും ഛിന്ദതി. കിം കരോതി? ചോരാനം അടവിം പവേസേതി, വാളമച്ഛോദകം ഓതാരേതി, അഞ്ഞതരം വാ പന സപരിസ്സയഠാനം ഉപനേതി. ഇദം ഉപച്ഛേദകകമ്മം നാമ. ‘ഉപഘാതക’ന്തിപി ഏതസ്സേവ നാമം. പടിസന്ധിനിബ്ബത്തകം പന കമ്മം ജനകകമ്മം നാമ. അപ്പഭോഗകുലാദീസു നിബ്ബത്തസ്സ ഭോഗസമ്പദാദികരണേന ഉപത്ഥമ്ഭകകമ്മം ഉപത്ഥമ്ഭകകമ്മം നാമ.

‘‘പരിത്തകമ്മേനപി നിബ്ബത്തം ഏതം പവത്തേ പാണാതിപാതാദിവിരതികമ്മം ആഗന്ത്വാ അത്ഥതോ ഏവം വദതി നാമ ‘സചാഹം പഠമതരം ജാനേയ്യം, ന തേ ഇധ നിബ്ബത്തിതും ദദേയ്യം, ദേവലോകേയേവ തം നിബ്ബത്താപേയ്യം, ഹോതു, ത്വം യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്ത, അഹം ഉപത്ഥമ്ഭകകമ്മം നാമ ഉപത്ഥമ്ഭം തേ കരിസ്സാമീ’തി ഉപത്ഥമ്ഭം കരോതി. കിം കരോതി? പരിസ്സയം നാസേതി, ഭോഗേ ഉപ്പാദേതി.

‘‘തത്ഥ ദാരകസ്സ മാതുകുച്ഛിയം നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ മാതാപിതൂനം സുഖമേവ സാതമേവ ഹോതി. യേപി പകതിയാ മനുസ്സാമനുസ്സപരിസ്സയാ ഹോന്തി, തേ സബ്ബേ അപഗച്ഛന്തി. ഏവം പരിസ്സയം നാസേതി. ദാരകസ്സ പന മാതുകുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ ഗേഹേ ഭോഗാനം പമാണം ന ഹോതി, നിധികുമ്ഭിയോ പുരതോപി പച്ഛതോപി ഗേഹം പരിവട്ടമാനാ പവിസന്തി. മാതാപിതരോ പരേഹി ഠപിതധനസ്സപി സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛന്തി, ധേനുയോ ബഹുഖീരാ ഹോന്തി, ഗോണാ സുഖസീലാ ഹോന്തി, വപ്പട്ഠാനേ സസ്സാനി സമ്പജ്ജന്തി, വഡ്ഢിയാ വാ സമ്പയുത്തം, താവകാലികം വാ ദിന്നം ധനം അചോദിതാ സയമേവ ആഹരിത്വാ ദേന്തി, ദാസാദയോ സുബ്ബചാ ഹോന്തി, കമ്മന്താ ന പരിഹായന്തി, ദാരകോ ഗബ്ഭതോ പട്ഠായ പരിഹാരം ലഭതി, കോമാരികവേജ്ജാ സന്നിഹിതാവ ഹോന്തി. ഗഹപതികുലേ ജാതോ സേട്ഠിട്ഠാനം, അമച്ചകുലാദീസു ജാതോ സേനാപതിട്ഠാനാദീനി ലഭതി. ഏവം ഭോഗേ ഉപ്പാദേതി. സോ അപരിസ്സയോ സഭോഗോ ചിരം ജീവതി. ഇദം ഉപത്ഥമ്ഭകകമ്മം നാമ. ഇമേസു ചതൂസു പുരിമാനി ദ്വേ അകുസലാനേവ, ജനകം കുസലമ്പി അകുസലമ്പി, ഉപത്ഥമ്ഭകം കുസലമേവാ’’തി.

ഏത്ഥ വിബാധൂപഘാതാ നാമ കുസലവിപാകമ്ഹി ന യുത്താതി അധിപ്പായേന ‘‘ദ്വേ അകുസലാനേവാ’’തി വുത്തം. ദേവദത്താദീനം പന നാഗാദീനം ഇതോ അനുപ്പദിന്നയാപനകപേതാനഞ്ച നരകാദീസു അകുസലവിപാകൂപത്ഥമ്ഭനൂപപീളനൂപഘാതകാനി സന്തീതി ചതുന്നമ്പി കുസലാകുസലഭാവോ ന വിരുജ്ഝതി. ഏവഞ്ച കത്വാ യാ ബഹൂസു ആനന്തരിയേസു കതേസു ഏകേന ഗഹിതപ്പടിസന്ധികസ്സ ഇതരേസം തസ്സ അനുബലപ്പദായിതാ വുത്താ, സാപി സമത്ഥിതാ ഹോതി.

സുത്തന്തപരിയായേന ഏകാദസ കമ്മാനി വിഭജിത്വാ ഇദാനി അഭിധമ്മപരിയാപന്നം ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനീ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗപാളിം (വിഭ. ൮൧൦) ദസ്സേതി. തത്ഥ ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനീതി ഗതിസമ്പത്തിയാ പടിബാഹിതാനി നിവാരിതാനി പടിസേധിതാനി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ച ഗതിസമ്പത്തീതി സമ്പന്നഗതി ദേവലോകോ ച മനുസ്സലോകോ ച. ഗതിവിപത്തീതി വിപന്നഗതി ചത്താരോ അപായാ. ഉപധിസമ്പത്തീതി അത്തഭാവസമിദ്ധി. ഉപധിവിപത്തീതി ഹീനഅത്തഭാവതാ. കാലസമ്പത്തീതി സുരാജസുമനുസ്സകാലസങ്ഖാതോ സമ്പന്നകാലോ. കാലവിപത്തീതി ദുരാജദുമ്മനുസ്സകാലസങ്ഖാതോ വിപന്നകാലോ. പയോഗസമ്പത്തീതി സമ്മാപയോഗോ. പയോഗവിപത്തീതി മിച്ഛാപയോഗോ.

ഇദാനി യഥാവുത്തപാളിയാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനാരഹേ കമ്മേ വിജ്ജമാനേയേവാതി ഇമിനാ അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനനിമ്മിത്തകസ്സ പാപകമ്മസ്സ സബ്ഭാവം ദസ്സേതി. തം കമ്മന്തി തം പാപകം കമ്മം. ഏകച്ചസ്സ ഹി അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനനിമിത്തം ബഹുപാപകമ്മം വിജ്ജമാനമ്പി ഗതിവിപത്തിയം ഠിതസ്സേവ വിപച്ചതി. യദി പന സോ ഏകേന കല്യാണകമ്മേന ഗതിസമ്പത്തിയം ദേവേസു വാ മനുസ്സേസു വാ നിബ്ബത്തേയ്യ, താദിസേ ഠാനേ അകുസലസ്സ വാരോ നത്ഥി, ഏകന്തം കുസലസ്സേവാതി തം കമ്മം ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി. പതിബാഹിതം ഹുത്വാതി ബാധിതം ഹുത്വാ. അത്തഭാവസമിദ്ധിയന്തി സരീരസമ്പത്തിയം. കിലിട്ഠകമ്മസ്സാതി ഹത്ഥിമേണ്ഡഅസ്സബന്ധകഗോപാലകാദികമ്മസ്സ. പലായിതബ്ബയുത്തകാലേതി ഹത്ഥിആദിപച്ചത്ഥികസമാഗമകാലേ. ലഞ്ജം ദേതീതി ഏവം മേ ബാധതം പരേസം വസേ ന ഹോതീതി ദേതി. ചോരികയുത്തകാലേതി പക്ഖബലാദീനം ലബ്ഭമാനകാലേ. അന്തരകപ്പേതി പരിയോസാനപ്പത്തേ അന്തരകപ്പേ.

അഭിധമ്മനയേന സോളസ കമ്മാനി വിഭജിത്വാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപരിയായേന (പടി. മ. ൧.൨൩൪-൨൩൫) ദ്വാദസ കമ്മാനി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അപരാനിപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അതീതഭവേസു കതസ്സ കമ്മസ്സ അതീതഭവേസുയേവ വിപക്കവിപാകം ഗഹേത്വാ ‘‘അഹോസി കമ്മം അഹോസി കമ്മവിപാകോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യം കമ്മം അതീതേ ആയൂഹിത’’ന്തിആദി. വിപാകവാരന്തി വിപച്ചനാവസരം വിപാകവാരം. ‘‘വിപാകവാരം ലഭതീ’’തി ഇമിനാ വുത്തമേവത്ഥം ‘‘പടിസന്ധിം ജനേസീ’’തിആദിനാ വിഭാവേതി. തത്ഥ പടിസന്ധിം ജനേസീതി ഇമിനാ ച പടിസന്ധിദായകസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിവിപാകദായിതാപി വുത്താ ഹോതി. പവത്തിവിപാകസ്സേവ പന ദായകം രൂപജനകസീസേന വദതി. തസ്സേവ അതീതസ്സ കമ്മസ്സ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയസ്സ ഉപപജ്ജവേദനീയസ്സ ച പച്ചയവേകല്ലേന അതീതഭവേസുയേവ അവിപക്കവിപാകഞ്ച, അതീതേയേവ പരിനിബ്ബുതസ്സ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഉപപജ്ജവേദനീയഅപരപരിയായവേദനീയസ്സ കമ്മസ്സ അവിപക്കവിപാകഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോ’’തിപി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യം പന വിപാകവാരം ന ലഭീ’’തിആദി.

അതീതസ്സേവ കമ്മസ്സ അവിപക്കവിപാകസ്സ പച്ചുപ്പന്നഭവേ പച്ചയസമ്പത്തിയാ വിപച്ചമാനം വിപാകം ഗഹേത്വാ ‘‘അഹോസി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യം പന അതീതേ ആയൂഹിത’’ന്തിആദിമാഹ. അതീതസ്സേവ കമ്മസ്സ അതിക്കന്തവിപാകകാലസ്സ ച പച്ചുപ്പന്നഭവേ പരിനിബ്ബായന്തസ്സ ച അവിപച്ചമാനവിപാകം ഗഹേത്വാ ‘‘അഹോസി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അലദ്ധവിപാകവാര’’ന്തിആദി. അതീതസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാരഹസ്സ അവിപക്കവിപാകസ്സ അനാഗതഭവേ പച്ചയസമ്പത്തിയാ വിപച്ചിതബ്ബം വിപാകം ഗഹേത്വാ ‘‘അഹോസി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം പന അതീതേ ആയൂഹിത’’ന്തിആദിമാഹ. അതീതസ്സേവ കമ്മസ്സ അതിക്കന്തവിപാകകാലസ്സ ച അനാഗതഭവേ പരിനിബ്ബായിതബ്ബസ്സ അവിപച്ചിതബ്ബവിപാകഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘അഹോസി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യം അനാഗതേ വിപാകവാരം ന ലഭിസ്സതീ’’തിആദി. ഏവം താവ അതീതകമ്മം അതീതപച്ചുപ്പന്നാനാഗതവിപാകാവിപാകവസേന ഛധാ ദസ്സിതം.

ഇദാനി പച്ചുപ്പന്നഭവേ കതസ്സ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയസ്സ ഇധേവ വിപച്ചമാനം വിപാകം ഗഹേത്വാ ‘‘അത്ഥി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം പന ഏതരഹി ആയൂഹിത’’ന്തിആദിമാഹ. യം പന ഏതരഹി വിപാകവാരം ന ലഭതീതിആദിനാ തസ്സേവ പച്ചുപ്പന്നസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയവേകല്ലേന ഇധ അവിപച്ചമാനഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായന്തസ്സ ഇധ അവിപച്ചമാനഞ്ച വിപാകം ഗഹേത്വാ ‘‘അത്ഥി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി. പച്ചുപ്പന്നസ്സേവ കമ്മസ്സ ഉപപജ്ജവേദനീയസ്സ അപരപരിയായവേദനീയസ്സ ച അനാഗതഭവേ വിപച്ചിതബ്ബവിപാകം ഗഹേത്വാ ‘‘അത്ഥി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യം പന ഏതരഹി ആയൂഹിതം അനാഗതേ വിപാകവാരം ലഭിസ്സതീ’’തിആദി. പച്ചുപ്പന്നസ്സേവ കമ്മസ്സ ഉപപജ്ജവേദനീയസ്സ പച്ചയവേകല്ലേന അനാഗതഭവേ അവിപച്ചിതബ്ബഞ്ച അനാഗതഭവേ പരിനിബ്ബായിതബ്ബസ്സ അപരപരിയായവേദനീയസ്സ അവിപച്ചിതബ്ബഞ്ച വിപാകം ഗഹേത്വാ ‘‘അത്ഥി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യം പന വിപാകവാരം ന ലഭിസ്സതീ’’തിആദി.

ഏവഞ്ച പച്ചുപ്പന്നകമ്മം പച്ചുപ്പന്നാനാഗതവിപാകാവിപാകവസേന ചതുധാ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനാഗതഭവേ കതസ്സ കമ്മസ്സ അനാഗതേ വിപച്ചിതബ്ബവിപാകം ഗഹേത്വാ ‘‘ഭവിസ്സതി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം പനാനാഗതേ ആയൂഹിസ്സതീ’’തിആദിമാഹ. തസ്സേവ അനാഗതസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയവേകല്ലേന അവിപച്ചിതബ്ബഞ്ച അനാഗതഭവേ പരിനിബ്ബായിതബ്ബസ്സ അവിപച്ചിതബ്ബഞ്ച വിപാകം ഗഹേത്വാ ‘‘ഭവിസ്സതി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യം പന വിപാകവാരം ന ലഭിസ്സതീ’’തിആദി. ഏവം അനാഗതകമ്മം അനാഗതവിപാകാവിപാകവസേന ദ്വിധാ ദസ്സിതം. ഏവന്തിആദിനാ യഥാവുത്തദ്വാദസകമ്മാനി നിഗമേതി.

ഇദാനി സബ്ബേസു യഥാവുത്തപ്പഭേദേസു കമ്മേസു യാനി അഭിധമ്മനയേന വിഭത്താനി സോളസ കമ്മാനി, യാനി ച പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപരിയായേന വിഭത്താനി ദ്വാദസ കമ്മാനി, താനി സബ്ബാനി സുത്തന്തികപരിയായേന വിഭത്തേസു ഏകാദസവിധേസുയേവ കമ്മേസു അന്തോഗധാനി, താനി ച ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഉപപജ്ജവേദനീയഅപരപരിയായവേദനീയേസു തീസുയേവ അന്തോഗധാനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതി ഇമാനി ചേവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്തനോ ഠാനാ ഓസക്കിത്വാതി അത്തനോ യഥാവുത്തദ്വാദസസോളസപ്പഭേദസങ്ഖാതട്ഠാനതോ പരിഹാപേത്വാ, തം തം പഭേദം ഹിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഏകാദസ കമ്മാനിയേവ ഭവന്തീതി തംസഭാവാനംയേവ കമ്മാനം ദ്വാദസധാ സോളസധാ ച വിഭജിത്വാ വുത്തത്താ ഏവമാഹ. യസ്മാ ഏകാദസധാ വുത്തകമ്മാനി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാനി വാ സിയും ഉപപജ്ജവേദനീയാനി വാ അപരപരിയായവേദനീയാനി വാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തീണിയേവ കമ്മാനി ഹോന്തീ’’തി.

തേസം സങ്കമനം നത്ഥീതി തേസം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീനം സങ്കമനം നത്ഥി, സങ്കമനം ഉപപജ്ജവേദനീയാദിഭാവാപത്തി. തേനാഹ ‘‘യഥാഠാനേയേവ തിട്ഠന്തീ’’തി, അത്തനോ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദിട്ഠാനേയേവ തിട്ഠന്തീതി അത്ഥോ. ദിട്ഠധമ്മവേദനീയമേവ ഹി പഠമജവനചേതനാ, ഉപപജ്ജവേദനീയമേവ സത്തമജവനചേതനാ, മജ്ഝേ പഞ്ച അപരപരിയായവേദനീയമേവാതി നത്ഥി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഗഹോ, തസ്മാ അത്തനോ അത്തനോ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദിസഭാവേയേവ തിട്ഠന്തി. തേനേവ ഭഗവതാ – ‘‘ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ, ഉപപജ്ജ വാ, അപരേ വാ പരിയായേ’’തി തയോ വികപ്പാ ദസ്സിതാ. തേനേവാഹ ‘‘ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം കമ്മ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ’’തി സത്ഥാ ന വദേയ്യാതി അസതി നിയാമേ ന വദേയ്യ. യസ്മാ പന തേസം സങ്കമനം നത്ഥി, നിയതസഭാവാ ഹി താനി, തസ്മാ സത്ഥാ ‘‘ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ’’തിആദിമവോച.

സുക്കപക്ഖേതി ‘‘അലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാ’’തിആദിനാ ആഗതേ കുസലപക്ഖേ. നിരുദ്ധേതി അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുദ്ധേ. താലവത്ഥു വിയ കതന്തി യഥാ താലേ ഛിന്നേ ഠിതട്ഠാനേ കിഞ്ചി ന ഹോതി, ഏവം കമ്മേ പഹീനേ കിഞ്ചി ന ഹോതീതി അത്ഥോ. താലവത്ഥൂതി വാ മത്ഥകച്ഛിന്നോ താലോ വുത്തോ പത്തഫലമകുലസൂചിആദീനം അഭാവതോ. തതോ ഏവ സോ അവിരുള്ഹിധമ്മോ. ഏവം പഹീനകമ്മോ സത്തസന്താനോ. തേനാഹ ‘‘മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയാ’’തി. അനുഅഭാവം കതം പച്ഛതോ ധമ്മപ്പവത്തിയാ അഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. അപ്പവത്തികതകാലോ വിയാതി ബീജാനം സബ്ബസോ അപ്പവത്തിയാ കതകാലോ വിയ. ഛിന്നമൂലകാനന്തി കിലേസമൂലസ്സ സബ്ബസോ ഛിന്നത്താ ഛിന്നമൂലകാനം. കിലേസാ ഹി ഖന്ധാനം മൂലാനി.

വേദനീയന്തി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞം വത്ഥു നത്ഥീതി അഞ്ഞം അധിട്ഠാനം നത്ഥി. സുഗതിസഞ്ഞിതാപി ഹേട്ഠിമന്തേന സങ്ഖാരദുക്ഖതോ അനപഗതത്താ ദുഗ്ഗതിയോ ഏവാതി വുത്തം ‘‘സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ’’തി, ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ലോഭോ ഏതസ്സ കാരണഭൂതോ അത്ഥീതി ലോഭം, ലോഭനിമിത്തം കമ്മം. തഥാ ദോസന്തി ഏത്ഥാപി. തേനാഹ ‘‘ലോഭദോസസീസേന ലോഭജഞ്ച ദോസജഞ്ച കമ്മമേവ നിദ്ദിട്ഠ’’ന്തി. വട്ടവിവട്ടന്തി വട്ടഞ്ച വിവട്ടഞ്ച.

നിദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഹത്ഥകസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ ആളവിയന്തി ആളവിരട്ഠേ, ന ആളവിനഗരേ. തേനാഹ ‘‘ആളവിയന്തി ആളവിരട്ഠേ’’തി. അഥാതി അവിച്ഛേദത്ഥേ നിപാതോ. തത്ഥ ഭഗവതോ നിസജ്ജായ അവിച്ഛിന്നായ ഏവാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി. ഹത്ഥതോ ഹത്ഥം ഗതത്താതി ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഹത്ഥതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഹത്ഥം, തതോ രാജപുരിസാനം ഹത്ഥം ഗതത്താ.

മാഘസ്സാതി മാഘമാസസ്സ. ഏവം ഫഗ്ഗുനസ്സാതി ഏത്ഥാപി. ഖുരന്തരേഹി കദ്ദമോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ തിട്ഠതീതി കദ്ദമോ ഖുരന്തരേഹി ഉഗ്ഗന്ത്വാ തിട്ഠതി. ചതൂഹി ദിസാഹി വായന്തോ വാതോ വേരമ്ഭോതി വുച്ചതി വേരമ്ഭവാതസദിസത്താ.

പഞ്ചദ്വാരകായന്തി പഞ്ചദ്വാരാനുസാരേന പവത്തം വിഞ്ഞാണകായം. ഖോഭയമാനാതി കിലേസഖോഭവസേന ഖോഭയമാനാ ചിത്തം സങ്ഖോഭം കരോന്താ. ചേതസികാതി മനോദ്വാരികചിത്തസന്നിസ്സിതാ. തേനാഹ ‘‘മനോദ്വാരം ഖോഭയമാനാ’’തി. സോ രാഗോതി തംസദിസോ രാഗോ. ഭവതി ഹി തംസദിസേ തബ്ബോഹാരോ യഥാ ‘‘സാ ഏവ തിത്തിരികാ, താനി ഏവ ഓസധാനീ’’തി. യാദിസോ ഹി ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പജ്ജനകരാഗോ, താദിസോ ഏവ തതോ അഞ്ഞസ്സ രാഗഭാവസാമഞ്ഞതോ. തേന വുത്തം ‘‘തഥാരൂപോ രാഗോ’’തിആദി. ഇച്ഛിതാലാഭേന രജനീയേസു വാ നിരുദ്ധേസു വത്ഥൂസു ദോമനസ്സുപ്പത്തിയാ ദോസപരിളാഹാനം സമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ.

ന ലിമ്പതി അനുപലിത്തചിത്തത്താ. സീതിഭൂതോ നിബ്ബുതസബ്ബപരിളാഹത്താ. ആസത്തിയോ വുച്ചന്തി തണ്ഹായോ തത്ഥ തത്ഥ ആസഞ്ജനട്ഠേന. ദരഥന്തി പരിളാഹജാതം. ചേതസോതി സാമിവചനം.

ഹത്ഥകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദേവദൂതസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ ദേവദൂതാനീതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസം കത്വാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദേവദൂതാ’’തി, ഉഭയലിങ്ഗം വാ ഏതം പദം, തസ്മാ നപുംസകലിങ്ഗവസേന പാളിയം വുത്തസ്സ പുല്ലിങ്ഗവസേന അത്ഥദസ്സനം കതം. ദേവോതി മച്ചൂതി അഭിഭവനട്ഠേന സത്താനം അത്തനോ വസേ വത്താപനതോ മച്ചുരാജാ ‘‘ദേവോ’’തി വുച്ചതി. യഥാ ഹി ദേവോ പകതിസത്തേ അഭിഭവതി, ഏവം മച്ചു സബ്ബസത്തേ അഭിഭവതി, തസ്മാ ദേവോ വിയാതി ദേവോ. ‘‘തസ്സ ദൂതാ’’തി വത്വാ ഇദാനിസ്സ ദൂതേ തേസം ദൂതഭാവഞ്ച വിഭാവേതും ‘‘ജിണ്ണബ്യാധിമതാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തേന ചോദനത്ഥേന ദേവസ്സ ദൂതാ വിയാതി ദേവദൂതാതി ദസ്സേതി. ‘‘അഹം അസുകം പമദ്ദിതും ആഗമിസ്സാമി, തുവം തസ്സ കേസേ ഗഹേത്വാ മാ വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി മച്ചുദേവസ്സ ആണാകരാ ദൂതാ വിയാതി ഹി ദൂതാതി വുച്ചന്തി.

ഇദാനി സദ്ധാതബ്ബട്ഠേന ദേവാ വിയ ദൂതാതി ദേവദൂതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദേവാ വിയ ദൂതാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അലങ്കതപ്പടിയത്തായാതി ഇദം അത്തനോ ദിബ്ബാനുഭാവം ആവികത്വാ ഠിതായാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ദേവതായ ബ്യാകരണസദിസമേവ ഹോതി ന ചിരസ്സേവ ജരാബ്യാധിമരണസ്സ സമ്ഭവതോ. വിസുദ്ധിദേവാനന്തി ഖീണാസവബ്രഹ്മാനം. തേ ഹി ചരിമഭവേ ബോധിസത്താനം ജിണ്ണാദിഭേദം ദസ്സേന്തി, തസ്മാ അന്തിമഭവികബോധിസത്താനം വിസുദ്ധിദേവേഹി ഉപട്ഠാപിതഭാവം ഉപാദായ തദഞ്ഞേസമ്പി തേഹി അനുപട്ഠാപിതാനമ്പി തഥാ വോഹരിതബ്ബതാ പരിയായസിദ്ധാതി വേദിതബ്ബാ. ദിസ്വാവാതി വിസുദ്ധിദേവേഹി ദസ്സിതേ ദിസ്വാവ. തതോയേവ ഹി തേ വിസുദ്ധിദേവാനം ദൂതാ വുത്താ.

കസ്മാ ആരദ്ധന്തി കേവലം ദേവദൂതേ ഏവ സരൂപതോ അദസ്സേത്വാതി അധിപ്പായോ. ദേവാനം ദൂതാനം ദസ്സനൂപായത്താ തഥാ വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദേവദൂതാ…പേ… സമനുയുഞ്ജതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ ദേവദൂതാ…പേ… ദസ്സനത്ഥന്തി ദേവദൂതാനം അനുയുഞ്ജനട്ഠാനൂപഗസ്സ കമ്മസ്സ ദസ്സനത്ഥം.

ഏകച്ചേ ഥേരാതി അന്ധകാദികേ വിഞ്ഞാണവാദിനോ ച സന്ധായ വദതി. നേരയികേ നിരയേ പാലേന്തി തതോ നിഗ്ഗന്തും അപ്പദാനവസേന രക്ഖന്തീതി നിരയപാലാ. അഥ വാ നിരയപാലതായ നേരയികാനം നിരയദുക്ഖേന പരിയോനദ്ധായ അലം സമത്ഥാതി നിരയപാലാ. തന്തി ‘‘നത്ഥി നിരയപാലാ’’തി വചനം. പടിസേധിതമേവാതി ‘‘അത്ഥി നിരയേസു നിരയപാലാ അത്ഥി ച കാരണികാ’’തിആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ (കഥാ. ൮൬൬) പടിസേധിതമേവ. യദി നിരയപാലാ നാമ ന സിയും, കമ്മകാരണാപി ന ഭവേയ്യ. സതി ഹി കാരണികേ കമ്മകാരണായ ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. ഏത്ഥാഹ – ‘‘കിം പനേതേ നിരയപാലാ നേരയികാ, ഉദാഹു അനേരയികാ’’തി. കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ നേരയികാ നിരയസംവത്തനിയേന കമ്മേന നിബ്ബത്താ, സയമ്പി നിരയദുക്ഖം പച്ചനുഭവേയ്യും, തഥാ സതി അഞ്ഞേസം നേരയികാനം ഘാതനായ അസമത്ഥാ സിയും, ‘‘ഇമേ നേരയികാ ഇമേ നിരയപാലാ’’തി വവത്ഥാനഞ്ച ന സിയാ. യേ ച യേ ഘാതേന്തി, തേഹി സമാനരൂപബലപ്പമാണേഹി ഇതരേസം ഭയസന്താസാ ന സിയും. അഥ അനേരയികാ, നേസം തത്ഥ കഥം സമ്ഭവോതി? വുച്ചതേ – അനേരയികാ നിരയപാലാ അനിരയഗതിസംവത്തനിയകമ്മനിബ്ബത്തിതോ. നിരയൂപപത്തിസംവത്തനിയകമ്മതോ ഹി അഞ്ഞേനേവ കമ്മുനാ തേ നിബ്ബത്തന്തി രക്ഖസജാതികത്താ. തഥാ ഹി വദന്തി സബ്ബത്ഥിവാദിനോ –

‘‘കോധാ കുരൂരകമ്മന്താ, പാപാഭിരുചിനോ തഥാ;

ദുക്ഖിതേസു ച നന്ദന്തി, ജായന്തി യമരക്ഖസാ’’തി.

തത്ഥ യദേകേ വദന്തി ‘‘യാതനാദുക്ഖം പടിസംവേദേയ്യും, അഥ വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘാതേയ്യു’’ന്തിആദി, തയിദം അസാരം നിരയപാലാനം നേരയികഭാവസ്സേവ അഭാവതോ. യദിപി അനേരയികാ നിരയപാലാ, അയോമയായ പന ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ നിരയഭൂമിയാ പരിക്കമമാനാ കഥം ദാഹദുക്ഖം നാനുഭവന്തീതി? കമ്മാനുഭാവതോ. യഥാ ഹി ഇദ്ധിമന്തോ ചേതോവസിപ്പത്താ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ നേരയികേ അനുകമ്പന്താ ഇദ്ധിബലേന നിരയഭൂമിം ഉപഗതാ ദാഹദുക്ഖേന ന ബാധീയന്തി, ഏവം സമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

ഇദ്ധിവിസയസ്സ അചിന്തേയ്യഭാവതോതി ചേ? ഇദമ്പി തംസമാനം കമ്മവിപാകസ്സ അചിന്തേയ്യഭാവതോ. തഥാരൂപേന ഹി കമ്മുനാ തേ നിബ്ബത്താ യഥാ നിരയദുക്ഖേന അബാധിതാ ഏവ ഹുത്വാ നേരയികേ ഘാതേന്തി, ന ചേത്തകേന ബാഹിരവിസയാഭാവോ യുജ്ജതി ഇട്ഠാനിട്ഠതായ പച്ചേകം ദ്വാരപുരിസേസുപി വിഭത്തസഭാവത്താ. തഥാ ഹി ഏകച്ചസ്സ ദ്വാരസ്സ പുരിസസ്സ ച ഇട്ഠം ഏകച്ചസ്സ അനിട്ഠം, ഏകച്ചസ്സ ച അനിട്ഠം ഏകച്ചസ്സ ഇട്ഠം ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ യദേകേ വദന്തി ‘‘നത്ഥി കമ്മവസേന തേജസാ പരൂപതാപന’’ന്തിആദി, തദപാഹതം ഹോതി. യം പന വദന്തി ‘‘അനേരയികാനം തേസം കഥം തത്ഥ സമ്ഭവോ’’തി നിരയേ നേരയികാനം യാതനാസബ്ഭാവഭാവതോ. നേരയികസത്തയാതനായോഗ്ഗഞ്ഹി അത്തഭാവം നിബ്ബത്തേന്തം കമ്മം താദിസനികന്തി വിനാമിതം നിരയട്ഠാനേ ഏവ നിബ്ബത്തേതി. തേ ഹി നേരയികേഹി അധികതരബലാരോഹപരിണാഹാ അതിവിയ ഭയാനകദസ്സനാ കുരൂരതരപയോഗാ ച ഹോന്തി. ഏതേനേവ തത്ഥ നേരയികാനം വിബാധകകാകസുനഖാദീനമ്പി നിബ്ബത്തിയാ അത്ഥിഭാവോ സംവണ്ണിതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

കഥമഞ്ഞഗതികേഹി അഞ്ഞഗതികബാധനന്തി ച ന വത്തബ്ബം അഞ്ഞത്ഥാപി തഥാ ദസ്സനതോ. യം പനേകേ വദന്തി ‘‘അസത്തസഭാവാ ഏവ നിരയേ നിരയപാലാ നിരയേ സുനഖാദയോ ചാ’’തി, തമ്പേതേസം മതിമത്തം അഞ്ഞത്ഥ തഥാ അദസ്സനതോ. ന ഹി കാചി അത്ഥി താദിസീ ധമ്മപ്പവത്തി, യാ അസത്തസഭാവാ, സമ്പതിസത്തേഹി അപ്പയോജിതാ ച അത്ഥകിച്ചം സാധേന്തീ ദിട്ഠപുബ്ബാ. പേതാനം പാനീയനിവാരകാനം ദണ്ഡാദിഹത്ഥാനഞ്ച പുരിസാനം സബ്ഭാവേ അസത്തഭാവേ ച വിസേസകാരണം നത്ഥീതി താദിസാനം സബ്ഭാവേ കിം പാപകാനം വത്തബ്ബം. സുപിനോപഘാതോപി അത്ഥകിച്ചസമത്ഥതായ അപ്പമാണം ദസ്സനാദിമത്തേനപി തദത്ഥസിദ്ധിതോ. തഥാ ഹി സുപിനേ ആഹാരൂപഭോഗാദിനാ ന അത്ഥസിദ്ധി, ഇദ്ധിനിമ്മാനരൂപം പനേത്ഥ ലദ്ധപരിഹാരം ഇദ്ധിവിസയസ്സ അചിന്തേയ്യഭാവതോ. ഇധാപി കമ്മവിപാകസ്സ അചിന്തേയ്യഭാവതോതി ചേ? തം ന, അസിദ്ധത്താ. നേരയികാനം കമ്മവിപാകോ നിരയപാലാതി സിദ്ധമേത്തം, വുത്തനയേന പാളിതോ ച തേസം സത്തഭാവോ ഏവ സിദ്ധോ. സക്കാ ഹി വത്തും സത്തസങ്ഖാതാ നിരയപാലസഞ്ഞിതാ ധമ്മപ്പവത്തി സാഭിസന്ധികപരൂപഘാതി അത്ഥകിച്ചസബ്ഭാവതോ ഓജാഹാരാദി രക്ഖസസന്തതി വിയ. അഭിസന്ധിപുബ്ബകതാ ചേത്ഥ ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതും തഥാ തഥാ അഭിസന്ധിയാ ഘാതനതോ. തതോ ഏവ ന സങ്ഘാതപബ്ബതേഹി അനേകന്തികതാ. യേ പന വദന്തി ‘‘ഭൂതവിസേസാ ഏവ തേ വണ്ണസണ്ഠാനാദിവിസേസവന്തോ ഭേരവാകാരാ നരകപാലാതി സമഞ്ഞം ലഭന്തീ’’തി, തദസിദ്ധം ഉജുകമേവ പാളിയം ‘‘അത്ഥി നിരയേ നിരയപാലാ’’തി വാദസ്സ പതിട്ഠാപിതത്താ.

അപിച യഥാ അരിയവിനയേ നരകപാലാനം ഭൂതമത്തതാ അസിദ്ധാ, തഥാ പഞ്ഞത്തിമത്തവാദിനോപി ഭൂതമത്തതാ അസിദ്ധാ സബ്ബസോ രൂപധമ്മാനം അത്ഥിഭാവസ്സേവ അപ്പടിജാനനതോ. ന ഹി തസ്സ ഭൂതാനി നാമ പരമത്ഥതോ സന്തി. യദി പരമത്ഥം ഗഹേത്വാ വോഹരതി, അഥ കസ്മാ ചക്ഖുരൂപാദീനി പടിക്ഖിപതീതി? തിട്ഠതേസാ അനവട്ഠിതതക്കാനം അപ്പഹീനവിപല്ലാസാനം വാദവീമംസാ. ഏവം അത്ഥേവ നിരയേ നിരയപാലാതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. സതി ച നേസം സബ്ഭാവേ അസതിപി ബാഹിരേ വിസയേ നരകേ വിയ ദേസാദിനിയമോ ഹോതീതി വാദോ ന സിജ്ഝതി, സതി ഏവ പന ബാഹിരേ വിസയേ ദേസാദിനിയമോതി ദട്ഠബ്ബം.

ദേവദൂതസരാപനവസേന സത്തേ യഥൂപചിതേ പുഞ്ഞകമ്മേ യമേതി നിയമേതീതി യമോ. തസ്സ യമസ്സ വേമാനികപേതാനം രാജഭാവതോ രഞ്ഞോ. തേനാഹ ‘‘യമരാജാ നാമ വേമാനികപേതരാജാ’’തി. കമ്മവിപാകന്തി അകുസലകമ്മവിപാകം. വേമാനികപേതാ ഹി കണ്ഹസുക്കവസേന മിസ്സകം കമ്മം കത്വാ വിനിപാതികദേവതാ വിയ സുക്കേന കമ്മുനാ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി. തഥാ ഹി മഗ്ഗഫലഭാഗിനോപി ഹോന്തി, പവത്തിയം പന കമ്മാനുരൂപം കദാചി പുഞ്ഞഫലം, കദാചി അപുഞ്ഞഫലം പച്ചനുഭവന്തി. യേസം പന അരിയമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, തേസം മഗ്ഗാധിഗമതോ പട്ഠായ പുഞ്ഞഫലമേവ ഉപ്പജ്ജതീതി ദട്ഠബ്ബം. അപുഞ്ഞഫലം പുബ്ബേ വിയ കടുകം ന ഹോതി, മനുസ്സത്തഭാവേ ഠിതാനം വിയ മുദുകമേവ ഹോതീതി അപരേ. ധമ്മികോ രാജാതി ഏത്ഥ തസ്സ ധമ്മികഭാവോ ധമ്മദേവപുത്തസ്സ വിയ ഉപ്പത്തിനിയതോ ധമ്മതാവസേന വേദിതബ്ബോ. ദ്വാരേസൂതി അവീചിമഹാനരകസ്സ ചതൂസു ദ്വാരേസു. ഖീണാസവാ ബ്രാഹ്മണാ നാമ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന.

അനുയോഗവത്തന്തി അനുയോഗേ കതേ വത്തിതബ്ബവത്തം. ആരോപേന്തോതി കാരാപേന്തോ, അത്തനോ പുച്ഛം ഉദ്ദിസ്സ പടിവചനം ദാപേന്തോ പുച്ഛതി. പരസ്സ ഹി അധിപ്പായം ഞാതും ഇച്ഛന്തോ തദുപഗം പയോഗം കരോന്തോ പുച്ഛതി നാമ. ലദ്ധിന്തി ഗാഹം. പതിട്ഠാപേന്തോതി തത്ഥ നിച്ചകാലം കാരാപേന്തോ. കാരണം പുച്ഛന്തോതി യുത്തിം പുച്ഛന്തോ. സമനുഭാസതീതി യഥാനുയുത്തമത്ഥം വിഭൂതം കത്വാ കഥേതി.

ജിണ്ണന്തി ജരാപത്തിയാ ജിണ്ണം. ഏകച്ചോ ദഹരകാലതോ പട്ഠായ പണ്ഡുരോഗാദിനാ അഭിഭൂതകായതായ ജിണ്ണസദിസോ ഹോതി, അയം ന തഥാ ജരാപത്തിയാ ജിണ്ണോതി ദസ്സേതി. ഗോപാനസീ വിയ വങ്കന്തി വങ്കഗോപാനസീ വിയ വങ്കം. ന ഹി വങ്കഭാവസ്സ നിദസ്സനത്ഥം അവങ്കഗോപാനസീ ഗയ്ഹതി. ഭഗ്ഗന്തി ഭഗ്ഗസരീരം കടിയം ഭഗ്ഗകായത്താ. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാപിസ്സ വങ്കഭാവമേവ ദീപേതീ’’തി. ദണ്ഡപടിസരണന്തി ഠാനഗമനേസു ദണ്ഡോ പടിസരണം ഏതസ്സാതി ദണ്ഡപടിസരണം തേന വിനാ വത്തിതും അസമത്ഥത്താ. തേനാഹ ‘‘ദണ്ഡദുതിയ’’ന്തി. ജരാതുരന്തി ജരായ പത്ഥതസംകിലന്തകായം. സബ്ബസോ കിമിഹതം വിയ മഹാഖല്ലാടം സീസമസ്സാതി മഹാഖല്ലാടസീസം. സഞ്ജാതവലിന്തി സമന്തതോ ജാതവലികം. ജരാധമ്മോതി ജരാപകതികോ. തേനാഹ ‘‘ജരാസഭാവോ’’തി. സഭാവോ ച നാമ തേജോധാതുയാ ഉണ്ഹതാ വിയ ന കദാചി വിഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘അപരിമുത്തോ ജരായാ’’തിആദി.

അത്ഥതോ ഏവം വദതി നാമ, വാചായ അവദന്തോപി അത്ഥാപത്തിതോ ഏവം വദന്തോ വിയ ഹോതി വിഞ്ഞൂനന്തി അത്ഥോ. തരുണോ അഹോസിം യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ. ഊരൂനം ബലം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഊരുബലീ. തേന ദൂരേപി ഗമനാഗമനലങ്ഘനാദിസമത്ഥതം ദസ്സേതി, ബാഹുബലീതി പന ഇമിനാ ഹത്ഥേഹി കാതബ്ബകിച്ചസമത്ഥതം, ജവഗ്ഗഹണേന വേഗസാ പവത്തിസമത്ഥതം. അന്തരഹിതാതി നട്ഠാ. ഏത്ഥ ച ന ഖോ പനാഹന്തിആദി ജരായ ദേവദൂതഭാവദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘തേനേസ ദേവദൂതോ നാമ ജാതോ’’തി. ആബാധസ്സ അത്ഥിതായ ആബാധികം. വിവിധം ദുക്ഖം ആദഹതീതി ബ്യാധി, വിസേസേന വാ ആധിയതി ഏതേനാതി ബ്യാധി, ബ്യാധി സംജാതോ ഏതസ്സാതി ബ്യാധിതം. ഏസ നയോ ദുക്ഖിതന്തി ഏത്ഥാപി.

ദുതിയം ദേവദൂതന്തി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ബ്യാധിനാ അഭിഹതോതി ബ്യാധിനാ ബാധിതോ, ഉപദ്ദുതോതി അത്ഥോ.

വിപരിഭിന്നവണ്ണോതി വിപരിഭിന്നനീലവണ്ണോ. തഞ്ഹി യത്ഥ യത്ഥ ഗഹിതപുബ്ബകം, തത്ഥ തത്ഥ പണ്ഡുവണ്ണം, മംസുസ്സദട്ഠാനേ രത്തവണ്ണം, യേഭുയ്യേന ച നീലസാടകപാരുതം വിയ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘വിപരിഭിന്നനീലവണ്ണോ’’തി.

‘‘കോ ലഭതി, കോ ന ലഭതീ’’തി നിരയുപഗസ്സേവ വസേനായം വിചാരണാതി ‘‘യേന താവ ബഹു പാപം കത’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. ബഹു പാപം കതന്തി ബഹുസോ പാപം കതം. തേന പാപസ്സ ബഹുലീകരണമാഹ. ബഹൂതി വാ മഹന്തം. മഹത്ഥോപി ഹി ബഹുസദ്ദോ ദിസ്സതി ‘‘ബഹു വത കതം അസ്സാ’’തിആദീസു, ഗരുകന്തി വുത്തം ഹോതി. സോ ഗരുകം ബഹുലം വാ പാപം കത്വാ ഠിതോ നിരയേ നിബ്ബത്തതിയേവ, ന യമപുരിസേഹി യമസ്സ സന്തികം നീയതീതി. പരിത്തന്തി പമാണപരിത്തതായ കാലപരിത്തതായ ച പരിത്തം. പുരിമസ്മിം അത്ഥേ അഗരൂതി അത്ഥോ, ദുതിയസ്മിം അബഹുലന്തി. യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കത്തബ്ബമേവ കരോന്തീതി ദണ്ഡമേവ കരോന്തി. അനുവിജ്ജിത്വാതി വീമംസിത്വാ. വിനിച്ഛയട്ഠാനന്തി അട്ടകരണട്ഠാനം. പരിത്തപാപകമ്മാതി ദുബ്ബലപാപകമ്മാ. അത്തനോ ധമ്മതായാതി പരേഹി അസാരിയമാനേപി അത്തനോ ധമ്മതായ സരന്തി. തേ ഹി പാപകമ്മസ്സ ദുബ്ബലഭാവതോ കതൂപചിതസ്സ ച ഓകാസാരഹകുസലകമ്മസ്സ ബലവഭാവതോ അത്തനോ ധമ്മതായപി സരന്തി. സാരിയമാനാപീതി ‘‘ഇദം നാമ തയാ കതം പുഞ്ഞകമ്മ’’ന്തി പരേഹി സാരിയമാനാപി.

ആകാസചേതിയന്തി ഗിരിസിഖരേ അബ്ഭോകാസേ വിവടങ്ഗണേ കതചേതിയം. രത്തപടേനാതി രത്തവണ്ണേന പടേന പൂജേസി പടാകം കത്വാ. അഗ്ഗിജാലസദ്ദന്തി പടപടായന്തം നരകേ അഗ്ഗിജാലസദ്ദം സുത്വാവ. അത്തനാ പൂജിതപടം അനുസ്സരീതി തദാ പടാകായ വാതപ്പഹാരസദ്ദേ നിമിത്തസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘മയാ തദാ ആകാസചേതിയേ പൂജിതരത്തപടസദ്ദോ വിയാ’’തി അത്തനാ പൂജിതപടം അനുസ്സരി.

സുമനപുപ്ഫകുമ്ഭേനാതി കുമ്ഭപരിമാണേന സുമനപുപ്ഫരാസിനാ. ‘‘ദസാധികം നാളിസഹസ്സകുമ്ഭ’’ന്തി കേചി, ‘‘പഞ്ചഅമ്ബണ’’ന്തി അപരേ. തീഹിപിന സരതി ബലവതോ പാപകമ്മേന ബ്യാമോഹിതോ. തുണ്ഹീ അഹോസീതി ‘‘കമ്മാരഹോ അയ’’ന്തി തത്ഥ പടികാരം അപസ്സന്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

ഏകപക്ഖച്ഛദനമത്താഹീതി മജ്ഝിമപ്പമാണസ്സ ഗേഹസ്സ ഏകച്ഛദനപ്പമാണേഹി. സുത്താഹതം കരിത്വാതി കാളസുത്തം പാതേത്വാ. യഥാ രഥോ സബ്ബസോ പജ്ജലിതോ ഹോതി അയോമയോ, ഏവം യുഗാദയോപിസ്സ പജ്ജലിതാ സജോതിഭൂതാ ഏവ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സദ്ധിം…പേ… രഥേ യോജേത്വാ’’തി. മഹാകൂടാഗാരപ്പമാണന്തി സത്തഭൂമകമഹാകൂടാഗാരപ്പമാണം.

വിഭത്തോതി സത്താനം സാധാരണേന പാപകമ്മുനാ വിഭത്തോ. ഹീനം കായന്തി ഹീനം സത്തനികായം, ഹീനം വാ അത്തഭാവം. ഉപാദാനേതി ചതുബ്ബിധേ ഉപാദാനേ. അത്ഥതോ പന തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗാഹോതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗഹണേ’’തി. സമ്ഭവതി ജരാമരണം ഏതേനാതി സമ്ഭവോ, ഉപാദാനന്തി ആഹ ‘‘ജാതിയാ ച മരണസ്സ ഛ കാരണഭൂതേ’’തി. അനുപാദാതി അനുപാദായ. തേനാഹ ‘‘അനുപാദിയിത്വാ’’തി. സകലവട്ടദുക്ഖം അതിക്കന്താതി ചരിമചിത്തനിരോധേന വട്ടദുക്ഖസ്സ കിലേസാനമ്പി അസമ്ഭവതോ സബ്ബം വട്ടദുക്ഖം അതിക്കന്താ.

ദേവദൂതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ചതുമഹാരാജസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ അമാ സഹ വത്തന്തി തസ്മിം തസ്മിം കിച്ചേതി അമച്ചാ, സഹിതാ. പരിസതി ഭവാതി പാരിസജ്ജാ, പരിവാരട്ഠാനിയാ പരിസാപരിയാപന്നാ. തേനാഹ ‘‘പരിചാരികദേവതാ’’തി. താതാതി ആലപനം. ഏവന്തി ‘‘കച്ചി ബഹൂ മനുസ്സാ’’തിആദിനാ വുത്താകാരേന. അട്ഠ വാരേതി ഏകസ്മിം അഡ്ഢമാസേ ചതുക്ഖത്തും തഥാ ഇതരസ്മിന്തി ഏവം അട്ഠ വാരേ. അധിട്ഠഹന്തീതി അധിതിട്ഠന്തി. പടിജാഗരോന്തീതി പടി പടി ജാഗരോന്തി. പുഞ്ഞം കരോന്താ ഹി സത്താ ജാഗരോന്തി നാമ കാതബ്ബകിച്ചപ്പസുതത്താ, ഇതരേ പന സുപന്തി നാമ സഹിതപരഹിതവിമുത്തത്താ. ചാതുദ്ദസിഉപോസഥസ്സ അനുഗമനം വിയ പന്നരസിഉപോസഥസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം ന ലബ്ഭതി ദിവസാഭാവതോ.

തതോതി തതോ തതോ. തം ഉപനിസ്സായാതി താ താ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ ഉപനിസ്സായ. അധിവത്ഥാതി ആരാമവനരുക്ഖാദീസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ. തേതി തേ ദേവാ. സന്ധായ കഥേതീതി ഭഗവാ കഥേതി. വുത്തന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം.

നിച്ചം നിബദ്ധം ഉപോസഥോ സംവച്ഛരേ സംവച്ഛരേ പടി പടി ഹരിതബ്ബതോ പവത്തേതബ്ബതോ പാടിഹാരിയപക്ഖോ നാമ. ഗുണങ്ഗേഹീതി ഉപോസഥങ്ഗേഹി.

വുത്ഥവാസോതി വുസിതബ്രഹ്മചരിയവാസോ. കത്തബ്ബകിച്ചന്തി ദുക്ഖാദീസു പരിഞ്ഞാതാദികിച്ചം. ഓതാരേത്വാതി ഛഡ്ഡേത്വാ. പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോതി സബ്ബസോ ഖീണഭവബന്ധനോ. കാരണേന ജാനിത്വാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ജാനിത്വാ.

ജാനന്തോതി ‘‘അരഹന്താനം അനുകരണപ്പടിപത്തി ഏസാ, യദിദം സമ്മദേവ ഉപോസഥാനുട്ഠാന’’ന്തി ഏവം ഉപോസഥകമ്മസ്സ ഗുണം ജാനന്തോ. ഏവരൂപേനാതി യാദിസോ ഭഗവതോ ഉപോസഥഭാവോ വിഹിതോ, ഏവരൂപേന അരഹന്താനുകരണേന ഉപോസഥകമ്മേന. സക്കാ പഹിതത്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ഖീണാസവസമ്പത്തിം പാപുണിതും. അട്ഠമം ഉത്താനത്ഥമേവ സത്തമേ വുത്തനയത്താ.

ചതുമഹാരാജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സുഖുമാലസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. നവമേ നിദ്ദുക്ഖോതി കായികചേതസികദുക്ഖവിരഹിതോ. സദുക്ഖേ ഹി സവിഘാതേ സുഖുമാലത്താ അനവസരാ, തസ്മാ സുഖിതോ നിദ്ദുക്ഖതായ സുഖുമാലോ നാമ. യാവസ്സ സുഖുമാലത്താ പരമുക്കംസഗതാതി ആഹ ‘‘പരമസുഖുമാലോ’’തി. അതിവിയ സുഖുമാലോതി അത്ഥോ. അന്തമതീതം അച്ചന്തം. സബ്ബദാ സുഖുമാലോതി ആഹ ‘‘സതതനിദ്ദുക്ഖോ’’തി. ചരിയകാലേതി ബോധിചരിയായ ചരണകാലേ. തേനാതി ബോധിസത്തേന. അഞ്ഞത്ഥ പന പദുമന്തി രത്തം കമലം. പുണ്ഡരീകന്തി സേതം വുച്ചതി. ഇതരാതി ഇതരപോക്ഖരണിയോ. ‘‘ബോധിസത്തസ്സ കിരാ’’തിആദികം പോക്ഖരണീനം ഉപ്പത്തിദസ്സനം. കുദ്ദാലകമ്മകാരേതി ഖണകേ. പോക്ഖരണിട്ഠാനാനീതി പോക്ഖരണിഖണനയോഗ്ഗട്ഠാനാനി. ഗണ്ഹാപേസീതി ഖണാപേസി. പോക്ഖരണിസദ്ദോ ചേത്ഥ താദിസേ ജലാസയേ നിരുള്ഹോ ദട്ഠബ്ബോ പങ്കജാദിസദ്ദാ വിയ. സോപാനബാഹുകാനം മത്ഥകട്ഠാനം ഉണ്ഹീസന്തി അധിപ്പേതം. ഉദകസേചനനാളികാതി ഉദകച്ഛടാവിസ്സജ്ജനനാളിയന്താനി. പഞ്ചവിധാതി വണ്ണവസേന ജാതിവസേന ച.

ഖോ പനസ്സാതി നിപാതമത്തം. കാസിക-സദ്ദോ അതിവിയ സണ്ഹേ സുഖുമേ മഹഗ്ഘവത്ഥേ നിരുള്ഹോ, അഞ്ഞസ്മിമ്പി തഥാജാതികേ രുള്ഹിവസേന പവത്തതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അകാസികം ചന്ദന’’ന്തി. ഹേമന്തേ വാസോ ഹേമന്തം, ഹേമന്തം അരഹതീതി ഹേമന്തികോ, പാസാദോ. ‘‘ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി വത്വാ തദേവ നേസം അരഹതം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഹേമന്തികോ’’തിആദി വുത്തം. സജാലാനീതി സജാലവാതപാനാനി, ഉദകയന്താനീതി ഉദകധാരാവിസ്സന്ദനകയന്താനി. പാസാദമത്ഥകേതി പാസാദസ്സ ഉപരിആകാസതലേ. ബന്ധിത്വാതി പയോജിതയന്തേ സുക്ഖമഹിംസചമ്മം ബന്ധിത്വാ. യന്തം പരിവത്തേത്വാതി യഥാപയോജിതം യന്തം പാസാണാരോപനത്ഥഞ്ചേവ പുന തേസം വിസ്സജ്ജനത്ഥഞ്ച പരിവത്തേത്വാ. തസ്മിം വിസ്സജ്ജേന്തീതി ഛദനപിട്ഠേ ബദ്ധസുക്ഖമഹിംസചമ്മേ വിസ്സജ്ജേന്തി.

സഹസ്സഥാമന്തി പുരിസസഹസ്സബലം, പുരിസസഹസ്സേന വഹിതബ്ബഭാരവഹം. പല്ലങ്കേ നിസിന്നോവാതി രതനമയപല്ലങ്കേ യഥാനിസിന്നോ ഏവ. ഉപ്പതനാകാരപത്തന്തി ഉപ്പതിത്വാ ഠിതം വിയ. ജിയം പോഥേന്തസ്സാതി ജിയാഘാതം കരോന്തസ്സ. ജിയപ്പഹാരസദ്ദോതി ജിയാഘാതസദ്ദോ. യന്തേ ബദ്ധന്തി യന്തബദ്ധം കത്വാ ഠപിതം. സദ്ദന്തരേതി ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സദ്ദസവനട്ഠാനേ. ഗാവുതസ്സ ചതുത്ഥോ ഭാഗോ കോസോതിപി വുച്ചതി ദ്വിസഹസ്സദണ്ഡപ്പമാണട്ഠാനം.

സബ്ബട്ഠാനാനീതി മഹാപുരിസസ്സ താനി താനി സബ്ബാനി വസനട്ഠാനാനി. സിഖാബദ്ധോതി പുരിസസഭാവസ്സേവ വിസേസതോ ദസ്സനമേതം. ന ഉപ്പിലാവിതഭാവത്ഥന്തി ഉപ്പിലാവിതഭാവസങ്ഖാതം അത്ഥം ന കഥേസീതി അത്ഥോ. തസ്സ ഹി ബോധിമൂലേയേവ സേതുഘാതോ. തേനേവാതി അപ്പമാദലക്ഖണസ്സ ദീപനതോ ഏവ. അത്താനം അതിക്കമിത്വാതി അത്തനോ ജരാപത്തിം അചിന്തേത്വാ അട്ടീയതി. ന പനേസ മഗ്ഗേന പഹീനോ തദാ മഗ്ഗസ്സ അനധിഗതത്താ. സിക്ഖം പടിക്ഖിപിത്വാതി യഥാസമാദിന്നസിക്ഖം പഹായ.

അവിപരീതബ്യാധിആദിസഭാവാവാതി ഏകന്തേന ബ്യാധിആദിസഭാവാ ഏവ. ഏവം ജിഗുച്ഛാവിഹാരേനാതി ഏവം സകലസ്സേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ ജിഗുച്ഛനവിഹാരേന വിഹരന്തസ്സ. ഏവം ജിഗുച്ഛനന്തി ഏവം പരസ്സ ജിഗുച്ഛനം. പരം അജിഗുച്ഛമാനോതി കരുണായനേന ഏവം പരം അജിഗുച്ഛന്തോ. അഭിഭോസ്മീതി അഭിഭവിതാ അസ്മി. ഉസ്സാഹോ അഹൂതി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയമേവ ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവീരിയഞ്ച അഹോസി, യേന മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയപരായണോ ജാതോ.

സുഖുമാലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ആധിപതേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. ദസമേ അഭിഭവിത്വാ പവത്തനട്ഠേന അധിപതി യം കിഞ്ചി ജേട്ഠകം ന കാരകം അത്താനം അധിപതീതി കത്വാ അത്താ ഏവ അധിപതി, തതോ ആഗതം അത്താധിപതേയ്യം. തേനാഹ ‘‘അത്താന’’ന്തിആദി. ലോകന്തി സത്തലോകം. സോ ച ഖോ ഇദ്ധിവിധാദിഗുണവിസേസയുത്തോ അധിപ്പേതോ അധിപതിഭാവസ്സ അധിപ്പേതത്താ. നവവിധം ലോകുത്തരധമ്മന്തി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന വുത്തം. ഇതി ഭവോതി ഏവം സമ്പത്തിഭവോ, തത്ഥ ഏവം അഭിവുദ്ധീതി. സമ്പത്തിഭവസ്സ ഹേതൂതി തംതംസമ്പത്തിഭവസ്സ തത്ഥ ച അഭിവുദ്ധിയാ ഹേതു. ജാതിനിമിത്തസ്സ കമ്മഭവസ്സ കതൂപചിതത്താ ജാതി അന്തോപവിട്ഠാ. ജരാദീസുപി ഏസേവ നയോ ഹേതുസിദ്ധിയാ ഫലസിദ്ധിതോ.

അസല്ലീനന്തി ന സങ്കോചപ്പത്തം. ഉപട്ഠിതാതി കായാദിസഭാവസല്ലക്ഖണവസേന ഉപട്ഠിതാ. അസമ്മുട്ഠാ സമ്മോസാഭാവതോ. അസാരദ്ധോതി സാരമ്ഭസ്സ സാരമ്ഭഹേതൂനഞ്ച വിക്ഖമ്ഭനേന അസാരദ്ധോ. ഏകഗ്ഗം അനേകഗ്ഗഭാവസ്സ ദൂരസമുസ്സാപിതത്താ. നിമ്മലം കത്വാതി രാഗാദിമലാനം അപനയനേന മലരഹിതം കത്വാ. ഗോപായതീതി സംകിലേസാനത്ഥതോ രക്ഖതി. അയന്തി ഏവംപടിപന്നോ ഭിക്ഖു. സുദ്ധമത്താനം പരിഹരതി അസുദ്ധഭാവസ്സ കിലേസസ്സപി അഭാവതോ.

അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞസീതി അസക്ഖിം കത്വാ മഞ്ഞസി. തായ തണ്ഹായ നിബ്ബത്തോതി തമ്മയോ, തണ്ഹാവസികോ. തസ്സ ഭാവോ തമ്മയതാ, തസ്സാ തമ്മയതായ അഭാവേന. ന ഹായതി പഞ്ഞാദിഗുണവേപുല്ലപ്പത്തിയാ.

ആധിപതേയ്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദേവദൂതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.