൨. രഥകാരവഗ്ഗോ

൧. ഞാതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ഞാതോയേവ പഞ്ഞാതോതി ആഹ ‘‘ഞാതോ പഞ്ഞാതോ’’തി. കസ്സ അനനുലോമികേതി ആഹ ‘‘സാസനസ്സാ’’തി, സാസനസ്സ അനനുലോമികേ അപ്പതിരൂപേതി അത്ഥോ. ഇദാനി അനനുലോമികസദ്ദസ്സ നിബ്ബചനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന അനുലോമേതീതി അനനുലോമിക’’ന്തി ആഹ. സാസനസ്സാതി വാ സാസനന്തി അത്ഥോ. സാസനം ന അനുലോമേതീതി അനനുലോമികന്തി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ ദട്ഠബ്ബോ. സഭാഗവിസഭാഗന്തി ലിങ്ഗതോ സഭാഗവിസഭാഗം. ‘‘വിയപുഗ്ഗലേ’’തി ആഹാതി ലിങ്ഗസഭാഗേഹി അവിസേസേത്വാ ആഹ. ഉമ്മാദം പാപുണീതി സോ കിര സീലം അധിട്ഠായ പിഹിതദ്വാരഗബ്ഭേ സയനപിട്ഠേ നിസീദിത്വാ ഭരിയം ആരബ്ഭ മേത്തം ഭാവേന്തോ മേത്താമുഖേന ഉപ്പന്നേന രാഗേന അന്ധീകതോ ഭരിയായ സന്തികം ഗന്തുകാമോ ദ്വാരം അസല്ലക്ഖേത്വാ ഭിത്തിം ഭിന്ദിത്വാപി നിക്ഖമിതുകാമതായ ഭിത്തിം പഹരന്തോ സബ്ബരത്തിം ഭിത്തിയുദ്ധമകാസി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഞാതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലമ്പി പബ്ബജ്ജാനിസ്സിതമേവാതി ഇമിനാ പബ്ബജ്ജൂപഗതസമനന്തരമേവ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലമ്പി സമാദിന്നമേവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. മഗ്ഗസന്നിസ്സിതാനേവ ഹോന്തീതി മഗ്ഗാധിഗമത്ഥായ പടിപജ്ജിതബ്ബത്താ കസിണപരികമ്മാദീനി മഗ്ഗസന്നിസ്സിതാനേവ ഹോന്തി, തസ്മാ മഗ്ഗഗ്ഗഹണേനേവ തേസമ്പി ഗഹണം വേദിതബ്ബം, തേഹി വിനാ മഗ്ഗാധിഗമസ്സ അസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ.

അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന അസമ്മോഹപ്പടിവേധസ്സ സിഖാപത്തത്താ മഗ്ഗധമ്മേസു വിയ ഫലധമ്മേസുപി സാതിസയോ അസമ്മോഹോതി ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തി വുത്തം, സാമം ജാനിത്വാതി അത്ഥോ. തഥാ ജാനനാ പനസ്സ സച്ഛികരണം അത്തപച്ചക്ഖകിരിയാതി ‘‘സച്ഛികത്വാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘അത്തനാവ അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ’’തി. തഥാ സച്ഛികിരിയാ ചസ്സ അത്തനി പടിലാഭോതി ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പടിലഭിത്വാ’’തി.

സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ആസംസസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ സന്തോതി ഏത്ഥ സന്ത-സദ്ദോ ‘‘ദീഘം സന്തസ്സ യോജന’’ന്തിആദീസു (ധ. പ. ൬൦) കിലന്തഭാവേ ആഗതോ. ‘‘അയഞ്ച വിതക്കോ, അയഞ്ച വിചാരോ സന്തോ ഹോന്തി സമിതാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൫൭൬) നിരുദ്ധഭാവേ. ‘‘അധിഗതോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ, ഗമ്ഭീരോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൬൭; മ. നി. ൧.൨൮൧; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൭-൮) സന്തഞാണഗോചരതായം. ‘‘ഉപസന്തസ്സ സദാ സതിമതോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൭) കിലേസവൂപസമേ. ‘‘സന്തോ ഹവേ സബ്ഭി പവേദയന്തീ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൫൧) സാധൂസു. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാചോരാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧൯൫) അത്ഥിഭാവേ. ഇധാപി അത്ഥിഭാവേയേവാതി ആഹ ‘‘സന്തോതി അത്ഥി ഉപലബ്ഭന്തീ’’തി. തത്ഥ അത്ഥീതി ലോകസങ്കേതവസേന സംവിജ്ജന്തി. അത്ഥിഭാവോ ഹേത്ഥ പുഗ്ഗലസമ്ബന്ധേന വുത്തത്താ ലോകസമഞ്ഞാവസേനേവ വേദിതബ്ബോ, ന പരമത്ഥവസേന. അത്ഥീതി ചേതം നിപാതപദം ദട്ഠബ്ബം ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൧൦) വിയ.

സംവിജ്ജമാനാതി ഉപലബ്ഭമാനാ. യഞ്ഹി സംവിജ്ജതി, തം ഉപലബ്ഭതി. തേനാഹ ‘‘സംവിജ്ജമാനാതി തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. അനാസോതി പത്ഥനാരഹിതോ. തേനാഹ ‘‘അപത്ഥനോ’’തി. ആസംസതി പത്ഥേതീതി ആസംസോ. വേണുവേത്താദിവിലീവേഹി സുപ്പാദിഭാജനകാരകാ വിലീവകാരകാ. മിഗമച്ഛാദീനം നിസാദനതോ നേസാദാ, മാഗവികമച്ഛബന്ധാദയോ. രഥേസു ചമ്മേന നഹനകരണതോ രഥകാരാ, ധമ്മകാരാ. പുഇതി കരീസസ്സ നാമം, തം കുസേന്തി അപനേന്തീതി പുക്കുസാ, പുപ്ഫച്ഛഡ്ഡകാ.

ദുബ്ബണ്ണോതി വിരൂപോ. ഓകോടിമകോതി ആരോഹാഭാവേന ഹേട്ഠിമകോ, രസ്സകായോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ലകുണ്ഡകോ’’തി. ലകു വിയ ഘടികാ വിയ ഡേതി പവത്തതീതി ഹി ലകുണ്ഡകോ, രസ്സോ. കണതി നിമീലതീതി കാണോ. തം പനസ്സ നിമീലനം ഏകേന അക്ഖിനാ ദ്വീഹിപി ചാതി ആഹ ‘‘ഏകക്ഖികാണോ വാ ഉഭയക്ഖികാണോ വാ’’തി. കുണനം കുണോ, ഹത്ഥവേകല്ലം. തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി കുണീ. ഖഞ്ജോ വുച്ചതി പാദവികലോ. ഹേട്ഠിമകായസങ്ഖാതോ സരീരസ്സ പക്ഖോ പദേസോ ഹതോ അസ്സാതി പക്ഖഹതോ. തേനാഹ ‘‘പീഠസപ്പീ’’തി. പദീപേ പദീപനേ ഏതബ്ബം നേതബ്ബന്തി പദീപേയ്യം, തേലാദിഉപകരണം.

ആസം ന കരോതീതി രജ്ജാഭിസേകേ കനിട്ഠോ പത്ഥനം ന കരോതി ജേട്ഠേ സതി കനിട്ഠസ്സ അനധികാരത്താ. അഭിസേകം അരഹതീതി അഭിസേകാരഹോ, ന അഭിസേകാരഹോ കാണകുണിആദിദോസസമന്നാഗതോ.

സീലസ്സ ദുട്ഠു നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അഭാവത്ഥോ ഇധ ദു-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘നിസ്സീലോ’’തി. ‘‘പാപം പാപേന സുകര’’ന്തിആദീസു (ഉദാ. ൪൮; ചൂളവ. ൩൪൩) വിയ പാപ-സദ്ദോ നിഹീനപരിയായോതി ആഹ ‘‘ലാമകധമ്മോ’’തി. സീലവിപത്തിയാ വാ ദുസ്സീലോ. ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാപധമ്മോ. കായവാചാസംവരഭേദേന വാ ദുസ്സീലോ, മനോസംവരഭേദേന, സതിസംവരാദിഭേദേന വാ പാപധമ്മോ. അസുദ്ധപ്പയോഗതായ ദുസ്സീലോ, അസുദ്ധാസയതായ പാപധമ്മോ. കുസലസീലവിരഹേന ദുസ്സീലോ, അകുസലസീലസമന്നാഗമേന പാപധമ്മോ. അസുചീഹീതി അപരിസുദ്ധേഹി. സങ്കാഹി സരിതബ്ബസമാചാരോതി ‘‘ഇമസ്സ മഞ്ഞേ ഇദം കമ്മ’’ന്തി ഏവം പരേഹി സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരോ. തേനാഹ ‘‘കിഞ്ചിദേവാ’’തിആദി. അത്തനായേവ വാ സങ്കാഹി സരിതബ്ബസമാചാരോതി ഏതേനപി കമ്മസാധനതംയേവ സങ്കസ്സരസദ്ദസ്സ ദസ്സേതി. അത്തനോ സങ്കായ പരേസം സമാചാരകിരിയം സരതി ആസങ്കതി വിധാവതീതിപി സങ്കസ്സരസമാചാരോതി ഏവമേത്ഥ കത്തുസാധനതാപി ദട്ഠബ്ബാ. തസ്സ ഹി ദ്വേ തയോ ജനേ കഥേന്തേ ദിസ്വാ ‘‘മമ ദോസം മഞ്ഞേ കഥേന്തീ’’തി തേസം സമാചാരം സങ്കായ സരതി ധാവതി.

ഏവംപടിഞ്ഞോതി സലാകഗ്ഗഹണാദീസു ‘‘കിത്തകാ വിഹാരേ സമണാ’’തി ഗണനായ ആരദ്ധായ ‘‘അഹമ്പി സമണോ, അഹമ്പി സമണോ’’തി പടിഞ്ഞം ദത്വാ സലാകഗ്ഗഹണാദീനി കരോതീതി സമണോ അഹന്തി ഏവംസമണപ്പടിഞ്ഞോ. സുമ്ഭകപത്തധരേതി മത്തികാപത്തധരേ. പൂതിനാ കമ്മേനാതി സംകിലിട്ഠകമ്മേന, നിഗ്ഗുണതായ വാ ഗുണസാരവിരഹിതത്താ അന്തോപൂതി. കസമ്ബുകചവരോ ജാതോ സഞ്ജാതോ അസ്സാതി കസമ്ബുജാതോതി ആഹ ‘‘സഞ്ജാതരാഗാദികചവരോ’’തി. അഥ വാ കസമ്ബു വുച്ചതി തിന്തകുണപകസടം ഉദകം, ഇമസ്മിഞ്ച സാസനേ ദുസ്സീലോ നാമ ജിഗുച്ഛനീയത്താ തിന്തകുണപഉദകസദിസോ, തസ്മാ കസമ്ബു വിയ ജാതോതി കസമ്ബുജാതോ. ലോകുത്തരധമ്മഉപനിസ്സയസ്സ നത്ഥിതായാതി യത്ഥ പതിട്ഠിതേന സക്കാ ഭവേയ്യ അരഹത്തം ലദ്ധും, തസ്സാ പതിട്ഠായ ഭിന്നത്താ വുത്തം. മഹാസീലസ്മിം പരിപൂരകാരിതായാതി യത്ഥ പതിട്ഠിതേന സക്കാ ഭവേയ്യ അരഹത്തം പാപുണിതും, തസ്മിം പരിപൂരകാരിതായ.

ആസംസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹീതി ദാനപിയവചനഅത്ഥചരിയാസമാനത്തതാസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി സങ്ഗഹകാരണേഹി. ചക്കം വത്തേതീതി ആണാചക്കം പവത്തേതി. ചക്കന്തി വാ ഇധ രതനചക്കം വേദിതബ്ബം. അയഞ്ഹി ചക്കസദ്ദോ സമ്പത്തിയം, ലക്ഖണേ, രഥങ്ഗേ, ഇരിയാപഥേ, ദാനേ, രതനധമ്മഖുരചക്കാദീസു ച ദിസ്സതി. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാന’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൧) ഹി സമ്പത്തിയം ദിസ്സതി. ‘‘പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫; ൩.൨൦൪) ഏത്ഥ ലക്ഖണേ. ‘‘ചക്കംവ വഹതോ പദ’’ന്തി (ധ. പ. ൧) ഏത്ഥ രഥങ്ഗേ. ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൯) ഏത്ഥ ഇരിയാപഥേ. ‘‘ദദം ഭുഞ്ജ മാ ച പമാദോ, ചക്കം വത്തയ സബ്ബപാണിന’’ന്തി (ജാ. ൧.൭.൧൪൯) ഏത്ഥ ദാനേ. ‘‘ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുരഹോസീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൪൩) ഏത്ഥ രതനചക്കേ. ‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്ക’’ന്തി (സു. നി. ൫൬൨) ഏത്ഥ ധമ്മചക്കേ. ‘‘ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി (ജാ. ൧.൫.൧൦൩) ഏത്ഥ ഖുരചക്കേ. ‘‘ഖുരപരിയന്തേന ചക്കേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൬) ഏത്ഥ പഹരണചക്കേ. ‘‘അസനിവിചക്ക’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൬൧) ഏത്ഥ അസനിമണ്ഡലേ. ഇധ പനായം രതനചക്കേ ദട്ഠബ്ബോ.

കിത്താവതാ പനായം ചക്കവത്തീ നാമ ഹോതി? ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലമത്തമ്പി ചക്കരതനം ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പവത്തതി. സബ്ബചക്കവത്തീനഞ്ഹി നിസിന്നാസനതോ ഉട്ഠഹിത്വാ ചക്കരതനസമീപം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥിസോണ്ഡസദിസപനാളിം സുവണ്ണഭിങ്ഗാരം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉദകേന അബ്ഭുക്കിരിത്വാ ‘‘അഭിവിജിനാതു ഭവം ചക്കരതന’’ന്തി വചനസമനന്തരമേവ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ചക്കരതനം പവത്തതീതി. യസ്സ പവത്തിസമകാലമേവ, സോ രാജാ ചക്കവത്തീ നാമ ഹോതി.

ധമ്മോതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മോ, ദസവിധം വാ ചക്കവത്തിവത്തം. ദസവിധേ വാ കുസലധമ്മേ അഗരഹിതേ വാ രാജധമ്മേ നിയുത്തോതി ധമ്മികോ. തേന ച ധമ്മേന സകലലോകം രഞ്ജേതീതി ധമ്മരാജാ. ധമ്മേന വാ ലദ്ധരജ്ജത്താ ധമ്മരാജാ. ചക്കവത്തീഹി ധമ്മേന ഞായേന രജ്ജം അധിഗച്ഛതി, ന അധമ്മേന. ദസവിധേന ചക്കവത്തിവത്തേനാതി ദസപ്പഭേദേന ചക്കവത്തീനം വത്തേന.

കിം പന തം ദസവിധം ചക്കവത്തിവത്തന്തി? വുച്ചതേ –

‘‘കതമം പന തം, ദേവ, അരിയം ചക്കവത്തിവത്തന്തി? തേന ഹി ത്വം, താത, ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം മാനേന്തോ ധമ്മം പൂജേന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹസ്സു അന്തോജനസ്മിം ബലകായസ്മിം ഖത്തിയേസു അനുയന്തേസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമജാനപദേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു മിഗപക്ഖീസു. മാ ച തേ, താത, വിജിതേ അധമ്മകാരോ പവത്തിത്ഥ. യേ ച തേ, താത, വിജിതേ അധനാ അസ്സു, തേസഞ്ച ധനമനുപ്പദേയ്യാസി. യേ ച തേ, താത, വിജിതേ സമണബ്രാഹ്മണാ മദപ്പമാദാ പടിവിരതാ ഖന്തിസോരച്ചേ നിവിട്ഠാ ഏകമത്താനം ദമേന്തി, ഏകമത്താനം സമേന്തി, ഏകമത്താനം പരിനിബ്ബാപേന്തി. തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛേയ്യാസി പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാസി – ‘കിം, ഭന്തേ, കുസലം കിം അകുസലം, കിം സാവജ്ജം കിം അനവജ്ജം, കിം സേവിതബ്ബം കിം ന സേവിതബ്ബം, കിം മേ കരിയമാനം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ അസ്സ, കിം വാ പന മേ കരിയമാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ അസ്സാ’തി. തേസം സുത്വാ യം അകുസലം, തം അഭിനിവജ്ജേയ്യാസി, യം കുസലം, തം സമാദായ വത്തേയ്യാസി. ഇദം ഖോ, താത, തം അരിയം ചക്കവത്തിവത്ത’’ന്തി –

ഏവം ചക്കവത്തിസുത്തേ (ദീ. നി. ൩.൮൪) ആഗതനയേന അന്തോജനസ്മിം ബലകായേ ഏകം, ഖത്തിയേസു ഏകം, അനുയന്തേസു ഏകം, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു ഏകം, നേഗമജാനപദേസു ഏകം, സമണബ്രാഹ്മണേസു ഏകം, മിഗപക്ഖീസു ഏകം, അധമ്മകാരപ്പടിക്ഖേപോ ഏകം, അധനാനം ധനാനുപ്പദാനം ഏകം, സമണബ്രാഹ്മണേ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹപുച്ഛനം ഏകന്തി ഏവമേവം തം ചക്കവത്തിവത്തം ദസവിധം ഹോതി. ഗഹപതികേ പന പക്ഖിജാതേ ച വിസും കത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ ദ്വാദസവിധം ഹോതി.

അഞ്ഞഥാ വത്തിതും അദേന്തോ സോ ധമ്മോ അധിട്ഠാനം ഏതസ്സാതി തദധിട്ഠാനം. തേന തദധിട്ഠാനേന ചേതസാ. സക്കരോന്തോതി ആദരകിരിയാവസേന കരോന്തോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. ഗരും കരോന്തോതി പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരുകരണവസേന ഗരും കരോന്തോ. തേനേവാഹ ‘‘തസ്മിം ഗാരവുപ്പത്തിയാ’’തി. ധമ്മാധിപതിഭൂതാഗതഭാവേനാതി ഇമിനാ യഥാവുത്തധമ്മസ്സ ജേട്ഠകഭാവേന പുരിമതരം അത്തഭാവേസു സക്കച്ചം സമുപചിതഭാവം ദസ്സേതി. ധമ്മവസേനേവ ച സബ്ബകിരിയാനം കരണേനാതി ഏതേന ഠാനനിസജ്ജാദീസു യഥാവുത്തധമ്മനിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവം ദസ്സേതി. അസ്സാതി രക്ഖാവരണഗുത്തിയാ. പരം രക്ഖന്തോതി അഞ്ഞം ദിട്ഠധമ്മികാദിഅനത്ഥതോ രക്ഖന്തോ. തേനേവ പരരക്ഖസാധനേന ഖന്തിആദിഗുണേന അത്താനം തതോ ഏവ രക്ഖതി. മേത്തചിത്തതാതി മേത്തചിത്തതായ. നിവാസനപാരുപനഗേഹാദീനി സീതുണ്ഹാദിപ്പടിബാഹനേന ആവരണം.

അന്തോജനസ്മിന്തി അബ്ഭന്തരഭൂതേ പുത്തദാരാദിജനേ. സീലസംവരേ പതിട്ഠാപേന്തോതി ഇമിനാ രക്ഖം ദസ്സേതി. വത്ഥഗന്ധമാലാദീനി ചസ്സ ദദമാനോതി ഇമിനാ ആവരണം, ഇതരേന ഗുത്തിം. സമ്പദാനേനപീതി പി-സദ്ദേന സീലസംവരേസു പതിട്ഠാപനാദീനം സമ്പിണ്ഡേതി. ഏസ നയോ പരേസുപി പി-സദ്ദഗ്ഗഹണേ. നിഗമോ നിവാസോ ഏതേസന്തി നേഗമാ. ഏവം ജാനപദാതി ആഹ ‘‘തഥാ നിഗമവാസിനോ’’തിആദിനാ.

രക്ഖാവരണഗുത്തിയാ കായകമ്മാദീസു സംവിദഹനം ഠപനം നാമ തദുപദേസോയേവാതി വുത്തം ‘‘കഥേത്വാ’’തി. ഏതേസൂതി പാളിയം വുത്തേസു സമണാദീസു. പടിവത്തേതും ന സക്കാ ഖീണാനം കിലേസാനം പുന അനുപ്പജ്ജനതോ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സചേതനസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ ഇസയോ പതന്തി സന്നിപതന്തി ഏത്ഥാതി ഇസിപതനന്തി ആഹ ‘‘ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസങ്ഖാതാന’’ന്തിആദി. സബ്ബൂപകരണാനി സജ്ജേത്വാതി സബ്ബാനി രുക്ഖസ്സ ഛേദനതച്ഛനാദിസാധനാനി ഉപകരണാനി രഞ്ഞാ ആണത്തദിവസേയേവ സജ്ജേത്വാ. നാനാ കരീയതി ഏതേനാതി നാനാകരണം, നാനാഭാവോതി ആഹ ‘‘നാനത്ത’’ന്തി. നേസന്തി സരലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ന ഏസ’’ന്തി. തഥാ അത്ഥേസന്തി ഏത്ഥാപീതി ആഹ ‘‘അത്ഥി ഏസ’’ന്തി. പവത്തനത്ഥം അഭിസങ്ഖരണം അഭിസങ്ഖാരോ, തസ്സ ഗതി വേഗസാ പവത്തി. തം സന്ധായാഹ ‘‘പയോഗസ്സ ഗമന’’ന്തി.

സഗണ്ഡാതി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകഗണ്ഡാ. തേനാഹ ‘‘ഉണ്ണതോണതട്ഠാനയുത്താ’’തി. സകസാവാതി സകസടാ. തേനാഹ ‘‘പൂതിസാരേനാ’’തിആദി. ഏവം ഗുണപതനേന പതിതാതി യഥാ തം ചക്കം നാഭിഅരനേമീനം സദോസതായ ന പതിട്ഠാസി, ഏവമേകച്ചേ പുഗ്ഗലാ കായവങ്കാദിവസേന സദോസതായ ഗുണപതനേന പതിതാ സകട്ഠാനേ ന തിട്ഠന്തി. ഏത്ഥ ച ഫരുസവാചാദയോപി അപായഗമനീയാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേനേവ പഹീയന്തീതി ദട്ഠബ്ബാ.

സചേതനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അപണ്ണകസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ വിരജ്ഝനകിരിയാ നാമ പച്ഛാ സമാദാതബ്ബതായ അപണ്ണകപ്പയോഗസമാദാനാ വിയ ഹോതി, അവിരജ്ഝനകിരിയാ പന പച്ഛാ അസമാദാതബ്ബതായ അനൂനാതി തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ അപണ്ണകോ, തസ്സ ഭാവോ അപണ്ണകതാതി ആഹ ‘‘അപണ്ണകപടിപദന്തി അവിരദ്ധപടിപദ’’ന്തിആദി. യസ്മാ സാ അധിപ്പേതത്ഥസാധനേന ഏകംസികാ വട്ടതോ നിയ്യാനാവഹാ, തത്ഥ ച യുത്തിയുത്താ അസാരാപഗതാ അവിരുദ്ധതായ അപച്ചനീകാ അനുലോമികാ അനുധമ്മഭൂതാ ച, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏകംസപടിപദ’’ന്തിആദി. ന തക്കഗ്ഗാഹേന വാ നയഗ്ഗാഹേന വാതി തക്കഗ്ഗാഹേന വാ പടിപന്നോ ന ഹോതി നയഗ്ഗാഹേന വാ അപണ്ണകപടിപദം പടിപന്നോ. തത്ഥ തക്കഗ്ഗാഹേന വാതി ആചരിയം അലഭിത്വാ ‘‘ഏവം മേ സുഗതി, നിബ്ബാനം വാ ഭവിസ്സതീ’’തി അത്തനോ തക്കഗ്ഗഹണമത്തേന. നയഗ്ഗാഹേനാതി പച്ചക്ഖതോ അദിസ്വാ നയതോ അനുമാനതോ ഗഹണേന. ഏവം ഗഹേത്വാ പടിപന്നോതി തക്കമത്തേന, നയഗ്ഗാഹേന വാ പടിപന്നോ. പണ്ഡിതസത്ഥവാഹോ വിയ സമ്പത്തീഹി ന പരിഹായതീതി യോജനാ.

യം സന്ധായ വുത്തന്തി പരിഹാനഞ്ച അപരിഹാനഞ്ച സന്ധായ ജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൧) വുത്തം. അയം പനേത്ഥ ഗാഥായ അത്ഥയോജനാ – അപണ്ണകം ഠാനം അവിരദ്ധകാരണം നിയ്യാനികകാരണം ഏകേ ബോധിസത്തപ്പമുഖാ പണ്ഡിതമനുസ്സാ ഗണ്ഹിംസു. യേ പന തേ ബാലസത്ഥവാഹപുത്തപ്പമുഖാ തക്കികാ ആഹു, തേ ദുതിയം സാപരാധം അനേകംസികം ഠാനം അനിയ്യാനികം കാരണം അഗ്ഗഹേസും, തേ കണ്ഹപടിപദം പടിപന്നാ. തത്ഥ സുക്കപടിപദാ അപരിഹാനിപടിപദാ, കണ്ഹപടിപദാ പരിഹാനിപടിപദാ, തസ്മാ യേ സുക്കപടിപദം പടിപന്നാ, തേ അപരിഹീനാ സോത്ഥിഭാവം പത്താ. യേ പന കണ്ഹപടിപദം പടിപന്നാ, തേ പരിഹീനാ അനയബ്യസനം ആപന്നാതി ഇമമത്ഥം ഭഗവാ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിനോ വത്വാ ഉത്തരി ഇദമാഹ ‘‘ഏതദഞ്ഞായ മേധാവീ, തം ഗണ്ഹേ യദപണ്ണക’’ന്തി.

തത്ഥ ഏതദഞ്ഞായ മേധാവീതി മേധാതി ലദ്ധനാമായ വിസുദ്ധായ ഉത്തമായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ കുലപുത്തോ ഏതം അപണ്ണകം ഠാനം ദുതിയഞ്ചാതി ദ്വീസു അതക്കഗ്ഗാഹതക്കഗ്ഗാഹസങ്ഖാതേസു ഠാനേസു ഗുണദോസം വുദ്ധിഹാനിം അത്ഥാനത്ഥം ഞത്വാതി അത്ഥോ. തം ഗണ്ഹേ യദപണ്ണകന്തി യം അപണ്ണകം ഏകംസികം സുക്കപടിപദാഅപരിഹാനിയപടിപദാസങ്ഖാതം നിയ്യാനികകാരണം, തദേവ ഗണ്ഹേയ്യ. കസ്മാ? ഏകംസികാദിഭാവതോയേവ. ഇതരം പന ന ഗണ്ഹേയ്യ. കസ്മാ? അനേകംസികാദിഭാവതോയേവ.

യവന്തി തായ സത്താ അമിസ്സിതാപി സമാനജാതിതായ മിസ്സിതാ വിയ ഹോന്തീതി യോനി. സാ പന അത്ഥതോ അണ്ഡാദിഉപ്പത്തിട്ഠാനവിസിട്ഠോ ഖന്ധാനം ഭാഗസോ പവത്തിവിസേസോതി ആഹ ‘‘ഖന്ധകോട്ഠാസോ യോനി നാമാ’’തി. കാരണം യോനി നാമ, യോനീതി തം തം ഫലം അനുപചിതഞാണസമ്ഭാരേഹി ദുരവഗാധഭേദതായ മിസ്സിതം വിയ ഹോതീതി. യതോ ഏകത്തനയേന സോ ഏവായന്തി ബാലാനം മിച്ഛാഗാഹോ. പസ്സാവമഗ്ഗോ യോനി നാമ യവന്തി തായ സത്താ യോനിസമ്ബന്ധേന മിസ്സിതാ ഹോന്തീതി. പഗ്ഗഹിതാ അനുട്ഠാനേന, പുനപ്പുനം ആസേവനായ പരിപുണ്ണാ.

‘‘ചക്ഖുതോപീ’’തിആദിമ്ഹി പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവീഥീസു തദനുഗതമനോവിഞ്ഞാണവീഥീസു ച കിഞ്ചാപി കുസലാദീനം പവത്തി അത്ഥി, കാമാസവാദയോ ഏവ പന വണതോ യൂസം വിയ പഗ്ഘരനകഅസുചിഭാവേന സന്ദന്തി, തസ്മാ തേ ഏവ ‘‘ആസവാ’’തി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ഹി പഗ്ഘരനകഅസുചിമ്ഹി ആസവസദ്ദോ നിരുള്ഹോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭൂതി തതോ പരം മഗ്ഗഫലേസു അപ്പവത്തനതോ വുത്തം. ഏതേ ഹി ആരമ്മണകരണവസേന ധമ്മേ ഗച്ഛന്താ തതോ പരം ന ഗച്ഛന്തി. നനു തതോ പരം ഭവങ്ഗാദീനിപി ഗച്ഛന്തീതി ചേ? ന, തേസമ്പി പുബ്ബേ ആലമ്ബിതേസു ലോകിയധമ്മേസു സാസവഭാവേന അന്തോഗധത്താ തതോ പരതാഭാവതോ. ഏത്ഥ ച ഗോത്രഭുവചനേന ഗോത്രഭുവോദാനഫലസമാപത്തിപുരേചാരികപരികമ്മാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. പഠമമഗ്ഗപുരേചാരികമേവ വാ ഗോത്രഭു അവധിനിദസ്സനഭാവേന ഗഹിതം, തതോ പരം പന മഗ്ഗഫലസമാനതായ അഞ്ഞേസു മഗ്ഗേസു മഗ്ഗവീഥിയം സമാപത്തിവീഥീയം നിരോധാനന്തരഞ്ച പവത്തമാനേസു ഫലേസു നിബ്ബാനേ ച ആസവാനം പവത്തി നിവാരിതാതി വേദിതബ്ബം. സവന്തീതി ഗച്ഛന്തി, ആരമ്മണകരണവസേന പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അവധിഅത്ഥോ ആ-കാരോ, അവധി ച മരിയാദാഭിവിധിഭേദതോ ദുവിധോ. തത്ഥ മരിയാദം കിരിയം ബഹി കത്വാ പവത്തതി യഥാ ‘‘ആപാടലീപുത്തം വുട്ഠോ ദേവോ’’തി. അഭിവിധി പന കിരിയം ബ്യാപേത്വാ പവത്തതി യഥാ ‘‘ആഭവഗ്ഗം ഭഗവതോ യസോ പവത്തതീ’’തി. അഭിവിധിഅത്ഥോ ചായമാ-കാരോ ഇധ ഗഹിതോതി വുത്തം ‘‘അന്തോകരണത്ഥോ’’തി.

മദിരാദയോതി ആദി-സദ്ദേന സിന്ധവകാദമ്ബരികാപോതികാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ചിരപാരിവാസിയട്ഠോ ചിരപരിവുട്ഠതാ പുരാണഭാവോ. അവിജ്ജാ നാഹോസീതിആദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി ഭവതണ്ഹായാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൨) ഇദം സുത്തം സങ്ഗഹിതം. അവിജ്ജാസവഭവാസവാനം ചിരപരിവുട്ഠതായ ദസ്സിതായ തബ്ഭാവഭാവിനോ കാമാസവസ്സ ചിരപരിവുട്ഠതാ ദസ്സിതാവ ഹോതി. അഞ്ഞേസു ച യഥാവുത്തേ ധമ്മേ ഓകാസഞ്ച ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തമാനേസു മാനാദീസു വിജ്ജമാനേസു അത്തത്തനിയാദിഗ്ഗാഹവസേന അഭിബ്യാപനം മദകരണവസേന ആസവസദിസതാ ച ഏതേസംയേവ, ന അഞ്ഞേസന്തി ഏതേസ്വേവ ആസവസദ്ദോ നിരുള്ഹോതി ദട്ഠബ്ബോ. ആയതം അനാദികാലികത്താ. പസവന്തീതി ഫലന്തി. ന ഹി കിഞ്ചി സംസാരദുക്ഖം അത്ഥി, യം ആസവേഹി വിനാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. പുരിമാനി ചേത്ഥാതി ഏതേസു ചതൂസു അത്ഥവികപ്പേസു പുരിമാനി തീണി. യത്ഥാതി യേസു സുത്താഭിധമ്മപ്പദേസേസു. തത്ഥ യുജ്ജന്തി കിലേസേസുയേവ യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥത്തയസ്സ സമ്ഭവതോ. പച്ഛിമം കമ്മേപീതി പച്ഛിമം ‘‘ആയതം വാ സംസാരദുക്ഖം സവന്തി പസവന്തീ’’തി വുത്തനിബ്ബചനം കമ്മേപി യുജ്ജതി ദുക്ഖപ്പസവനസ്സ കിലേസകമ്മസാധാരണത്താ.

ദിട്ഠധമ്മാ വുച്ചന്തി പച്ചക്ഖഭൂതാ ഖന്ധാ, ദിട്ഠധമ്മേ ഭവാ ദിട്ഠധമ്മികാ. വിവാദമൂലഭൂതാതി വിവാദസ്സ മൂലകാരണഭൂതാ കോധൂപനാഹമക്ഖപലാസഇസ്സാമച്ഛരിയമായാസാഠേയ്യഥമ്ഭസാരമ്ഭമാനാതിമാനാ. യേന ദേവൂപപത്യസ്സാതി യേന കമ്മകിലേസപ്പകാരേന ആസവേന ദേവേസു ഉപപത്തി നിബ്ബത്തി അസ്സ മയ്ഹന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗന്ധബ്ബോ വാ വിഹങ്ഗമോ ആകാസചാരീ അസ്സന്തി വിഭത്തിം വിപരിണാമേത്വാ യോജേതബ്ബം. ഏത്ഥ ച യക്ഖഗന്ധബ്ബവിനിമുത്താ സബ്ബാ ദേവതാ ദേവഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ. നളോ വുച്ചതി മൂലം, തസ്മാ വിനളീകതാതി വിഗതനളാ വിഗതമൂലാ കതാതി അത്ഥോ. അവസേസാ ച അകുസലാ ധമ്മാതി അകുസലകമ്മതോ അവസേസാ അകുസലാ ധമ്മാ ആസവാതി ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ.

പടിഘാതായാതി പടിസേധനായ. പരൂപവാദ…പേ… ഉപദ്ദവാതി ഇദം യദി ഭഗവാ സിക്ഖാപദം ന പഞ്ഞാപേയ്യ, തതോ അസദ്ധമ്മപ്പടിസേവനഅദിന്നാദാനപാണാതിപാതാദിഹേതു യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും പരൂപവാദാദയോ ദിട്ഠധമ്മികാ നാനപ്പകാരാ അനത്ഥാ, യേ ച തന്നിമിത്തമേവ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തസ്സ പഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകാരണാദിവസേന മഹാദുക്ഖാനുഭവാദിപ്പകാരാ അനത്ഥാ, തേ സന്ധായ വുത്തം.

തേ പനേതേതി ഏതേ കാമരാഗാദികിലേസതേഭൂമകകമ്മപരൂപവാദാദിഉപ്പദ്ദവപ്പകാരാ ആസവാ. യത്ഥാതി യസ്മിം വിനയാദിപാളിപ്പദേസേ. യഥാതി യേന ദുവിധാദിപ്പകാരേന അവസേസേസു ച സുത്തന്തേസു തിധാ ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ. നിരയം ഗമേന്തീതി നിരയഗാമിനിയാ. ഛക്കനിപാതേതി ഛക്കനിപാതേ ആഹുനേയ്യസുത്തേ (അ. നി. ൬.൫൮). തത്ഥ ഹി ആസവാ ഛധാ ആഗതാ.

സരസഭേദോതി ഖണികനിരോധോ. ഖീണാകാരോതി അച്ചന്തായ ഖീണതാ. ആസവാ ഖീയന്തി പഹീയന്തി ഏതേനാതി ആസവക്ഖയോ, മഗ്ഗോ. ആസവാനം ഖയന്തേ ഉപ്പജ്ജനതോ ആസവക്ഖയോ, ഫലം. ആസവക്ഖയേന പത്തബ്ബതോ ആസവാ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി ആസവക്ഖയോ, നിബ്ബാനം. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൫൭-൫൬൦) വിത്ഥാരിതോ, തസ്മാ തത്ഥ, തം സംവണ്ണനായ ച വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

തഥാതി ഇമിനാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതതം ഉപസംഹരതി. കുസലപ്പവത്തിം ആവരന്തി നിവാരേന്തീതി ആവരണീയാ. പുരിമപ്പവത്തിവസേനാതി നിദ്ദോക്കമനതോ പുബ്ബേ കമ്മട്ഠാനസ്സ പവത്തിവസേന. ഠപേത്വാതി ഹത്ഥഗതം കിഞ്ചി ഠപേന്തോ വിയ കമ്മട്ഠാനം സതിസമ്പജഞ്ഞവസേന ഠപേത്വാ കമ്മട്ഠാനമേവ മനസികരോന്തോ നിദ്ദം ഓക്കമതി, ഝാനസമാപന്നോ വിയ യഥാപരിച്ഛിന്നേനേവ കാലേന പബുജ്ഝമാനോ കമ്മട്ഠാനം ഠപിതട്ഠാനേ ഗണ്ഹന്തോയേവ പബുജ്ഝതി നാമ. തേന വുത്തം ‘‘തസ്മാ…പേ… നാമ ഹോതീ’’തി. മൂലകമ്മട്ഠാനേതി ആദിതോ പട്ഠായ പരിഹരിയമാനകമ്മട്ഠാനേ. പരിഗ്ഗഹകമ്മട്ഠാനവസേനാതി സയനം ഉപഗച്ഛന്തേന പരിഗ്ഗഹമാനകമ്മട്ഠാനമനസികാരവസേന. സോ പന ധാതുമനസികാരവസേന ഇച്ഛിതബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

അപണ്ണകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അത്തബ്യാബാധസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ ബ്യാബാധനം ദുക്ഖാപനന്തി ആഹ ‘‘അത്തബ്യാബാധായാതി അത്തദുക്ഖായാ’’തി. മഗ്ഗഫലചിത്തുപ്പാദാപി കായസുചരിതാദിസങ്ഗഹോ ഏവാതി ആഹ ‘‘അവാരിതാനേവാ’’തി.

അത്തബ്യാബാധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ദേവലോകസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. അട്ഠമേ ഇതീതി പദസന്ധിബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാതി പുരിമപദാനം പച്ഛിമപദേഹി അത്ഥതോ സഹിതതായ ബ്യഞ്ജനാനം വാക്യാനം സിലിട്ഠതായ ദീപനേ നിപാതോ.

ദേവലോകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമപാപണികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. നവമേ ഉഗ്ഘാടേത്വാതി ആസനദ്വാരഞ്ചേവ ഭണ്ഡപസിബ്ബകേ ച വിവരിത്വാ. നാധിട്ഠാതീതി തംതംകയവിക്കയേ അത്തനാ വോയോഗം നാപജ്ജതി. ദിവാകാലേതി മജ്ഝന്ഹികസമയേ. അസ്സാമികോ ഹോതി തീസുപി കാലേസു ലദ്ധബ്ബലാഭസ്സ അലഭനതോ. അപതിവാതാബാധം രത്തിട്ഠാനം. ഛായുദകസമ്പന്നം ദിവാട്ഠാനം. വിപസ്സനാപി വട്ടതി വിപസ്സനാകമ്മികോയേവ. തേനപി ഹി നവധാ ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖത്തം ആപാദേന്തേന സമാധിനിമിത്തം ഗഹേതബ്ബം, വിപസ്സനാനിമിത്തം സമാഹിതാകാരസല്ലക്ഖണായ.

പഠമപാപണികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയപാപണികസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ വിസിട്ഠധുരോതി വിസിട്ഠധുരസമ്പഗ്ഗാഹോ വീരിയസമ്പന്നോ. ഞാണവീരിയായത്താ ഹി അത്ഥസിദ്ധിയോ. തേനാഹ ‘‘ഉത്തമധുരോ’’തിആദി. വിക്കായികഭണ്ഡന്തി വിക്കയേതബ്ബഭണ്ഡം. നിക്ഖിത്തധനേനാതി നിദഹിത്വാ ഠപിതധനവസേന. വളഞ്ജനകവസേനാതി ദിവസേ ദിവസേ ദാനൂപഭോഗവസേന വളഞ്ജിതബ്ബധനവസേന. ഉപഭോഗപരിഭോഗഭണ്ഡേനാതി ഉപഭോഗപരിഭോഗൂപകരണേന. നിപതന്തീതി നിപാതേന്തി, അത്തനോ ധനഗ്ഗഹേന നിപാതവുത്തികേ കരോന്തി. തേനാഹ ‘‘നിമന്തേന്തീ’’തി.

ഞാണഥാമേനാതി ഞാണസ്സ ഥിരഭാവേന. ഞാണപരക്കമേനാതി ഞാണസഹിതേന വീരിയേന. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥഭേദഞ്ഹി യേന സുതേന ഇജ്ഝതി, തം സുതം നാമ. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകനികായ…പേ… ബഹുസ്സുതാ’’തി ആഹ. ആഗതോതി സുപ്പവത്തിഭാവേന സ്വാഗതോ. തേനാഹ ‘‘പഗുണോ പവത്തിതോ’’തി. അഭിധമ്മേ ആഗതാ കുസലാദിക്ഖന്ധാദിഭേദഭിന്നാ ധമ്മാ സുത്തന്തപിടകേപി ഓതരന്തീതി ‘‘ധമ്മധരാതി സുത്തന്തപിടകധരാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ന ഹി ആഭിധമ്മികഭാവേന വിനാ നിപ്പരിയായതോ സുത്തന്തപിടകഞ്ഞുതാ സമ്ഭവതി. ദ്വേമാതികാധരാതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിമാതികാവസേന ദ്വേമാതികാധരാതി വദന്തി, ‘‘വിനയാഭിധമ്മമാതികാധരാ’’തി യുത്തം. പരിപുച്ഛതീതി സബ്ബഭാഗേന പുച്ഛിതബ്ബം പുച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘അത്ഥാനത്ഥം കാരണാകാരണം പുച്ഛതീ’’തി. പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി വിചാരേതി.

ന ഏവം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി ഏവം ദേസനാനുക്കമേന അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ. അഞ്ഞോ ഹി ദേസനാക്കമോ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന പവത്തനതോ, അഞ്ഞോ പടിപത്തിക്കമോ. ഹേട്ഠിമേന വാ പരിച്ഛേദോതി സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതേസു തീസു ഭാഗേസു കത്ഥചി ഹേട്ഠിമനയേന ദേസനായ പരിച്ഛേദം വേദിതബ്ബം സീലേന, കത്ഥചി ഉപരിമേന ഭാഗേന പഞ്ഞായ, കത്ഥചി ദ്വീഹിപി ഭാഗേഹി സീലപഞ്ഞാവസേന. ഇധ പന സുത്തേ ഉപരിമേന ഭാഗേന പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോതി വത്വാ തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്മാ’’തിആദിമാഹ. യസ്മാ വാ ഭഗവാ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന പഠമം കല്യാണമിത്തം ദസ്സേന്തോ അരഹത്തം പവേദേത്വാ ‘‘തയിദം അരഹത്തം ഇമായ ആരദ്ധവീരിയതായ ഹോതീ’’തി ദസ്സേന്തോ വീരിയാരമ്ഭം പവേദേത്വാ ‘‘സ്വായം വീരിയാരമ്ഭോ ഇമിനാ കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേന ഭവതീ’’തി ദസ്സേന്തോ നിസ്സയസമ്പത്തിം പവേദേതി ഹേട്ഠാ ദസ്സിതനിദസ്സനാനുരൂപന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ദുതിയപാപണികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രഥകാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.